Dieđ. St. 31

(2019–2020)
Dieđáhus Stuorradiggái

Sámi giella, kultuvra ja servodateallin

Digitaliseren

Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta ráva borgemánnu 28. b. 2020, dohkkehuvvon stáhtaráđis seamma beaivvi. (Solberg-ráđđehus)

Dokumentet på regjeringen.no

1 Álgu

Solberg ráđđehus lea álggahan viiddes digitaliserenbarggu, čoahkkáigessojuvvon dieđáhusas Meld. St. 27 (2015–2016) Digital agenda for Norge ja «Én digital offentlig sektor – Digitaliseringsstrategi for offentlig sektor 2019–2025», maid ráđđehus bijai ovdan geassemánu 2019. Mihttun lea ahte geavaheaddjit galget muosáhit ovtta digitála almmolaš suorggi. Stáhta ja gielda galget ovttas systemáhtalaččat hábmet dakkár bálvalusaid mat vásihuvvojit oktalažžan ja mat ollašuhttet geavaheddjiid dárbbuid.

Ráđđehusa digitaliserenbargu guoská olles Norgga álbmogii. Seammás dovddasta ráđđehus ahte digitála árgabeaivi váikkuha olbmuide iešguđet láhkai. Ovdamearkka dihtii leat nuorra ja vuorrasat geavaheddjiin iešguđet gáibádusat ja vuordámušat digitála fálaldahkii, ja iešguđet vejolašvuođat dan geavahit. Eará dehálaš bealli – mii maid lea dán dieđáhusa váldofáddá – lea álbmoga dárbu, ja muhtun diliin gáibádus, oažžut digitála čovdosiid iežaset gillii.

Norgga álgoálbmogii, sápmelaččaide – ja sámi gielaide – váikkuha digitaliseren erenoamážit. Sámegielain leat muhtun hástalusat maid digitaliseren sáhttá leat mielde čoavdimin, ovdamearkka dihtii buoridettiin oahpponeavvuid fidnema. Digitaliserejuvvon veahkkeneavvut sáhttet dagahit jorgaleami sámegielaide johtileabbon ja álkibun, ja nu hálbbibun áigádit teavsttaid. Seammás go dát vejolašvuođat leat olámuttus, de vásihit ollugat ahte eanet digitaliseren dagaha negatiiva ovdáneami. Dehálaš giellaarenat gos olbmot deaivvadit, jávket, ja muhtun almmolaš dieđut eai leat šat fidnemis sámegillii, ja ain leat mašiidnaávdnasat ja prográmmat mat eai doarjjo sámegiela čállinmearkkaid.

Dáinna dieđáhusain áigu ráđđehus válddahit digitaliserema vejolašvuođaid sámi giellageavaheddjiide. Ráđđehus váldá maid ovdan daid buriid doaibmabijuid mat leat jo álggahuvvon sámi giellageavaheddjiid várás. Dasa lassin čuvgeha dieđáhus daid hástalusaid mat stáhtas ja gielddain leat go sii áigot fállat digitála bálvalusaid sámi ássiide, ja daid váttisvuođaid maid sámi ássit vásihit digitála árgabeaivvis.

Sámediggi lea čujuhan árvalusaiguin ráđđehussii ahte sámi perspektiiva ii doarvái bures leat čuvgehuvvon dain bajimus dokumeanttain mat leat áibbas dehálaččat digitaliserenpolitihkas. Dát dieđáhusbargu lea addán vejolašvuođa maiddái čuvget dan mo sámi perspektiivva lea vejolaš váldit mielde digitaliserenpolitihka bajimus ulbmildokumeanttaide. Ráđđehus barggu ulbmil lea ahte buohkat – maiddái sámi giellageavaheaddjit – galget sáhttit searvat digitaliserejuvvon Norgii.

Dát dieđáhus lea nubbi dain jahkásaš ovddasguvlui geahčadeaddji dieđáhusain Stuorradiggái sámi giela, kultuvrra ja servodateallima birra. Ráđđehus bidjá ovdan dakkár dieđáhusaid juohke jagi, muhto dieđáhusaid fáttát rivdet jagis jahkái. Dain lea dattetge dat oktasažžan ahte Sámedikki jahkeraporta lea álo mielddusin, ja ahte Sámedikki árvvoštallamat bohtet ovdan ieš dieđáhusteavsttas. Sámediggi lea beassan oaidnit dán dieđáhusa ovdalaš álgoevttohusa, ja lea beassan ovddidit árvalusaidis mearkkašupmin tekstii. Dát leat merkejuvvon vinjuteakstan.

Sámedikki mearkkašupmi dieđáhusa bajimusdási sisdollui

Sámedikkis leat leamaš stuorra vuordámušat dán stuorradiggedieđáhussii mii gieđahallá digitaliserema sámi servodagas. Sámediggi lea máŋgii cuiggodan dan ahte ráđđehusa bajimusdási digitaliserenáŋgiruššan ii fuolat sámi perspektiivva. Ovdamearkka dihtii lea ráđđehus guovtti maŋimus stáhtabušeahtas várren 2,4 miljárdda ruvnnu digitaliserendoaibmabijuide, muhto sámi servodaga hástalusat eai lea namuhuvvon dan oktavuođas. Sámedikki mielas lea moaittehahtti ahte ii dán ge dieđáhusas boađe čielgasit ovdan mii ráđđehusa ulbmil lea sámi servodaga digitaliseremiin, ja mainna ráđđehus áigu áŋgiruššat dan oktavuođas.

Sámediggi lea máŋgii ovdal čilgen hástalusaid dan oktavuođas go sámi digitála fálaldat ii váldojuvvo mielde digitála bálvalusaid ovddideapmái. Dat lea hástalus mii guoská máŋgga servodatsuorgái, ja Sámediggi oaidná ahte jus sámi perspektiiva ii váldojuvvo mielde árrat jo, de ii ovddiduvvo sámi fálaldat. Danne oaivvilda Sámediggi ahte sámi fálaldat galgá namuhuvvot juolludeami oktavuođas jo go ruhta juolluduvvo ođđa digitaliserendoaibmabijuide sihkkarastin dihtii ahte sámi perspektiiva váldojuvvo mielde.

Sámedikki ulbmil lea ahte sámi álbmot galgá oažžut dakkár digitála fálaldaga mii lea dásseárvosaš dainna fálaldagain maid álbmot muđui oažžu. Sámi geavaheaddjit vurdet oažžut seamma buriid digitála bálvalusaid. Digitaliserensuorggis leat stuorra vejolašvuođat, ja das leat stuorra vejolašvuođat beavttálmahttit ja buoridit dálá bálvalusaid. Sámedikkis ii sáhte okto leat ovddasvástádus digitaliseremis, muhto das ferte leat ovttasbargu ráđđehusain.

Sámi digitála fálaldat ii ovddiduvvo buohtalaga dáža fálaldagain, ja dat lea Sámedikki mielas moaittehahtti. Sámediggi deattuha ahte sámegielat leat heahtedilis digitála gielladili hárrái. Sámegielain leat dakkár hástalusat dan dáfus ahte sámegiel čállinmearkkaid ii leat vejolaš geavahit almmolaš registariin. Sámedikki mielas lea moaittehahtti go sámi namaid ii leat vejolaš čállit riekta buot almmolaš registariin. Sámedikki mielas galgá ulbmilin leat ahte buot almmolaš doaimmain lea doarjja sámegiel bustávaide.

Ráđđehusa ulbmil lea ahte almmolašvuohta eanet go dál galgá gulahallat geavaheddjiiguin neahttavuđot bálvalusaid bokte. Sámediggi oaivvilda ahte ferte muitit ja váldit vuhtii sámi geavaheddjiid ja addit sidjiide seamma buori neahttavuđot fálaldaga go álbmogii muđui. Go digitála almmolaš suorgi ovddiduvvo, de galget sámegielat váldojuvvot mielde, ja Sámedikki mielas galgá ulbmil leat ahte sámegielaid galgá sáhttit geavahit buot ovddiduvvon almmolaš digitála bálvalusain álggu rájes jo.

Digitála vuođđovuogádagat nu go gulahallankanálat leat eanet ja eanet dehálaččat, ja hui dehálaš lea ahte sámegielat ovddiduvvojit digitála giellan. Giellateknologiija lea eaktun dasa ahte sámegielat ain sáhttet leat doaibmi giellan servodagas. Sámediggi deattuha ahte sámi servodaga digitaliseren lea buot surggiid ovddasvástádus, ii ge dušše Sámedikki. Mii fertet ovddasguvlui árvvoštallat daid vejolašvuođaid maid digitaliseren addá, ovdamearkka dihtii sirdit giellarájáid ja čatnat olbmuid oktii rastá riikarájáid. Sámegielaide lea digitaliseren mearrideaddji dehálaš viidásat ovddideapmái. Digitaliseren addá áibbas ođđa vuođđovuogádaga gulahallamii ja ođđa vuogi dieđuid juogadeapmái. Sámediggi galgá leat ođđa teknologiija láidesteaddji digitála nuppástuhttimis ja leat mielde huksemin digitála sámi servodaga.

Go bálvalusfálaldagat hábmejuvvojit, de lea dehálaš ahte gielddat, fylkkagielddat ja stáhta doaimmat ovttas fállet ollislaš ja jotkkolaš almmolaš bálvalusaid. Sámi álbmot ássá bieđgguid Norggas, ja dál leat 13 gieldda mielde sámegiela hálddašanguovllus. Dáin gielddain lea erenoamáš ovddasvástádus sámegielain. Sámedikki mielas lea dehálaš ahte čálgobálvalusat leat heivehuvvon sámi álbmogii. Digitaliserema oktavuođas gielddain lea Sámedikkis erenoamáš fokus das mo ođđa bálvalusat váikkuhit álbmogii. Sámediggái leat dearvvasvuođabálvalusat dehálaččat, erenoamážit go šaddet eanet ja eanet vuorrasat ássit. Sámediggi deattuha ahte sámi álbmogis berre leat vuoigatvuohta oažžut digitála bálvalusaid mat leat heivehuvvon sin dárbbuide ja sis lea vuoigatvuohta oažžut dásseárvosaš digitála fálaldaga.

Sámediggi lea hábmen digitaliserenstrategiija ja doaibmaplána dán strategiija čuovvuleapmái. Dáin dokumeanttain boahtá ovdan ahte Sámedikki oaidnu lea ahte ráđđehusa digitaliserenbargu ii álo leat heivehuvvon sámi giellageavaheddjiide, ja ahte sámegielat geavaheddjiide leat stuorát hehttehusat geavahit digitála reaidduid go dárogielat geavaheddjiide. Sámediggái lea dehálaš ahte sámi perspektiiva galgá leat mielde árrat buot digitaliserenbargguin.

Sámediggi lea ovddidan máŋga digitála bálvalusa sámi servodahkii. Ovdamearkka dihtii lea Sámedikkis leamaš dehálaš rolla go Divvun ja Giellatekno ovddidedje sámi boallobeavddi, sámi riektačállinprográmma ja digitála sátnegirjjiid (geahča kapihttala 4). Sámedikkis lea maid leamaš guovddáš rolla digitála oahpponeavvoportála Ovttas ovddideamis (geahča kapihttala 5).

Sámedikki hálddahus lea maŋimus jagiid čađahan máŋga sierra digitaliserenprošeavtta. Dat guoská earret eará Sámedikki doarjjahálddašeami, arkiivabálvalusa ja politihkarportála digitaliseremii. Mii leat vásihan ahte geavaheaddjit válljejit digitála čovdosiid go dat fállojuvvojit. Sámediggeráđi jagi 2020 bušeahttaevttohusas leat várrejuvvon ruđat ollislaš digitála hálddašanvuogádahkii mii lea doarjjaortnegiid várás. Sámedikkis lea dál badjel 60 iešguđet doarjjaortnega. Ođđa vuogádat álkida doarjjahálddašeami, ja addá vejolašvuođa buoridit daid bálvalusaid maid Sámediggi fállá geavaheddjiide.

2 Ráđđehusa sámepolitihka ja digitaliserenpolitihka birra

2.1 Ráđđehusa sámepolitihkka

Sámit leat dohkkehuvvon álgoálbmogin Norggas. Vuođđolága § 108 vuođul lea ráđđehusa ulbmil láhčit dilálašvuođaid dasa ahte sámit sáhttet sihkkarastit ja ovddidit gielaset, kultuvrraset ja servodateallimeaset. Norggas lea maid álbmotrievttálaš geatnegasvuođat mat bidjet láidestusaid sámepolitihkkii, earret eará ILO-konvenšuvdna nr. 169 álgoálbmogiid ja čearddalaš álbmogiid birra iehčanas stáhtain ja ON-konvenšuvnna artihkal 27 siviila ja politihkalaš vuoigatvuođaid birra. ON váldočoahkkin dohkkehii čakčamánu 13. b. 2007 oktasaš Álgoálbmotjulggaštusa. Julggaštus bidjá dehálaš láidestusaid viidásat bargui oažžun dihtii áddejumi das guđe vuoigatvuođat álgoálbmogiin leat, vaikke vel julggaštus iešalddis ii leat álbmotrievttálaččat čatnevaš dokumeanta.

Sámediggi lea sámiid álbmotválljen orgána ja ráđđehusa deháleamos eaktudeaddji ja gulahalli sámepolitihkalaš gažaldagain. Ráđđehus hukse viidáseappot daidda ásahuslaš ja rievttálaš rámmaide mat leat jo biddjojuvvon sámepolitihkkii. Ráđđehusas ii leat ovddasvástádus Sámedikki politihkalaš doaimmas ii ge dain mearrádusain maid Sámediggi dahká politihkalaš orgánan.

Álgoálbmogin lea sámiin vuoigatvuohta konsulterejuvvot áššiin main sáhttá leat njuolgga mearkkašupmi sidjiide. Sihkkarastin dihtii ahte bargu daid áššiiguin mat sáhttet váikkuhit sámiide njuolgga, čađahuvvo dohkálaččat, leat ráđđehus ja Sámediggi soahpan bidjat Stáhta eiseválddiid ja Sámedikki gaskasaš konsultašuvnnaid prosedyraid vuođđun konsultašuvnnaide.

Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas lea ovddasvástádus oktiiordnet dan stáhta politihka mii guoská sámiide Norggas, ja galgá oččodit ollislaš ja jotkkolaš politihka, sektoriid ja hálddašandásiid rastásaččat. Juohke fágadepartemeanttas lea ovddasvástádus čuovvulit stáhta politihka sámiid ektui iežas suorggis.

Stáhtas dat lea ovddasvástádus sihkkarastit ahte sámit vuhtiiváldojuvvojit. Seammás bidjá stáhta vuođđun ahte gielddat ja fylkkagielddat iežaset álgagiin, ja báikkálaš demokratiija oassin, maiddái čuovvulit geatnegasvuođaideaset sámi ássiid ektui.

2.1.1 Sámi álbmot ja sámegielat

Norggas eai čađahuvvo registreremat čearddalašvuođa vuođul, ja danne eat dieđe galle sápmelačča ásset riikkas. Geassemánu 2019 muttus ledje 18 103 olbmo čálihuvvon Sámedikki jienastuslohkui. Čáliheamit jienastuslohkui lassánit jeavddalaččat. Ollu sápmelaččat leat iešguđet sivaid geažil válljen ahte eai čálit iežaset jienastuslohkui, ja go dušše sii geat sáhttet jienastit sámediggeválggas, sáhttet čálihit iežaset jienastuslohkui, de ii čájet jienastuslohku galle sápmelačča ásset Norggas. Sámediggi lea máŋgii čujuhan ahte lea dárbu ráhkadit oktagaslašvuđot statistihka das gii lea sápmelaš Norggas, muhto maiddái čujuhan hástalusaide dan oktavuođas. Earret eará lea sámi álbmogis historjjálaš vuosteháhku registreremii.

Daid loguid vuođul mat čájehit geat válljejit sámegiela mánáidgárddis ja skuvllas (geahča kapihttala 5), mii diehtit ahte sámit ásset miehtá Norgga. Jáhkkimis lea nu ahte eanet ja eanet sámit ásset gávpogiin ja stuorát čoahkkebáikkiin. Seammás diehtit ahte eanemusat čohkiiduvvon ássanguovllut, gos sámit muhtumassii leat eanetlogus, leat Sáltoduoddara davábealde.

Norggas geavahuvvo davvi-, lulli- ja julevsámegiella beaivválaš giellan. Norgga riikkaidgaskasaš geatnegasvuođat čatnasit dán golmma gillii. Sámegiella lea dehálaš ovttaskas giellageavaheaddjái, sámi álbmogii ja sámi servodaga ovdáneapmái. UNESCO áitojuvvon gielaid listtas lea davvisámegiella definerejuvvon áitojuvvon giellan, ja lulli- ja julevsámegiella fas bahás áitojuvvon giellan.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi deattuha ahte nuortalaš-, ubmi- ja bihtánsámegiella leat gielat mat gullet Sápmái mii lea Norgga bealde. Dat gielat leat rašis dilis, ja dehálaš lea fuolahit maiddái dáid gielaid dárbbuid.

2.1.2 Vuoigatvuohta almmolaš bálvalusaide sámegillii

Sámelága § 1–5 deattasta ahte sámegiella ja dárogiella leat ovttaárvosaš gielat. Sámegiela hálddašanguovllus leat sámegiella ja dárogiella ovttadássásaš gielat sámelága 3. kapihttala mearrádusaid vuođul.

Sámegiela hálddašanguvlui gullet dál Kárášjoga, Deanu, Porsáŋggu ja Unjárgga gielddat ja Guovdageainnu, Gáivuona, Dielddanuori ja Loabága suohkanat davvisámi guovllus, Hápmira suohkan julevsámi guovllus ja Aarborten, Raarvihken, Plassjen ja Snåasen Tjïelte lullisámi guovllus.

Gustovaš prosedyraid vuođul galgá gielda ohcat beassat mielde hálddašanguvlui, ja sáddet ohcama Gielda- ja ođasmahttindepartementii, mii de vejolaččat váldá gieldda mielde hálddašanguvlui láhkaásahusrievdadusa bokte. Searvan sámegiela hálddašanguvlui addá ássiide gielalaš vuoigatvuođaid go lea oktavuohta iešguđet almmolaš orgánaiguin, dás maiddái:

Lágat ja láhkaásahusat maidda oppa sámi álbmogis dahje sámi álbmoga oasis lea erenoamáš beroštupmi, galget jorgaluvvot sámegillii.

Skovit maid galgá atnit báikkálaš dahje guovllu almmolaš orgánaide hálddašanguovllus galget leat sihke sámegillii ja dárogillii. Seammá gusto daidda almmolaš orgánaid almmuhusaide mat gusket olles hálddašanguovllu álbmogii dahje álbmoga osiide.

Vuoigatvuohta oažžut vástádusa sámegillii, čálalaččat ja njálmmálaččat, go olmmoš váldá oktavuođa almmolaš báikkálaš orgánii. Go olmmoš váldá oktavuođa regionála almmolaš orgánii, de lea čálalaš oktavuođaváldimiid oktavuođas vuoigatvuohta oažžut čálalaš vástádusa sámegillii.

Vuoigatvuohta váldit oktavuođa duopmostuoluide sámegillii sihke njálmmálaččat ja čálalaččat, ja sámástit sámegillii riektečoahkkimiin ja čađahit šiehtadallamiid sámegillii. Duopmostuolut leat geatnegahttojuvvon fuolahit ahte proseassačállosat, čálalaš duođaštusat, riektegirjjit jna. leat sihke dárogillii ja sámegillii. (Riektelágádussan dás oaivvilduvvojit politiija, leansmánnit, áššáskuhttineiseválddit, duopmostuolut, ja rihkusfuolahus).

Vuoigatvuohta oažžut oktagaslaš girkobálvalusaid sámegillii Norgga girku searvegottiin.

Vuoigatvuohta geavahit sámegiela ja bálvaluvvot sámegillii suodjalan dihtii beroštumiidis báikkálaš ja regionála almmolaš dearvvasvuođa- ja sosiálaásahusaid ektui.

Hálddašanguovllu báikkálaš dahje regionála almmolaš orgána bargiin lea vuoigatvuohta oažžut virgelobi bálkkáin oahppat sámegiela go orgánas lea dárbu dakkár máhttui.

Vuođđoskuvllas lea buot ohppiin, sihke sis geat leat sápmelaččat ja sis geat eai leat sápmelaččat, seamma guovllus (dainna oaivvilduvvo hálddašanguovlu ja lassin vejolaš eará gielddat dahje gielddaoasit mat leat mielde hálddašanguovllus), vuoigatvuohta oažžut oahpahusa sámegielas ja sámegillii.

Maiddái hálddašanguovllu olggobealde addet sámelága giellanjuolggadusat gielalaš vuoigatvuođaid sámegillii. Dat guoská earret eará vuoigatvuhtii oažžut daid lágaid ja láhkaásahusaid jorgaluvvot maidda olles sámi álbmot dahje dan osiin lea erenoamáš beroštus.

Viidáseappot lea juohkehaččas vuoigatvuohta oahpahussii sámegielas. Oahpahuslágas leat mearrádusat vuođđoskuvlaohppiid ja joatkkaskuvlaohppiid vuoigatvuođa birra oažžut oahpahusa sámegielas ja sámegillii. Hálddašanguovllu olggobealde lea maid vuoigatvuohta beassat geavahit sámegiela duopmostuoluin, maiddái dalle ge go dat ii dárbbašuvvo giella- ja gulahallanváttisvuođaid geažil.

Sámelága goalmmát kapihttala mearrádusat leat uhcimusgáibádusat. Buot almmolaš orgánat ávžžuhuvvojit vuhtiiváldit sámi giellageavaheddjiid, maiddái lága njuolggadusaid olggobealde.

Ráđđehus galgá láhčit dilálašvuođaid nu ahte sámit sáhttet sihkkarastit ja ovddidit gielaset ja ráđđehusas lea bajimus ovddasvástádus das ahte nationála ja riikkaidgaskasaš geatnegasvuođat sámegielaid ektui čuovvuluvvojit. Gielddain, fylkkagielddain ja stáhta eiseválddiin lea ovddasvástádus ollašuhttit sámelága giellanjuolggadusaid.

Sámediggi hálddaša ruđaid guovttegielatvuhtii gielddain ja fylkkagielddain ja das lea erenoamáš ovddasvástádus ovddidit buot sámegielaid. Ráđđehus lea dehálaš ovttasbargoguoibmi giellapolitihkas, ja das lea seamma láhkai go Sámedikkis ge ovddasvástádus nannet ja ovddidit sámegielaid. Vuođđolága bokte lea stáhta geatnegahttojuvvon sihkkarastit ovttaskas olbmo vuoigatvuođa geavahit sámegielaid. Muhtun dilálašvuođain ii leat Sámedikki ja ráđđehusa gaskasaš rollajuogadeapmi leamaš čielggas. Seammás go Sámedikkis lea bajimus ovddasvástádus nannet ja ovddidit sámegielaid, de lea ráđđehusas dehálaš rolla čađahit dán ovddasvástádusa. Gielddain, fylkkagielddain ja stáhta orgánain mat fállet bálvalusaid hálddašanguovllus, lea maiddái ovddasvástádus ollašuhttit sámelága giellanjuolggadusaid.

2.1.3 Ráđđehusa NAČ 2016: 18 Váibmogiela čuovvuleapmi

Jagi 2016 geigii sámi giellalávdegoddi NAČ 2016: 18 Váibmogiella – Sámegielaide evttohuvvon láhkamearrádusat, doaibmabijut ja ásahusat Gielda- ja ođasmahttindepartementii ja Sámediggái. Duogážin dasa ahte ráđđehus nammadii lávdegotti, lei earret eará dat ahte almmolaš suorggi organiseren lei sakka rievdan jagi 1990 rájes go giellanjuolggadusat mearriduvvojedje. Dálá njuolggadusat eai vuhtiiváldde doarvái bures daid gielddaid dili main sámi álbmot lea unnitlogus, ja stuorra molsašumit leat das mo hálddašanguovllu gielddat čuovvulit sámelága giellanjuolggadusaid mearrádusaid.

Lávdegotti raporta lea leamaš gulaskuddamis, ja departemeanttat ja Sámediggi leat dál árvvoštallamin lávdegotti evttohusa. Ráđđehus konsultere Sámedikkiin vejolaš láhkarievdadusaid ja doaibmabidjoevttohusaid birra.

2.2 Ráđđehusa digitaliserenpolitihkka

Norgga almmolaš suorgi lea okta máilmmi buoremusain digitaliserensuorggis, ja nu dat galgá ain leat. Danne fertejit almmolaš suorggit ovttas čoavdit geavaheddjiid dárbbuid. Dat ulbmil ahte galgá leat dušše okta digitála almmolaš suorgi, gáibida ahte bargovuogit ja ovttasbargovuogit rievdaduvvojit, ja ahte suorggis lea rivttes gelbbolašvuohta ja ahte dat čoavdá eanet bargguid digitálalaččat. Almmolaš suorgi galgá fállat jotkkolaš bálvalusaid, geavahit oktasaščovdosiid ja fuolahit ahte oktasaščovdosat doibmet hálddašandásiid ja surggiid rastá. Mii galgat maiddái juogadit ja ođđasis geavahit eanet almmolaš dieđuid. Stáhta galgá bearráigeahččat ahte njuolggadusat leat heivvolaččat digitaliseremii.

Ráđđehus evttoha doaimmalaš áŋgiruššama digitaliseremiin ja doalaha alla digitaliserenleavttu. Jagi 2019 stáhtabušeahtas várrejuvvui 1,7 miljárdda ruvnnu digitaliseremii ja ráđđehusa jagi 2020 bušeahttaevttohus almmuha 707 miljon ruvnnu ođđa digitaliserendoaibmabijuide. Áŋgiruššamii gullet earret eará digitálaarkiiva ja digitála guhkesáigerádjan, lassi doarjja govdabáddehuksemii, balvabálvalusaid márkansadji, mielruhtadanortnet digitaliserenprošeavttaide, digitála čovdosat ásodagaid várás maid gielda hálddaša, matrihkkala buorideapmi ja viidáseappot ovddideapmi, 5G analysat ja válbmen, dieđuid juogadeapmi, dearvvasvuođavuođđovuogádat, ja vel buoret buhcciidsihkkarvuohta ja ovttasdoaibman standardiserejuvvon gielain.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi oaivvilda ahte sidjiide sámiid álbmotválljen parlameantan berrejit sihkkarastojuvvot doarvái resurssaid ja gelbbolašvuođa vai sáhttet searvat digitaliserenbargui. Dan oktavuođas deattuha Sámediggi ahte dálá juolludusat eai veahket Sámedikki čađahit áŋgiruššamiid seamma dásis go eará almmolaš etáhtat Norggas.

2.2.1 Okta digitála suorgi

Ráđđehus ja KS almmuhedje geassemánu 2019 digitaliserenstrategiija almmolaš suorggi várás áigodahkii 2019–2025 mii gohčoduvvui Én digital offentlig sektor – Digitaliseringsstrategi for offentlig sektor 2019–2025. Strategiija lea dieđáhusa Meld. St. 27 (2015–2016) Digital agenda for Norge – IKT for en enklere hverdag og økt produktivitet čuovvuleapmi. Strategiija definere digitaliserenbarggu oktasaš ulbmiliid ja áŋgiruššansurggiid jagi 2025 rádjai, ja galgá doarjut olles almmolaš suorggi digitála nuppástuhttima. Danne dat lea sihke gieldda suorggi ja stáhta oktasaš strategiija. Digitaliseren almmolaš suorggis galgá seammás váikkuhit eanet árvoháhkamii ealáhuseallimis.

Strategiijas vuoruhuvvo jotkkolaš bálvalusaid ovddideapmi čuovvovaš eallindáhpáhusain: Oažžut máná, oažžut bahás buohcci máná, massit ja fidnet barggu, ođđaássi Norggas, álggahit ja jođihit fitnodaga, jápmima ja árbema oktavuođas ja eaktodáhtolaš organisašuvnna jođihit.

Okta váikkuhangaskaomiin go áigumuš lea lihkostuvvat oktilis bálvalusaid ovddidemiin, lea dieđuid juogadeapmi. Ráđđehus áigu ásahit nationála resursaguovddáža dieđuid juogadeami várás mas galgá leat njunušgelbbolašvuohta juridihka, teknologiija ja gávpe- ja hálddašanproseassaid gaskavuođas, ja mii galgá doaibmat oahppobirasin ja gealbobáŋkun olles almmolaš suorggi várás.

Goanstajierbmi veahkeha min viežžat ođđa máhtu dain stuorra diehtohivvodagain mat mis leat almmolaš suorggis ja veahkeha min čoavdit bargguid ođđa vugiiguin. Eanet goanstajierpmi geavaheapmi almmolaš suorggis bohciidahttá maid váttes gažaldagaid rabasvuođa, ovddasvástádusa, riektesihkkarvuođa ja persovdnasuddjema ektui. Danne lea ráđđehus almmuhan nationála strategiija goanstajierpmi várás.

Jus galggaš juksat eanet diehtojuohkima ja eanet jotkkolaš bálvalusaid, de ferte njuolggadusaid heivehit dasa. Njuolggadusat fertejit leat čielgasat ja áddehahttit, almmá dárbbašmeahttun árvvoštallanmearrádusaid haga ja dain fertejit leat harmoniserejuvvon doahpagat. Ráđđehus áigu geahčadit njuolggadusaid sihkkun dihtii dan mii ain hehtte digitaliserema, dan barggu vuođul mii dahkkojuvvo jotkkolaš bálvalusaiguin.

Gielddat, fylkkagielddat ja stáhta doaimmat galget sáhttit ovttas ovddidit geavaheaddjiláđis, jotkkolaš ja beaktilis digitála bálvalusaid. Ráđđehus áigu, ovttas KS:in, ásahit oktasaš digitála ekovuogádaga nationála ovttasdoaibmama ja bálvalusovddideami várás.

Ovttasdoaibman ja digitaliserenbarggu oktiiheiveheapmi gielddain, fylkkagielddain ja stáhta doaimmain galgá bidjat vuođu daid jotkkolaš bálvalusaid ovddideapmái mat leat ássiide, eaktodáhtolaš organisašuvnnaide ja ealáhuseallimii.

Digitála gelbbolašvuohta šaddá kritihkalaš fáktorin almmolaš doaimmaid nákcemis digitaliseret bálvalusaid ássiide ja ealáhuseallimii ja oažžut ávkki das. Ráđđehus áigu hábmet digitála gelbbolašvuhtii strategiija almmolaš suorggis ovttas KS:in ja eará guoskevaš doaimmaheddjiiguin.

Digitála sihkkarvuohta lea vuođđoeaktun go galggaš leat vejolaš bisuhit luohttámuša almmolaš suorggi IT-vuogádagaide ja almmolaš digitála bálvalusaide. Ođđajagimánus 2019 almmuhii ráđđehus nationála strategiija digitála sihkkarvuođa várás. Digitaliserendirektoráhtas galgá, ovttas KS:in, nationála sihkkarvuođaeiseválddiin ja Diehtobearráigeahčuin, leat guovddáš rolla barggus nannejuvvon ja oktiiheivehuvvon lahkonemiin digitála sihkkarvuhtii almmolaš suorggis.

Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta ráhkada doaibmaplána digitaliserenstrategiija buot doaibmabijuid čađaheapmái.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi lea ovdal čujuhan ahte Sámediggi ii váldojuvvo mielde nationála áŋgiruššamiidda, ja berre danne váldojuvvot mielde oktasaš digitála ekovuogádaga ásaheapmái. Sámediggi oaivvilda maiddái ahte Sámediggi berre leat daid doaimmaheddjiid searvvis mat galget leat mielde hábmemin strategiija mii lea digitála gelbbolašvuođa várás almmolaš suorggis.

3 Digitaliseren almmolaš suorggis

3.1 Almmolašvuođa dieđut sámegillii

Dán kapihttalis mii gieđahallat daid almmolašvuođa dieđuid mat leat sámegillii. Álkivuođa dihtii mii earuhit guovttelágan dieđuid: Daid dieđuid maid ássi ieš ohcá, ovdamearkka dihtii go ohcá neahttasiiddu, ja daid maid ássi oažžu, ovdamearkka dihtii diehtojuohkinčállosa eiseválddiin dahje epikriissa buohcceviesus.

Muittuhan veara leat almmolašvuođa geatnegasvuođat sámelága 3. kapihttala vuođul (geahča kap. 2.1.2). Almmolaš orgánain leat dihto geatnegasvuođat jorgalit dieđuid sámegillii sámelága vuođul, lagabui almmuhuvvon lágas. Dasa lassin láve stáhta ávžžuhit jorgalit dieđuid vaikke vel láhka dan ii gáibit. Sámelága ovdabargguin čujuhuvvo ahte jorgaleapmi dábálaččat galgá dahkkojuvvot davvisámegillii, ja njuolggadusat mat erenoamážit gusket sámi álbmogii julevsámi giellaguovllus, galget jorgaluvvot julevsámegillii ja lullisámi giellaguovllus fas lullisámegillii.

3.1.1 Dieđut maid ássit ieža ohcet

Go sámeláhka bođii fápmui jagi 1987 de lei ain dábálaš ahte Norgga ássit fitne iežaset báikkálaš almmolaš kantuvrras ohcamin dieđuid gielddas, fylkkagielddas ja stáhtas, dahje sii geavahedje telefovnna dahje sáddejedje reivve. Dál vižžet eanaš ássit dárbbašlaš dieđuid almmolaš neahttasiidduin, mii dagaha ahte lea álkit juksat sin ja dat dahká njuovžilat čovdosiid vejolažžan.

Dieđut sámegillii eanet almmolaš doaimmaid neahttasiidduin gáibida ahte doaimma jođihangoddi dovddasta dehálažžan ahte maiddái sámegielat geavaheddjiide galget leat dieđut iežaset gillii. Sámegielat veršuvdna neahttabáikkis ferte ásahuvvot ja jahkásaš bušeahtain lea dárbu várret ruđaid sámegieljorgaleapmái. Dehálaš lea ahte sámi siiddut leat áigáduvvon ja guoskevaččat, vai geavaheaddji luohttá dasa ahte son gávdná dárbbašlaš dieđuid neahttasiidduin.

Dasa lassin ferte neahttabáiki doarjut UTF-8, mii lea dat IT-standárda mii earret eará doarju sámi sierramearkkaid ja sihkkarastá ahte mearkkat oidnojit riekta geavaheaddji neahttalohkkis. Dat guoská mearkkaide Áá Čč Đđ Ŋŋ Šš Ŧŧ Žž (davvisámegielas), Áá, Ŋŋ (julevsámegielas), Ïï ja Öö (lullisámegielas). Jagi 2009 rájes lea leamaš gáibádus ahte buot almmolaš doaimmat go sii rievdadit, ásahit ođđa ja viidáseappot ovddidit iežaset IT-vuogádagaid, galget geavahit UTF-8. Dat mearkkaša ahte eanaš almmolaš doaimmat dál, sáhttet almmuhit sisdoalu sámegillii.

2011/2012 kártii dalá Direktoráhta hálddašeami ja IKT várás (Difi), dál Digitaliserendirektoráhta 234 stáhta neahttasiiddu sámi diehtojuohkima stáhtusa. Sámegielat sisdoalu álmmuheami hárrái čájeha kártenboađus ahte stáhta suorggis leat hui stuorra hástalusat. Dušše 26 proseantta stáhta neahttasiidduin almmuhedje sámegielat sisdoalu ulbmillaččat ja vuogádatlaččat. Dasa lassin ledje dušše 5 proseanttas dakkár viiddes sámegielat sisdoallu ahte lea vejolaš dadjat ahte neahttasiiddus lei sámegielat veršuvdna deháleamos dárogielat sisdoalus.

Ollu stáhta ja servodaga guovddášsurggiin illá oppa oidno ge sámegiella neahttasiidduin. Dakkár surggiin go politiijas, dearvvasvuođas, oahpahusas, vearus ja iešguđet áittardeddjiin (earret Siviilaáittardeaddjis) lea ovdamearkka dihtii uhccán sámi sisdoallu.

Seammás čájehii kárten ahte 80 proseantta doaimmain ollašuhtte UTF-8 teknihkalaš eavttu.

Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta oaidná árvvolažžan gozihit almmolaš neahttasiidduid sámegielat sisdoalu, ja lea mearridan addit Digitaliserendirektoráhtii bargun čađahit das ođđa kártema 2020/2021. Dakkár iskkadeapmi dagašii álkibun čađahit doaibmabijuid boahtteáiggi mat oainnusmahttet gielaid, ja sihkkarastet almmolaš bálvalusaid buoret ja ulbmilleabbo diehtojuohkima sámegielat geavaheddjiide.

Váldohástalus dieđuid hárrái maid sámegielat ássit ohcet, eai leat nappo teknihkalaš čovdosat. Dat ahte sámegielat dieđut leat gávdnan láhkai, sorjá jorgaleddjiin ja almmuhanstrategiijas, ja dat lea divrras. Eará hástalusat, maid Difi raporta ii namut, muhto maid álkis ohcamat almmolaš neahttasiidduin almmustahttet, lea ahte dieđut mat leat gávdnan láhkai, dávjá leat gávdnan láhkai dušše davvisámegillii, ja ahte dat maid dávjá leat čihkosis geavaheaddjái dannego siidduin ii leat sámegiella giellaválgan. Danne ferte juohkehaš ohcat sámegielat dieđuid ohcanmohtora bokte.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi čujuha vuos dasa ahte sámegiella ja dárogiella leat ovttaárvosaš gielat Norggas ja ahte goappašat leat virggálaš gielat Norggas. Sámediggi registrere ahte go lea sáhka dieđuid almmuheamis sámegielaide, de dat dávjá adnojuvvo divrrasin. Sámedikki mielas dat lea unohis ovdáneapmi, ja buot almmolaš diehtojuohkin berre leat Norgga virggálaš gielaide.

3.1.1.1 Sámi dieđut regjeringen.no nammasaš neahttasiiddus

Okta dain almmolaš neahttasiidduin mat fállet dieđuid sámegillii, lea regjeringen.no. Juohke departemeanttas lea ovddasvástádus iežaset neahttasiidduin ja ovddasvástádus almmuhit maiddái sámi sisdoalu. Stáhtaministara kantuvrras lea ovddasvástádus regjeringen.no váldosiiddus.

Álkidan dihtii departemeanttaide jorgalit sámegielaide ásahuvvui sámi jorgalanbálvalus Departemeanttaid sihkkarvuođaorganisašuvdnii (DSS) jagi 2010. Bálvalusa ruhtada Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta. DSS lea dahkan rámmašiehtadusaid davvisámi, lullisámi ja julevsámi jorgaleddjiiguin, ja nu sáhttá fállat jorgaleami golmma sámegillii nuvttá departemeanttaide. DSS fállá preassadieđáhusaid, ođasáššiid ja artihkkaliid jorgaleami departemeanttaide. Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta lea rávven departemeanttaid jorgalit sihke áššiid mat gusket sámi álbmogii erenoamážit, ja áššiid maidda álbmogis lea beroštupmi oppalaččat. Jus departemeanta ii leat almmuhan guđe sámegillii sii háliidit jorgalusa, de vállje DSS giela fáttá dahje geográfalaš guovllu vuođul. Muhtun áššit jorgaluvvojit buot golmma gillii.

Neahttasiiddus regjeringen.no rievdá sámi sisdoallu departemeanttas departementii. Buot departemeanttain leat vuođđodieđut departemeantta birra davvisámegillii iežaset siidduin. Dasa lassin leat muhtun departemeanttat maiddái jorgalahttán vuollesiidduid mat oahpásmahttet iešguđet fáttáid ja ovddasvástádussurggiid davvisámegillii.

3.1.2 Dieđut maid ássit ožžot almmolašvuođas

Dán rádjai leat mii geahčadan almmolaš dieđuid maid sámi ássit ieža ohcet. Dás leat oaidnán ahte lea viehka uhccán dieđut sámegillii mat leat gávdnan láhkai neahtas.

Sámelága vuođul galget lágat ja láhkaásahusat mat erenoamážit gusket olles sámi álbmogii dahje sámi álbmoga osiide, jorgaluvvot sámegillii. Maiddái sámegiela hálddašanguovllu almmolaš orgánaid geatnegasvuohta jorgalit guoskevaš almmuhusaid ja skoviid lea válddahuvvon lágas. Dattetge ii geatnegahte sámeláhka almmolaš orgánaid fállat digitála bálvalusaid sámegillii.

Jus almmolaš instánssat galget sáhttit sáddet dieđuid sámegillii, de leat ollu dain seamma eavttuin mat galget leat ollašuhttojuvvon neahttasiidosisdoalu almmuheami oktavuođas. Stuorámus hástalus lea ahte lea divrras digitaliseret, ja ahte vejolašvuohta seastimii guhkit áiggi vuollái lea uhcit sámi čovdosiid ektui go dáža čovdosiid ektui. Dasa lassin bohtet hástalusat dan oktavuođas ahte váilot sámegielat bargit ja jorgaleaddjit. Dán suorggis leat maid muhtun teknihkalaš eastagat, ja erenoamážit sámegielaid čállinmearkkaid oktavuođas.

3.1.2.1 Hástalusat sámegiela čállinmearkkaiguin

Digitála gulahallamis leat ollugat vásihan oaidnit rievdadusaid dain teavsttain maid sii leat čállán. Dárogielas lea vejolaš dan ovdamearkka vásihit ahte go olmmoš lea čállán sáni «spørre», de fáhkkestaga dat rievdá sátnin «sp&oslash;rre». Dat dáhpáhuvvá dannego vuogádagat geavahit iešguđet čállinmearkkaid ja ahte eai buot vuogádagat doarjjo dárogielbustávaid æ, ø ja å. Sámegielat geavaheaddjit vásihit rievdamiid čállinmearkkaid oktavuođas dávjjibut go dárogielat geavaheaddjit. Dakkár erohusat dagahit váttisvuođaid ovttasdoaibmamii gaskal siskkáldas vuogádagaid, gaskal almmolaš doaimmaid ja gaskal almmolaš doaimmaid ja ássiid dahje ealáhuseallima.

Nu mo ovdal lea namuhuvvon, de leat máŋga mearkka sámegielas mat leat earáláganat go mearkkat dárogielas. Dat guoská mearkkaide Áá Čč Đđ Ŋŋ Šš Ŧŧ Žž (davvisámegielas), Áá, Ŋŋ (julevsámegielas), Ïï ja Öö (lullisámegielas). Eanaš stáhta neahttasiiddut dorjot UTF-8-standárdda mii dahká vejolažžan čállit ja lohkat dáid mearkkaid, muhto dat ii guoskka seamma muddui stáhta doaimmaid fágavuogádagaide. Ovdamearkka dihtii lea sihke Brønnøysund-registaris ja Politiijas máŋga fágavuogádaga mat eai atte vejolašvuođa čállit sámegillii dál. Guhkit áiggi vuollái dat rievdá dannego eiseválddit jagi 2011 rájes gáibidedje ahte buot almmolaš doaimmat go sii čađahit stuorát rievdadusaid, ásahit ođđa dahje viidáseappot ovddidit fágavuogádagaid, galget geavahit UTF-8. Gáibádus lea váldojuvvon mielde Láhkaásahussii IT-standárddaid birra almmolaš hálddašeamis. Láhkaásahus guoská buot daid stáhta ja gieldda doaimmaide maidda hálddašanláhka gusto.

Sihkkarastin dihtii ráđđehusa ulbmila ahte galgá leat dušše okta digitála almmolaš suorgi, de lea maid dehálaš ahte almmolaš vuogádagat gulahallet. Almmolaš suorgi lea ovdáneamen ja eanet ja eanet vuogádagat čadnojuvvojit oktii. Ollu integrerejuvvon vuogádagat dagahit sirdašumi ođđa oktasaš čállinmearkkaide váddáseabbon, ja dávjá ákkastallojuvvo ahte lea dárbu geavahit boarrásat ráddjejuvvon čállinmearkkaid dannego dan dat geavahit dat vuogádagat mat doibmet ovttas. Danne lea dehálaš váldit atnui oktasaš čállinmearkkaid nu johtilit go vejolaš, ovdalgo eanet ovttastuhttimat čađahuvvojit.

3.1.2.2 Álbmotregistara ođasmahttin

Álbmotregistaris leat dakkár ođasmahttojuvvon čoavddadieđut go namma, čujuhus, sohkabealli, siviiladilli ja eanet, buot dain olbmuin geat ásset dahje leat ássan Norggas. Sihke almmolaš ja priváhta doaimmat geavahit Álbmotregistara dieđuid. Álbmotregisttar lea danne guovddáš reaidu almmolaš hálddahusas, servodatplánemis ja dutkanbarggus. Álbmotregisttar čatná oktii ollu bálvalusaid ja čálgoortnegiid.

Eai buot sámi čállinmearkkat leat leamaš dorjojuvvon Álbmotregistaris. Danne leat dat olbmot geaid namas dahje čujuhusas leat sámi sierračállinmearkkat, ožžon almmolašvuođas reivve ja almmolaš identifikašuvdnabáhpáriid, nu go pássa, mas namma dahje čujuhus lea boastut čállojuvvo. Olbmot geain leat sámi čállinmearkkat iežaset fitnodatnamas, eai leat ožžon daid riekta registrerejuvvot Brønnøysund-registarii.

Vearroetáhta lea dál ođasmahttimin Álbmotregistara. Jagi 2019 rájes addá Álbmotregisttar doarjaga buot logi sámi sierračállinmerkii mat leat davvi-, lulli- ja julevsámegielas. Dasa lassin lea rahppojuvvon dat vejolašvuohta ahte ássit geat hálddašit davvisámegiela, julevsámegiela ja/dahje lullisámegiela, sáhttet ieža registreret giellamáhtu Álbmotregistarii. Registrerenčoavddus lea vuođđuduvvon iežasdieđáhussii ja lea eaktodáhtolaš. Čovdosa ulbmil lea čuovvut giellaovdáneami, ja sáhttit geavahit statistihka giellaovddideapmái ja doaibmabijuide mat ovddidit sámi giela ja kultuvrra. Dat statistihkka mii vuolgá dán registreremis sáhttá leat ávkin go áigumuš lea addit sámi álbmogii buoret bálvalusfálaldaga. Giellaregistara duddjon ádjána, muhto guhkit áiggi vuollái sáhttá registtar leat buorre vuođđu politihkkaovddideapmái. Vai geavaheaddjit galget registreret sámegiela, de dárbbašuvvo diehtojuohkin vejolašvuođa birra. Sáhttá maid šaddat dárbu čielggadit mo statistihkaid lea vejolaš buoridit. Sámediggi áigu jagi 2020 mielde álggahit diehtojuohkinkampánnja vejolašvuođa birra registreret sámegiela Álbmotregistarii.

Ođđa álbmotregisttar láhčá dilálašvuođaid dasa ahte Sámediggi, gielddat ja fylkkagielddat sáhttet háhkat dieđuid duohtaáiggis ja geavahit dieđuid beavttálmahttit iežaset gávpeproseassaid. Dasa lassin sáhttá ođasmahttojuvvon Álbmotregisttar váikkuhit buoret dáhtakvalitehtii, eanet diehtoelemeanttaide ja ođđa teknihkalaš lavttaide vai lea vejolaš ovddidit ođđa bálvalusaid ássiide.

Álbmotregistara ođasmahttin mielddisbuktá ahte Vearroetáhta heaittiha dálá álbmotregistara. Vearroetáhta ovttasbargá KS:in gielddasuorggi dárbbu birra beassat viežžat dieđuid ođasmahttojuvvon álbmotregistaris. Dasa lassin árvvoštallojuvvo dat vejolašvuohta ahte gielddasuorgi galgá sáhttit sáddet dieđuid Álbmotregistarii digitálalaččat. KS:s leat sierra doaimmat fuolahit gielddasuorggi dárbbu ođasmahttojuvvon álbmotregistara ektui. Vai gielddat ja fylkkagielddat galget sáhttit oažžut ávkki ođasmahttojuvvon álbmotregistaris, de berre juohke gielda ja fylkkagielda ieš kártet rievdadandárbbu ja árvvoštallat daid váikkuhusaid mat čuvvot ođasmahttojuvvon registaris.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi deattuha ahte čoavddus mii registrere sámegiela Álbmotregistarii, ii earut gaskal čálalaš ja njálmmálaš gelbbolašvuođa sámegielas. Finánsadepartemeantta ja Sámedikki gaskasaš konsultašuvnnain jagi 2016 dovddahii Sámediggi sávaldaga registreret buot sámegielaid (lullisámegiela, ubmisámegiela, bihtánsámegiela, julevsámegiela, davvisámegiela ja nuortalašgiela) čovdosii. Sámediggi ovddidii maid sávaldaga sáhttit registreret sámegiela geavaheami dási, dás maiddái čálalaš ja njálmmálaš geavaheami, ja gelbbolašvuođa vuosttas- ja nuppigielas.

Sámediggi čujuha daidda vejolašvuođaide maid Álbmotregistara rievdadeapmi addá ja ahte digitála registtar buot sámegielagiin Norggas attášii jurddašmeahttun vejolašvuođaid. Dieđut sáhtášedje ovdamearkka dihtii leat hui árvvolaččat gildii mii johtilit beasašii diehtit galle sámegielalaš máná leat mánáidgárdeagis, galle sámegielat máná álget skuvlii ja dulkonbálvalusdárbbu dearvvasvuođabálvalusain. Dát álkidivččii gieldda bálvalusaid plánema ja sihkkarasttášii buori gielddalaš fálaldaga sámi álbmogii.

3.1.2.3 Bargo- ja čálgoetáhta digitála fálaldat sámegillii

Neahttasiiddus nav.no leat dál gávcci fáktaárkka ja guokte artihkkala davvisámegillii. Dasa lassin lea das siidu mas lea vejolaš diŋgot ságastallama sámi bagadeddjiin. Dalle čuojahit dutnje jogo seamma beaivvi dahje maŋit árgabeaivvi. Jagi 2019 guovvamánu rájes čakčamánu rádjai ledje 20–30 olbmo geat bivde beassat ságastallat sámi bagadeddjiin.

Bargo- ja čálgodirektoráhta dieđiha ahte nav.no sámi siiddut geavahuvvojit uhccán. Jagi 2019 lei fáktaárka váhnenruđaid birra davvisámegillii mii lei eanemusat lohkkojuvvon neahttasiiddus nav.no, namalassii 165 galledeaddji. Bargo- ja čálgoetáhta digitála fálaldagas eai leat dál iešhálddašančovdosat sámegillii. Eai ge leat sámegielat siiddut ohcanláidesteaddjis. Applikašuvdna čájeha dál dárogiela (girjedárogiela) ja eaŋgalsgiela, muhto lea válbmejuvvon nu ahte lea vejolaš bidjat teavsttaid máŋgga gillii. Ohcanláidesteaddji geavaha teknihkalaš standárdda UTF-8 ja nu dat galgá doarjut sámi čállinmearkkaid. Iešhálddašančovdosiid ja nav.no viidásat ovddideapmi dahkkojuvvo álgovuolggalaččat geavaheddjiid dárbbuid vuođul.

Bargo- ja čálgoetáhta vásiha hástaleaddjin hahkat mielbargiid geain lea gelbbolašvuohta sámegielas, ja ahte lea váttis bisuhit gelbbolašvuođa organisašuvnnas go dat uhccán geavahuvvo.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi cealká ahte sámi geavaheaddjit eai vállje sámi molssaeavttu neahttasiidduin jus dat leat váilevaččat dahje boarásmuvvan. Jus sámit galget geavahit sámi molssaeavttu, de ferte fálaldat leat seammalágan go eará gielain. Go fálaldat ii leat seammalágan, de fertejit geavaheaddjit aŋkke ohcat dárogiela giellamolssaeavttu fidnen dihtii dievaslaš ja ođasmahttojuvvon dieđuid.

3.1.2.4 Boazodoallodieđáhusa digitála sádden

Dál lea boazodoallodieđáhus ja doarjjaohcan siidaosiide ja boazoservviide digitaliserejuvvon. Ohcama sáhttá sáddet elektrovnnalaččat Altinn bokte ja dat gávdno sihke girjedárogillii ja davvisámegillii. Fylkkamánni meannuda ja dohkkeha boazodoallodieđáhusa dan láhkaásahusa vuođul mii lea boazodoallodieđáhusa birra.

Ohcama eará doarjjaortnegiidda/bálvalusaide boazodoalus ferte ain sáddet analogalaččat.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi oaivvilda ahte hástalus boazodoallodieđáhusain lea ahte eai buohkat geat juogadit doalloovttadaga, beasa registreret dieđuideaset. Dat guoská ovdamearkka dihtii náittosguimmiide geat juogadit doalloovttadaga, go dušše nuppis sudnos lea beassanlohpi. Dat váikkuha viidáseappot ealáhusdieđáhusaid deavdimii ja dieđuid viežžamii vearrodieđáhusaide. Sámediggi oaivvilda ahte dát ferte njulgejuvvot hui fargga ja dilálašvuođat berrejit láhččojuvvot dasa ahte lea vejolaš oažžut buoret digitála bálvalusaid mat leat heivehuvvon boazodollui.

3.1.2.5 Boazodoalu areálageavahankárta

Boazodoallošiehtadusa 2014/2015 šiehtadallamiid oktavuođas álggahuvvui bargu ráhkadit areálakártta boazodoalu várás sierra ovddasmanni prošeavtta bokte. Ovddasmanni prošeavtta bohtosiid vuođul válljejedje šiehtadusbealit joatkit váldoprošeavttain.

Areálageavahankárttat leat digitála kártabálvalus mii galgá leat vuođđun dasa ahte sáhttá oaidnit mo boazodoalu areálageavaheapmi lea, ja vel oainnusmahttit ja addit dievaslaš visogova čađahuvvon areálasisabahkkemiin ja huksendoaibmabijuin iešguđet orohagas. Kárttat galget leat ollislaččat ja dynámalaččat ja bidjat boazodoalu areálageavaheami vuođđun. Kárttat galget leat boazodoalu, almmolaš hálddašeami, plánaeiseválddiid ja huksejeddjiid geavaheami várás, ja galget sáhttit geavahuvvot guovddáš áššemeannudanreaidun analysain ja fáttálaš válddahusain dakkár áššiin mat gusket boazodollui.

Prošeavtta lea Eanadoallodirektoráhta jođihan, ovttasráđiid Norgga boazodoallosápmelaččaid riikkaservviin (NBR:in) ja fylkkamánniin. Prošeakta lea dál loahppamuttus, ja vuordimis lea ahte čovdosa sáhttá geavahit buot boazoguohtunguovlluin jagi 2020 mielde.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi deattuha ahte jus galgá čuovvut plána- ja huksenlága áigumuša ahte galgá sáhttit kártet noađuheami buohkanas čuohcama boazodollui, de fertejit leat kárttat mat čájehit ovdalis sisabahkkemiid boazodoalu guohtunguovlluide. Dat čuovvu plána- ja huksenlága mearrádusa §3-1 bustávas c. Ovdabargguin čilgejuvvo ná:

Bustáva c čujuha dasa ahte plánemii lea erenoamáš dehálaš fuolahit sámi kultuvrra, ealáhusdoaimmaheami ja servodateallima luondduvuđđosa. Láhka gusto olles riikii ja olles álbmogii beroškeahttá čearddalaš duogážis ja čatnaseamis. Dattetge lea sivva ovdandoallat sámi kultuvrra, ealáhusdoaimmaheami ja servodateallima luondduvuđđosa suodjaleami erenoamážit. Sámi kultuvra ja eallinvuohki leat álo leamaš nannosit čadnojuvvon lundui, muhtumassii rašis lundui, ja leat danne sorjavaččat buori resursahálddašeamis. Plánema ja ášševálmmašteami oktavuođas lea dehálaš vuhtiiváldit ovdalis sisabahkkemiid seamma guvlui. Boazodoallu lea sámi ealáhus ja dehálaš oassi sámi kultuvrra ávnnaslaš vuđđosis. Doppe gos dat guoská boazodoalloberoštusaide, de lea dárbu árvvoštallat plánaid ja doaibmabijuid buohkanas váikkuhusaid ovttaskas orohahkii. Láhka ii mudde daid oktasaš dahje oktagaslaš vuoigatvuođaid maid sápmelaččat ja earát leat háhkan oamasteami dahje geavaheami vuođul dološ áiggi rájes (Ot.prp. nr. 32 (2006–2007)).

Sámediggi oaivvilda ahte ii leat doarvái ahte gávdnojit kárttat mat leat dynámalaččat ja mat čájehit mo boazodoallu geavaha guovlluid dál. Kárttat fertejit maid čájehit mo boazodoallu ovdal lea geavahan guovlluid, ja mo boazodoallu lea ferten iežas heivehit sisabahkkemiidda. Dat čájehivččii buohkanas noađuheami boazodollui sisabahkkemiid geažil.

Buot plánen galgá lága vuođul sihkkarastit sámi kultuvrra, ealáhusdoaimmaheami ja servodateallima luondduvuđđosa. Sámediggi oaivvilda ahte dan eai leat sii geat hálddašit areálaid dál, doarvái bures vuhtiiváldán. Sámediggái lea maid áibbas dehálaš ahte orohagain/siiddain lea buorre kártareaidu mii mieđiheami vuođul lea Sámediggái fidnen láhkai vai dat sáhttá fuolahit boazodoalu areálaberoštusaid ja vuoigatvuođaid almmolaš areálahálddašanproseassain. Danne lea dárbu ovddidit GIS-vuđot vuogádaga dakkár boazodoallokárttaid várás ja bardit sisa máhtu geavahanguovlluid birra.

3.1.2.6 Digitála vejolašvuođat ja hástalusat boazodoalus

Boazodoalus leat ollu digitaliserenvejolašvuođat, erenoamážit digitála čovdosiid ovddideamis bohccuid mearkumii ja guorramii, ja maiddái bohccuid indiviidamearkumii. Dakkár mearkuma lea vejolaš dahkat sihke elektrovnnalaš rádiofrekveansaidentitehtamearkkaiguin (RFID:iguin) ja eanet ovdánan elektrovnnalaš mearkkaiguin maid sáhttá dronaiguin lohkat guhkes gaskkas.

Muhtun orohagat leat jo merkon olles ealu elektrovnnalaš indiviidamearkkaiguin, ja earát fas geavahit satelihttavuđot guorranovttadagaid (GPS-sáddenáđaid/rádiobielluid) muhtun bohccuin ealus. Dan láhkai diehtá orohat boazologu ja gos eallu lea áiggis áigái.

Dakkár ođđa teknologiija ovddideapmi ja geavaheapmi go elektrovnnalaš indiviidamearkkat ja dronat, sáhttá ovttas dakkár ođđa digitála čovdosiiguin go bohccuid optihkalaš klassifiseremiin, leat stuorra ávkin boazodollui. Dat dagaha earret eará álkibun válljet njuovvanbohccuid agi vuođul, dovdát ja čuovvut ovttaskas bohccuid buozalmasvuođa oktavuođas ja vejolaš dikšuma oktavuođas dálkasiiguin, ja nu ásahit sihkkaris biebmogoallosdieđuid. Dasa lassin nannejuvvo bearráigeahčču das ahte guohtunresurssat hálddašuvvojit dohkálaččat. Erenoamážit vurdojuvvo ahte indiviidamearkun attášii eanet aiddolaš ja uhcit resursagáibideaddji boazolohkamiid, sihke hálddahussii ja ieš ealáhussii.

Njuovvama oktavuođas fuolaha maiddái RFID dahje elektrovnnalaš ID-mearkkaid geavaheapmi, ovttas bohccuid ođđa optihkalaš klassifiserenvuogádagain, ahte máksin siidaosiide čađahuvvo johtileappot ja gártá leat eanet aiddolaš. Dasa lassin sáhttá indiviidamearkun maid leat mielde dahkamin doarjjahálddašeami mealgat álkibun ja sihkkarabbon, lassin daid massojuvvon bohccuid duođaštussii maid earret eará boraspiret leat goddán.

Boazodoallosuorggis leat ain stuorra vejolašvuođat lasihit digitaliserema. Dál lea dušše doarjagiid siidaosiide ja boazoservviide maid boazodoallit sáhttet ohcat digitála. Dasa lassin sáhttá boazodoallodieđáhus sáddejuvvot digitálalaččat. Eará doarjjaortnegiin lea dušše manuálaohcan vejolaš.

Viidáseappot leat hástalusat persovdnasuddjenlágaid ektui go digitála čovdosat galget hábmejuvvot boazodoalu várás. Dannego boazodoallu lea sámi ealáhus, mas eanaš boazodoallit leat sápmelaččat, de ferte erenoamážit deattuhit persovdnasuddjema go digitála čovdosat ovddiduvvojit. Čearddalaš duogáš adnojuvvo hearkkes persovdnadiehtun ja danne dat lea erenoamážit suddjejuvvon persovdnasuddjenásaheami vuođul.

Ođđa digitála čovdosiid ovddideapmi lea divrras, ja gollo- ja ávkeárvvoštallamis lea hástaleaddjin oažžut ruhtaduvvot ođđa digitála čovdosiid ovddideami boazodoalu várás.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi lea vuorjašuvvan árbevirolaš boazomearkka boahttevuođa geažil, go geatnegahttojuvvon ID-mearkun váikkuha garrasit árbevirolaš sámi boazodoalu ja boazodoallokultuvra váibmosii. Dakkár mearkun sáhttá jávkadit boazodoallokultuvrra vuođđo- ja árbevirolaš osiid. Sámediggi muittuha ahte stáhta lea geatnegahttojuvvon láhčit dilálašvuođaid sámi kulturdoaibmamii Vuođđolága §108 ja álgoálbmotrievtti vuođul.

Sámediggi ii oainne dárbbu bohccuid lassemearkumii, go dat dagaha ollu lassibarggu boazoeaiggádiidda. Sámediggi oaivvilda ahte indiviidamearkuma ásaheamis orru leamen áigumuš sihkkarastit gozihanvejolašvuođaid hálddašaneiseválddiide. Sámedikki mielas dat lea dárbbašmeahttun resursageavaheapmi ja ID-mearkun dagaha stuorra goluid ja dálá vuogádat han čájeha jo eaiggátvuođa.

Boazodoalu árbevirolaš bealljemearkun fuolaha dárkkistanbeali, go boazomearka mearrida eaiggátvuođa bohccui. Árbevirolaččat lea nu ahte siiddain dahje bearrašiin lea iežaset mearkaoalli, mii dahká vejolažžan mearridit, maiddái guhkes gaskkas, guđe bearrašii eallu gullá.

3.1.2.7 DigiBarnevern

DigiBarnevern nammasaš nationála álgga álggahuvvui jagi 2016. Áigumuš lea ahte mánáidsuodjalus galgá buorebut sáhttit addit buori ja beaktilis veahki mánáide ja nuoraide geat dan dárbbašit ođđaáiggi, digitála čovdosiid bokte. DigiBarnevern galgá addit gielddasuorgái digitála loktema ja gokčat dárbbu eanet beaktilis bargoproseassaide, buoret fágalaš doarjagii bargobeaivvis ja buoret stivrendieđuide.

DigiBarnevern lea organiserejuvvon stáhta ja gielddasuorggi gaskasaš ovttasbargun. Stáhta lea ovddastuvvon Mánáid-, nuoraid- ja bearašdirektoráhta (Bufdir) bokte, ja gielddasuorgi fas KS ja Troante, Oslo, Birggona, Stavangera, Kristiansándda, Bæruma, Askera ja Lørenskoga suohkaniid bokte. DigiBarneverna digitála čovdosiid ovddidit ovttas stáhta, gielddat, priváhta suorgi ja geavatsuorgi. Stáhtas ja gielddain lea iehčanas ovddasvástádus ieža ovddidit goabbat ge čovdosiid.

Stáhta prošeakta ovddida digitála, mánáidsuodjalusfágalaš kvalitehtavuogádaga mánáidsuodjalusbálvalusaide. Kvalitehtavuogádat galgá addit áššemeannudeddjiide fágalaš ja juridihkalaš doarjaga mánáidsuodjalusbálvalusa árvvoštallamiidda, mearrádusaide ja duođaštusaide mánáidsuodjalusášši iešguđet muttuin. Stáhta prošektii gullet maid čovdosat oadjebas, digitála dieđáhuslonohallamii ja automatiserejuvvon raporteremii ja dat álkida bargoproseassaid ja sihkkarastá buoret stivrendieđuid. Vuorjašuvvandieđihemiid nationála portála lea dakkár ássiidbálvalus mii dagaha vejolažžan sáddet sihkkaris, digitála vuorjašuvvandieđuid báikkálaš mánáidsuodjalusbálvalussii. Stáhta stivre vuorjašuvvandieđihemiid nationála portála ovddideami mas Bufdir lea prošeaktaeaiggát, muhto KS čađaha daid.

Gieldda prošeavttas leat guokte lágideami: Ođđa áššemeannudanvuogádaga háhkan oassálasti gielddaid várás ja portála ássiidbálvalusaide. Áššemeannudanvuogádat lea vuođđuduvvon daidda lágidemiide mat leat definerejuvvon stáhta prošeavttas, ja vel daidda dárbbuide maid oassálasti gielddat definerejit. Portála ássiidbálvalusaide galgá earret eará addit mánáide ja váhnemiidda vejolašvuođa digitála gulahallamii mánáidsuodjalusbálvalusain, ja galgá áiggi mielde maiddái addit vejolašvuođa geahčadit iežas ášši ja oassálastit dasa. Áigumuššan lea ahte daid digitála čovdosiid mat ovddiduvvojit DigiBarnevern bokte, galget buot riikka gielddat váldit atnui.

Dilálašvuođaid láhčin sámegiela várás lea erenoamáš guoskevaš daidda álbmogii jurddašuvvon bálvalusaide maid DigiBarnevern ovddida: vuorjašuvvandieđihemiid nationála portála ja portála ássiidbálvalusaid várás. Goappašat čovdosat leat plánejuvvon ásahuvvot ja jođihuvvot KS FIKS-vuođđovuogádagas. FIKS-vuođđovuogádat láhčá dilálašvuođaid gieldda bálvalusaid digitaliseremii ja digitála ovttasdoaibmamii hálddašandásiid rastá ja lea dehálaš eaktun gielddaid digitaliseremii.

Bufdir lea váldán mielde almmolaš suorggi IT-standárddaid iežas IKT-strategiijii. Dasa gullá maiddái referánsakataloga válddahus dain čállinmearkkaid standárddain mat dorjot sámi čállinmearkkaid. Dat dagaha ahte geavaheaddjit sáhttet čállit iežaset gillii eastagiid haga, ja ahte oaivilsisdoallu ii jávkka dokumeanttaid digitála rádjamis ja digitála sirdimis. Danne leat teknihkalaš eavttut sámegiela válljemii buot čovdosiin.

Stáhta čovdosis «vuorjašuvvandieđihemiid nationála portála» leat iešguđet giellaválljemat, das maiddái davvisámegiella. Gieldda čoavddus «ássiidbálvalusaid portála » lea ain plánenmuttus, ii ge leat mearriduvvo mo dat galgá doaibmat giellaválljema ektui. Portála teknihkalaš vuođđovuogádat doarju vejolašvuođa válljet máŋga giela.

4 Sámi giellateknologiija

Min birastahttet eanet ja eanet digitála buktagat ja bálvalusat main lea giellateknologiija. Dat lea teknologiija mii ovdamearkka dihtii máhttá áddet olbmo hállama ja jorgalit hállama teakstan ja nuppe guvlui, teknologiija mii automáhtalaččat jorgala teavsttaid gielaid gaskka, dahje mii sáhttá analyseret ja áddehit stuorra strukturerekeahtes dáhtahivvodagaid. Dakkár teknologiija dat lea min dihtoriid stáven- ja divvunprográmmain, automáhtalaš jorgalančovdosiin, virtuála assisteanttain ja mátketelefovnnain, jierpmálaš neahttaohcamiin, dahkusuopmaniin jna.

Jagi 2012[1] mannosaš raporta čuoččuha ahte goalmmádas oassi dan 6000 gielas mat mis leat odne, eai dáidde ceavzit rasttideami máilmmiviidosaš digitála diehtoservodahkii. Dat lea maiddái hástalussan ođđadárogillii ja girjedárogillii, ja dan gieđahallá ráđđehus dokumeanttas Prop. 108 L (2019–2020) Lov om språk (giellaláhka) mii almmuhuvvui miessemánu jagi 2020. Sámegielaide dat mearkkaša ahte gielaid ceavzin sorjá das ahte giellageavaheaddjit sáhttet ja háliidit válljet sámegiela go sii geavahit ovdamearkka dihtii mátketelefovnna dahje dihtora.

Sámi giellalávdegoddi deattuha ahte giellateknologiija lea eaktun dasa ahte sámegielat galget ceavzit geavahangiellan ođđaáiggi servodagas. Giellalávdegoddi čujuha dasa ahte dás lea earret eará sáhka sáhttimis geavahit sámegielaid ja sámi bustávaid buot IKT-oktavuođain.

Nannen dihtii sámi giellateknologiija ásahii Sámediggi Divvuma jagi 2004. Divvun lea dutkan- ja ovddidanjoavku Romssa universitehtas – Norgga árktalaš universitehtas, mii ruhtaduvvo Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta bušeahta bokte. Joavku bargá ovttasráđiid Sámedikkiin. Divvun lea ovddidan ja dikšon geavahan láhkai giellateknologalaš reaidduid sámi giellaservodagaid várás, oktan stávendárkkástusaiguin, grammatihkkadárkkástusaiguin, boallobevddiiguin, sátnegirjjiiguin ja eará digitála ja neahttavuđot reaidduiguin. Buot Divvuma reaiddut leat nuvttá geavaheapmái ja daid lea vejolaš viežžat sin neahttasiidduin dahje áhppan, ja eatnašiin dain lea rabas gáldokoda.

Giellatekno, Romssa universitehta – Norgga árktalaš universitehta sámi giellateknologalaš guovddáš bargá maid árjjalaččat sámegiela digitaliserema lasihemiin. Giellatekno ulbmil lea ráhkadit vuođđoreaidduid iešguđet sámegielaid analyserema várás, ja ráhkada prográmmaid ja giellaresurssaid dutkamii ja oahpahussii, ja sámi giellageavaheddjiide oppalaččat. Giellatekno lea maid ráhkadeamen mášinjorgalanreaidduid. Giellatekno lea dasto vel ráhkadan máŋga interaktiiva prográmma sidjiide geat háliidit oahppat sámegiela.

Ovttas leat Divvun ja Giellatekno sihkkarastán ahte sámi giellageavaheaddjit sáhttet geavahit gielaset beaivválaš gulahallamii gaskaneaset ja eiseválddiiguin iešguđet digitála vuođđovuogádagain. Sii leat maid ráhkadan máŋga reaiddu, ovdamearkka dihtii mášinjorgaleami davvisámegielas dárogillii, mii dagaha ahte sámegielagat sáhttet čállit davvisámegillii maiddái dakkár oktavuođain main eai buot vejolaš lohkkit máhte sámegiela. Sámi allaskuvla lea ovdamearkka dihtii válljen buvttadit eanaš oasi iežas neahttabáikesisdoalus davvisámegillii ja dasto mašiinnain jorgalan dárogillii.

Divvuma ja Giellatekno stuorámus hástalus lea ahte stuorra riikkaidgaskasaš fitnodagain eai leat rabas lavttat, rabas resurssat eai ge olámuttolaš standárddat. Dat dagaha ahte daid buktagiid maid Divvun ja Giellatekno ráhkadit, eai sáhte fállojuvvot standárda prográmmagálvun dihtoriidda ja mátketelefovnnaide, muhto daid ferte juohke ovttaskas geavaheaddji ieš viežžat. Divvun, Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta ja Sámediggi barget ovttas áigumušain gávnnahit mo lea vejolaš gulahallat stuorra riikkaidgaskasaš fitnodagaiguin čoavdin dihtii dán hástalusa.

Dat giellateknologalaš resurssat ja prográmmat maid Divvun ja Giellatekno leat ráhkadan, leat vuođđun sámegiela digitála geavaheapmái. Sámegielaid stávendárkkástusat leat vižžojuvvon badjel 20 000 geardde, ja danne dat leat hui dehálaččat sámi teakstabuvttadeapmái. Tearbmabáŋku satni.org ja sámi neahttasátnegirjjit Neahttadigisánit vásihedje jagi 2018 namalassii 100 000 ja 2,7 miljon ohcama, mii čájeha ahte digitála giellaresurssaid olaheapmi lea dehálaš sihke fidnomáhtolaš geavaheddjiide ja olles giellaservodahkii.

Go buohtastahttá vástideaddji giellaservodagaiguin, de leat sámi giellaservodagat buori dilis: Eanaš sámegielain lea boallobeavdi olámuttus eanaš operatiivavuogádagaide, ja dain lea maid divvunprográmma olámuttus máŋga vuođđovuogádahkii. Dattetge leat ollugat geat eai dieđe ahte dihtoriin leat jo sámi boallobeavddit, dahje eai dieđe guđe boallobeavddi sii galget geavahit.

4.1 Sámi gielladáhtaid lágideapmi

Buori sámi giellateknologiija ovddideapmái dárbbašuvvojit bures ovddiduvvon sátnegirjjit ja máŋga sámegielalaš lingvistta ja programmerejeaddjit geat sáhttet leat mielde ovddideamen buriid resurssaid. Dasa lassin dárbbašuvvo eanet vuođđodáhta, elektrovnnalaččat čálalaš dahje njálmmálaš gielladáhta, nu gohčoduvvon korpus. Dálá giellateknologalaš bálvalusaid viidáseappot ovddideapmái sámegillii, erenoamážit hállanteknologiijas, dárbbašuvvo stuorát korpus go dálá korpus. Áiggi vuollái dat lea maid dehálaš dakkár goanstajierpmi ovddideapmái mii ádde sámegiela.

Dat resurssat mat leat čohkkejuvvon Romssa universitehtii, leat čohkkejuvvon sámi korpusii maid Sámediggi eaiggáduššá, ja maid Divvun Romssa universitehtas hálddaša. Dál čohkkejit dán korpusa eanaš Divvuma bargit dainna lágiin ahte sii systemáhtalaččat ohcet sámi teavsttaid neahtas ja dárogiel teavsttaid mat leat jorgaluvvon sámegillii (nu gohčoduvvon buohtalasteavsttaid). Almmolaš instánssain ii leat mihkkege formála teakstalágidemiid.

Lassin Divvuma sámegiel korpusii lea Nationálagirjeráju Giellabáŋkkus ráddjejuvvon hivvodat dáhtačoakkáldagat sámegillii mat leat fidnemis friija. Ráhkadeaddjit sáhttet friija viežžat vuođđoresurssaid ja čađahit innovašuvnna ja buvtta- ja bálvalusovddideami daid vuođul.

Norgga geatnegasvuođalágidanláhka lea medianeutrála, ja Nationálagirjeráju čoakkáldagas leat teavsttat ja hállan iešguđet hámiin: girjjit, áigečállagat, aviissat, áibmomediasáddagat, interneahtta jna. Sámi ávdnasat leat olahahttit seamma eavttuid vuođul go eará ávdnasat ge mat leat geatnegahttojuvvon lágiduvvot Nationálagirjerádjui, dat mearkkaša vuosttažettiin dutkama ja duođašteami várás, muhto olámuddu sáhttá viiddiduvvot šiehtadusaid bokte juohke vuoigatvuođalaččain.

Jáhkkimis lea nu ahte almmolašvuođas lea ollu eanet dáhta mii sáhttá geavahuvvot giellateknologiija ovddideapmái go dan maid suorgi ieš diehtá. Danne áigu ráđđehus leat mielde loktemin diehtomielalašvuođa gielladáhtaid ja giellaresurssaid birra almmolašvuođas. Kulturdepartemeanta ja Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta leat ovttas geahčadišgoahtán guđe doaimmaheaddjit ja váikkuhangaskaoamit sáhttet leat mielde ráhkadeamen eanet giellateknologiija sámegillii. Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta lea maid nannen Digitaliserendirektoráhta diehtohálddašanbirrasa resurssaiguin mat galget dagahit lagat ovttasbarggu vejolažžan Nationálagirjerájuin ja Giellaráđiin strategiijaid oktavuođas mat sihkkarastet ahte almmolaš giellaresurssat sáhttet geavahuvvot giellateknologalaš ulbmiliidda. Departemeanttat áigot joatkit gulahallama ja árvvoštallamiid das guđe doaibmabijut sáhttet leat guoskevaččat.

Boksa 4.1 Dutkanprošeakta «Maskinoversetting mellom samiske språk»

Dutkanráđi prográmma SAMISK III attii áigodagas 2014–2017 doarjaga dutkanprošektii «Maskinoversetting mellom samiske språk». Prošeavtta váldoulbmil lei ráhkadit doaibmi prográmma mášinjorgaleami várás davvisámegielas eará sámegielaide. Dat galggai maid addit ođđa áddejumi sámi komparatiiva syntávssas ja sátneriggodagas.

Prošeavtta boađus lea grammatihkkamodealla anárašgiela várás, mášinjorgalanprográmma davvisámegielas golmma eará sámegillii (lulli-, julev- ja anárašgillii) ja eksperimentála mášinjorgalanprográmmaid dáin gielain davvisámegillii. Jorgalanprográmmat leat integrerejuvvon prográmmagálvvuide dihtordorjojuvvon jorgaleami várás, ovttas eará veahkkeneavvuiguin, nu go buohtalas teakstačoakkáldagaiguin ja guovttegielat sátnelisttaiguin. Dasa lassin lea anárašgiela grammatihkkamodealla váldojuvvon atnui eará prográmmaide, nu go stávendárkkástussii ja e-sátnegirjjiide. Prográmmat leat buvttihan máŋga almmuheami, ja dat grammatihkkamodeallat ja prográmmat mat leat ráhkaduvvon, galget maid leat vuođđun eanet artihkkaliidda boahttevaš áiggi.

5 Oahpahus

Go buohtastahttá eará riikkaiguin, de lea Norga okta dain riikkain mii lea lihkostuvvan bures digitaliseremiin. Mis lea buorre vuođđostruktuvra, reaidduid lea álki fidnet ja mis leat ollu hárjánan geavaheaddjit. Jagi 2020 giđa koronafalleheapmi lea maid čájehan ahte oahpahusvuogádat buot dásiin čađahii nuppástuhttima digitála oahpahussii. Seammás leat stuorra báikkálaš erohusat, ja ovttas viđa rávesolbmos Norggas váilot vuđolaš digitála gálggat. Danne lea ráđđehus lokten digitála gálggaid máŋgga dásis oahpahusas, sierra digitaliserenstrategiijaiguin sihke vuođđooahpahussii ja alit ohppui. Stuorra, buot fátmmasteaddji doaibmabijuin, nu go vuođđooahpahusa oahppoplánaid ođasmahttimis ja gelbbolašvuođaođastusas Olles eallima oahppat, leat digitála gálggat ja digitaliseren dehálaš elemeantan. Maiddái jearahuvvojit eanet ja eanet kandidáhtat alit oahpus geain lea alla, digitála gelbbolašvuohta. Strategiijat ja doaibmabijut fátmmastit viidát eai ge leat jurddašuvvon erenoamážit sámi álbmogii.

5.1 Mánáidgárddi digitála geavat

Sámi mánáidgárddiin lea sámegiella váldogiella. Nu lea eará mánáidgárddiid sámi ossodagain ge.

Oktiibuot ožžo 836 máná sámi mánáidgárdefálaldaga jagi 2019. Dat lea 78 eanet go jagi 2018. Dain ledje 696 máná sámi mánáidgárddiin dahje sámi mánáidgárdeossodagain, ja 140 máná fas ožžo fálaldaga oahppat sámegiela. Dan 836 mánás geat ožžo sámi mánáidgárdefálaldaga, ledje 539 máná geat ožžo sámi mánáidgárdefálaldaga sámegiela hálddašanguovllu gielddas. Daid mánáid lohku geain lea sámi mánáidgárdefálaldat, ja sámi mánáidgárddiid ja sámi ossodagaid lohku lea leamaš viehka dássit maŋimus jagiid.

Digitála resurssaid geavaheapmi pedagogalaš barggus galgá doarjut mánáid oahppanproseassaid. Dat galgá váikkuhit rikkis ja buotbeallásaš oahppanbirrasii ja mánáid stoahkamii, hutkáivuhtii ja oahppamii. Digitála reaiddut eai galgga dattetge doaibmat deháleamos bargovuohkin. Mánáidgárdi galgá čájehit digitála árvvoštallannávcca, fuolahit mánáid persovdnasuodjalusa ja váikkuhit dasa ahte mánát ovddidit álgi etihkalaš áddejumi digitála mediaid ektui.

Oahpahusdirektoráhta lea ovddidan neahttaresurssaid mánáidgárdebargiid várás ovdamearkkaid bokte dasa mo lea vejolaš geavahit digitála reaidduid pedagogalaš doaimmain ovttas mánáiguin. Doaimmat čatnasit rámmaplánii ja mánáid álgi digitála gálggaide. Muhtun doarjjaresurssat leat sámegillii, ja direktoráhta árvvoštallá dađistaga dárbbu ja vejolašvuođa jorgalahttit eanet.

5.2 Digitaliseren vuođđooahpahusas

5.2.1 Fágaođasmahttin ja Máhttolokten 2020

Oahpahusa sisdoallu lea rievdamin fágaođasmahttima (Máhttolokten 2020 ja Máhttolokten 2020 Sámi) bokte, earret eará dusten dihtii rievdadusaid bargoeallimis ja servodagas. Go ođđa teknologiija galgá geavahuvvot ođđa bargo- ja servodateallimis, de lea dehálaš áddet dan teknologiija. Vai oahppit galget sáhttit geavahit teknologiija, hutkáivuođa, sáhkkiivuođa ja kritihkalaš suokkardeami, de lea digitála ávdnenfápmu ja programmeren ožžon eanet saji skuvllas ja dat leat mielde máŋgga fága oahppoplánas vuosttaš cehkiid rájes jo.

Fágaođasmahttima bokte lea digitála gálggaid sisdoallu vuođđogálgan áigáduvvon ja heivehuvvon boahtteáigái. Digitála gálggat leat earret eará máhttin geavahit digitála reaidduid, mediaid ja resurssaid ulbmillaččat ja dohkálaččat geavatlaš bargamušaid čoavdimii. Dasa gullá maiddái dieđuid háhkan ja gieđahallan, digitála buktagiid ávdnen ja gulahallan. Digitála gálggat mearkkašit maiddái ovddidit digitála árvvoštallanfámu hágadettiin máhtu ja buriid strategiijaid neahttageavaheami várás. Sihke skuvla, oahppit ja váhnemat fertejit gieđahallat digitála hápmašuvvama juohkebeaivválaš dilis.

Ođđa oahppoplánat galget váldojuvvot atnui vuođđooahpahusas skuvlajagi 2020 rájes. Sámediggi mearrida sámi giellaplánaid, erenoamáš sámi fágaid joatkkaoahpahusas ja sámi sisdoalu čađamanni nationála oahppoplánain, daid rámmaid siskkabealde maid Máhttodepartemeanta lea bidjan. Barggus ođđa oahppoplánaiguin lea departemeanttas leamaš referánsajoavku mas leat leamaš Sámedikki ja skuvlasuorggi guovddáš áššebeliid lahtut.

5.2.2 Oahpahus sámi ohppiide

Oahpahusdirektoráhta dieđuid mielde ožžot 857 oahppi vuođđoskuvllas buot oahpahusa sámegillii skuvlajagi 2019/2020. 893 oahppis lea davvisámegiella vuosttasgiellan ja 1293 oahppis lea davvisámegiella nubbigiellan. 28 oahppis lea lullisámegiella vuosttasgiellan ja 85 oahppis lea lullisámegiella nubbigiellan. 33 oahppis lea julevsámegiella vuosttasgiellan ja 77 oahppis lea julevsámegiella nubbigiellan. Skuvlajagi 2019/2020 lea 178 oahppis joatkkaskuvllas sámegiella vuosttasgiellan. Dain lea 174 oahppis davvisámegiella ja 4 oahppis lullisámegiella. 264 oahppis joatkkaskuvllas lea sámegiella nubbigiellan, geain 15 oahppis lea julevsámegiella, 243 oahppis davvisámegiella ja 6 oahppis fas lullisámegiella.

Riikarevišuvdna lea čađahan iskkadeami sámi ohppiid vuoigatvuođas oahpahussii sámegielas ja sámegillii, gč. Dokumeanta 3:5 (2019–2020). Iskkadeami áigumuš lei árvvoštallat ožžot go sámi oahppit buori ja dásseárvosaš oahpahusfálaldaga sámegielas ja sámegillii ja mo stáhta váikkuhangaskaoamit leat ásahuvvon sihkkarastin dihtii dakkár fálaldaga. Máhttodepartemeanta áigu čuovvulit Riikarevišuvnna rávvagiid heivvolaš vugiin, ovttas Sámedikkiin.

5.2.2.1 Gáiddusoahpahus

Máŋggas dain ohppiin geain lea vuoigatvuohta sámegieloahpahussii, ásset dakkár guovlluin gos ii fidne oahpaheddjiid geain lea dárbbašlaš gelbbolašvuohta. Dalle lea ohppiin vuoigatvuohta oažžut molssaektosaš oahpahusvugiid, nu go gáiddusoahpahusa, intensiivaoahpahusa, hospiterema dahje eará heivvolaš oahpahusvugiid. Daidda sámi ohppiide geain ii leat vejolašvuohta oažžut oahpahusa báikkálaččat, lea gáiddusoahpahus dábálaš vuohki fállat oahpahusa.

Nordlándda fylkkamánni lea kárten buot gáiddusoahpahusoahpaheddjiid gelbbolašvuođa julev- ja lullisámegielas ja hábmen gealbudanplána, earret eará teknologiija geavaheamis pedagogalaš oktavuođas. Gealbudeapmi váikkuha sihke gáiddusoahpahusa kvalitehtii ja organiseremii. Jagi 2020 vuosttas kvartála loahpageahčen lea ulbmil ahte buot gáiddusoahpahusa oahpaheddjiin julev- ja lullisámegielas galgá leat dat gelbbolašvuohta mii sávvojuvvo sámi gáiddusoahpahusa láidesteaddji rámmain.

Skuvlaeaiggáda ovddasvástádus lea sihkkarastit buot ohppiide buori ja dohkálaš oahpahusfálaldaga. Skuvllain ja skuvlaeaiggádiin lea guhkes vásáhus sámi gáiddusoahpahusa doaimmaheamis. Teknologalaš ovdáneapmi lea dattetge buvttihan ollu ođđa reaidduid ja ođđa vugiid doaimmahit gáiddusoahpahusa.

Oahpahusdirektoráhta lea ásahan bistevaš vuođđovuogádaga neahttavuđot oahpahussii, Digilær.no, oktasaščoavddusin oahpahussuorgái. Vuođđovuogádat lea leamaš doaimmas skuvlajagi 2019/2020 rájes gáiddusoahpahusa várás matematihkas 1T nuoraiddásis (virtuála matematihkkaskuvla) ja guovttegielat fágaoahpahusas (njuovžilis oahpahus). Jagi 2020 mielde áigot Máhttodepartemeanta ja Oahpahusdirektoráhta ovttas Sámedikkiin ja Romssa ja Finnmárkku ja Nordlándda fylkkamánniiguin árvvoštallat galgá go vuođđovuogádat váldojuvvot atnui sámi gáiddusoahpahussii.

Riikarevišuvdna lea almmustahttán dakkár raššivuođaid gáiddusoahpahusa organiseremis ja čađaheamis mat dagahit stuorra erohusaid oahpahusfálaldagas. Raportta ráva lea ahte Máhttodepartemeanta ovttas Romssa ja Finnmárkku ja Nordlándda fylkkamánniiguin galgá váikkuhit dasa ahte gáiddusoahpahusfálaldat šaddá buorre molssaeaktun báikkálaš oahpahussii.

Riikarevišuvnna raportta vuođul lea Máhttodepartemeanta addán Oahpahusdirektoráhtii bargamuššan evttohit sihke ođđa doaibmabijuid ja mo viidáseappot galgá ovddidit dálá doaibmabijuid mat sáhttet dagahit ahte buot oahppit geat ožžot oahpahusa gáiddusoahpahusa bokte, ožžot buori ja dohkálaš oahpahusfálaldaga. Oahpahusdirektoráhta galgá árrat searvadit Sámedikki ja Nordlándda ja Romssa ja Finnmárkku fylkkamánniid heivvolaš vuogi mielde dán bargui.

5.2.2.2 Oahppit geat dárbbašit erenoamáš heiveheami

Digitála teknologiija lea buktán paradigmamolsuma daidda ohppiide geat dárbbašit erenoamáš heiveheami ja addán sidjiide máŋga ođđa vejolašvuođa. Dattetge čujuha Sámediggi ahte lea hástalussan fidnet oahpponeavvuid, oahppanresurssaid ja kártenávdnasiid sámegillii daidda sámi ohppiide geat dárbbašit erenoamáš heiveheami.

Orrot leamen stuorra erohusat doarjjavuogádaga (PP-bálvalusa) máhtus sámi giela ja kultuvra birra, mii lea dehálaš go áigumuš lea sáhttit addit sámi mánáide bures heivehuvvon ja erenoamášpedagogalaš fálaldaga.

Sámi erenoamášpedagogalaš doarjalus (SEAD) lea oassi stáhta erenoamášpedagogalaš bálvalusas (Statped). SEAD:s lea riikaviidosaš ovddasvástádus addit bálvalusaid sámi geavaheddjiide Statpeda fágasurggiin. SEAD sáhttá veahkehit gielddaid ja fylkkagielddaid sin barggus daid sámegielat mánáid ja ohppiid várás geat dárbbašit erenoamáš heiveheami.

Statped áigu viđa jagi gaskaboddasaš áigodagas ráddjet iežas mandáhta. Ráđđehus oaivvilda ahte SEAD dárbbaša bargat viidáseappot eanet oppalaš bálvalusaiguin erenoamášpedagogalaš surggiin, dan ektui go dan maid Statped berre dahkat. Máhttodepartemeanta áigu dán áigodagas hábmet sierra mandáhta SEAD:i. Sámediggi galgá váldojuvvot mielde dán bargui. Ulbmil lea ahte rivttes gelbbolašvuohta šaddá olahahttin sámi mánáide ja daidda sámi ohppiide geat dárbbašit erenoamáš heiveheami, ja ahte sii ožžot dohkálaš pedagogalaš fálaldaga nu mo dat boahtá ovdan mánáidgárdelága ja oahpahuslága gáibádusain.

SEAD ovttasbargá Sámi allaskuvllain ja erenoamážit Sámi lohkanguovddážiin sihkkarastin dihtii nana sámi fágabirrasa, máhttoovdáneami suorggis ja buori oktavuođa gaskal dábálašpedagogalaš ja erenoamášpedagogalaš suorggi.

5.2.2.3 Digitaliseren ja digitála oahpponeavvut

Ráđđehusa digitaliserenstrategiijas vuođđooahpahusa várás (2017–2021) leat guokte váldoulbmila: Ahte ohppiin galget leat digitála gálggat mat dahket sidjiide vejolažžan vásihit ahte sii hálddašit eallima ja lihkostuvvet viidásat oahpus, barggus ja servodatoassálastimis, ja ahte IKT galgá geavahuvvot bures oahpahusa organiseremis ja čađaheamis vai ohppiid oahppanávki stuorru.

Sámi perspektiiva ii namuhuvvo eksplisihtta digitaliserenstrategiijas, muhto lea implisihtta fuolahuvvon váldoulbmiliin dannego dat gustojit buot ohppiid oahppanávkái. Strategiija guovddážis lea bargu ohppiid gálggaiguin ja skuvlla sisdoaluin, digitála oahpponeavvuiguin, gelbbolašvuođain ja infrastruktuvrrain.

Ođđa teknologiija addá rievdaduvvon pedagogalaš ja didaktihkalaš rámmaid. Ođđa oahppoplánaid ferte maiddái čuovvulit gealboáŋgiruššamiin oahpaheddjiid várás. Profešuvdnafágalaš digitála gelbbolašvuođain oahpaheddjiid várás lea máŋgga láhkai áŋgiruššojuvvon.

Joatkkaoahppostrategiija bokte, Gelbbolašvuohta kvalitehta várás, lea ásahuvvon neahttavuđot joatkkaoahppofálaldat oahpaheddjiid várás profešuvdnafágalaš digitála gelbbolašvuođas ja programmeremis, mii lea olámuttus riikka miehtá. Ásahuvvon lea maiddái joatkkaoahppofálaldat daid oahpaheddjiid várás geat háliidit šaddat oahpaheaddjispesialistan profešuvdnafágalaš digitála gelbbolašvuođas, earret eará Davvi universitehtas.

Boksa 5.1 Davviriikkalaš Nordplus-prográmma

Oahpponeavvuid ovddideapmi lea Nordplus guovdilis doaibma. Skuvlaprošeakta masa sámit servet, lea Atlantbib.org. Dasa servet oassálastit Danmárkkus, Norggas, Ruoŧas, Islánddas, Fársulluin, Ruonáeatnamis, Látvias. Lietuvas ja Lulli-Slesvigis, ja dat ožžot doarjaga Nordplus Språk:s ja Dánskka-norgalaš ovttasbargofoanddas. Prošeakta álggahuvvui jagi 2015. Atlantbib.org lea girjeprošeakta mas oahppit ja oahpaheaddjit čállet online-fágagirjjiid maid buot skuvllat Davviriikkain besset geavahit nuvttá. Fáddá lea dat mii sulastahttá ja earuha Davviriikkaid ja Báltalaš riikkaid historjjá, geografiija, giela ja kultuvrra dáfus. Prošeakta lea rabas vai buot skuvllat besset čállit dahje jorgalit girjjiid. Ulbmil lea rahpat davviriikkalaš ja báltalaš giella- ja kultursearvevuođa mánáide ja fállat oahpponeavvu nuvttá buot skuvllaide, iešguđet dásis. Dat sámi skuvla mii lea mielde 2019–2020, lea Åarjel-saemiej skuvle Snoasas.

5.2.2.4 Digitála oahpponeavvut

Oahpponeavvomárkan lea sakka rievdan. Árbevirolaš girjelágádusat geavahit dál dábálaččat analoga ja digitála sisdoalu seahkálagaid, ja dađistaga eanet digitála resurssaid ja oahpponeavvuid buvttadeaddjit ilbmadit ođđa buktagiid. Stáhta addá jahkásaččat doarjagiid oahpponeavvuid buvttadeapmái dakkár fágaid ja surggiid várás main ii leat vuođđu daid gávppálaččat buvttadit. Buot digitála oahpponeavvuid almmuhusas dán ortnegis lea dat gáibádus ahte oahpponeavvu galgá sáhttit jorgalit sámegillii, duhtadan dihtii eanet digitála sámegielat oahppineavvuid fidnendárbbu.

Vuođđooahpahusa digitaliserenstrategiija dehálaš doaibmabidju lea viđa jagi áŋgiruššan man namma lea Teknologalaš skuvlalávka. Áŋgiruššamis leat gávcci sierranas doaibmabiju mat leat earret eará programmerema ja digitála oahpponeavvuid várás. Sihke jagi 2018 ja jagi 2019 lea Oahpahusdirektoráhta almmuhan ohcanruđaid digitála oahpponeavvuid ovddideapmái mat galget leat dán áŋgiruššamis fágaođasmahttima várás, ja doarjja lea addojuvvon sámi oahpponeavvuid ovddideapmái duojis ja musihkas. Buot oahpponeavvut mat ožžot doarjaga, galget leat teknihkalaččat nu heivehuvvon ahte daid lea vejolaš jorgalit sámegillii. Jagi 2020 lea ráđđehus várren 15 miljon ruvnnu sámi digitála oahpponeavvuid jorgaleapmái, heiveheapmái ja ovddideapmái Teknologalaš skuvlalávkka oktavuođas. Dáid ruđaid hálddaša ja almmuha Oahpahusdirektoráhta. Oahpahusdirektoráhta gulahallá Sámedikkiin daid ruđaid almmuheami ja vuoruheami birra.

Áŋgiruššama eará doaibmabidju lea doarjja digitála oahpponeavvuid oastimii. Doarjja earret eará digitála oahpponeavvuid jorgaleapmái sámegillii dagaha ahte eanet sámi oahpponeavvut sáhttet leat mielde oastinortnegis.

Sámedikkis lea hálddašanváldi oahpahussii ja bajásšaddamii gulli fágasuorggis ja hálddaša ja vuoruha ieš ruđaid bušeahttakapihttala 560 Sámi ulbmilat poasttas 50 Sámi giella, kultuvra ja servodateallin. Sámedikkis lea bajimus ovddasvástádus sámi oahpponeavvuid ovddideamis. Máhttoloktema 2020 Sámegiela (sámegiela fágaođasmahttima) oktavuođas dárbbašuvvojit ođđa oahpponeavvut máŋgga fágas. Danne lasihii ráđđehus jagi 2019 stáhtabušeahtas juolludusa lassejuolludussan reviderejuvvon nationálabušeahtas, gč. Prop. 114 S (2018–2019) Lassejuolludusat ja vuoruhusnuppástusat jagi 2019 stáhtabušeahtas. Sámediggi lea dieđihan Máhttodepartementii ahte alladássásaš sámi digitála oahpponeavvuid válljenmunni lea erenoamáš váilevaš, ja ahte hástalusat leat digitála oahpponeavvuide guoski gealbováilli geažil sihke lágádusain ja earáin geat ovddidit sámi oahpponeavvuid. Danne uhccán sáhttet dat skuvllat main leat sámi oahppit, ávkin geavahit Teknologalaš skuvlalávkka doarjjaortnega oastit sámi digitála oahpponeavvuid.

Oahpponeavvoportála Ovttas|Aktan|Aktesne juohká dieđuid sámi oahpponeavvuid ja oahppoávdnasiid birra skuvllaide ja mánáidgárddiide. Oahpponeavvoportála bokte sáhttet oahpaheaddjit luoikkahit resurssaid Sámedikki oahpponeavvoguovddážis neahta bokte. Neahttabáiki lea juogadanarena mas geavaheaddjit sáhttet juogadit oahppanresurssaid maid sii ieža leat ráhkadan. Ovttas|Aktan|Aktesne fállá maid dakkár digitála oahpponeavvuid buvttadanreaidduid, main sáhttet leat teaksta, jietna, govat, video, máŋggalágan bargamušat ja máŋggalágan interaktiiva sisdoallu. Portála hálddaša Nasjonalt senter for samisk i opplæringa – Sámi lohkanguovddáš – Sáme Låhkåmguovdásj – Saemien Lohkemejarnge. Dat lea nationála gealboguovddáš Sámi allaskuvllas man bargu lea ovddidit guovdilis, systemáhtalaš ja movttiidahtti oahpahusa sámegielain ja sámegielaide.

Sámediggi čujuha dasa ahte sámi oahpponeavvuid ovddideaddjit dárbbašit bures ovddiduvvon giellareaidduid jorgalan dihtii oahpponeavvuid máŋgga sámegiela gaskka. Sámi lágádusat ja sámi oahpponeavvuidovddideaddjit sáhttet váikkuhit mašiidnajorgaleami ovddideapmái dan láhkai ahte sii sáddejit gárvves giehtačállosiid elektrovnnalaš korpusiidda (teakstačoakkáldagaide) mat leat sámegielaid várás (geahča kapihttala 4).

Sámedikki mearkkašupmi

Riikarevišuvnna raporttas boahtá ovdan ahte uhccán dovdet Ovttas ja ahte Ovttas eanaš geavahuvvo go áigumuš lea ohcat dahje luoikkahit oahpponeavvuid. Eanaš luoikkahuvvojit girjjit davvisámegillii vuođđoskuvladásis sidjiide geat orrot daid sámi guovlluin mat leat Finnmárkku olggobealde. Ovttas geavahuvvo uhccán oahpponeavvuid ovddideapmái ja juogadeapmái. Ollu oahpaheaddjit eai háliit juogadit oahpponeavvuid portála bokte nuvttá, ja sis geat háliidit, váilu kvalitehtasihkkarastin ovdalgo sii juogadit iežaset oahpponeavvuid portálas.

Go lea sáhka buvttadanreaiddus, de boahtá ovdan ahte geavaheaddjit eai vállje dan reaiddu, dannego Ovttas:s eai leat resurssat fállat teknihkalaš ja hálddahuslaš doarjjadoaimmaid mat veahkehit oahpaheddjiid dakkár áššiid oktavuođas go sin digitála oahpponeavvuide guoski vuoigatvuođagažaldagaid, hálddahusa, ođasmahttima ja ortnegisdoallama oktavuođas. Sámediggi atná Ovttas sámi oahpponeavvuid gaskkusteami ja buvttadeami dehálaš veahkkin. Ovttas vuođđovuogádat lea arena mii nanusmuvvá ja ovddiduvvo viidáseappot vuođđooahpahusa digitaliserenstrategiija mielde.

Sámediggi čujuha dasa ahte sámi oahpponeavvuid ovddideaddjit dárbbašit bures ovddiduvvon giellareaidduid vai lea vejolaš jorgalit oahpponeavvuid eanet sámegielaid gaskka. Sámi lágádusat ja sámi oahpponeavvuid ovddideaddjit sáhttet leat veahkkin mašiidnajorgaleami ovddideamis go sii sáddejit gárvves giehtačállosiid elektrovnnalaš korpusiidda mat leat sámegielaid várás.

5.2.2.5 Vuođđostruktuvra

Dehálaš eaktun dasa ahte IKT galgá bures sáhttit geavahit oahpahusas, lea digitála vuođđostruktuvra. Govdabáddefálaldat skuvllas ja dan olggobealde ferte leat nu buorre ahte oahppit sáhttet váldit digitála resurssaid atnui. Dasa lassin lea dárbu ovddidit buriid oktasaš čovdosiid ja standárddaid gokko dat lea heivvolaš. Feide-čoavddus lea dakkár oktasaš čovdosa ovdamearka mii čájeha sihkkaris autentiserema, sisaloggema ja dáhtaid lonohallama vuođđooahpahusas. Eará ovdamearka lea ođđa digitála vuogádat mii lea iskosiid ja eksámeniid čađaheami várás. Oahpahusdirektoráhta lea ásaheamen ođđa čovdosa man ulbmil lea addit ohppiide ja eksámenkandidáhtaide intuitiiva ja geavaheaddjiláđis bálvalusa mas sii besset čájehit iežaset gelbbolašvuođa eanet vugiiguin go dál. Bálvalus galgá maiddái leat oppalaččat hábmejuvvon.

Sámegiella válljengiellan lea fuolahuvvon čovdosiin, sihke Feides ja prošeaktaplánas mii lea iskosiid ja eksámeniid čađaheapmái gulli ođđa digitála vuogádaga várás.

5.3 Ohppiid háhkan sámi oahpaheaddjiohppui

Vaikke sámi álbmot Norggas ássá bieđgguid riikka miehtá, de orru leamen nu ahte ohppiid háhkan sámi oahpaheaddjiohppui eanaš dáhpáhuvvá báikkálaččat guovlluin main sámegiella hállojuvvo.

Stuorra hástalusat leat rekrutteret doarvái dohkálaš ohcciid sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpuide. Oahpaheaddjioahput fertejit maid gilvalit eará oahpuiguin main leat alla gáibádusat, go galget oažžut buoremus ohcciid.

Sihke Sámi allaskuvllas, Nord universitehtas ja Romssa universitehtas – Norgga árktalaš universitehtas čađahuvvo vuđolaš ja systemáhtalaš bargu háhkan dihtii oahpaheaddjistudeanttaid, erenoamážit sámi oahpaheaddjioahpuide ja oahpaheaddjioahpu sámegielfágii. Ásahusat čuovvulit áŋgirit buot daid ohcciid geat ohcet oahpaheaddjiohppui.

Dát rekrutterenbargu dorjojuvvo Máhttodepartemeantta merkejuvvon ruđaiguin mas leat láidestusat ovttasbargui báikkálaš eiseválddiiguin ja skuvllaiguin. Áigodahkii jagi 2017 rájes jagi 2019 rádjai leat golbma ásahusa main lea sámi oahpaheaddjioahppu, ožžon oktiibuot 15 miljon ruvnnu oahpaheddjiid háhkamii ja gealbudeapmái. Sámediggi dieđiha ahte sii vuoruhit stipeandda alitohppui mii lea iešguđet oahpaheaddjioahpuin. Studeanttat mánáidgárdeoahpaheaddji- ja vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpuin sáhttet oažžut 25 000 ruvnnu rádjai juohke lohkanbajis 30 oahppočuoggá ovddas jus sii ollašuhttet stipeandaortnega eavttuid. Máhttodepartemeanta bargá dan ovdii ge ahte galgá šaddat geasuheaddjin bargat oahpaheaddjin davvin ja go sus lea sámegiella okta fágain iešguđet ortnegiiguin main Stáhta loatnakássa vealgi sihkkojuvvo

Oppalaččat váldet menddo uhccán studeanttat alitoahpu sámegielas nu alla dásis ahte sii šattašedje buorit jorgaleaddjin ja oahpponeavvuid ovddideaddjin, jna. Orru leamen nu ahte daid ohppiid lohku geat čađahit joatkkaoahpahusa fágain sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta buriid árvosániiguin, ii leat doarvái dasa ahte dat duhtadivččii servodaga gáibádusaid.

Eará hástalus rekrutteremis studeanttaid sámi oahpaheaddjiohppui lea ahte dábálaččat stuorát gávpogat geasuhit studeanttaid.

5.4 Digitaliseren alit oahpus

Digitaliseren lea váikkuhangaskaoapmi mii galgá váikkuhit bargovugiid, proseassaid, ja sisdoalu vuđolaš nuppástussii mii sáhttá dagahit ahte universitehta- ja allaskuvlasuorgái lea álkit ollašuhttit iežas ulbmiliid juksan dihtii alla dási ja guoskevašvuođa oahpahusas ja dutkamis, ja fállan dihtii oahpu buohkaide, beroškeahttá sohkabealis ja čearddalaš, sosiála, geográfalaš ja ekonomalaš duogážis.

5.4.1 Digitaliserenstrategiija universitehta- ja allaskuvlasuorggi várás

Máhttodepartemeanta lea mearridan sierra digitaliserenstrategiija universitehta- ja allaskuvlasuorggi várás áigodahkii 2017–2021. Digitaliserenstrategiija čujuha gáibádusaide, láidestusaide ja rávvagiidda dieđáhusas Meld. St. 27 (2015–2016) Digital agenda for Norge – IKT for en enklere hverdag og økt produktivitet, Digitaliserenjohtočállosis ja máŋga eará raporttas, dieđáhusain, strategiijain, johtočállosiin ja doaibmaplánain. Strategiija sisttisdoallá earret eará ulbmiliid studeanttaide, oahpaheddjiide, dutkiide, dáhtaide ja vuogádagaide. Okta ulbmiliin lea ahte studeanttat galget beassat geavahit ođđaáigásaš, persovnnalaš oahppanbirrasa mii láhčá dilálašvuođaid oažžut oktagaslaš oahppanlážáldagaid.

Sámi perspektiiva ii leat čilgejuvvon eksplisihtta dán digitaliserenstrategiijas, muhto dat lea implisihtta fuolahuvvon ulbmilčilgemiin ja čujuhusain gáibádusaide ja láidestusaide. Unit:s – Direktoráhtas IKT ja oktasašbálvalusaid várás alitoahpus ja dutkamis lea nationála ovddasvástádus čađahit ja viidáseappot ovddidit digitaliserenstrategiija, ja dat lea ovttasráđiid universitehtaiguin ja allaskuvllaiguin ráhkadan doaibmaplána áigodahkii 2019–2021 dan čađaheami várás.

Digitaliserenstrategiija universitehta- ja allaskuvlasuorggi várás galgá ođasmahttojuvvot jagi 2020 dainna ulbmiliin ahte ođđa strategiija almmuhuvvo cuoŋománu 1. b. 2021 rájes. Dan oktavuođas áigu Máhttodepartemeanta árvvoštallat mo sámi perspektiiva galgá fuolahuvvot ođđa strategiijas.

Digitaliserenstrategiija ollašuhttima eaktu lea ahte teknologiija geavaheapmi oahppama ja ođđa máhtu várás loktejuvvo strategiijalaš dássái ásahusas, ja heivehuvvo buot fágalaš ja hálddahuslaš doaimmaide. Digitaliserema nuppástuhttinfápmu gáibida stivrema ja jođiheami buot dásiin. Danne fertejit ásahusat vuoruhit dárbbašlaš resurssaid dan bargui. Jagi 2018 oaččui UiT– Norgga árktalaš universitehta 7 miljon ruvnnu Máhttodepartemeanttas iežas ovttasbargui Sámi allaskuvllain Sámi IKT, bargiidhálddašeami ja oahppohálddašeami hárrái. IKT-suorggis lea ulbmil nanosmahttit Sámi allaskuvlla vuođđostruktuvrra ja organisašuvnna. Guovvamánu 2019 šiehtadedje ásahusat maiddái virgádit oktasaš persovdnasuodjalusa áittardeaddji.

5.4.2 Digitaliserengáibádus rámmaplánas vuođđoskuvlaoahpahusa várás

Ođđa rámmaplána gáibida ahte buohkain geat cevzet vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpu, galgá leat profešuvdnafágalaš digitála gelbbolašvuohta. Kandidáhtat galget máhttit árvvoštallat ja geavahit guoskevaš oahpponeavvuid ja digitála reaidduid ja resurssaid oahpahusas ja addit ohppiide digitála gálggaid.

Sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddji kandidáhtain galgá dasa lassin leat gáiddusoahpahusdidaktihka gelbbolašvuohta, ja sii galget máhttit geavahit buotlágan gáiddusoahpahusa ja neahttaoahpahusa main leat interaktiiva oahppanlážáldagat.

Boksa 5.2 Dutkanprošeakta sámegielaid ja digitaliserema birra

Jagi 2019 juolludii Dutkanráđđi Sámi dutkama prográmmii (SAMISK III) ruđaid UiT:i – Norgga árktalaš universitehta dutkanprošektii mii galggai leat sámegielaid ja digitaliserema birra – «How can language technology make a difference? An investigation of the impact language-aware computer programs have upon Saami literacy».

Dán prošeavtta váldoulbmil lea áddet mo giellateknologiija váikkuha giellaoahpahussii ja teakstabuvttadeapmái go lea sáhka álgoálbmotgielas mas leat ollu geavaheaddjit geain lea heajos gálggat lohkat ja čállit dan giela (low literacy). Lullisámegiella ja davvisámegiella čalmmustahttojit.

6 Kultuvra ja kulturmuittut

6.1 Kultuvra

Digitála teknologiija addá vejolašvuođa ávdnet, gilvit, gaskkustit ja vurket dáidaga ja kulturárbbi dađistaga ođđa vugiid mielde. Seammás sámi giela ja kultuvrra hástala digitála ovdáneapmi mas eaŋgalašgielalaš vuođđovuogádagat ja rávdnjenbálvalusat dađistaga šaddet deháleabbon kulturgeavaheapmái, ja erenoamážit mánáide ja nuoraide.

Dieđáhusas Meld. St. 8 (2018–2019) Kulturens kraft: Kulturpolitikk for framtida lea ráđđehusa vuoruheapmi váikkuhit dasa ahte sámi dáidda ja kulturárbi ožžot ovddasteaddji sajádaga Norgga kultureallimii. Dat mielddisbuktá maid dan ahte sámi dáidda ja kulturárbi galget sáhttit dustet digitaliserema vejolašvuođaid ja hástalusaid buori vuogi mielde.

Sámi dáidaga ja kulturárbbi olámuddu olbmuide lea dehálaš sámi kultuvrra ealáskahttimii. Dáidda ja kultuvra leat buoremus vuolggasadji go áigumuš lea ásahit ja viidáseappot ovddidit olbmuid ja olmmošjoavkkuid gaskasaš gulahallama. Sámi dáidda ja kultuvra ovddastit suopmaniid ja vásáhusaid mat leat muitalusas Norgga birra, ja das lea stuorra árvu servodahkii.

6.1.1 Dan sámi kulturárbbi digitaliseren ja olámuddui lágideapmi mii lea arkiivvain, girjerájuin ja museain

Kulturdepartemeanttas lea ovddasvástádus dan digitaliserenpolitihkas mii lea kultursuorggis. Daid čoakkáldagaid sisdoalu mii lea arkiivvain, girjerájuin ja museain, leat jo digitaliseren 1990-logu álggu rájes.

Sámi kulturárbbi digitaliserema bokte šaddá dát materiála sámi álbmogii ja earáide ge buoret olámuddui. Ráđđehus lea álggahan prošeavttaid main kulturárbeávdnasat galget sihke digitaliserejuvvot ja almmuhuvvot digitála hápmin.

6.1.1.1 Nationálagirjeráju digitaliseren

Eanaš Nationálagirjeráju iežas dávvirat maid searvái gullet girjjit, áibmomediasáddagat, aviissat, jietnabáddemat, filmmat, fotografiijat ja áigečállagat, leat digitaliserejuvvon.

Digitaliseren šaddá dattetge leat Nationálagirjeráju váldoáŋgiruššan maiddái boahttevaš jagiid. Jagi 2020 stáhtabušeahtas evttohii ráđđehus historjjálaš juolludeami Nationálagirjerádjui vai lea vejolaš dahkat oktasaš kulturárbbi olámuddui digitála hámis. Nationálagirjeráju báikái Muoffies/Måehvies lasihuvvui digitaliserennákca 70 ođđa virggiin ja teknihkalaš vuođđostruktuvrrain. Dán geažil lea vejolaš jođálmahttit dan materiála ge digitaliserema mii lea Arkiivadoaimmahagas ja dása gullet maid Sámi arkiiva ja bábirarkiivvat, fotografiijat, ealligovat ja jietnabáddemat maid riikka arkiivvat, girjerájut ja museat muđui hálddašit ja dása gullet maiddái sámi arkiivvat ja museat.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi oaivvilda ahte Sámi arkiiva berre nannejuvvot sámi arkiivamateriála digitaliserenbarggu geažil. Dehálaš lea ahte Sámi arkiivvas leat vuođđostruktuvra ja resurssat digitaliseret iežas arkiivvaid. Sámediggi lágida iežas arkiivamateriála Sámi arkiivii.

6.1.1.2 Nationála plána ealligovaid ja jietnabáddemiid digitaliserema várás

Kulturdepartemeanta attii Nationálagirjerádjui jagi 2018 bargamuššan kártet buot ealligovaid ja jietnabáddemiid arkiivvain, museain, girjerájuin ja priváhta čoakkáldagain Norggas, ja hábmet nationála plána álgoevttohusa kulturárbemateriála digitaliserema ja vurkema várás.

Sámi arkiiva Arkiivadoaimmahagas, Árran julevsáme guovdásj ja Saemien Sijte (Snoasa lullisámi kulturguovddáš ja musea) vuođđudus leat mielde kártemis mii maiddái fátmmasta sámi materiála. Stuorra hivvodagaid mielde báddemat ja ealligovat, dás maiddái sámi materiála, leat vurkkoduvvon boares filbmarullade, minisdiskkaide, betamaxkasseahtaide ja CD:ide stuorra ja unna museaide ja arkiivvaide ja lea ballamis ahte dat materiála sáhttá duššat. Nationálagirjerádju lea huksen gelbbolašvuođa divvut, vurket ja digitaliseret jiena ja ealligovaid mat leat iešguđet hámis. Dán kulturárbemateriála digitaliseren sáhttá, dasa lassin ahte dat sihkkarastojuvvo duššamis, addit vaikke geasa, oppalaš ja báikkálaš historjjá dutkiid rájes álbmoga rádjai muđui, eanet vejolašvuođa dan geavahit.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámedikki mearkkašupmi lea ahte ásahusaid hástalusat gusket resurssaide ja digitála reaidduide mat galget geavahuvvot arkiivamateriála vuogádahttimii, kvalitehtasihkkarastimii ja registreremii ovdalgo dat sáhttá sáddejuvvot Nationálagirjerádjui ja daidda digitaliserenbálvalusaide maid sii fállet, dannego Nationálagirjerádju ii váldde vuostá materiála mii ii leat registrerejuvvon ja vuogádahttojuvvon. Ovdalgo duođai lea vejolaš áŋgiruššat ja lihkostuvvat sámi arkiivamateriála digitaliseremiin, de dárbbašuvvojit dárbbašlaš resurssat dán bargui, oaivvilda Sámediggi.

6.1.1.3 Digitála arkiivvat

Neahttabáiki Digitalarkivet lea nationála oktasaščoavddus arkiivvaid digitálalaččat olahahttin dahkama várás, mas earret eará Sámi arkiiva lea almmuhan arkiivamateriála. Buot museat ja arkiivaásahusat sáhttet almmuhit iežaset arkiivvaid dasa, ja nu dahkan daid olahahttin buohkaide birra jándora. Geavaheaddjit ožžot dás beassanlobi ohcat ja oaidnit almmolaš ja priváhta arkiivaásahusaid ja museaid digitála arkiivamateriála mii jagi 2019 lei 53,5 miljon siiddu. Seamma jagi gallededje oktiibuot 1,4 miljon geavaheaddji Digitalarkivet 6,2 miljon geardde.

Sámi dokumeantaárbbi hálddašit máŋgga riikka arkiivvat ja čoakkáldagat. Sámi arkiiva lea mielde «Digitale stier og samisk kulturarv» nammasaš ovttasbargoprošeavttas ovttas Ruoŧa ja Suoma arkiivaásahusaiguin. Ulbmil prošeavttain lea kártet guovddáš sámi arkiivvaid Eurohpás, ja ovddidit digitála čovdosiid mat sáhttet čatnat arkiivvaid oktii. Nu šattašii eambbo geasuheaddjin geavahit sámi arkiivvaid. Prošeavtta bokte galget maid ovddiduvvot etihkalaččat ja juridihkalaččat dohkálaš čovdosat arkiivamateriála digitála geavaheami várás. Stuorra vejolašvuođat leat sámi arkiivvaid digitaliseremis. Sámegielat rasttidit riikarájáid ja go lihkostuvvá digitaliseret arkiivamateriála, de rahpá dát stuorát vejolašvuođaid ovttas bargat rájáid rastá. Dat lasihivččii diehtomateriála mii lea sámiid birra ja dagašii dan olahahttin olles sámi álbmogii.

6.1.1.4 Sámi museat

Dieđáhusain St.meld. nr. 49 (2008–2009) Framtidas museum – Forvaltning, forskning, formidling, fornying ja St.meld. nr. 24 (2008–2009) Nasjonal strategi for digital bevaring og formidling av kulturarv dovddahuvvo dat vuordámuš ahte Nationála museafierpmádaga museat, 61 konsoliderejuvvon museaovttadaga fierpmádagas riikka miehtá, galget digitaliseret iežaset čoakkáldagaid mearkkašahtti osiid. Danne leat museat váldán atnui digitála reaidduid ollašuhttin dihtii dan ulbmila.

Eanaš museat geavahit Primus nammasaš čoakkáldathálddašanreaiddu, ja Digitála Musea, neahttabáikki mii lea čoakkáldagaid gaskkusteami ja daid olahahttin dahkama várás. Dáid reaidduid lea KulturIT AS nammasaš fitnodat ráhkadan, maid eaiggáduššet sullii logi musea mat gullet Nationála museafierpmádahkii. KulturIT lea earret eará ožžon doarjaga Norgga kulturráđis dáid vuogádagaid ovddideapmái.

Jagi 2002 válddii Sámediggi badjelasas sámi museaid hálddašeami, ja danne dat eai leat Nationála museafierpmádaga oassi. Sámi museat geavahit dattetge Primusa ja Digitála Musea maid dat besset geavahit, ja daidda lea sihkkarastojuvvon sámi čállinmearkkaid teknihkalaš doarjja Norgga kulturráđi ja museaid ovddidanprográmmaid ruhtadoarjagiiguin.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi oaivvilda ahte Sámi arkiivii ferte nannejuvvot bušeahttadilli. Dál lea Sámi arkiivvas nationála ovddasvástádus váldit vuostá, vurket ja dahkat sámi servodaga arkiivamateriála olahahttin geavaheddjiide. Dálá bušeahttarámmaiguin ii leat Sámi arkiivvas nákca seailluhit sámi historjjá nu go arkiivva ulbmil lea. Sámediggi oaivvilda ahte arkiivamateriála lea dehálaš ja servodahkii ávkkálaš dieđut, ja daid berre seailluhit ja láhčit geavahahttin. Danne lea Sámi arkiivva nanosmahttin dehálaš doaibmabidju.

6.1.2 Sámegielat e-girjjiid fidnen

6.1.2.1 Sámi bibliografiija

Nationálagirjerájus lea jagi 1992 rájes leamaš ovddasvástádus Sámi bibliografiijas mii lea nationálabibliografiija masa leat čohkkejuvvon sámegielat ja sámi kultuvrii guoskevaš ilbmadeamit: girjjit, smávvaprentosat, periodika, almmolaš prentosat, jietnagirjjit ja girjjiid ja áigečállagiid artihkkalat. Logahallojuvvot berrejit sihke sámegielat girjjálašvuođa namahusat ja girjjálašvuohta mii guoská sámi kultuvrii eará gielaide go sámegillii (eanaš dárogillii, muhto muhtun oassi eaŋgalasgillii ge).

Ođđajagimánu 13. beaivvi 2020 ledje Sámi bibliografiijas 28 975 logahallama.

Bibliografiija vuođđun lea dat materiála maid geigengeatnegasvuođaláhka mearrida ja mii guoská almmolaččat olahahtti dokumeanttaide, ja Sámediggi oažžu jámma geatnegasvuođa geažil geigejuvvon materiála Nationálagirjerájus. Dát lea vuoigatvuođavuođđuduvvon lága láhkaásahusas.

Nationálagirjerájus lea maiddái ovddasvástádus dan oktasaš sámi bibliografiijas mii maiddái, lassin Norgga bibliografiijii, siskkilda bibliografiijaid Suomas, Ruoššas ja Ruoŧas. Unit doaimmaha bálvalusa teknihkalaččat.

Nationálagirjerájus lea ovddasvástádus Løøv nammasaš klassifikašuvdnavuogádagas. Løøv lea ráhkaduvvon erenoamážit Sámi bibliografiija várás Troandima universitehtagirjerájus ja dat lea dakkár vuogádat mii lea dárkilit heivehuvvon sámi diliide ja fáttáide. Nationálagirjerádju ráđđádallá Sámedikkiin ja eará sámi ásahusaiguin Sámis (Norggas, Suomas, Ruoššas ja Ruoŧas) Løøv-vuogádaga ovddidettiinis.

Fylkkagirjerájut ja álbmotgirjerájut main leat čoakkáldagat sámegillii, leat ásahan fierpmádatovttasbarggu Sámedikkiin. Almmolaš sámi girjerádjoforum ii leat.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámedikkis ii leat miige formála ovttasbargošiehtadusaid Nationálagirjerájuin nu go Sámedikkis lea fylkkagielddaiguin ja -suohkaniiguin, ja háliida mearkkašit ahte ovttasbargu Nationálagirjerájuin livččii sáhttit leat buoret ja lagat.

Sámedikki oaivil lea ahte lea lágiduvvon dilli nu ahte lea vejolaš luoikkahit e-girjjiid girjerájuin, muhto leat hástalusat fállat sámi girjjálašvuođa digitála hápmin. BookBites-áhppa, mii geavahuvvo luoikat girjjiid, lea jorgaluvvon davvisámegillii, muhto dađe bahábut leat uhccán sámegielalaš čáppagirjjálaš e-girjjit vuovdimassii sisaoastin láhkai ja luoikan láhkai girjeráju bokte. Muhtun sámi lágádusat vuvdet e-girjjiid iežaset neahttasiidduin maid juohkehaš sáhttá viežžat telefovdnii dahje dihtordulbui.

Sámediggi háliida bidjat searaid sámi girjjálašvuođa digitaliseremii ja oaidná vejolašvuođaid digitála čovdosiin sámi girjjelašvuođa buvttadeamis ja lávdadeamis. Sámedikki mielas dát lasihivččii sámi girjjálašvuođa fidnema.

6.1.3 Sámi mediaid digitaliseren

Buot gielat, sámegielat ge, leat sihke identitehta, kultuvrra ja kulturárbbi guoddit ja gaskkusteaddjit. Veadjemeahttun lea sirret dihto kultuvrra sisdoalu ja dan giela. Danne das lea stuorra mearkkašupmi guđe gielat dat ovddiduvvojit kultuvrralaš arenain. Nu šaddá ge dehálaš ahte sámi álbmot vásiha kultuvrra iežas gillii earret eará aviissaid, radio, filmma ja neahttavuđot vuođđovuogádagaid bokte.

6.1.3.1 Vuođđovuogádatneutrála doarjjaortnet sámi aviissaide

Sámi aviissaid ja sámegielat aviisasiidduid doarjjaortnet galgá láhčit diliid demokráhtalaš digaštallamii, oaivilhábmemii ja giellaovddideapmái sámi servodagas, ja dat lea mearriduvvon sierra láhkaásahusas. Sámi aviissain oaivvilduvvo láhkaásahusa mielde áviisa mas lea sámi álbmot váldoulbmiljoavkun. Nuppiid sániiguin cealkki sáhttet maiddái dárogielat aviissat ge main lea dát ulbmiljoavku, oažžut doarjaga.

Oktiibuot juogadii Mediabearráigeahčču measta 34 miljon ruvnnu sámi aviissaide jagi 2019. Sámi beaiveaviissat Ávvir (davvisámegillii) ja Ságat (eanaš dárogillii) ožžo namalassii 18,81 ja 13,6 miljon ruvnnu, ja báikkálaš aviisa Snåsningen oaččui 625 968 ruvnnu giellasiidduide lullisámegillii, ja báikkálaš aviisa Nordsalten oaččui 725 427 ruvnnu giellasiidduide julevsámegillii. Mediašláddjiivuođalávdegoddi oaivvildii ahte dálá doarjjaortnet uhccán movttiidahttá sámi áviissaid áŋgiruššat digitála gávppálašmálliiguin, ja árvalii danne dahkat doarjaga sámi aviissaide vuođđovuogádatneutrálan, nu ahte ortnet eanet movttiidahtášii ođđahutkamii ja beaktilat distribušuvdnii. Ráđđehus lea evttohan dahkat ortnega vuođđovuogádatneutrálan, mii buoridivččii distribušuvnna, attášii eanet sámi sisdoalu, eanet doaimmaheddjiid ja stuorát mediašláddjiivuođa maiddái lulli- ja julevsámegillii. Áigumuš lea sáddet evttohusa gulaskuddamii jagi 2021 mielde.

6.1.3.2 Doarjja báikkálaš rádio digitaliseremii

Guovdageainnu Lagasrádio (Radio GLR) ja Radio DSF leat báikkálaš rádiot sámi sisdoaluin mat ožžot doarjaga «Tilskudd til lokale lyd- og bildemedier» nammasaš doarjjaortnega bokte. Jagi 2019 ožžo dat investerendoarjaga báikkálaš rádio digitaliseremii, prošeaktaruđaid báikkálaš prográmmabuvttadeapmái, doaibmadoarjaga báikkálaš rádioide čearddalaš ja gielalaš unnitlohkojoavkkuid várás ja doarjaga bođu gealbudandoaibmabijuide.

Doarjjaruđat mat addojedje ortnega bokte dahke buohkanassii masá 20 miljon ruvnnu jagi 2019. Sullii bealli doarjjaruđain leat jagi 2016 rájes merkejuvvon prošeavttaide mat galget váikkuhit dasa ahte riikka báikkálaš rádiot digitaliserejuvvojit. Dasa lassin leat doarjjaohcamat dakkár báikkálaš prográmmabuvttadeapmái mat movttiidahttet norgalaš musihka geavaheapmái, vuoruhuvvon. Báikkálaš rádio- ja tv-doaimmaheaddjit leat mediašláddjiivuođa dehálaš oassi, ja doarjjaortnet galgá váikkuhit dán šláddjiivuođa doarjumii.

Sámedikki mearkkašupmi

Guovdageainnu Lagasrádio (GLR) oažžu jagi 2020 337 000 ruvnnu njuolggo doarjjan Sámedikkis dainna mihtuin ahte sámi mediat boktet servodatberoštumi. Sámediggi oaivvilda ahte mediat leat dehálaš oassi servodagas ja servodatdigaštallamis. Sámediggái lea dehálaš ahte sámi giella, dáidda ja kultuvra leat olahahttit iešguđet mediain, iešguđet vuođđovuogádagain ja ahte das mii buvttaduvvo ja gaskkustuvvo, lea alla dássi.

6.1.3.3 Teksten sámegillii sihke lineára TV:s ja rávdnjen-TV:s

Áibmomedialáhka ja NRK-plakáhta eai leat ovdal erenoamážit gáibidan ahte prográmmat sámi álbmoga várás galget tekstejuvvot. Dieđáhusas Meld. St. 38 (2014–2015) Open og opplyst – Almennkringkasting og mediemangfald celkkii Kulturdepartemeanta ahte departemeanta áigu árvvoštallat gáibádusaid NRK-prográmmaid tekstemii sámegielaide buoridan dihtii guluhis sámiide dakkár prográmmaid fálaldaga. Jagi 2020 rájes lea mearriduvvon áibmomedialáhkaásahussii sierra mearrádus § 2-5 (e) mii dadjá ahte NRK galgá «dahkat TV-prográmmaid olahahttin sámegillii dan sámegiela tekstemiin mii hállojuvvo prográmmas go prográmmat biddjojuvvo audiovisuála diŋgonbálvalussii, jus lea vejolaš dan dahkat teknihkalaččat ja geavatlaččat».

Proposišuvnnas Prop. 58 L (2018–2019) Endringer i kringkastingsloven mv. boahtá ovdan ahte Kulturdepartemeanta oaivvildii ahte berrešii gáibidit ahte NRK-prográmmat sámegillii galget leat olámuttus tekstemiin dan sámegillii mii lea prográmma hállangiella go dakkár prográmmat biddjojuvvojit audiovisuála diŋgonbálvalussii (rávdnjen-TV). Kulturdepartemeanttas lea leamaš gulahallan Sámedikkiin § 2-5 bustáva e birra tekstema hárrái sámegillii. Sámediggi doarju árvalusa, erenoamážit dan ahte gáibádus galgá gustot buot sámegielaide. Sámediggi čujuha ahte gáibádus gusto prográmmaide mat leat sámegillii, muhto ahte NRK fálaldat sámegillii ain lea menddo unni. Danne evttoha Sámediggi ahte geatnegasvuohta tekstet sámegillii boahtteáiggi maid galgá viiddiduvvot válljejuvvon prográmmaide main hállet dárogiela, erenoamážit prográmmaide mat gieđahallet sámi fáttáid. Kulturdepartemeanta váldá mielddis evttohusa viidásat bargui ja áigu joatkit gulahallama Sámedikkiin heiveheami birra.

6.1.3.4 NRK áŋgiruššan neahtas nuorra sámiid várás

Oassi NRK bargamušain lea nannet sámegielaid ja das galget leat beaivválaš sáddagat sámi álbmogii ja jeavddalaš prográmmat mánáid ja nuoraid várás. Árbevirolaš TV lassin lea NRK lasihan áŋgiruššama digitála sisdoaluin neahtta-TV:s, Facebook:s ja Instagram:s vai ollá nuorra sámiide.

NRK Sápmi buvttada ođđasiid, kultuvrra, guoimmuheami ja sisdoalu mánáid várás sámegillii ja dárogillii nehttii, mobiilii, rádioi ja TV:i. NRK dieđiha ahte NRK Sámi sisdoalu geavaheapmi neahtas lea dássit, muhto lea lassánan mobiillas. Jagi 2018 fitne eanet áidnalunddot geavaheaddjit NRK Sámi mobiillas go neahtas.

Jagi 2018 lea NRK Sápmi nannen ođas- ja áigeguovdilis áššiid fálaldaga neahtas ja mobiillas oktilis ođđasiiguin ja eanet dakkár nationála sámi áššiid beroštumiin mat leat guoskevaččat ollu viidábut go báikkálaš servodahkii mii lea daid vuolggasadji. NRK Sámis lea golmmaoasat strategiija: Eambbo máŋggagielalaš sisdoallu, eanet sisdoallu nuorat ulbmiljoavkkuid várás ja stuorát áššit ja historjját mat eambbo gusket buot sámiide ja álbmogii muđui.

Mediabearráigeahču árvvoštallan lea ahte NRK jagi 2018 iežas fálaldagain rádios, TV:s, neahtas ja mobiillas ollašuhttá gáibádusaid nannet sámegielaid ja nannet sámi identitehta ja kultuvrra.

Sámedikki mearkkašupmi

Jagi 2018 dábálašáibmomediaraporttas čállá Mediabearráigeahčču ahte NRK rihkku geatnegasvuođaidis sáddet jeavddalaš prográmmaid nuoraide sámegillii. Dattetge lea buorre ovdáneapmi jagi 2018, ja Mediabearráigeahčču rehkenastá ahte gáibádus ollašuhttojuvvo. Muhto Mediabearráigeahčču ii leat baicce árvvoštallan dán loahppajagi 2018 ja jagi 2019. Sámediggi vuordá ahte sisdoallu buot sámegielaide mánáid ja nuoraid várás nannejuvvo vel eambbo. Sámediggi lea maid čujuhan dan iežas Mediapolitihkalaš čilgehusas (2019).

6.1.3.5 Internašunála Sámi Filbmainstituhtta (ISFI)

ISFI addá doarjaga gealbudeapmái ja ruhtadoarjaga sámi doaimmaheddjiide geat háliidit ovddidit, buvttadit ja gilvit sámi filmmaid main lea sámegiella. Danne lea ráđđehus maŋimus jagiid nannen ISFI doaibmadili sihkkarastin dihtii dan, nu ahte doaimmahat sáhttá joatkit ja nannet áŋgiruššama sámi filmmaid buvttademiin.

Ráđđehus lea nannen ISFI mearkkašahtti láhkai, sullii 4 miljon ruvnnu rájes jagi 2016 8,4 miljon ruvnnu rádjai jagi 2020.

ISFI pláne ásahit studio maŋŋebarggu várás iežas lanjaide Guovdageainnus. Studio, Tundra Studio, galgá geavahuvvot dárogiel ja riikkaidgaskasaš filmmaid dubbemii sámegillii ja buvttademiid maŋŋebargguide.

Norgga filbmainstituhtta almmuhii jagi 2019 doaibmaplána norgalaš filmma ja filbmakultuvrra máŋggabealatvuođa várás. Doaibmabijuin okta lea álggahit ovttasbarggu earret eará Internašunála Sámi Filbmainstituhtain (ISFI:in), nannen dihtii taleanttaid ovddideami ja unnán ovddastuvvon joavkkuid rekrutterema filbmasuorggis.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi oaivvilda ahte eai leat juolluduvvon doarvái ruđat sámi neaktinfilbma neavttosfilmmaid ja TV-ráidduid buvttadeapmái. Disney-filbma Frost 2, Jikŋon 2, lea dubbejuvvon davvisámegillii, ja Sámediggi oaidná stuorra vejolašvuođaid eanet filmmaid dubbemis sámegielaide. Sámedikki oainnu mielde lea hástalus ahte eai leat ruđat dakkár doibmii.

Dubben lea goluid dáfus hui beaktilis vuohki lasihit filmmaid ja TV-ráidduid fálaldaga sámegielaide. Dálá teknologiijain lea dubben šaddan hálbbit ja das lea šaddan buoret kvalitehta. Sámediggi oaidná dárbbu buvttadit eanet dubbejuvvon sámegielalaš filmmaid ja TV-ráidduid ja dat lea erenoamážit dehálaš go jurddaša mánáid ja nuoraid fálaldaga. Sámi ásahusat dárbbašit hukset teknologalaš vuođđovuogádaga dubbejuvvon filmmaid buvttadeami ja almmuheami várás, ja dasto vel studioid mat sáhttet buvttadit ja čađahit dáid bargguid.

6.1.3.6 Rávdnjenbálvalus Sapmifilm

Rávdnjenbálvalus Sapmifilm.com almmuhuvvui njukčamánu 8. b. 2018 Indigenous Film Conference áiggi Guovdageainnus. Bálvalusa doaimmaha Internašunála Sámi Filbmainstituhtta (ISFI) ja fállojuvvo álggus olbmuide Norggas, Ruoŧas ja Suomas. Katalogas leat sámi oanehis-, dokumentára- ja animašuvdnafilmmat. Sapmifilm.com fállá sámi álbmogii filmmaid sin eatnigillii ja das lea dasa lassin áigumuš nannet dieđuid ja máhtu sámi kultuvrra, giela ja historjjá birra. Áigumuš lea ahte kataloga áiggi vuollái galgá sisttisdoallat filmmaid eará álgoálbmogiid birra ja ahte kataloga fállojuvvo máilmmi miehtá.

6.2 Kulturmuittut

6.2.1 Askeladden nammasaš nationála kulturmuitodiehtovuođđu

Sámedikki kulturmuitohálddašeamis leat lágas mearriduvvon bargamušat mat čatnasit kulturmuitoláhkii, plána- ja huksenláhkii, ja kulturmuitodiehtovuođđu Askeladden lea dehálaš reaidu dán barggus. Diehtovuođđu lea digitálalaččat olahahtti ja dat lea Riikaantikvára almmolaš diehtovuođđu Norgga kulturmuittuid várás. Askeladdena bokte lea vejolaš beaktilit viežžat dieđuid dihto ášši ja geográfalaš guovllu birra. Diehtovuođu ođasmahttet dađistaga iešguđet hálddašaneiseválddit.

Sámediggi lea sámi kulturmuittuid rivttes hálddašaneiseváldi ja das lea ovddasvástádus dađistaga ođasmahttit dieđuid sámi kulturmuittuid birra Askeladdenis gustojeaddji lágaid ja geavada vuođul. Askeladden áigáduvvo kulturmuitoregistreremiid gieddebargguid vuođul. Maŋimus 10–15 jagi lea Sámediggi eanet ja eanet váldán atnui digitála registrerenreaidduid, ja dat lea beavttálmahttán mearkkašahtti láhkái gieddebargguid. Askeladdenii beassá beassansániin ii ge dat leat rabas almmolašvuhtii, muhto kulturmuitohálddašeami geavaheddjiide ja gielddaplánejeddjiide gal lea rabas. Leat maiddái iešguđet geavaheddjiide beassanvejolašvuođat mat muddejit dieđuid oaidnima. Diehtovuođđu kulturminnesok.no lea dattetge rabas almmolašvuhtii ja dan vuođus lea Askeladdena sisdoallu. Muhtun kulturmuitošlájat dán diehtovuođus leat dattetge klausulerejuvvon gáržžit almmolašvuođain, ja eai leat olámuttus kulturminnesok.no. diehtovuođus. Earret eará sáhttet dat gullat sámi bálvvosbáikkiide ja hávddiide.

Sámediggi lea ovddasvástideaddji kulturmuitoeiseváldi ja dan doaibmamuš lea bidjat buot áššáiguoski dieđuid sámi kulturmuittuid birra Askeladden nammasaš kulturmuitovuogádahkii. Dakkár dieđut diehtovuođus, nu go sajádatmearrideamit kárttain, válddahallamat ja dáhpáhusat fertejit leat riekta, ollislaččat ja konsisteanta. Askeladden galgá ain eanet ovddiduvvot guovddáš kulturmuitoregisttarin ja dat galgá vel lassin sáhttit viežžat raporttaid, visogovaid, artihkkaliid ja registariid maid eará doaibmit eaiggáduššet ja juogadit.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi deattasta ahte ain leat stuorra eanaviidodagat sámiid geavahan- ja ássanguovlluin main sámi kulturmuittut eai leat kártejuvvon. Dat leat sihke siseatnamis ja rittu osiin. Dutkan lea čájehan ahte dain guovlluin sáhttet leat hui ollu kulturmuittut.

Go digitalisere ja olahahttin dahká dieđuid mat leat jo čohkkejuvvon, de lassánivččii sámi kulturmuittuid oassi Askeladdenis, erenoamážit dain guovlluin gos dieđut eanemusat váilot. Dát leat hui mávssolaš dieđut mat, jus dat lasihuvvošedje Askeladdenii, nannešedje sámi kulturmuitohálddašeami máhttovuođu. Sámediggi atná dárbbašlažžan ahte álggahuvvojit doaibmabijut digitaliseret fálaldaga Askeladdenis.

6.2.2 Geodáhta

Geodieđuid oktiibidjan dađistaga buoret GIS-prográmmagálvun addá vejolašvuođa oahpásmahttit (oainnusmahttit) stuorra diehtohivvodagaid beaktilis ja visogovalaš vuogi mielde. Raporttaid ráhkadeamis ja gaskkusteamis oppalaččat lea GIS-reaidu áibbas dárbbašlaš ja dehálaš Sámediggái ja dan lea vejolaš váldit atnui máŋgga suorggis. Dan eaktu lea ahte dieđut leat olahahttit digitálalaš hámis.

6.2.3 Dutkan- ja DjO-prošeavttaid kulturmuitodieđuid digitaliseren

Sámi kulturmuitoráđi ásaheapmi, ja maŋŋil dan válddi fápmudeapmi Sámediggái, mearkkašii ahte sámi kultuvra, sámi kulturmuittuid mávssolašvuohta ja sámiid vuoigatvuohta hálddašit iežaset kulturmuittuid dohkkehuvvui. Kulturmuitodieđuid olahahttin dahkan nationála diehtovuogádahkii lea dehálaš oassi demokratiserenproseassas ja lávki rivttes guvlui. Diehtovuođđu ieš alddis dattetge ii sáhte fállat dieđuid mat eai gávdno. Dieđuid váilun sámi guovddášguovlluid stuorra osiin lea ain duohta dilli vaikke lea nationála diehtovuogádat. Maŋimus logijagiid leat čađahuvvon ollu prošeavttat universitehtaid, dutkaninstituhtaid, museaid ja earáid namas geat leat duođaštan ja kártii merken sámi kulturmuittuid ja eanadatgeavahemiid. Dát duođaštusat leat eanaš raporttain, priváhta diehtovuođuin, dutkanartihkkaliin ja dieđalaš bargguin, ja hui uhccán dain leat biddjojuvvon Askeladdenii. Dát leat hui árvvolaš dieđut mat, jus dat sirdojuvvošedje Askeladdenii, sáhtášedje nannet sámi kulturmuitohálddašeami máhttovuođu mearkkašahtti láhkai.

6.2.4 Almmusin dahkan ja olahahttivuohta

Sámi kulturárbbi almmolaččat olahahttin dahkan ja digitaliseren rahpá čuolbmačilgehusaid mat čatnasit persovdnasuodjalussii. Muhtumat soitet maid dan vásihit árbevirolaš máhttosirdima ja báikkálaš geavada botkemin. Seammás dat bohciidahttá digaštallama das mo dan lágan dieđuid galgá hálddašit ja gii dan galgá dahkat. Almmolažžan dahkan sáhttá maid váikkuhit kulturmuittuid ođđa geavaheapmái mii ii dáidde čuovvut ovddeš geavaheami, ja maid muhtumat sáhttet áddet báikkiid árvvu hedjonahttimiin. Dát leat vihkkedallamat maid sámi kulturárbeásahusat fertejit vuhtii váldit go kulturárbi, leš dal de sáhka fysalaš kulturmuittuin eanadagas dahje daidda gulli árbedieđus, digitaliserejuvvo ja šaddá olahahttin earáide go sidjiide geat árbevirolaččat leat beassan geavahit daid dieđuid ja máhtuid. Dán oktavuođas lea dehálaš ahte leat buorit vuogádagat ja láidestusat dasa geasa dieđut galget leat olahahttit ja mo dieđut galget geavahuvvot. Garvin dihtii ahte dehálaš ja hearkkes kulturmuitoárvvut duššet lea eaktu ahte dieđut leat hálddašeddjiid olámuttos, muhto ferte leat dorvvolašvuohta das ahte dieđut eai gártta dohko goasa eai galgga ja ahte dieđut eai sáhte geavahuvvot boastut.

6.2.5 Kategoriijat, nomenklatuvra ja giella

Hástalusat dálá nationála kulturmuitodiehtovuođuin lea vuosttažettiin dat ahte dan huksehus ja struktuvra hui uhccán lea heivehuvvon sámi kulturmuitošlájaide ja kulturbirrasiidda ja dan eanadatgeavaheapmái masa dat čatnasit. Diehtovuođđu addá menddo uhccán vejolašvuođaid gieđahallat sámi kulturmuittuid dárkomiid ja dat dagaha ahte dat fertejit kategoriserejuvvot stuorra oppalaš kategoriijaide main dat eai oainnusmahttojuvvo. Kategoriijat mat leat olámuttus daidda «anomaliijaide», leat dávjá čoahkkenamahusat mat čihket dahje unnidit sámi kulturmuitošlájaid. Nomenklatuvra, dahje kulturmuitokategoriijat, Askeladden nammasaš kulturmuitodiehtovuođus, leat heivehuvvon dábáleamos kulturmuitošlájaide. Eará hástalus Askeladdenis lea go ii leat vejolaš geavahit sámi tearpmaid sámi kulturmuitošlájaide. Giella lea dehálaš kulturguoddi ja dan láhkai maid dehálaš dimenšuvdna sámi kulturmuittuid duođašteamis.

6.2.6 Gáibádus kártii merket

Kulturmuitodiehtovuođđu Askeladden lea vuođđuduvvon dan prinsihppii ahte dovddus kulturmuittut galget merkejuvvot kártii ja ráddjejuvvot birrasiid ektui. Automáhtalaččat ráfáidahttojuvvon kulturmuittut bidjet danne čavga láidestusaid areálageavaheapmái, ja dan geažil lea sihke kártii merken ja kulturmuittuid ráddjen, dakkár bargamušat maid kulturmuitoeiseválddit vuoruhit dehálažžan. Daid digitála registrerenskoviin maid kulturmuitoeiseválddit geavahit ja bidjet Askeladdenii, galgá juohke kulturmuitu ráddjejuvvot dan birrasiid ektui. Vaikke vel kulturmuitoláhka maid namuha báikkiid maidda čatnasit muitalusat, osku ja árbevierru, de leat eanemusat fysalaš luottat maid olbmot leat dahkan, mat heivejit ráddjejuvvot ja kártii merkejuvvot dán láhkai. Sávahahtti livččii ahte ovddiduvvo vuohki ráddjet sámi kulturmuittuid main eai leat luottat maid olbmot leat dahkan. Dát guoská eanaš sámi bassi báikkiide mat máŋgga dáhpáhusas fátmmastit eanadatosiid nu go váriid, várrehámádagaid, jávrriid ja vuvddiid. Seammá guoská kulturmuittuid gaskavuođaide mat leat stuorebuš eanadatviidodagain.

7 Dearvvasvuođa- ja fuollasuorgi

Dearvvasvuođa- ja fuollabálvalusat fertejit organiserejuvvot divššohasaid dárbbuid vuođul, ja divššohasaide galgá sihkkarastojuvvot dearvvasvuođa- ja fuollabálvalusaid dásseárvosaš fálaldat riikka miehtá. Divššohasa sihkkarvuođa ja bálvalusaid kvalitehta eaktun lea ahte dearvvasvuođabargit ja divššohasat/geavaheaddjit áddehaddet. Ráđđehusa áigumuš lea láhčit divššohassii dakkár dearvvasvuođabálvalusa mas divššohas galgá leat guovddážis, galgá dovdat árvvus adnojumi ja rabasvuođa go sus lea dahkamuš dearvvasvuođabálvalusain ii ge galgga dárbbašit vuordit menddo guhká go ii leat dárbu. Divššohas galgá leat mielde dahkamin mearrádusaid iežas birra.

Dieđáhusas Meld. St. 7 (2019–2020) Nasjonal helse- og sykehusplan 2020–2023, čujuhuvvo dasa ahte digitaliseren lea guovdilis váikkuhangaskaoapmi dearvvasvuođa- ja fuollabálvalusa beavttálmahttimis ja viidásat ovddideamis. Diehtojuohkin- ja gulahallanteknologiija (IKT) eaktuda lihkostuvvama go áigumuš lea láhčit divššohassii dearvvasvuođabálvalusa. Digitála bálvalusat addet ođđa vejolašvuođaid searvadit divššohasaid, geavaheddjiid ja ássiid. Ođđaáigásaš IKT-čovdosat addet dearvvasvuođabargiide vejolašvuođa fáhtet dárbbašlaš divššohasdieđuid ja ođasmahttojuvvon diehto- ja mearridandoarjaga.

Sámi divššohasaid hástalusat dearvvasvuođa- ja fuollasuorggis čatnasit dasa ahte fágaolbmuin máŋgga dáhpáhusas váilot dieđut sámi giela, kultuvrra ja servodateallima birra. Sámi divššohasain ii leat máŋgga dikšundilis vejolašvuohta geavahit iežaset giela. Dat dagaha ahte divššohasaide lea váttis čilget iežas váttu ja áddet divššáriid ruovttoluottadieđihemiid. Dat mielddisbuktá ahte muhtun sámegielalaš divššohasat eai sáhte aktiivvalaččat oassálastit dikšumii, ja seammás lassána riska oažžut boasttu diagnosa ja divššu, ja ahte bálvalusa kvalitehta hedjona.

Dearvvasvuođa- ja fuollasuorggis leat digitaliseremii gulli proseassat jođus. Measta buot bargoproseassat dearvvasvuođa- ja fuollabálvalusas gusket digitaliseremii – dieđut divššohasa birra čállojuvvojit elektrovnnalaš divššohasjournálii, elektrovnnalaš dieđut divššohasa birra sáddejuvvojit gaskal buohcceviesuid, gielddaid ja gielddaid fástadoaktáriid, doaktárat árvvoštallet røntgengovaid dihtoršearpmas, dearvvasvuođabargit registrerejit elektrovnnalaččat maid dálkasiid divššohas lea ožžon, ja divššohasat sáhttet dađistaga eambbo gulahallat digitálalaččat dearvvasvuođabálvalusain. Digitaliseren addá maid vejolašvuođa sirdit bálvalusaid divššohasa lagabui.

7.1 Vuoigatvuohta oažžut dásseárvosaš dearvvasvuođa- ja fuollabálvalusaid ja bálvaluvvot sámegillii

Divššohas- ja geavaheaddjivuoigatvuođalágas čuožžu ahte buot divššohasain lea vuoigatvuohta oažžut dárbbašlaš dearvvasvuođa- ja fuollabálvalusaid. Doaba «dárbbašlaš dearvvasvuođa- ja fuollabálvalusat» dulkojuvvo nu ahte dat addá vuoigatvuođa oažžut dárbbašlaš dearvvasvuođa- ja fuollabálvalusaid main lea dorvvolaš dássi, oktagaslaš dárboárvvoštallama vuođul. Dárbbu viidodat ja dássi galget árvvoštallojuvvot konkrehta. Dat mii lea mearrideaddji, lea divššohasa dárbu. Divššohas- ja geavaheaddjivuoigatvuođaláhka gehččojuvvo eará lágaid oktavuođas mat gusket dearvvasvuođa- ja fuollabálvalussii ja dasa gullet omd. dearvvasvuođabargiid láhka, spesialistadearvvasvuođaláhka ja dearvvasvuođa- ja fuollabálvalusláhka, bátnedearvvasvuođaláhka ja láhka psykalaš dearvvasvuođasuodjalusa birra. Divššohas- ja geavaheaddjivuoigatvuođalágas boahtá maid ovdan ahte diehtojuohkin galgá leat heivehuvvon vuostáiváldi oktagaslaš eavttuide, nu go ahkái, láddamii, vásáhussii ja kultur- ja gielladuogážii.

Sámeláhka addá dasa lassin viiddiduvvon vuoigatvuođa geavahit sámegiela dearvvasvuođa- ja sosiálasuorggis mii mielddisbuktá ahte sus guhte háliida geavahit sámegiela fuolahan dihtii iežas beroštusaid báikkálaš ja regionála dearvvasvuođa- ja sosiála ásahusaid ektui hálddašanguovllus, lea vuoigatvuohta bálvaluvvot sámegillii. Dásseárvosaš dearvvasvuođa- ja fuollabálvalusat sámi divššohasaide eaktudit ahte bálvalusat heivehuvvojit divššohasaid gielalaš ja kultuvrralaš duogážii.

7.2 Digitaliseren dearvvasvuođa- ja fuollasuorggis

Teknologiija geavaheapmi dearvvasvuođa-, fuolla- ja sosiálasuorggis lea ovdánan ollu jagiid mielde, ja dađistaga eanet teknologalaš bálvalusfálaldagat ovddiduvvojit. Digitála ássifálaldagat dahket ássiide álkibun čuovvulit iežaset dearvvasvuođa ja heivehit oktavuođa dearvvasvuođabálvalussii iežaset beaivválaš eallimis. Oppalaččat fertejit evttohusat/dárbbut dearvvasvuođa- ja fuollasuorggis mat gusket digitaliseremii, šaddat e-dearvvasvuođa nationála stivrenmálle oassin mii lea ásahuvvon nannen dihtii IKT-ovddideami dearvvasvuođa- ja fuollabálvalusas.

Bajimus ulbmilat IKT-ovddideapmái dearvvasvuođa- ja fuollabálvalusas mearriduvvojedje jagi 2013 go dieđáhus Meld. St. 9 (2012–2013) En innbygger – en journal gieđahallojuvvui. Dat ulbmilat gustojit ain:

Divššohas- ja geavaheaddjidieđut galget leat dearvvasvuođabargiide álkit fidnet.

Ássit galget oažžut ovttageardánis digitála bálvalusaid.

Dieđut galget leat olahahttit kvalitehtabuorideami, dearvvasvuođagoziheami, stivrema ja dutkama várás.

7.3 Digitála reaidduid geavaheapmi divššus

Ollu dearvvasvuođastašuvnnain eai leat sámegielalaš bargit. Daid sámi mánáid kárten geain lea sámegiella vuosttasgiellan, sáhttá dat dagahit unohis váikkuhusaid. Maiddái go olbmos lea oktavuohta fástadoaktáriin ja eará dearvvasvuođabargiiguin, sáhttá dan vásihit loavkašuhttimin go dearvvasvuođabargit eai hála dahje ádde sámegiela. Videokonsultašuvnna ja šearbmadulkka geavaheapmi ovttasráđiid gielddaiguin dahje eará bálvalusbáikkiiguin main leat sámegielat bargit, sáhttá dakkár dáhpáhusain geavahuvvot gulahallanváttisvuođaid čoavddusin. Čovdosat leat odne olahahttit ja sierranas gielddaide dahje fitnodagaide ii leat eará go váldit daid atnui.

Guhká lea leamaš hástalussan sáhttit čállit divššohasjournála ja epikriissa sámegillii go vuogádagat eai doarjjo sámegiela čállinmearkkaid (geahča goalmmát kapihttala). Hástalusa lea earret eará Sámi našuvnnalaš gealbobálvalus – psyhkalaš dearvvašvuođasuddjen ja gárrendilledikšu (SÁNAG) váldán ovdan. Sámegiela čállinmearkkaid geavaheapmi dakkár digitála čovdosiid oktavuođas go video, čálgoteknologiija jna. ii leat álgovuolggalaččat miige váttisvuođaid. Dattetge leat hástalusat oaččohit buvttadeddjiid ovddidit dakkár doaimmaid čovdosiin.

7.4 Dearvvasvuođadieđuid digitála fidnen sámegillii

Helsenorge.no lea nationála ássiidportála olles Norgga dearvvasvuođa várás. Vuogádat lea guovtteoasat, ja sisttisdoallá diehtojuohkinsiidduid main leat kvalitehtasihkkarastojuvvon sierranas fáttáid birra ja iešbálvalančovdosiid birra mat gáibidit sihkkaris sisaloggema. Čuovvovaš gusto sámegiela geavaheapmái helsenorge.no ássiidportálas:

Ulbmil lea ahte lea sámegiel fálaldat mas lea buorre kvalitehta helsenorge.no portálas. Neahttasiidduin lea davvisámegiella válljejuvvon sámegiellan. Golmma almmolaš sámegielas (davvisámegielas, julevsámegielas ja lullisámegielas) lea davvisámegiella stuorámus. Davvisámegiela ovddideapmi čállingiellan lea maid ollen guhkkelii go eará sámegielaid ovddideapmi. Dušše válljejuvvon siiddut helsenorge.no:s leat olámuttos sámegillii. Dárbu jorgalahttit eambbo sámegillii galgá kártejuvvot ovttasráđiid helsenorge.no ovttasbargoguimmiiguin.

Ráđđehus almmuhii jagi 2019 strategiija mii galgá buoridit álbmoga dearvvasvuođagelbbolašvuođa. Čielga giella divššohasaid sisagohččumiin sáhttá eastadit dahje geahpedit heajos gulahallama. Divššohassisagohččumiid kvalitehta galgá buoriduvvot ja álggahuvvon lea nationála prošeakta man ulbmil lea buoridit giela divššohassisagohččumiin spesialistadearvvasvuođabálvalusas. Davvi Dearvvašvuođas lea erenoamáš ovddasvástádus divššohassisagohččumiid ja eará dieđuid jorgaleamis regiovnna sámi divššohasaid várás.

7.5 Ovdáneapmi koronapandemiija áigge

Koronapandemiijas lea leamaš dat váikkuhus ahte čielgasit leat boahtán oidnosii stuorra vejolašvuođat lasihit digitála čovdosiid geavaheami eanaš servodatsurggiin. Dearvvasvuođa- ja fuollasuorgi lea čájehan stuorra nuppástuhttinnávcca pandemiija áigge. Vásáhusat leat čájehan ahte leat buorit vejolašvuođat jođálmahttit digitaliserema dearvvasvuođa- ja fuollasuorggis mas šaddá ávki go pandemiija lea nohkan ge, ja mii váikkuha ollu viidábut go kriissaid hálddašeapmi. Eai dušše dearvvasvuođabargit leat šaddan eambbo digitálan, muhto divššohasat ge leat heivehan iežaset dillái.

Pandemiija áigge lea dearvvasvuođa- ja fuollabálvalus ollu eambbo go ovdal váldán atnui dálá nationála e-dearvvasvuođačovdosiid nu go nationála dearvvasvuođaportála, helsenorge.no, ja váimmusjournála. Galledemiid lohku helsenorge.no:s lassánii sakka pandemiijaid áigge, ja jagi 2020 vuosttas tertiála áigge ledje Dearvvasvuođa Norggas 22,68 miljon galledeami mii lea measta galledemiid logu duppalastin seamma áiggi ektui diibmá. Vásáhusat pandemiija hálddašeamis čájehit ahte lea dárbu ahte olles suorgi laktá iežas mielde ja váldá atnui oktasaš vuođđovuogádagaid mat leat ásahuvvon ovttasdoaibmama várás.

Koronapandemiija lea váikkuhan dasa ahte čálgoteknologalaš čovdosat gielddain leat lassánan mearkkašahtti láhkai, erenoamážit digitála ruovttučuovvuleapmi. Dat lea dehálaš go áigumuš lea eastadit njoammuma leavvama dannego ruovttubálvalus sáhttá geahpedit finademiid logu, seammás go geavaheaddjit fuolahuvvojit ja dovdet oadjebasvuođa. Gielddat leat čájehan johtilis nuppástuhttinnávcca ja ovttasbargonávcca. Dasa lassin lea Nationála čálgoteknologiijaprográmma váikkuhan nationála oktiiheiveheapmái pandemiija oktavuođas, gielddaid dárbbuid kártema bokte ja KS veahki bokte elektrovnnalaš dálkkaslihtiid oktasaš háhkamii. Dákkár oktasaš háhkamiin sestet gielddat áiggi, seammás go dat álkkásmahttá skáhppojeddjiid dili geat vásihit ollu diŋgomiid. Ovdamunni lea maid čohkket eanet gielddaid dárbbu na ahte skáhppojeaddjit sáhttet lágidit buktagiid stuorát meriid mielde.

Dilli lea maid láhččojuvvon dasa ahte digitála ruovttučuovvuleapmi eanet geavahuvvo spesialistadearvvasvuođabálvalusas. Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta lea pandemiija áigge gohččon regionála dearvvasvuođafitnodagaid váldit atnui digitála ruovttučuovvuleami ja neahttavuđot divssu go dat lea vejolaš. Digitála ruovttučuovvuleapmi ja neahttavuđot dikšu sáhttet leat mávssolaččat sihkkarastin dihtii oadjebas fálaldaga divššohasaide, ja sáhttet maid váikkuhit muhtun hástalusaid čoavdimii čoahkkanan doaimmaid oktavuođas go dađistaga eambbo dábálaš doaibma šaddá. Rámmaeavttut heivehuvvojit dasa ahte galgá leat vejolaš sirdit eanet bálvalusaid digitála vuođđovuogádagaide ja ruoktot divššohasaid lusa. Dat sáhttá leat stuorra ávki daidda sámi divššohasaide geain lea guhkes mátki dearvvasvuođa- ja fuollabálvalusaide.

Pandemiija lea maid nannen ovttasbarggu gaskal etáhtaid, ja ovttasbarggu skáhpponindustriijain. Dasa lea buorre ovdamearka ovttasbargu gaskal Direktoráhta e-dearvvasvuođa, Dearvvasvuođadirektoráhta, Álbmotdearvvasvuođainstituhta, KS ja regionála dearvvasvuođafitnodagaid ráddjen dihtii njoammuma leavvamis ja buhcciid dikšun ja čuovvuleami dihtii pandemiija áigge. Ealáhuseallin lea leamaš dehálaš ovttasbargoguoibmi ja lea veahkehan gielddaid ja buohcceviesuid ollu buriid čovdosiiguin vai dat ain galget sáhttit fállat alladássásaš dearvvasvuođa- ja fuollabálvalusaid pandemiija áigge.

Dehálaš lea viidásat ovddidit buriid digitála čovdosiid ja bargovugiid maiddái pandemiija maŋŋá. Koronadilli lea duođaštan dakkár teknologalaš čovdosiid dárbbu mat addet darvvasvuođabargiide vejolašvuođa fidnet álkit ja dorvvolaččat divššohas- ja geavaheaddjidieđuid, ássiide álkis ja dorvvolaš digitála bálvalusaid ja čovdosiid mat dahket dieđuid olahahttin kvalitehtabuorideami, dearvvasvuođagoziheami, stivrema ja dutkama dihtii.

8 Justiisasuorgi

Áŋgiruššan rasttideaddji doaimmaiguin justiisasuorggis lea prošeakta Elektronisk samhandling i straffesakskjeden (ESAS). ESAS sihkkarastá johtilis, beaktilis ja sihkkaris dieđuid lonohallama gaskal politiija, duopmostuoluid ja rihkusfuola.

Duopmostuoluid digitaliseren- ja ođasmahttinbargu lea čađahuvvomin. Guovdil lea dán barggus prošeakta Digitála duopmostuolut mii galgá ollašuhttit čađadigitála riekteproseassa válljejuvvon duopmostuoluid várás. Prošektii gullá maiddái elektrovnnalaš ovttasdoaibman earáiguin nu go digitála ovttasdoaibman advokáhtaiguin Aktørportalen bokte. Jagi 2018 čakčamánu rájes lea máŋgga láhkanuppástuhttima geažil láhččon dilli eanet ja buoret elektrovnnalaš áššejoatkevašvuhtii duopmostuoluin. Bargojuvvo maid ovddidit ođđa dulkadiŋgončovdosa Norgga duopmostuoluid atnui.

Digitála álbmotbálvalusat politiijas galget lasihit politiija olahahttivuođa ássiid várás ja álkkásmahttit ássiid oktavuođaid politiijain. Álggahuvvon lea bargu strategiijain mii earret eará galgá árvvoštallat mo politiija galgá deaivat ássiid ja main sisdoaluin/maid bálvalusaiguin dat galgá duhtadit sin dárbbuid.

8.1 Gáiddusdulkon

Odne váilot ollu sámegiel dulkkat ja jorgaleaddjit, ja dat váttásmahttá geavahit sámegiela diggečoahkkimiin, politiija dutkanjearahallamiin ja giddagasain. Gáiddusdulkon buorida veahkkin dulkonfálaldaga riikka miehtá ja dat buorida ovttaskas olbmo riektesihkkarvuođa. Gáiddusdulkon lea čoahkkedoaba masa gullet telefovdnadulkon ja šearbmadulkon. NAČ 2016: 18 Váibmogiela čuovvuleami oassin áigu Justiisa- ja gearggusvuođadepartemeanta árvvoštallat láhčit dili eanet gáiddusdulkoma geavaheami váras go dat lea vejolaš ja heivvolaš. Gáiddusdulkoma geavaheapmi duopmostuoluin lea «Digitála duopmostuoluid» nammasaš prošeavtta oassi. Gáiddusdulkoma geavaheami ekonomalaš ja hálddahuslaš čuovvumušat politiijii ja rihkusfullii fertejit čielggaduvvot ovdalgo loahpalaš mearrádus dahkkojuvvo.

8.2 Diehtojuohkin sámegillii justiisasuorggi áššáigullevaš neahttasajiin

Dál lea diehtojuohkin davvisámegillii duopmostuoluid ja rihkusfuola neahttabáikkiin, muhto lea váilevaš politiija neahttabáikkiin. Justiisasuorggis lea buoridanvejolašvuođat das mii guoská diehtojuohkimii ja skoviid jorgaleapmái buot golmma sámegillii, davvisámegillii, lullisámegillii ja julevsámegillii, etáhta neahttasiidduin. Justiisa- ja gearggusvuođadepartemeanta háliida, NAČ 2016: 18 Váibmogiela čuovvuleapmin, ahte eanet skovit ja diehtojuohkin jorgaluvvojit etáhta neahttasiidduide golmma sámegillii.

8.3 Digitála sátnegirji mas lea juridihkalaš terminologiija

NAČ 2016: 18 Váibmogiela čuovvuleapmin galgá álggahuvvot bargu ráhkadit juridihkalaš terminologiija lulli- ja julevsámegillii. Dasa lassin álggahuvvo bargu viiddidit dan juridihkalaš terminologiija mii odne jo lea davvisámegillii. Sámediggi lea evttohan ahte ráhkaduvvo «frásagirji», ja dasa lea Justiisa- ja gearggusvuođadepartemeanta ge miehtan. Guovdilis doaibmabidju lea ásahit digitála sátnegirjji/digitála jorgalanreaiddu mii galgá leat olahahtti interneahtas, go juridihkalaš terminologiija davvisámegillii, lullisámegillii ja julevsámegillii lea válmmaš. Dan lea vejolaš dahkat nu gohčoduvvon «frásagirjjiin» ge. Digitála sátnegirjji juridihkalaš terminologiijain ja «frásagirjji» ásaheami ekonomalaš ja hálddahuslaš čuovvumušat fertejit čielggaduvvot dárkileappot ovdalgo loahpalaš mearrádus dahkkojuvvo.

Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta čujuha ahte Sámi Giellagáldu – Davviriikkalaš sámegielaid fága- ja resursaguovddáš, lea giellaorgána maid Norgga, Ruoŧa ja Suoma sámedikkit ásahedje jagi 2013 – formálalaččat Sámi Parlamentáralaš Ráđi (SPR) vuollásažžan. Bajimus ulbmil orgánain lea nannet ja ovddidit sámegielaid buriin giellaovttasbargguin sihkkarastin dihtii ahte gielat ovddiduvvojit seamma bures riikarájáid rastá.

Sámedikkiid gaskasaš proseassa lea ođđasit organiseret Sámi Giellagáldu nu ahte dat šaddá fágalaččat nannosat ja ahte dasa šaddá eanet vuorddehahtti doaibma. Sámediggi lea dovddahan ahte ođđa organisašuvdnamálle áigumuša mielde galgá leat gárvvis jagi 2020 mielde.

Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi oaivvilda ahte dehálaš eaktun ráhkadit juridihkalaš terminologiija lea ahte ođđa terminologiija normerejuvvo. Dat guoská buot sámegielalaš terminologiijii. Danne lea dehálaš ahte lea bissovaš orgána mii sáhttá bargat kvalitehta sihkkarastimiin ja sámegiela normeremiin.

Sámediggi deattuha davviriikkalaš ovttasbarggu dehálašvuođa nu ahte terminologiija lea vejolaš geavahit riikarájáid rastá. Ulbmil lea ahte terminologiija ovddideapmi ja normeren čađahuvvo davviriikkalaš ovttasbargun mas lea sihke fágalaš ja gielalaš gelbbolašvuohta. Dál lea ovttasbargu prošeaktavuđot ja Sámi Giellagáldu hálddus mii lea Sámi Parlamentáralaš Ráđi (SPR) vuollásaš. Terminologiija ovddideapmi buot servodatsurggiin lea áibbas dárbbašlaš jus galggaš leat vejolaš geavahit giela buot fágasurggiin. Danne lea dehálaš ahte Sámi Giellagáldu ásahuvvo bissovaš doaibman.

8.4 Máhttogaskkusteapmi ja gealbudeapmi sámi dimenšuvnna birra justiisasuorggis

Nanosmahttin dihtii sámi giela ja kultuvrra justiisasuorggis lea áibbas dárbbašlaš lasihit gelbbolašvuođa sámi dimenšuvnna birra olles suorggis. Dan barggu oassin livččii vejolaš doaibmabidju digitaliseret máhttogaskkusteami ja gealbudeami justiisasuorggis e-oahpahussan. Rihkusafuola allaskuvla ja Politiijaallaskuvla sáhtášedje leat guovdilat dakkár barggus, muhto ekonomalaš ja hálddahuslaš čuovvumušat fertešedje čielggaduvvot ovdalgo dakkár doaibmabidju álggahuvvo.

Ráva

Gielda- ja ođasmáhttindepartemeanta

ávžžuha:

Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta ráva borgemánnu 28. beaivvi 2020 Sámi giella, kultuvra ja servodateallin sáddejuvvo Stuoradiggái.

Fotnoter

1)

META-NET, De Smedt, Lyse, Gjesdal ja Losnegaard (2012) Norsk i den digitale tidsalderen