For budsjettåret 2011

10 Resultatområde 3 Vassforureining, miljøgifter og avfall

Tilstand, utvikling og utfordringar

Vi har alle rett til eit miljø som tryggjer helse og velferd, og til ein natur der mangfaldet og produksjonsevna blir tekne vare på. Eit reint miljø er ein føresetnad for eit rikt dyre- og planteliv, og for at vi fritt skal kunne bruke naturen og hauste av naturressursane. Mykje av norsk verdiskaping og produksjon er òg avhengig av eit reint miljø.

Redusert forureining av vassmiljøet, trygge produkt og forsvarleg handtering av kjemikaliar og avfall er naudsynt for å bevare naturmangfald og for å sikre folks helse og velferd. I framtida bør alle produkt vi omgjer oss med vere trygge både for helse og miljø. Bruk og utslepp av helse- og miljøfarlege kjemikaliar skal ikkje føre til helseskadar, skadar på økosystem eller på naturen si evne til produksjon og sjølvfornying. Vi har eit stort ansvar for å sjå til at kommande generasjonar ikkje arvar forureiningsproblema vi har skapt. For dei farligaste kjemikaliane skal nivåa av naturleg førekomande stoff derfor bringast ned mot bakgrunnsnivået, og for menneskeskapte sambindingar mot tilnærma null.

Nivåa i miljøet av enkelte kjente miljøgifter som PCB er på veg ned, og forbod nasjonalt og internasjonalt gir viktige resultat. Industriutsleppa av miljøgifter er kraftig reduserte i Noreg og andre vestlege land, og dei samla utsleppa av prioriterte miljøgifter er vesentleg reduserte dei siste 15 åra. Produkt vi nyttar til dagleg er likevel ei stadig større kjelde til utslepp av miljøgifter.

Det er no for første gong vedteke heilskaplege, regionale vassforvaltningsplanar for ca. 20 pst. av alle norske vassførekomstar, der det blir sett mål og føreslått tiltak for å nå god kjemisk og økologisk tilstand i vatnet. Arbeidet med å utforme slike planar for resten av alt ferskvatn og kystvatn i Noreg har starta.

Sjølv om vi har ført ein effektiv kamp mot ei rekkje forureinande utslepp dei siste tiåra, gjenstår framleis store oppgåver. Utslepp av farlege stoff, olje og radioaktiv forureining utgjer framleis truslar for miljøet, og kjemikaliar påverkar menneskas helse. Vidare er det uvisse om eventuelle langtidsverknader av utsleppa av produsert vatn frå petroleumsverksemda. Det produserte vatnet inneheld ulike oppløyste komponentar og radioaktive stoff, og det er uvisse knytt til eventuelle langtidsverknader av dette.

Tilførslar av næringssalt som fører til overgjødsling i ferskvatn og kystvatn utgjer framleis eit betydeleg forureiningsproblem. Jordbruk, fiskeoppdrett, avløp og industri er sektorar som bidreg til utslepp av næringssaltar.

Det skal sikrast ein vasskvalitet i ferskvassførekomstar og marine område som bidreg til å halde ved lag arter og økosystem, og som tek vare på omsynet til helse og trivsel for menneska. Fleire aktivitetar som påverkar vassmiljøet aukar i omfang. Døme på dette er auka sjøtransport av olje og gass langs kysten, i tillegg til auka oljeutvinning i havområda både under meir ekstreme forhold (stadig lengre nord og på større havdjup) og meir kystnært (auka sårbarheit). Intensiv bruk av landområde og auka oppdrettsverksemd fører til avrenning av næringssalt og partiklar til kyst- og ferskvassførekomstar. Aktivitetar skjer ofte utan tilstrekkeleg kunnskap om samanhengane mellom belastningane og effektane på økosystema. Samstundes får vi stadig ny kunnskap om kor sårbare våre kyst-, hav- og vassmiljø er.

Kjemikaliar kan gi både akutte effektar og langtidseffektar. Mykje er gjort for å redusere risikoen for helse og miljø frå ulike kjemikaliar, men det er ikkje tilstrekkeleg for å møte dei langsiktige utfordringane. Kjemikaliar bidreg i stor grad til auka velferd og til viktige produkt og tenester i samfunnet. Samstundes har mange kjemikaliar eigenskapar som gjer at dei gir ein uakseptabel risiko for helse eller miljø. Helse- og miljøfarlege kjemikaliar kan framkalle ulike sjukdomar som kreft og allergiar eller skade forplantningsevne og arvestoff. Kjemikaliar kan òg forårsake skade på immunforsvaret og nervesystemet. Skadelege helseeffektar kan førekomme ved bruk av kjemikaliar, ved innanding av forureina luft eller ved inntak av mat eller drikkevatn som er forureina. Dei farlegaste kjemikaliane, miljøgiftene, blir svært sakte brotne ned i naturen og hopar seg opp i næringskjedene. Miljøgiftene er derfor ein alvorleg trussel mot naturmangfald, matforsyning og kommande generasjonar si helse. Verkemiddelbruken har såleis som formål å redusere risiko for skade på helse og miljø knytt til utslepp og bruk av kjemikaliar generelt. For miljøgifter er det lagt til grunn at bruk og utslepp skal stansast innan 2020. Føre var-prinsippet skal brukast når kunnskapen om risiko for helse og miljø er usikker.

Kjemikalieutsleppa stammar frå produksjon av råstoff og ferdigvarer i industrien, frå bruk av produkt i heimen, i industri og arbeidsliv og frå avfallsbehandling. Miljøgifter frå tidligare tider ligg mange stader som forureiningar i grunnen på land eller i botnsediment i sjø og ferskvatn. Noreg mottek også betydelege langtransporterte tilførslar av miljøgifter via luft- og havstraumar. Arktis er spesielt utsett for langtransporterte tilførsler av miljøgifter på grunn av dei dominerande hav- og luftstraumane. Dette går særleg ut over dyr høgt i næringskjeda, som isbjørn, polarmåke og spekkhoggarar.

Det er titusenvis av kjemikaliar på den europeiske marknaden, og desse går inn i talrike produkt. For fleirtalet av desse kjemikaliane har vi liten eller avgrensa kunnskap om deira helse- og miljøverknader. Talet på stoff med moglege helse- og miljøskadelege verknader er stort, og det er aukande utfordringar frå nye stoff. Uvisse om mogleg helse- og miljørisiko ved auka bruk av nanomaterial er òg ei utfordring, og det er naudsynt med auka kunnskap.

Det overordna målet med avfallspolitikken er å auke utnyttinga av avfallet som ressurs, samtidig som utslepp av klimagassar og miljøgifter frå avfallet blir minimert. Regelverk, avgifter og andre verkemiddel skal medverke til at meir avfall blir halde i krinsløp og kjem til nytte som råvarer.

Det er viktig å syte for at skadane frå avfall blir så små som mogleg på menneske og naturmiljø. Dette skal gjerast gjennom verkemidlar som sikrar ein samfunnsøkonomisk god balanse mellom omfanget av avfall som blir generert, og det som blir gjenvunne, brent eller deponert. Omfanget av miljøproblema frå avfall avheng av både mengde og type avfall, val av behandlingsløysing og standarden på anlegga der avfallet blir behandla. Avfallsmengdene aukar framleis, og er ei kjelde til blant anna utslepp av miljøgifter og klimagassar. Dei siste åra har veksten i avfallsmengdene vore noko større enn den økonomiske veksten mens gjenvinningsgraden har vore stabil på om lag 70 pst. av det ordinære avfallet. Mengda farleg avfall aukar òg, men stadig mindre blir handtert på ukjent måte. Over tid har skjerpa krav til deponi og forbrenningsanlegg og bruk av meir miljøvenleg teknologi bidrege til betydelege reduksjonar i utslepp til luft og vatn frå sluttbehandling av avfall.

Utslepp og risiko for framtidige ulykker som kan medføre radioaktiv forureining som kan påverke naturmiljøet skal førebyggjast og reduserast. Radioaktiv forureining av norske land- og havområde kjem hovudsakleg frå nasjonale og internasjonale kjelder, slik som atomsprengingar i atmosfæren, Tsjernobyl-ulykka, utslepp frå Sellafield gjenvinningsanlegg i Storbritannia, utslepp og avfall frå petroleumsindustrien, gruveverksemd, sjukehus, forsking og frå Institutt for energiteknikk (IFE). Noreg skal arbeide kontinuerleg med å redusere utslepp og risiko for utslepp, og arbeide for å sikre eit heilskapeleg og miljømessig forsvarleg system for handtering av radioaktivt avfall. Det skal òg utarbeidas strategiar for opprydding av forureining frå historisk gruveverksemd.

Overvaking av radioaktive stoff og kartlegging av kjelder til radioaktiv forureining i marint og terrestrisk miljø, både nasjonalt og internasjonalt, utgjer bakgrunn for forvaltningsvedtak og handlingsplanar. I tillegg blir det utført forsking på den verknaden radioaktiv stråling har i det ytre miljø. Arbeidet med å få betre kunnskap om ulike kjelder til radioaktiv forureining, om miljøeffektane av dei og eit betre grunnlag for overvaking skal òg førast vidare.

Miljøverndepartementets rolle og ansvar

Miljøvernforvaltninga har hovudansvaret for gjennomføring og oppfølging av forureiningslova. Miljøforvaltninga har ansvaret for å motverke skadelege verknader av kjemikaliar på naturmiljøet og på forbrukarane. Påverknad av arbeidstakarane si helse er arbeidsmiljøstyresmaktene sitt ansvarsområde. Miljøforvaltninga sitt ansvar for helsepåverking er òg avgrensa til enkelte bruksområde for kjemikaliane. Vidare er ansvaret avgrensa til enkelte eigneskapar ved stoffa. Brann- og eksplosjonsfare ved bruken av kjemikaliar fell utanfor miljøforvaltninga sitt ansvar.

Miljøstyresmaktene på kjemikalieområdet er Miljøverndepartementet, Klima- og forureiningsdirektoratet og Fylkesmannen. Miljøstyresmaktene har hovudansvaret for avfallspolitikken. Enkelte verkemidlar ligg likevel under andre departement sine ansvarsområde. Miljøstyresmaktane på avfallsfeltet er Miljøverndepartementet, Klima- og forureiningsdirektoratet, Fylkesmannen og kommunen. Klima- og forureiningsdirektoratet stiller krav etter forureiningslova til kommunar og privat verksemd om beredskap mot akutt forureining. Fylkesmannen er forureiningsstyresmakt for utslepp frå akvakulturverksemd og gir uttaler til søknader om akvakulturverksemd. Klima- og forureiningsdirektoratet er klageinstans.

Miljøforvaltninga har ansvar for å verne det ytre miljøet mot skadelege verknader av radioaktiv forureining, blant anna frå utslepp og frå handtering av radioaktivt avfall. Miljøstyresmaktene på radioaktivitetsfeltet er Miljøverndepartementet og Statens strålevern.

Verkemiddel

Noreg er tilslutta ei rekkje internasjonale konvensjonar og avtaler som har betydning for å få til ei heilskapeleg og økosystembasert hav- og vassforvaltning. Etter FNs havrettskonvensjon har statane plikt til å verne og bevare det marine miljøet. Konvensjonen om vern av det marine miljøet i Nordaust-Atlanteren (OSPAR) regulerer alle forureiningskjelder, og bevaring av naturmangfaldet og marine økosystem i Nordaust-Atlanteren. Konvensjonen om biologisk mangfald er ei global avtale om bevaring og berekraftig bruk av biologisk mangfald som òg gjeld i marine område og ferskvatn.

Arbeidet innanfor FNs sjøfartskonvensjon (IMO) medverkar til at utsleppskrava til skip stadig blir strengare, gjennom å arbeide for strengare regelverk, ratifisere konvensjonar og syte for god handheving. Regjeringa fastsette sommaren 2009 ei forskrift om handtering av ballastvatn.

Då miljøgifter blir transporterte over store strekningar med luft- og havstraumar, og gjennom handel med produkt, er internasjonalt arbeid svært viktig for å handtere utfordringane vi står overfor. Noreg er aktivt med i arbeidet under Stockholmkonvensjonen om persistente organiske miljøgifter, Basel-konvensjonen om grensekryssande transport av farleg avfall, Rotterdam-konvensjonen om handel med farlege kjemikaliar og miljøgiftsprotokollane under FNs økonomiske kommisjon for Europa (ECE). Noreg støttar òg den globale kjemikaliestrategien SAICM. Vidare tek Noreg aktivt del i arbeidet med kjemikaliespørsmål innan OSPAR-konvensjonen, Nordsjø-deklarasjonane og FNs miljøprogram (UNEP). Under FNs miljøprogram blir det no gjennomført forhandlingar om ei ny global avtale for å redusere bruk og utslepp av kvikksølv. Noreg har spelt ei sentral rolle for å få i gang dette arbeidet.

Nasjonalt er forureiningslova og tilhøyrande forskrifter sentrale verkemiddel for å regulere forureinande utslepp, som utslepp av næringssalt, kjemikaliar og olje, frå viktige kjelder som akvakultur, avløp, petroleumsindustri og anna industri- og næringsverksemd. Hovudregelen i forureiningslova er at forureining er forbode. Ingen har såleis lov til å forureine utan at det er gitt løyve til det, anten gjennom individuelt løyve til ei verksemd eller i forskrift. Streng regulering av utslepp av farlege kjemikaliar frå industri og prosessar er lagt til grunn gjennom forvaltninga etter forureiningslova. Fylkeskommunen er tillagt oppgåva som vassregionstyresmakt etter vassforskrifta. Havressurslova, vassressurslova, petroleumslova og akvakulturlova er viktige sektorlovverk på desse områda.

Vassforvaltningsforskrifta gjennomfører EUs vassrammedirektiv for vatn i norsk rett. Denne forskrifta er heimla i både forureiningslova, vassressurslova og plan- og bygningslova, og er det viktigaste verktøyet for å gjere norsk vassmiljøforvaltning meir heilskapeleg og økosystembasert. Forvaltningsplanar er eit viktig verkemiddel både i forvaltning av marine område og i arbeidet med å få til ei heilskapeleg vassforvaltning.

Det er behov for meir og betre kunnskap for å følgje opp forvaltningsplanane. Kartlegging, overvaking og forsking må derfor styrkjast.

I tillegg til forureiningslova er produktkontrollova og forskrifter gitt i medhald av denne, sentrale juridiske verkemiddel på kjemikalieområdet. Produkt vert omsette internasjonalt, og norske forbod og andre reguleringar må vere i samsvar med Noregs internasjonale plikter om produktregulering og handel. Kjemikalieregelverket i Noreg og EU er harmonisert gjennom EØS-avtala. Hovudregelen er såleis at dei same krav skal gjelde i Noreg og EU. For ein del stoff og bruksområde er det likevel rom for nasjonal regulering. Produktregelverket omfattar blant anna krav til testing av kjemikaliar, merking av farlege kjemikaliar og reguleringar eller forbod for å sikre forsvarleg handtering og reduksjon i utslepp av farlege kjemikaliar. I 2008 blei det innført eit nytt omfattande kjemikalieregelverk i EU/EØS om registrering, vurdering, godkjenning og restriksjonar på kjemikaliar (REACH-regelverket). Utviklinga av dette regelverket vidare vil vere svært viktig i kjemikaliepolitikken framover. Vidare er informasjon eit viktig verkemiddel for å skape medvit rundt kjemikaliebruk og innhald i produkt. Avgifter blir òg nytta for å avgrense bruk av enkelte stoff.

Utgangspunktet for arbeidet med opprydding i forureina grunn og forureina sjøbotn er at forureinar skal betale, og det viktigaste verkemiddelet er pålegg etter forureiningslova. Det vil likevel ofte vere behov for økonomiske bidrag frå det offentlege til undersøkingar og opprydding der den ansvarlege ikkje kan påleggjast dei fulle kostnadene.

Avfallspolitikken blir gjennomført gjennom eit samspel mellom ei rekkje ulike verkemiddel; forureiningslova og forskrifter gitt i medhald av lova, avgifter, refusjons- og panteordningar, bransjeavtaler og informasjonstiltak, og kombinasjonar av desse. Dei sentrale juridiske styringsverktøya på avfallsfeltet er forureiningslova og forskrift om gjenvinning og behandling av avfall (avfallsforskrifta). Viktige delar av regelverket på avfallsområdet er felleseuropeisk regelverk implementert gjennom EØS-avtala.

Miljøstyresmaktene vil òg ta i bruk forureiningslova for å regulere og sikre ei heilskapeleg forvaltning av radioaktive utslepp og radioaktivt avfall. For å redusere utslepp og risiko for utslepp har Noreg dialog med land der det finst kjelder som kan påverke Noreg, i tillegg til å delta i internasjonalt arbeid, og ved hjelp av kartlegging, overvaking, og forsking.

Til saman er resultatområdet foreslått finansiert med 588,3 mill. kroner i 2011.

Fylkesmannen og Fylkeskommunen har òg ansvar for oppgåver under resultatområde 3. Midlar til lønn og drift for desse oppgåvene er budsjetterte på kap.1510 Fylkesmannsembeta under Fornyings-, administrasjons- og kyrkjedepartementets budsjett og for Fylkeskommunen over kap 572, post 60 under Kommunal- og regionaldepartementet. Ein viser til nærare omtale av desse under resultatområde 7.

Miljøverndepartementets viktigaste etat innan resultatområdet er Klima- og forureiningsdirektoratet. Driftspostane finansierer personell og innkjøp av varer og tenester som er naudsynte i forvaltninga, gebyrinnkrevjing til gjennomføring av blant anna tilsyn og kontroll oppgåva i forbindelse med og størstedelen av midlane under resultatområdet går til underområde 3, Miljøgifter og radioaktiv forureining.

Resultatområdet er delt inn i følgjande underområde:

1. Overgjødsling og nedslamming

2. Oljeforureining

3. Miljøgifter og radioaktiv forureining

4. Avfall og gjenvinning

Resultatområde 3 underområde 1 Overgjødsling og nedslamming

Dei to nasjonale resultatmåla for overgjødsling og nedslamming byggjer på målsetjingane i vassforvaltningsforskrifta. Måla krev gjennomføring av ei rekkje nye tiltak for å redusere tilførslene av næringssalt og partiklar til ferskvatn og marine område.

Statusbeskriving av måla frå Prop. 1 S (2009-2010):

Miljøforvaltningas mål er endra og er presentert i tabellen ovanfor. Nedanfor vil det bli rapportert på måla frå Prop. 1 S (2009-2010).

Utslepp frå kommunal avløpssektor skal vere i samsvar med krava i forureiningsforskrifta og bidra til å nå målet i vassforskrifta om god tilstand.

Sikre at utsleppa frå avløp til vassførekomstar som står i fare for nedklassifisering (bli dårlegare) som følgje av tilførsler av næringssalt eller partiklar ikkje aukar.

Overgjødsling er framleis eit betydeleg forureiningsproblem i Noreg, der dei viktigaste tilførslene kjem frå jordbruk, fiskeoppdrett, kommunalt avløp og industri. Resultata frå grovkarakteriseringa i samsvar med EUs rammedirektiv for vatn, viser at problem med overgjødsling omfattar omtrent like mange vassførekomstar som forsuring og miljøgifter. Ferskvatn med overgjødslingsproblem finst særleg i område med tett busetnad eller i landbruksintensive område.

I dei marine områda er det særleg kyststrekninga frå svenskegrensa til Lindesnes som er utsett for negative effektar av overgjødsling. Sjølv om fosfor- og nitrogentilførslene til dette området er reduserte sidan 1980-talet, er mange lokale fjordarmar framleis påverka. Fiskeoppdrett er no hovudkjelda til menneskeskapte tilførsler av nitrogen og fosfor til kystområda i Nordsjøen og Norskehavet.

Tilførslene av næringssalt til hav og vatn er venta å auke som følgje av klimaendringar. Auka nedbør vil gi meir avrenning og meir næringssalt vil bli vaska ut av jorda og transportert til vatn og hav.

Næringssalt blir òg frakta til norskekysten med havstraumar frå kontinentet. Tendensen er at desse tilførslene minkar som følgje av europeiske reinsetiltak. På den andre sida har endra klimaforhold dei seinare åra ført til vindar som pressar kyststraumen nærare land. Dette overskuggar effekten av dei tiltaka som reduserer næringssalta. Eutrofiering førekjem òg i ein del fjordområde både langs Vestlandet og i Nord-Noreg.

Undersøkingar har påvist omfattande bortfall av sukkertareskog langs kysten i Sør-Noreg. Det er anslått at omlag 80 pst. av sukkertaren er forsvunnen frå den norske Skagerrakkysten og at omlag 40 pst. er blitt borte langs kysten av Rogaland og Hordaland. Sukkertaren er i tillegg forsvunnen enkelte stader frå kystområda i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal. Langs heile kyststrekninga har sukkertareskogen blitt erstatta med algar som medverkar til at partiklar i vassmassane festar seg og sedimenterer.

Årsaka til bortfallet av sukkertaren er ein kombinasjon av høgare sjøtemperaturar og store tilførsler av næringssalt og partiklar. Dette er alvorleg med tanke på at sukkertareskogen er viktig oppvekst- og næringsområde for bl.a. fisk og skaldyr.

Klima- og forureiningsdirektoratet har i eit samarbeid med aktuelle etatar og institusjonar foreslått tiltak for å redusere bortfallet av sukkertare. Rapport frå arbeidsgruppa blei levert sommaren 2010. I rapporten er det slått fast at vi veit nok til å kunne setje i verk tiltak som vil redusere utsleppa av næringssalt og partiklar. Tiltak kan gjennomførast innan jordbruk, skogbruk, frå vassdrag og tette flater, fiskeri og akvakultur, avløp og industri.

Resultatområde 3 underområde 2 Oljeforureining

Resultatområde 3, underområde 2, omfattar arbeidet med å førebyggje og redusere utsleppa av olje og andre miljøskadelege stoff til ferskvatn og marine område, inkludert kravstilling til privat og kommunal beredskap mot akutt forureining.

Statusbeskriving av måla frå Prop. 1 S (2009-2010):

Miljøforvaltningas mål er endra og er presentert i tabellen ovanfor. Nedanfor omtalast måla frå Prop. 1 S (2009-2010).

Operasjonelle utslepp av olje og miljøfarlege stoff til sjø frå petroleumsverksemda skal stansast eller minimerast innan 2005 (nullutslepp)

Målet om nullutslepp (nullutsleppsmålet) inneber at det som hovudregel ikkje skal sleppast ut olje og miljøfarlege stoff, verken tilsette eller naturleg førekommande kjemiske stoff. I Barentshavet og havområda utanfor Lofoten er det lagt til grunn endå strengare krav enn for sokkelen elles. I dette området er det sett krav om at det ikkje skal vere utslepp til sjø av borekaks og produsert vatn ved normal drift, jf. St.meld. nr. 21 (2004-2005) Regjeringas miljøvernpolitikk og rikets miljøtilstand og St.meld. nr. 8 (2005-2006) Helhetlig forvaltning av det marine miljø i Barentshavet og havområdene utenfor Lofoten. Nullutsleppsmålet er basert på føre-var-prinsippet og skulle ha vore nådd for både nye og eksisterande installasjonar innan 2005. Målet om nullutslepp er vurdert som oppnådd for tilsette kjemikaliar.

Basert på innrapporterte utsleppstal for 2008 og nye tilbakemeldinger på status i nullutsleppsarbeidet frå operatørane i 2009 har Klima- og forureiningsdirektoratet vurdert måloppnåinga for nullutsleppsarbeidet og behovet for vidare arbeid (Klima- og forureiningsdirektoratet, april 2010). Klima- og forureiningsdirektoratet har funne at det er behov for ytterlegare tiltak for enkelte innretningar for å sikre at nullutsleppsmålet blir nådd også for olje og naturleg førekommande stoff i produsert vatn.

Den viktigaste kjelda til utslepp av olje frå petroleumsverksemda er utsleppa av produsert vatn. Vassproduksjonen har auka kontinuerleg sidan 1997. I perioden 2000 til 2008 auka vassproduksjonen med 28 pst. frå 116 mill. m³ til 148 mill. m³. I følgje prognosar frå Oljedirektoratet vil mengda produsert vatn auke fram mot 2015 for deretter å bli redusert. Produsert vatn som kjem opp på plattformene med brønnstraumen blir reinsa, og anten pumpa tilbake i reservoaret eller reinsa og sleppt ut. Ca. 18 pst. av vatnet blir injisert. Delen har vore stabil dei siste åra. I 2009 vart det i alt sleppt ut 1487 tonn dispergert olje til sjø saman med det produserte vatnet. Det er ein nedgang på 82 tonn frå 2008 (ca. 5 pst). Metoden som er nytta for å analysere utsleppa av olje med produsert vatn vart endra i 2007. Dette gjer at resultata ikkje kan direkte samanliknast med åra før.

Sjå til at operasjonelle, akutte og ulovlege utslepp av olje, miljøfarlege stoff, avfall og framande organismar til sjø frå skip blir stansa eller minimerte

Skipsfarten er internasjonalt regulert gjennom konvensjonar fastsette av FNs skipsfartsorganisasjon (IMO). Noreg medverkar til at utsleppskrava til skip blir stadig strengare gjennom å arbeide for strengare regelverk, ratifisere desse konvensjonane og syte for god handheving. Regelverket for utslepp av olje og kjemikaliar frå skip er nyleg revidert og stramma inn, mens konvensjonen som regulerer miljøgifter brukt i botnstoff på skip tredde i kraft i juli 2008. Effektane av desse nye krava er ikkje kvantifiserte, men er rekna for å vere signifikante og betydelege for nokre stoff.

Noreg har tiltredd konvensjonen om kontroll og behandling av ballastvatn og sediment frå skip (Ballastvatnkonvensjonen). Når denne konvensjonen trer i kraft internasjonalt vil risikoen for introduksjon av framande arter frå skip bli betydeleg redusert. Ei nasjonal forskrift om handtering av ballastvatn tredde i kraft 1. juli 2010.

IMO har utarbeidd nye krav til luftutslepp frå skip som er venta å fase ut bruk av tungolje på skip. Dette vil redusere risikoen for ulykkesutslepp, generere mindre oljehaldig avfall og slik redusere talet på ulovlege utslepp frå skipsfarten. Sjå nærare omtale under resultatområde 4, underområde 3.

Dei akutte og ulovlege utsleppa frå skipsfarten utgjer hovudutfordringa. I 1998 vart Nordsjøen oppretta som spesielt område under MARPOL 73/78-konvensjonens vedlegg om oljeforureining frå skip. Dette inneber strengare utsleppskrav enn dei generelle reglane for utslepp av olje frå skip.

Gjennom Kystverkets system for overvaking vart det identifisert 84 ulovlege utslepp frå skip i 2009, som er 6 færre enn i 2008. I mengd er utsleppa rekna til å vere 502 m³ i 2009 mot 109 m³ i 2008 og 642 m³ i 2007.

Eit samarbeid mellom Nordsjølanda har som mål å oppnå ei meir effektiv straffeforfølging av slike ulovlege utslepp frå skip. Ein reknar med betydelege mørketal for ulovlege utslepp frå skip.

Verksemd som kan medføre akutt forureining skal til ei kvar tid ha eit akseptabelt beredskapsnivå sett i forhold til risikoen for akutt forureining

Alle operatørselskapa på norsk sokkel må etablere ein akseptabel beredskap mot akutt forureining basert på miljø- og risikoanalyse, før leite- og produksjonsverksemd startar. Petroleumsnæringa skal til ei kvar tid syte for dimensjonering og plassering av beredskapsfunksjonar som gir best mogleg beredskap innafor dei rammene som styresmaktene har sett, bl.a. gjennom krav og vilkår i enkeltløyve. I 2009 var det i alt 147 akutte utslepp av olje på til saman ca. 114 m³ frå offshoreverksemda på norsk sokkel. På landsida har 72 bedrifter utvida beredskapskrav og 34 regionar har beredskapskrav og godkjende beredskapsplanar. Alle høgrisikobedrifter er dekte. Kommunane dekkjer sitt beredskapsansvar gjennom interkommunalt samarbeid, og landet er inndelt i 34 interkommunale samarbeidsregionar som alle har godkjende beredskapsplanar. I 2009 vart det registert 192 akutte utslepp av olje og andre kjemikaliar frå landbasert industriverksemd som til saman utgjorde 2125 m³. Dette er ein auke samanlikna med utsleppa i 2008. Utsleppa av olje og kjemikaliar frå landbasert industriverksemd varierer likevel sterkt frå år til år og er sterkt påverka av enkelthendingar.

Resultatområde 3 underområde 3 Miljøgifter og radioaktiv forureining

Underområde 3 omfattar arbeidet med å førebyggje og redusere bruk, utslepp og spreiing av miljøgifter og andre helse- og miljøfarlege kjemikaliar til jord, luft og vatn nasjonalt. Området omfattar dessutan internasjonalt arbeid med kjemikaliar. Kjemikaliar som bryt ned ozon, drivhusgassar og enkelte andre kjemikaliar som medfører grenseoverskridande og lokale luftforureiningar er dekte under resultatområde 4 Luftforureining og klima. Underområdet omfattar òg arbeidet med å førebyggje og redusere utslepp og risiko for framtidige ulykker som kan medføre radioaktiv forureining av naturmiljøet.

Statusbeskriving av måla frå Prop. 1 S (2009-2010):

Miljøforvaltningas mål er endra og er presentert i tabellen ovanfor. Nedanfor vil det bli rapportert på måla frå Prop. 1 S (2009-2010).

Sjå til at utslepp av prioriterte miljøgifter blir reduserte eller stansa

Det er fastsett som mål å stanse eller vesentleg redusere utsleppa av prioriterte miljøgifter seinast innan 2010 i forhold til 1995 (tabell 10.3). Med vesentleg reduksjon er meint 50-90 pst. reduksjon av utsleppa. Tabell 10.4 viser oversikt over dei stoffa det gjeld (prioritetslista), oppnådde utsleppsreduksjonar i 2007 og prognose for utsleppsreduksjonar innan 2010.

Dei samla utsleppa av alle miljøgiftene på prioritetslista er reduserte frå 1995 til i dag. Prognosar frå Klima- og forureiningsdirektoratet viser at dei nasjonale utsleppa av dei fleste av dei prioriterte miljøgiftene omfatta av målet om vesentleg reduksjon innan 2010 blir reduserte med meir enn 50 pst. i perioden 1995-2010. For dei fleste stoffa er det i 2007 oppnådd utsleppsreduksjon på same nivå som er venta innan 2010. Utsleppa av fleire av stoffa er reduserte med meir enn 90 pst. Prognosane tyder likevel på at 2010-målet ikkje vil bli nådd for bromerte flammehemmarar og arsen, og måloppnåinga er usikker for polysykliske aromatiske hydrokarbon (PAH). Ei nærare utgreiing for dette blei gitt i Prop. 1 S (2009-2010) frå Miljøverndepartementet. Det er òg uvisse om målet blir nådd for mellomkjeda klorparafinar (MCCP). Det er stor uvisse knytt til bruk og utslepp av MCCP frå faste importerte produkt, og tidlegare overslag over bruk og utslepp har truleg vore for låge. Det går føre arbeid for å betre datagrunnlaget.

Identifisere nye miljøgifter og arbeide for at utsleppa blir reduserte eller stansa gjennom arbeid nasjonalt og internasjonalt

Det er dei same stoffa som er omfatta av målet om å stanse utslepp innan 2020 (resultatmål 3.3.2, tabell 10.3) som er oppførte på prioritetslista i tabell 10.4. Målet om vesentleg reduksjon av utslepp av prioriterte stoff innan 2010 er dermed berre eit første steg på vegen mot målet om å stanse utsleppa av miljøgifter innan 2020. Ein viktig del av arbeidet vidare er å identifisere fleire miljøgifter som er omfatta av målet, og følgje opp desse både på nasjonalt og internasjonalt plan.

Miljøstyresmaktene vurderer kontinuerleg kva slag stoff som på bakgrunn av kriteria gitt i boks 10.5 skal vere omfatta av prioritetslista. Ny vitskapeleg informasjon og endra bruksmønster kan aktualisere nye stoff eller gjere andre mindre aktuelle. For nye stoff som blir lagt til lista vil utsleppsreduksjonar og måloppnåing bli vurdert i forhold til 2020-målet.Dette gjeld òg dei fem nye stoffa som vart tekne inn på prioritetslista i kjemikaliemeldinga (St.meld. nr. 14 (2006-2007): PFOA, 2,4,6 tri-tert-butylfenol, dodecylfenol med isomerer, bisfenol A og decametylcyklopentasiloksan, og triklosan som vart teke inn i 2008. Førebels ligg det føre lite informasjon om forbruk og utslepp av desse stoffa. Betre datagrunnlag er viktig for å kunne vurdere tiltak og verkemiddel, i tillegg til å utarbeide prognosar og vurdere måloppnåing. Klima- og forureiningsdirektoratet arbeider med å betre datagrunnlaget.

Regjeringa har nedsett eit offentleg utval som skal sjå på korleis utslepp av miljøgifter kan stansast i medhald av 2020-målet. Utvalet skal gi innspel til styresmaktene om konkrete tiltak som kan setjast i verk for å medverke til at styresmaktene når måla sine. Tiltaka skal vurderast i forhold til skadeverknad av utsleppa av miljøgifter og i forhold til internasjonale moglegheiter og avgrensingar. Kostnadseffektiviteten i tiltaka skal òg vurderast. Utvalet starta arbeidet våren 2009, og arbeidet skal avsluttast hausten 2010.

Det er utarbeidd handlingsplanar for bromerte flammehemmarar, PCB, perfluorerte sambindingar og kvikksølv der det er fokusert på den viktigaste oppfølginga av desse stoffa.

I 2008 blei det innført nasjonalt forbod mot kvikksølv i produkt og utvida forbod mot den bromerte flammehemmaren deka-BDE. I samband med Noregs forslag om nasjonal regulering av ei rekkje miljøgifter i forbrukarprodukt som vart sendt på høyring i 2007 mottok miljøstyresmaktene mange høyringsuttaler. EFTAs overvakingsorgan ESA var sterkt kritisk til forslaget, og Miljøverndepartementet tek sikte på å sende reviderte forslag til regulering av enkelte stoff på ny høyring til ESA. Det er eit klart mål å styrkje regelverket knytt til forbrukarprodukt i tråd med norsk kjemikaliepolitikk, og handlingsrommet for strengare nasjonale reguleringar blir no vurdert konkret for dei enkelte stoffa og bruksområda. Arbeidet med fleire av stoffa har komme lenger under EU/EØS-regelverket REACH, noko som òg tilseier endringar i forhold til det opphavlege forslaget.

Noreg har påteke seg å evaluere fleire stoff under EU/EØS sitt nye, omfattande kjemikalieregelverk REACH. REACH omfattar registrering, vurdering, godkjenning og restriksjonar på kjemikaliar. Klima- og forureiningsdirektoratet har nyleg foreslått forbod mot produksjon, import, omsetning og bruk av fem kvikksølvsambindingar under REACH. Desse stoffa er nytta i visse typar polyuretanplast, for eksempel elastiske plastprodukt. Forslaget frå Klima- og forureiningsdirektoratet er basert på omfattande dokumentasjon av bruken av stoffa, helse- og miljøeffektar og økonomiske konsekvensar av forbodet. Stoffa blir produserte og brukte i store mengder i EU i dag. Klima- og forureiningsdirektoratet arbeider òg aktivt for å få stoff omfatta av krava til godkjenning under REACH, og har blant anna påteke seg å utarbeide dokumentasjon for ulike arsensambindingar. Det går òg føre omfattande arbeid for å få stoff klassifiserte med omsyn til helse- og miljøfare. Klima- og forureiningsdirektoratet har sendt klassifiseringsforslag for 7 stoff til EU, som blant anna omfattar den perfluorerte sambindingen PFOA som kan finnast i impregneringsmiddel i tekstil.

Miljøverndepartementet har òg fokus på helse- og miljørisiko ved bruk av nanomaterial. Det er sentralt å framskaffe betre kunnskap om bruk og moglege negative verknadar som eit grunnlag for å kunne innføre tiltak. Samstundes er det viktig å få på plass gode system for å vurdere risikoen ved nanomaterial og reguleringar som sikrar tilstrekkeleg beskyttelse av helse og miljø.

Internasjonalt arbeid er svært viktig for å redusere bruk og utslepp av miljøgifter globalt, og dermed redusere langtransportert forureining og omsetning av miljøgifthaldige produkt som er produserte utanfor Noreg. Noreg arbeider med å få inn strengare krav og inkludere fleire stoff i Stockholmkonvensjonen om organiske miljøgifter, Rotterdamkonvensjonen om handel med farlege kjemikaliar og ECE-protokollane om respektive organiske miljøgifter og tungmetall. I 2009 vart ni nye stoff omfatta av forbod eller strenge reguleringar i Stockholmkonvensjonen og sju nye stoff i ECE-protokollen om organiske miljøgifter, blant anna dei bromerte flammehemmarane penta-BDE og okta-BDE, og den perfluorerte sambindingen PFOS. Forslaget om forbod mot penta-BDE i begge avtalene var fremja av Noreg. Endosulfan, pentaklorfenol, dicofol, trifluralin og den bromerte flammehemmaren HBCDD blir no vurderte under ECE-protokollen om organiske miljøgifter. Endosulfan, kortkjeda klorparfinar og den bromerte flammehemmaren HBCDD er under vurdering i den faglege ekspertkomiteen under Stockholmkonvensjonen. HBCDD vart foreslått til begge avtalene av Noreg i 2008. På styremøtet i FNs miljøprogram i februar 2009 vart det semje om å forhandle fram ei global avtale om redusert bruk og utslepp av kvikksølv, noko Noreg har vore en sterk pådrivar for. Det første forhandlingsmøtet vart halde i juni 2010, og konvensjonen skal etter planen vere ferdig i 2013. Noreg støttar i tillegg den globale kjemikaliestrategien SAICM. Gjennomføring av strategien bidreg til grunnleggjande kapasitetsbygging for kjemikalieforvaltning i utviklingsland, og er ein viktig del av den norske satsinga for å redusere dei globale utsleppa av helse- og miljøfarlege kjemikaliar. Bidrag til finansiering av tiltak i utviklingsland er eit viktig verkemiddel internasjonalt. Noreg bidreg til dette gjennom fleire kanalar over Utanriksdepartementets budsjett, særleg gjennom Det globale miljøfondet (GEF), og ved bidrag til UNEP og program for kapasitetsbygging under dei internasjonale konvensjonane.

Kunnskapsheving er òg svært viktig i kjemikaliearbeidet. Regjeringa arbeider for å auke kunnskapen om kjemiske stoff og kartleggje miljøgifter i naturen og i produkt. Auka kunnskap om helse- og miljøfarlege kjemikaliar er nødvendig for å identifisere risiko for helse og miljø, og for å kunne setje i verk effektive reguleringar og tiltak. Det er dyrt å rydde opp når miljøgifter først er spreidde i naturen. I dei fleste tilfella er det òg umogleg då miljøgifter blir spreidde diffust over store område. Det er derfor svært viktig å oppdage spreiing av ulike miljøgifter i tide slik at nødvendige tiltak kan setjast i verk. Gjennomslag i arbeidet med å styrkje internasjonale reguleringar er òg heilt avhengig av at det blir gjort ein betydeleg innsats i å leggje fram god dokumentasjon. Overvaking av miljøgifter i naturen for å følgje utviklinga over tid vil framleis vere prioritert.

Det vil bli oppretta ein nasjonal miljøprøvebank med ulike typar prøvemateriale for seinare analysar av miljøgifter. Formålet er å kunne gjere nye analysar av prøver når det er utvikla betre metodar for å oppdage miljøgifter, fastsetje bakgrunnsnivå for nye miljøgifter og etablere tidstrendar.

Statusbeskriving av måla frå Prop. 1 S (2009-2010):

Miljøforvaltningas mål er endra og er presentert i tabellen ovanfor. Nedanfor omtalast måla frå Prop. 1 S (2009-2010).

Arbeide for å minimere risiko for at utslepp og bruk av kjemikaliar fører til skade på helse og miljø

Arbeidsmålet er retta mot det meir generelle arbeidet med å hindre helse- og miljøskade frå kjemikaliar. Målet inneber at stadig mindre helse- og miljøfarlege kjemikaliar skal inngå i produksjon, produkt og avfall, og at kjemikaliar skal nyttast på ein måte som reduserer risikoen for helse- og miljøskade.

Basert på tal over omsetning kombinert med eit sett korreksjonsfaktorar som seier noko om korleis kjemikaliane vert brukte, er det utvikla ein risikoindikator for utvalte helse- og miljøfarlege stoff, der indikatoren i 2002 er sett lik 1. Figur 10.1 viser utviklinga i denne risikoindikatoren for kjemiske stoff klassifiserte med omsyn til kreft, mutagene, reproduksjonsskadelege (CMR), kronisk giftverknad, allergiframkallande effekt og miljøfare i perioden 2002 – 2008.

Trenden for dei ulike gruppene varierer noko, men hovudbiletet er at utsleppet av farlege stoff er redusert frå 2002. Den største nedgangen ser vi for utslepp av dei kronisk giftige stoffa. For allergiframkallande stoff har det vore ein nedgang i utsleppa sidan 2006, og utsleppet av CMR-stoff er òg redusert sjølv om dette utsleppet har vore varierande. Utsleppet av miljøfarlege stoff steig frå 2002-2005, men har sidan 2005 gått betydeleg ned.

Figur 10.1 Risikoindikatorar: Utslepp av helse- og miljøfarlege stoff. 2002-2008, der 2002=1.

I tillegg til arbeidet med restriksjonar under REACH, som er omtalt tidlegare, deltek Noreg aktivt i alle komitear som er oppretta i samband med REACH, og i ei rekkje arbeidsgrupper under REACH og det nye regelverket om klassifisering og merking av farlege kjemikaliar, omtalt som CLP. Det er samarbeid med andre nordiske land når det gjeld REACH og CLP, for eksempel med innspel til kriterium for å kunne prioritere stoff som bør evaluerast under REACH. Regelverket som regulerer visse farlege kjemikaliar i elektriske og elektroniske produkt (RoHS) – er under revisjon, og Noreg arbeider aktivt for at dette skal bli så bra som mogleg for helse og miljø.

Regjeringa arbeider for at forbrukarar skal kunne ta miljøvennlege val, og dermed redusere bruk av produkt som inneheld helse- og miljøfarlege kjemikaliar. Nyleg lanserte Klima- og forureiningsdirektoratet nettstaden Erdetfarlig.no i samarbeid med Mattilsynet, Miljømerking, Forbrukarrådet og Grøn Kvardag. Her blir det gitt hjelp til å unngå helse- og miljøfarlege stoff i forbrukarprodukt, oversikt over produkta med dei offisielle miljømerka Svanen og Blomsten innan ulike varekategoriar, og informasjon om korleis ulike typar produkt skal handterast når dei blir avfall.

Produktregisteret blir lagt på nettsida Produktinformasjonsbanken (www.pib.no). Nettsida vart våren 2010 lansert på nytt med ny design og betre søkje tilhøve. Produktregisteret skal halde fram arbeidet sitt for å leggje til rette for at allmenta får tilgang til ytterlegare informasjon om produkt.

Syte for gjennomføring av tiltak for opprydding av miljøgifter frå forureina grunn og arbeide for å redusere risiko frå forureina grunn og arbeide for å redusere risiko frå spreiing av andre helse- og miljøfarlege kjemikaliar

Pr. 1. september 2010 er det 380 lokalitetar som er kjende av miljøstyresmaktene og der det finst eller er grunn til å tru at det kan finnast miljøgifter med spreiingsfare, eller andre helse- og miljøfarlege kjemikaliar med spreiingsfare der det ut frå ei risikovurdering er behov for vidare tiltak. Oppfølginga av lokalitetane kan innebere undersøkingar, sikring og overdekning, fjerning av masse, arealbruksrestriksjonar eller liknande. Talet på lokalitetar går ned som resultat av gjennomført oppfølging, men det vil òg kunne auke på grunnlag av for eksempel nye undersøkingar, nye utslepp eller revurdering av risiko ved forureininga.

I arbeidet med forureina grunn er det lagt til grunn at spreiing av prioriterte miljøgifter frå forureina grunn skal stansast eller reduserast vesentleg, mens spreiing av andre helse- eller miljøfarlege kjemikaliar skal reduserast på bakgrunn av ei konkret risikovurdering. Særleg blir prioritert oppfølging av stader der forureininga medfører helserisiko for menneske eller der forureininga lek frå grunnen til område som er prioriterte i samband med arbeidet med forureina sjøbotn. Det blir dessutan vurdert nærare korleis ein kan ta omsyn til særleg sårbare grupper, som for eksempel barn.

Ein handlingsplan for opprydding i forureina grunn i barnehagar vart fremja hausten 2006. Handlingsplanen inneber at overflatejorda i barnehagane i dei 10 største byane og 5 store industristader skal undersøkjast i løpet av 2008 og eventuell forureining ryddast opp innan 2010.

Klima- og forureiningsdirektoratet syter for gjennomføring av handlingsplanen i samarbeid med dei aktuelle partane. Med unntak av ein av industrikommunane har alle dei 15 involverte kommunane gjennomført kartlegginga, og mange er allereie ferdige med oppryddinga. Det er behov for tiltak i nærare 70 pst. av barnehagane. Det skuldast hovudsakleg bruk av CCA-impregnert trevirke i sandkassar og sandbasseng, i tillegg til at det er behov for utskifting av jord i om lag ein tredel av barnehagane i desse kommunane. Alle dei 14 kommunane ventar å bli ferdige med tiltak i løpet av 2010. Klima- og forureiningsdirektoratet er samtidig i gang med ei vurdering av ein handlingsplan for barnehagar i resten av landet.

Klima- og forureiningsdirektoratet har samarbeidd med Statens Kartverk om løysingar for å overføre data om forureina grunn frå Klima- og forureiningsdirektoratets database Grunnforureining til matrikkelen. Det er eit politisk ønske at det offentlege og private skal ha kjennskap til forureina grunn, jf. Ot.prp. nr. 70 (2004-2005).

Etter at matrikkelen tredde i kraft er det ei opplysning om dette på vedkommande matrikkeleining. Funksjonen til matrikkelen er på dette området å gjere merksam på om det finst forureining av grunnen på ei matrikkeleining eller ikkje.

Syte for gjennomføring av tiltak for opprydding av helse- og miljøfarlege kjemikaliar i forureina sediment

Handlingsplan for opprydding i forureina sjøbotn i St.meld. nr. 14 (2006-2007) Sammen for et giftfritt miljø – forutsetninger for en tryggere fremtid byggjer på fylkesvise tiltaksplanar for opprydding i forureina sjøbotn for dei 17 høgst prioriterte områda i Noreg. Dei fylkesvise tiltaksplanane er avgrensa til dei delane av fjordane der sjøbotnen er sterkast forureina, og til kjeldeområde på land i tilknyting til desse.

Eit omfattande arbeid er sett i gang med å førebu og gjennomføre oppryddingsprosjekt på dei 17 områda. Omfattande tiltak er gjennomført i Kristiansand og Oslo. Det er sett i gang større tiltak i Trondheim (opprydding Killingdal gruver) og i Tromsø, og fleire andre tiltaksplanområde står for tur.

Dei aller fleste av dei ca. 100 prioriterte skipsverfta har gjennomført undersøkingar i grunnen og i sjøbotnen utanfor for å klarleggje behovet for oppryddingstiltak. Inneverande år vil det bli utarbeidd tiltaksplan for dei verfta der det er behov for tiltak. Det er viktig å stanse kjelder på land først, og for dei fleste verfta vil dette innebere gjennomføring av tiltak på land først. Det er i tillegg gitt pålegg til 10 store hamner og dei 34 største industrihamnene om å kartleggje korleis verksemda deira bidrar til å forureine sjøbotnen, og vurdere behovet for opprydding. Miljøstyresmaktene vil også elles der det er nødvendig og juridisk mogleg, gi pålegg om oppryddingstiltak for å stanse utlekking til sedimenta.

I dei fleste av tiltaksplanområda har kommunane ei sentral rolle i oppryddingstiltaka som lokal styresmakt, ansvarleg for hamneverksemda og ansvarleg for viktige kjelder til utlekking av miljøgifter frå avfallsdeponi og kommunale avløp. Etter søknad medverkar Klima og forureiningsdirektoratet med midlar til enkelte kommunar til kommunale prosjektleiarar, undersøkingar og oppryddingsprosjekt i forureina sjøbotn.

Halde kontakt med russiske styresmakter gjennom miljøkommisjonens ekspertgruppe og vidareutvikle samarbeidet om overvaking av radioaktiv forureining.

Miljøverndepartementet deltek i arbeidet med gjennomføringa av Regjeringas handlingsplan for oppfølging av St.meld. nr. 34 (1993-94) om atomverksemd og kjemiske våpen i våre nordlege nærområde. Noreg har gjennom denne planen arbeidd for å sikre forholda rundt det radioaktive avfallet i Nordvest-Russland. Noreg har dei seinaste åra lagt vekt på samarbeid med og støtte til russiske tilsynsstyresmakter, og har lagt vekt på at konsekvensar for miljøet må vurderast før ulike tiltak blir sette i verk, slik at risikoen for ulykker blir så liten som råd er. St.meld. nr. 11 (2009-2010) Samarbeid med Russland om atomvirksomhet og miljø i nordområdene gir ei oppdatert oversikt over den norske innsatsen dei siste åra og trekkjer opp prioriteringane vidare framover. Samarbeid om overvaking av radioaktiv forureining er òg styrkt gjennom miljøvernkommisjonen si ekspertgruppe.

Miljøverndepartementet deltek òg i Embetsgruppa for koordinering av atomberedskapen i Noreg. Miljøverndepartementet har dekt sin del av kriseutvalet sin langtidsplan for oppgradering av den norske atomberedskapen. Det blir vidare arbeidd med å sikre at departementet og dei underliggjande etatane er godt eigna til å redusere konsekvensane for helse og miljø så godt som mogleg i tilfelle ei alvorleg atomhending.

Halde oss orienterte om andre eksterne kjelder til radioaktiv forureining av norske område, spesielt Sellafield

Lagra av høgradioaktivt flytande avfall ved Sellafieldanlegget er i løpet av dei siste åra reduserte frå ca. 1500 til ca. 1000 tonn. Utsleppspotensialet er framleis stort, og to tilfelle av brot på kjølesystemet for avfallet i 2009 indikerer at tryggleiken ikkje er fullgod. Ei konsekvensvurdering av eit mogleg uhell ved Sellafieldanlegga har vist at Noreg kan bli hardt ramma av radioaktiv forureining. Britiske styresmakter har sett krav om at avfallsmengdene skal reduserast til 200 tonn innan 2015. Behovet for rask reduksjon av mengdene av flytande, høgradioaktivt avfall og styrkt tryggleik har vore teke opp med britiske styresmakter ei rekkje gonger. Det er nær kontakt om dette mellom dei norske og britiske styresmaktene, både på departements- og fagnivå. Det vil framleis vere viktig å arbeide med britiske styresmakter for å redusere risikoen for ei ulykke som kan føre til forureining av norske område.

Styrkje arbeidet med regulering og tilsyn av verksemder som slepp ut radioaktive stoff og handterer radioaktivt avfall.

Radioaktive stoff har i tillegg til dei radioaktive eigenskapane liknande eigenskapar i naturen som tungmetall og andre miljøgifter. Det blir arbeidd med å ta i bruk forureiningslova for regulering av radioaktiv forureining i det ytre miljø, og nytt regelverk vil gi eit meir heilskapleg grunnlag for forvaltninga av dette forureiningsfeltet. Det blir arbeidd med å kartleggje ulike kjelder og type verksemder som genererer radioaktivt avfall og lage ei oversikt over avfallsstraumar.

Betre kunnskapsgrunnlaget gjennom auka kartlegging, utgreiing og overvaking.

Gjennom det nasjonale overvakingsprogrammet for radioaktiv forureining held norske styresmakter seg fortløpande orienterte om den radioaktive forureininga av norske land- og sjøområde. I tillegg til forureining utanfrå, omfattar programmet samtidig utslepp av radioaktive materiale frå nasjonale kjelder.

Det er framleis betydeleg mangel på kunnskap om radioaktiv forureining av det ytre miljøet. Arbeidet med å få betre kunnskap om ulike kjelder til radioaktiv forureining, om miljøeffektane og betre grunnlag for overvaking skal derfor førast vidare.

Identifisere radioaktivt avfall frå historisk gruveverksemd og vurdere ulike tiltaksstrategiar som kan sikre avfallet slik at det ikkje påverkar naturmiljøet.

Miljøverndepartementet har finansiert prosjekt for å kartleggje og vurdere oppkonsentrert radioaktivt materiale frå tidlegare gruveverksemd i Noreg. Spesielt ved Søve gruver i Nome kommune og ved molybdengruva i Oterstrand i Gildeskål er det etterlate slagg med oppkonsentrert innhald av radioaktive stoff.

God oversikt over forureining i utmarksprodukt som vilt, ferskvassfisk etc. og påfølgjande strålebelastning for ulike befolkningsgrupper.

Forureining med cesium-137 er framleis betydeleg i dei områda som vart ramma av nedfall frå Tsjernobylulykka. Erfaringane frå overvaking av utmarksbeitande dyr og overvakingsprogrammet for radioaktivitet i terrestrisk miljø er at forureininga varer lengre enn ein trudde tidlegare og at tiltak vil vere nødvendige i fleire tiår framover. Arbeidet med å samle inn data om aktuelle nivå i hjortevilt og bær har òg starta opp.

Resultatområde 3 underområde 4 Avfall og gjenvinning

Resultatområde 3 underområde 4 omfattar arbeidet med å redusere miljøskadelege utslepp som følgje av avfall (inkl. farleg avfall), gjennom å redusere avfallsmengdene, auke gjenvinninga, og syte for ei forsvarleg sluttbehandling av avfallet, og å medverke til mindre forsøpling. Resultatområdet omfattar dessutan internasjonalt arbeid, særleg arbeidet med EU-direktiv og oppfølginga av Basel-konvensjonen. Underområdet omfattar ikkje kjernefysisk avfall eller avfall frå sprengstoff, eksplosiv og liknande.

For dei fleste miljøproblema som har si årsak i avfall er det fastsett eigne resultatmål, blant anna for utslepp av klimagassar og for miljøgifter. Verkemiddelbruken på avfallsfeltet må derfor sjåast i samanheng med verkemiddelbruken på desse områda.

Statusbeskriving av måla frå Prop. 1 S (2009-2010):

Miljøforvaltningas mål er endra og er presentert i tabellen ovanfor. Nedanfor vil det bli rapportert på måla frå Prop. 1 S (2009-2010).

Stimulere til at veksten i avfallsmengdene blir vesentlig lågare enn den økonomiske veksten

Veksten i økonomien har tradisjonelt gitt auka avfallsmengder. Miljøproblema som følgjer av dei auka avfallsmengdene kan delvis motverkast ved gjenvinning. Det er likevel grenser for kor store delar av avfallet det er miljømessig føremålstenleg, økonomisk forsvarleg og teknisk mogleg å gjenvinne. Tilsvarande avgrensingar gjeld for utsleppsreduksjonar frå sluttbehandlingsanlegga. Utan avfallsreduksjon vil derfor miljøproblema frå avfall halde fram med å auke. Resultatmålet inneber at same økonomiske aktivitetsnivå i framtida skal medføre vesentleg mindre avfall. I dette legg Regjeringa at det skal vere ein forskjell som monnar og som varer ved.

Den samla avfallsveksten frå 1995 til 2008 var på 48 pst. Dette er litt høgare enn veksten i BNP målt i faste prisar, som var på 44 pst. i same periode. Avfall frå næringsverksemd utgjer om lag 80 pst. av den totale avfallsmengda. Samla var veksten i næringsavfall frå 1995 til 2008 på 43 pst. Det er i tenesteytande næringar og i bygg- og anleggsbransjen at avfallsgenereringa aukar mest, mens avfallsveksten i industrien er mindre (SSB 2009). Denne utviklinga kjem truleg i betydelig grad av endringar i aktivitetsnivået i dei ulike næringane. Endringar i datagrunnlag og omlegging av avfallsstatistikken kan òg ha påverka utviklinga i indikatoren.

Avfallsmengda frå hushalda auka med 75 pst. frå 1995 til 2008. Dette er meir enn auken i hushalda sitt økonomiske forbruk. Frå 2008 til 2009 gjekk mengda hushaldsavfall ned med nær 2 pst. mens hushalda sitt forbruk var uendra. Det er første gongen etter at statistikken vart oppretta i 1992 at genereringa av hushaldsavfall er redusert (SSB 2009).

Figur 10.2 Utvikling i avfallsmengder og BNP (faste priser)

Kjelde: Statistisk sentralbyrå (2009)

Ei fråkopling av avfallsgenereringa frå den økonomiske veksten kan skje gjennom endra samansetjing av produksjon og forbruk, og gjennom auka materialeffektivitet i dei enkelte produkta og produksjonsprosessane. Miljøverndepartementet har her ei særleg pådrivarrolle. Departementet vil i 2011 særleg sjå på høva til å redusere genereringa av matavfall.

Sjå til at det finst rammevilkår for å oppfylle dei nasjonale gjenvinningsmåla.

Gjenvinning av avfall omfattar materialgjenvinning, biologisk behandling, forbrenning med energiutnytting og bruk av massar som fyll- eller dekkmassar. Gjenvinningsgraden har vore stabil på omkring 70 pst. sidan 2004. Farleg avfall er då halde utanom. I 2008 vart 71 pst. av avfallet gjenvunne (SSB 2009). Dette inkluderer 37 pst. til materialgjenvinning, 22 pst. til energiutnytting og det resterande til kompostering eller til bruk som dekkmasse eller fyllmasse.

Figur 10.3 Mengde vanlig avfall i Norge etter behandling¹. Endelig tall 1995-2007, foreløpige tall 2008. Prosent av kjent behandling

Kjelde: Statistisk sentralbyrå (2009)

Det er innført fleire verkemiddel for å stimulere til gjenvinning, under dette avgift på sluttbehandling av avfall, forbod mot deponering av nedbryteleg avfall og produsentansvarsordningar for enkelte typar avfall.

Det er etablert eigne retursystem for fleire ulike avfallsfraksjonar. Svært gode resultat frå retursystema medverkar til høg gjenvinningsgrad. Når det gjeld returordninga for innsamling av elektrisk og elektronisk avfall, har EU-kommisjonen foreslått nye reglar for å effektivisere ordningane og auke innsamlingsmåla. Endringane vil venteleg bli vedtekne i EU hausten 2010, og vil medføre enkelte endringar i avfallsforskrifta kapittel 1.

Omlag 2,1 millionar tonn avfall vart deponert i 2008. Dette inkluderer ei betydeleg mengd farleg avfall som blir lagt i eigne deponi. Omlag ein firedel av det deponerte avfallet er truleg nedbrytbart avfall som er årsak til metanutslepp fra deponia (SSB 2009).

Då forbodet mot deponering av nedbryteleg avfall vart fastsett, var det venta at det ville ta omlag fem år før tilstrekkeleg alternativ behandlingskapasitet var etablert. Det vart derfor vurdert som nødvendig å opne for mellombelse dispensasjonar frå forbodet. Det er blitt gitt dispensasjon for ei relativt stor mengd avfall i den første tida etter at forbodet vart innført. Samtidig har marknaden for avfallsforbrenning endra seg slik at det ikkje lenger er same mangel på forbrenningskapasitet. Klima- og forureiningsdirektoratet gav derfor i januar 2010 signal til fylkesmennene om å vere svært restriktive med å innvilge nye eller forlenga dispensasjonar frå deponiforbodet. Uro i forbrenningsmarknaden, og då særleg at norske forbrenningsanlegg opplever at dei har dårlegare konkurransevilkår enn svenske anlegg, var òg årsak til at Regjeringa i Prop. 126 LS (2009-2010) Endringar i skatte – og avgiftsreglane mv. foreslo å avvikle sluttbehandlingsavgifta på forbrenning frå 1. oktober 2010.

Registrert eksport av avfall har auka klart. I 2008 var eksporten av avfall (ordinært avfall og farleg avfall) ca. 490 000 tonn, mens den i 2003 var 146 000 tonn. Auken skuldast for ein stor del eksport av brennbart avfall til energigjenvinning i Sverige. Så langt har ikkje røynsla gitt grunnlag for særskilte tiltak for å setje grenser for mengda avfall som blir eksportert eller importert.

EU vedtok 19. november 2008 eit nytt rammedirektiv for avfall (2008/98/EF). Direktivet erstattar det tidlegare rammedirektivet for avfall, direktivet om farleg avfall og direktivet om spillolje. Det nye rammedirektivet er førebels ikkje innlemma i EØS-avtala. På bakgrunn av krav i rammedirektivet har Miljøverndepartementet gitt Klima- og forureiningsdirektoratet i oppdrag å utarbeide eit forslag til endring av avfallsforskrifta. Klima- og forureiningsdirektoratet har samtidig fått i oppdrag å utarbeide grunnlagsmateriale til enkelte endringar i forureiningslova, med sikte på å bringe omgrepa i avfallsregelverket meir i samsvar med EU-retten. Direktiv om handtering av avfall frå mineralindustrien vart vedteke i EU i 2006, og er innlemma i EØS-avtala. Krava i direktivet er i stor grad i tråd med gjeldande rett, men forslag til gjennomføring av direktivet vil bli sendt på høyring i løpet av hausten 2010.

Farleg avfall skal takast forsvarleg hand om og anten gå til gjenvinning eller vere sikra god nok nasjonal behandlingskapasitet. Genereringa av ulike typar farleg avfall skal reduserast innan 2020 samanlikna med 2005-nivå.

1 123 000 tonn helse- og miljøfarleg avfall gjekk til godkjent behandling i 2008, ein oppgang på om lag 4 pst. frå året før. Sidan 1998 er mengda meir enn dobla. Mykje av denne auken reknar ein med kjem frå betring i datagrunnlaget, og den reelle auken kan derfor vere mindre enn det statistikken viser. I 2008 gjekk 65 000 tonn farleg avfall til ukjent handtering. Det er ein nedgang på 13 pst. frå 2006 og 32 pst. mindre enn i 2003. Lista over typar farleg avfall vart utvida frå 1. januar 2003, med blant anna impregnert trevirke og plast med bromerte flammehemmarar. Held vi desse typane farleg avfall utanom, gjekk mengda farleg avfall til ukjent handtering ned med 43 pst. frå 1999 til 2008. Ukjent handtering kan bety at avfallet er gått til godkjent handtering, men at det ikkje er registrert. Men det kan òg bety at avfallet har blitt handtert på uforsvarleg vis eller er hamna i naturen. Tala frå SSB tyder på at ein viktig del av mengda som er inkludert i kategorien ukjent handtering faktisk har gått til godkjent handtering og dermed er inkludert i dei 1 123 000 tonna til godkjent handtering.

Nær 90 pst., tilsvarande 997 000 tonn, av det farlege avfallet som gjekk til godkjent behandling i 2008, vart behandla i Noreg. Resten, tilsvarande 123 000 tonn, vart eksportert for å bli behandla i utlandet. Til saman 23 pst. av det farlege avfallet vart gjenvunne, det vil seie materialgjenvunne eller energiutnytta, mens resten vart sluttbehandla, hovudsakleg på deponi. I desse resultata er behandling i utlandet rekna med. I 2007 vart 16 pst. av det farlege avfallet gjenvunne. Mange typar farleg avfall, bl.a. frå industrien, er vanskelege å gjenvinne, og dette kan vere ei forklaring på den høge slutthandteringsprosenten. Ein stor del av det sluttbehandla avfallet blir stabilisert og nytta til landskapsrestaurering.

Stadig fleire produkt inneheld helse- og miljøfarlege stoff. Det gjer at mengda farleg avfall frå slike produkt aukar. Innsats knytt til å redusere helse- og miljøfarlege stoff i ulike produkt, jf. resultatområde 3, underområde 3, vil ha innverknad på arbeidet med å redusere miljøproblema frå avfall. Kjemikaliepolitikken har som mål å redusere bruk og utslepp av helse- og miljøfarlege kjemikaliar, noko som vil medverke til å redusere mengda farleg avfall som oppstår, såkalla kvalitativ avfallsreduksjon. I tillegg er det behov for at det blir lagt til rette for forsvarleg handtering av farleg avfall frå eit stadig aukande tal produkt. Klima- og forureiningsdirektoratet har ein strategi for farleg avfall for perioden 2008–2010. Klima- og forureiningsdirektoratet rettar særleg innsatsen mot innsamling av farleg avfall med prioriterte miljøgifter og ulike fraksjonar farleg avfall med ukjend disponering i større mengder. Klima- og forureiningsdirektoratet vil vurdere korleis arbeidet med farleg avfall skal førast vidare frå 2011.

Regelverket for grensekryssande transport av avfall krev stor ressursinnsats for Klima- og forureiningsdirektoratet til saksbehandling og kvalitetssikring av meldingane om import/eksport og auka innsats på tilsyn og kontroll.

Tilsyn har fått auka merksemd for å redusere illegal import og eksport, særleg eksport til fattige land. Klima- og forureiningsdirektoratet har styrkt samarbeidet med Toll- og avgiftsdirektoratet og andre styresmakter for å gjennomføre ein mest mogleg effektiv kontroll med ulovleg eksport og import av farleg avfall med skip.

Gjennom arbeid i internasjonale fora tek departementet òg initiativ for å få betre regulering og kontroll med industriverksemd om bord på skip i internasjonalt farvatn.

Konvensjonen om gjenvinning av skip

Noreg tok i 1999 opp problema knytte til opphogging av skip internasjonalt, først i FNs sjøfartsorganisasjon IMO, og dernest i Baselkonvensjonen om grensekryssande transport av farleg avfall. Noreg har sidan saka kom på dagsordenen arbeidd for å etablere eit internasjonalt bindande rammeverk i regi av IMO, for å få eit grunnlag for å løyse dei store utfordringane knytte til helse og miljø på området.

Straks etter at IMOs hovudforsamling vedtok at eit internasjonalt bindande regime om sikker og miljøvennleg gjenvinning av skip skulle etablerast, sende Noreg inn eit førsteutkast til konvensjonstekst, som sidan har utgjort grunnlaget i forhandlingane. Den 15. mai 2009 vart «Hong Kong International Convention for the Safe and Environmentally Sound Recycling of ships» fastsett på diplomatkonferanse i IMO. Den nye konvensjonen inneheld miljøkrav til skip gjennom heile skipets livssyklus, den stiller krav om godkjenning av opphoggingsstadene og inneheld føresegn om gjennomføringa av sjølve opphoggingsprosessen. Det nye regelverket vil utgjere grunnmuren i arbeidet med å betre både miljøforholda og forholda for tilsette i skipsgjenvinningsindustrien. Regjeringa tar sikte på ein snarleg behandling av norsk tiltreding av konvensjonen.