Forside

KONVENŠUVDNA VUOIGATVUOĐAIN MAT GUSKET OLBMUIDE GEAIN LEAT HEDJONAN DOAIBMANÁVCCATOvdasárdniStáhtat mat leat mielde dán konvenšuvnnas,a)muittuhit prinsihpaid maid Ovttastuvvon našuvnnaid lihttu lea mearridan, mat dovddastit ahte buot olmmošsohkagotti miellahtuin leat iežaset olmmošárvvut ja massemeahttun vuoigatvuođat, ja ahte dat leat vuođđun friddjavuhtii, vuoiggalašvuhtii ja máilmmiráfái, á)dovddastit ahte Ovttastuvvon našuvnnat, Máilmmiviidosaš olmmošvuoigatvuođajulggaštus ja riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođakonvenšuvnnat, leat mearridan ja sohpan ahte juohkehaččas lea vuoigatvuohta namuhuvvon vuoigatvuođaide ja friddjavuođaide, almmá erohusmeannudeami man ge láhkai. b)duođaštit ahte buot olmmošvuoigatvuođat ja vuođđofriddjavuođat leat oppalaččat ja juogakeahttá, oktiigullevaččat ja dárbbašit guđet guimmiideaset, ja dan ahte lea dárbu sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset ollislaččat návddašit vuoigatvuođaideaset ja friddjavuođaideaset, almmá erohusmeannudeami haga. c)muittuhit Riikkaidgaskasaš konvenšuvnna ekonomalaš, sosiála ja kultuvrralaš vuoigatvuođaid birra, Riikkaidgaskasaš konvenšuvnna siviila ja politihkalaš vuoigatvuođaid birra, Riikkaidgaskasaš konvenšuvnna heaittihit buot lágan nállevealaheami, Konvenšuvnna heaittihit buot lágan nissonvealaheami, Konvenšuvnna eastadit illástemiid ja eará ilgadis olmmošmeahttun dahje eará heajos meannudeami dahje ráŋggášteami, Konvenšuvnna mánáid vuoigatvuođain ja Riikkaidgaskasaš konvenšuvnna suodjalit buot guossebargiid ja sin bearrašiid č)dovddastit ahte doaibmanávccahisvuohta lea doaba mii dađis ovdána, ja ahte doaibmanávccahisvuohta vuolgá das go olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat iežaset birrasis vásihit heajos miellaguottuid ja heađuštemiid mat hehttejit sin ollislaččat searvamis servodahkii seamma láhkai go earát, d)dovddastit ahte Máilmmi doaibmaprográmma prinsihpat ja njuolggadusat mat gusket olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat ja ON standárdanjuolggadusat mat dovddastit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat seammalágan vejolašvuođaid, garrasit váikkuhit dasa mo ovddidit, hábmet ja árvvoštallat politihkalašdoaimmaid riikkadásis, regionála ja riikkaidgaskasaš dásis, dainna ulbmilin ahte eanet vel sihkkarastit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat seamma vejolašvuođaid, đ)mat deattuhit ahte áššit mat gusket doaibmanávccahisvuhtii galget leat oassin áigeguovdilis guoddevaš ovdánahttinstrategiijain,e)dovddastit maiddái ahte olbmuid vealaheapmi hedjonan doaibmanávccaid geažil rihkku olbmo árvvolašvuođa ja iešárvvu, f)dovddastit viidáseappot ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat leat iešguđetláganat,g)dovddastit dárbbu ovddidit ja suodjalit olmmošvuoigatvuođaid buot olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat, maiddái sin geat dárbbašit viiddis veahkkedoaimmaid, h)fuolastuvvet go olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat, váikko sis leat ge máŋggalágan neavvut ja doaibmabijut ain vásihit hehttehusaid go háliidit searvat servodagas nu go buot earát, ja go sin olmmošvuoigatvuođat ain rihkkojuvvojit miehtá máilmmi, i)dovddastit ahte riikkaidgaskasaš ovttasbargu lea dehálaš jos galggaš miehtá máilmmi sáhttit buoridit doaibmanávccahis olbmuid eallineavttuid, ja erenoamážit ovdáneaddjiriikkain, j)dovddastit ahte doaimmat maid olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat čađahit leat mávssolaččat báikegottiid čálgodoaimmaide ja girjáivuhtii, ja doaibmanávccahis olbmot besset návddašit olmmošvuoigatvuođaideaset ja vuođđofriddjavuođaideaset ollásit, ja searvat servodateallimii, de sii leat de mielde nannemin oktiigullevašvuođa, ja loktemin servodaga olmmošlaš, sosiála ja ekonomalaš ovdáneami, ja nu eastadit geafivuođa, ja dat lea stuora lávki ovddasguvlui, k)dovddastit ahte olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat lea dehálaš doalahit iežaset individuála iehčanasvuođa ja sorjjasmeahttunvuođa, earret eará friddjavuođa ieža beassat mearridit, l)oaivvildit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat berrejit oažžut vejolašvuođa aktiivvalaččat searvat proseassaide gos politihkka ja prográmmat mearriduvvojit, erenoamáš dakkár áššiid oktavuođas mat njuolgut gusket sidjiide, m) fuolastuvvet go olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat gillájit máŋggalágan dahje duođalaš vealaheami olmmošnáli, ivnni, sohkabeali, giela, osku, politihkalaš dahje earálágan oaiviliid geažil, našuvnnalaš, etnalašvuođa, eamiálbmot- dahje sosiáladuogáža geažil, ja opmodaga, riegádeami, agi dahje stáhtusa geažil. n)dovddastit ahte nissoniin ja mánáin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea stuorit riska, sihke ruovttus ja muđui, gillát veahkaválddálašvuođa, fysalaš illásteami dahje veagalváldima, fuolahusváilevašvuođa dahje olggušteami, illásteami dahje geavaheami, o)dovddastit ahte mánát geain leat hedjonan doaibmanávccat berrejit beassat návddašit buot olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid, seammá go buot eará mánát, ja muittuhit ahte Mánáidvuoigatvuođaid konvenšuvnna stáhtat leat váldán badjelasas ollašuhttit daid geatnegasvuođaid, p)deattuhit ahte buot doaimmat mat álggahuvvojit dainna ulbmiliin ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset návddašit olmmošvuoigatvuođaideaset ja vuođđofriddjavuođaideaset, galget maiddái sisttisdoallat sohkabealperspektiivva, r)deattuhit dan duohtavuođa ahte eanaš olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ellet geafivuođas, ja dan oktavuođas dovddahit duođalaš dárbbu geahpedit geafivuođa negatiivvalaš váikkuhusaid daid olbmuid guovdu geain leat hedjonan doaibmanávccat, s)dihtet ahte jos galggaš sáhttit doarvái bures suddjet daid olbmuid geain leat hedjonan doaibmanávccat, de dat eaktuda ráfi ja sihkkarvuođa, mii eaktuda fas ahte ON-lihtu ulbmilat ja prinsihpat ollislaččat árvvusadnojuvvojit, ja nu maiddái gustovaš olmmošvuoigatvuođagaskaoamit, erenoamážit vearjoriidduid ja vieris vuollásteami oktavuođas, š)dovddastit ahte jos olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat galget beassat návddašit buot olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid, de fertejit sii beassát geavahit fysalaš, sosiála, ekonomalaš ja kultuvrralaš fálaldagaid, ja dearvvašvuođa ja oahppofálaldagaid ja diehtojuohkin- ja gulahallanfálaldagaid, t)ipmirdit ahte ovttaskas olbmo geatnegasvuohta lea ovddidit daid vuoigatvuođaid mat Riikkaidgaskasaš “Bill of Human Rights” 1 leat dohkkehuvvon, ovddiduvvon ja doahttaluvvon, dan sivas go ovttaskas olbmos leat geatnegasvuođat eará olbmuid ektui ja dan servodaga ektui gos eallá, ŧ)nannosit jáhkkit ahte bearrašis lea lunddolaš ja guovddášsadji servodagas, mas lea riekti suddjemii sihke servodaga ja stáhta bealis, ja fuolahit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat ja sin bearašlahtuide seammá vuoigatvuođaid suddjemii ja veahkkái vai bearaš sáhttá váikkuhit dasa ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset návddašit vuoigatvuođaideaset seamma láhkai go earát. u)oskot ahte viiddis ja ollislaš riikkaidgaskasaš konvenšuvdna ovddidit ja suddjet vuoigatvuođaid ja árvvolašvuođa daid olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat, lea dehálaš gaskaoapmi njulget stuora sosiála erohusaid maid olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat leat šaddan gillát, ja áŋgiruššat seammadássásaš oassálastima ovdii buot surggiin mat gusket siviila, politihkalaš, ekonomalaš, sosiála ja kultuvrralaš eallimii, sihke industriijariikkain ja ovdáneaddjiriikkain, ja leat soahpan čuovvovaččat: Artihkal 1 UlbmilKonvenšuvnna ulbmil lea ovddidit, suddjet ja sihkkarastit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat ollislaš ja dásseárvosaš vuoigatvuođaid návddašit buot olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid, ja ovddidit gudnečájeheami sin vuođđoárvvuide. Olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat leat ee. olbmot geain leat guhkesáiggi fysalaš, mentála, intellektuála dahje eará doaibmanávccahisvuohta mii čuohcá dovddaipmárdussii, ja dat ovttas iešguđetlágan hehttehusaiguin heađuštit sin ollislaččat ja beaktilit searvamis servodatdoaimmaide, seamma láhkai go earát. Artihkal 2 MeroštusatDán konvenšuvnnas gustojit čuovvovaš meroštusat:“Gulahallan” doahpagii gusket ee.: giella, teksten, čuokkesčála, taktiila gulahallan, stuoračála, multimedia fálaldagat nu go čállosat, jietna, álkeslohkangiella, girjelohkan, molssaevttolaš ja dievasmahtti gulahallanvuogit, -ávdnasat ja –hámit, nu maiddái áigeguovdilis diehtojuohkin- ja gulahallanteknologiija. “Giella” meroštus: Hállan-/hupmangiella ja seavagiella ja eará hálakeahtes gulahallan. “Vealaheapmi hedjonan doaibmanávccaid geažil” meroštus: Juohkelágan erohusmeannudeapmi, olggušteapmi dahje ráddjehus olbmuid hedjonan doaibmanávccaid geažil, dainna ulbmiliin ja viggamušain ahte gáržžidit dahje heaittihit dohkkeheami, návddašeami dahje doaibmama, mat buohkain leat, buot olmmošlašvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid politihkalaš, ekonomalaš, sosiála, kultuvrralaš, siviila dahje eará surggiin. Dasa gullá buot lágan vealaheapmi, nu go biehttalit addimis govttolaš láhčinfálaldagaid.“Govttolaš láhčin” mearkkaša: dárbbašlaš ja ulbmillaš rievdadusat ja heivehallamat mat eai mielddisbuvtte eahpegovttolaš- dahje lassinoađi, jos dihto oktavuođas dasa šaddá dárbu, sihkkarastin dihte ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot návddašit ja čađahit buot olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid nu go eará olbmot muđui. “Oppa máilmmálaš hábmen” mearkkaša: hábmet buktagiid, birrasa, prográmmaid ja bálvalusaid dáinna lágiin ahte buohkat sáhttet daid geavahit, nu ollu go lea vejolaš, almmá heiveheami ja erenoamáš hábmema haga, “Oppa máilmmálaš hábmen” ii mearkkaš ahte dihto joavkkut geain leat hedjonan doaibmanávccat eai beasa geavahit eará veahkkeneavvuid jos dan dárbbašit. Artihkal 3 Oppalaš prinsihpatKonvenšuvnna prinsihpat:a)olbmuid vuođđoárvvuid gudnejahttin, ovttaskas olbmo iešmearridanvuoigatvuohta mearridit áššiidis, ja sorjjasmeahttunvuohta, á)Vealatkeahtesvuohta, b)dievaslaš ja ulmmálaš oassálastin ja searvadahttin servodahkiic) árvvusatnit erohusaid ja dohkkehit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat leat mielde ovddideamen olmmošlaš máŋggabealatvuođa ja olmmošlaš luondduč)seammalágan vejolašvuođatd)beasatlašvuohtađ)dásseárvu albmáid ja nissoniid gaskkae)árvvusatnit ahte mánát geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot ovdánahttinvejolašvuođaid ja árvvusatnit sin vuoigatvuođaid doalahit iešvuođadovdduset. Artihkal 4 Oppalaš geatnegasvuođatKonvenšuvdnastáhtat geatnegahttojuvvojit sihkkarastit ja ollislaččat ollašuhttit olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid daid olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat, ja buot oktavuođain vealaheami haga hedjonan doaibmanávccaid geažil. Dan ulbmila ollašuhttimii leat konvenšuvdnastáhtat geatnegahttojuvvona)bidjat buot láhkavuđđosaš, hálddahuslaš ja earálágan doaibmabijuid johtui mat leat dárbbašlaččat duohtandahkat daid vuoigatvuođaid mat dán konvenšuvnnas leat mearriduvvon, á)bidjat buot heivvolaš doaibmabijuid johtui, maiddái lágaid, rievdadit dahje fámuhuhttit dálá lágaid, láhkaásahusaid, dološ vieruid ja geavada mat vealahit olbmuid geain leat hedjonan doaibmanávccat, b)deastta váldit das ahte olmmošvuoigatvuođat mat gusket olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat galget suodjaluvvot ja ovddiduvvot buot politihkalaš surggiin ja prográmmain, c)hilgut buot doaimmaid ja bargodábiid mat eai soaba dán konvenšuvdnii, ja sihkkarastit ahte almmolaš eiseválddit ja almmolaš ásahusat čuovvolit konvenšuvnna mearrádusaid, č)bidjat heivvolaš doaibmabijuid johtui sihkkarastin dihte ahte ii oktage olmmoš, organisašuvdna dahje priváhta fitnodat galgga vealahit olbmuid hedjonan doaibmanávccaid geažil, d)álggahit dahje ovddidit dutkan- ja ovddidandoaimmaid gálvvuid, bálvalusaid, ávdnasiid, huksehusaid, rusttegiid ja válmmas buohkaide heivehuvvon olgoguovlluid várás konvenšuvnna 2. artihkkala čilgehusa vuođul, ja eaktun berre leat ahte eai gáibit eahpegovttolaš hálddašeami ja ruhtadeami áimmahuššat daid olbmuid erenoamáš dárbbuid geain leat hedjonan doaibmanávccat, ja buoridit sin beasatlašvuođa ja geavaheami, ja vuoruhit oppamáilmmálaš hábmema ráhkadettiin standárddaid ja njuolggadusaid, đ)álggahit dahje ovddidit ođđa teknologiija guoskevaš dutkandoaimmaid, ja fuolahit ahte dat leat olámuttus buohkaide ja ahte buohkat besset daid geavahit, nu go diehtojuohkin- ja gulahallanteknologiija, mátkkoštanveahkkeneavvut, rusttegat ja teknihkalaš veahkkeávdnasat maid olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat dárbbašit, ja teknologiija govttolaš haddái vuoruhuvvo, e)addit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat áigeguovdilis dieđuid johtinveahkkeávdnasiid, rusttegiid ja teknihkalaš veahkkeávdnasiid birra, dás maiddái ođđa teknologiija, ja eará lágan veahki ja doarjaga, f)konvenšuvnna guoski vuoigatvuođaid birra álggahit oahpahusa fágaolbmuide ja bargiide geat barget olbmuiguin geain leat hedjonan doaibmanávccat, vai sii njuovžilit besset addit veahki ja bálvalusaid mat gustojeaddji vuoigatvuođaid bokte leat dáhkiduvvon. Buot konvenšuvdnastáhtat geatnegahttojuvvojit bargat buot maid sáhttet vai ekonomalaš, sosiála ja kultuvrralaš vuoigatvuođat dađis čađahuvvojit ollislaččat, ja jos lea dárbu riikkaidgaskasaš ovttasbarggu bokte, ja nu ahte dat eai čuoza konvenšuvnna geatnegasvuođaide mat álbmotrievtti ektui doaibmagohtet gaskameahttumit. Láhkabarggus ja politihka čađaheamis dainna ulbmilin ahte ollašuhttit konvenšuvnna mihttomeriid, ja eará mearridanproseassain gos meannudit áššiid mat gusket olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat, galget konvenšuvdnastáhtat aktiivvalaččat gulahallat ja ráđđádallat doaibmanávccahis olbmuiguin, maiddái doaibmanávccahis mánáiguin, daid organisašuvnnaid bokte mat sin ovddastit. Ii oktage mearrádus dán konvenšuvnnas leat vuostálagaid mearrádusaid mat buorebut sáhttet ollašuhttit doaibmanávccahis olbmuid vuoigatvuođaid, ja maid sáhttá váldit mielde áššebeali guoskevaš stáhta lágaide dahje álbmotrievttálaš čállosiidda. Olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid mat lahkamearrádusaid, šiehtadusaid, láhkaásahusaid dahje árbevirolašrievtti vuođul leat dohkkehuvvon ja gustojit konvenšuvdnastáhtas, ii sáhte gáržžidit dahje hilgut dainna gáibádusain ahte dát konvenšuvdna ii dohkket diekkár vuoigatvuođaid dahje friddjavuođaid dahje dohkkeha daid dušše muhtun muddui. Konvenšuvnna mearrádusat galget gustot buot lihttostáhtain, almmá gáržžidemiid dahje spiehkastagaid haga. Artihkal 5 Ovttaláganvuohta ja vealatkeahtesvuohtaKonvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte láhka guoská buohkaide seamma láhkai, ja ahte sis lea buohkain vuoigatvuohta suodjaleapmái ja ovdamuniide maid láhka addá, vealaheami haga. Konvenšuvdnastáhtat galget gieldit buot lágan vealaheami hedjonan doaibmanávccaid geažil ja sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot ovttalágan ja beaktilis ja rievttálaš suodjaleami vealaheami vuostá, beroškeahttá sivain. Dainna ulbmilin ahte ovddidit ovttaláganvuođa ja gomihit vealaheami galget konvenšuvdnastáhtat álggahit ulbmillaš doaibmabijuid sihkkarastin dihte govttolaš láhčima. Erenoamáš doaibmabijut mat leat dárbbašlaččat hoahpuhit dahje olahit duohta ovttaláganvuođa doaibmanávccahis olbmuin, eai galgga dán konvenšuvnna ektui adnojuvvot vealaheapmin. Artihkal 6 Nissonat geain leat hedjonan doaibmanávccatKonvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte nissonat ja nieiddat geain leat hedjonan doaibmanávccat vásihit máŋggabealat vealaheami, ja dan oktavuođas galget doaibmabijut biddjojuvvot johtui vai sii besset návddašit buot olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid ollislaččat ja seamma láhkai go earát. Konvenšuvdnastáhtat galget álggahit ulbmillaš doaibmabijuid sihkkarastit nissoniidda dievaslaš ovdánanvejolašvuođaid, lihkostuvvama ja buoret váikkuhanvejolašvuođaid, dáhkidan dihte ahte nissonat besset čađahit ja návddašit dán konvenšuvnna mearriduvvon olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid. Artihkal 7 Mánát geain leat hedjonan doaibmanávccatKonvenšuvdnastáhtat galget álggahit buotlágan ulbmillaš doaibmabijuid sihkkarastit ahte mánát geain leat hedjonan doaibmanávccat ollislaččat besset návddašit buot olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid nu go eará mánát. Buot daguin mat gusket mánáide geain leat hedjonan doaibmanávccat galgá vuosttažettiin vuhtiiváldit máná buoremusa. Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte mánáin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta friddja dovddahit iežaset oaiviliid buot áššiin mat sidjiide gusket, ja ahte sin oaivilat agi ja rávisvuođa ektui deattuhuvvojit, seammá go eará mánáid, ja ahte sis lea vuoigatvuohta oažžut veahki heivehuvvon doaibmanávccahisvuhtii ja ahkái vai sáhttet čađahit vuoigatvuođaideaset. Artihkal 8 DihtomielalašvuohtaKonvenšuvdnastáhtat leat geatnegahttojuvvon mearridit hohppos, beaktilis ja ulbmillaš doaibmabijuida)nannet dihtomielalašvuođa olles servodagas, maiddái bearrašis, olbmuid birra geain leat hedjonan doaibmanávccat, ja ovddidit árvvolašvuođa mii nanne daid vuoigatvuođaid ja árvvu maid olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ánssášit, á) vuosttaldit stereotiippaid, ovdagáttuid ja vahátlaš geavadiid mat gusket doaibmanávccahis olbmuide, maiddái daid mat leat vuođđuduvvon sohkabeallái ja ahkái, juohke suorggis eallimis, b) nannet dihtomielalašvuođa vuođđogálggaid, máhtolašvuođa, návccaid ja doaimmaid ektui mat gusket doaibmanávccahis olbmuide. Doaibmabijut mat dárbbašuvvojit ollašuhttimii: a)álggahit ja bisuhit beaktilis almmolaš dihtomielalašvuođaáŋggirdemiid dainna ulbmilin ahte:i)oažžut áddejumi daid vuoigatvuođaide mat gullet olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat, ii)ovddidit positiivvalaš miellagáttuid ja servodatberošteaddji diđolašvuođa daid olbmuid ektui geain leat hedjonan doaibmanávccat, iii)áŋgiruššat dan ovdii ahte vuođđogálggat, máhtolašvuohta ja návccat mat leat olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat dohkkehuvvojit, ja dasa gusket maid doaimmat maid sii čađahit bargosajis ja bargomárkanis, á)áŋgiruššat dan ovdii ahte vuoigatvuođat mat leat doaibmanávccahis olbmuin árvvusadnojuvvojit, buot oahppodásiin, ja dat guoská maiddái buot ahkásaš mánáide, b)oalgguhit buot mediaid meannudit olbmuid geain leat hedjonan doaibmanávccat dán konvenšuvnna ulbmiliid ektui, c)bidjat johtui oahppoprográmmaid buoridit dihtomielalašvuođa daid olbmuid birra geain leat hedjonan doaibmanávccat ja sin vuoigatvuođaid birra. Artihkal 9 BeasatlašvuohtaVai olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat galget beassat eallit iešráđálaččat, ja ollislaččat searvat buot surggiin eallimis, de galget konvenšuvdnastáhtat álggahit ulbmillaš doaibmabijuid sihkkarastit ahte doaibmanávccahis olbmot besset geavahit fysalaš birrasa, fievrridanfálaldagaid, čuvgendoaimmaid ja gulahallanbálvalusaid, nu go diehtojuohkin- ja gulahallanteknologiija ja -vuogádagaid, ja eará fálaldagaid ja bálvalusaid maid buohkat muđui besset geavahit, sihke gávpogiin ja doaresbealbáikkiin. Doaibmabijut, mat galget maid dovddiidahttit ja jávkadit buot hehttehusaid ja váttisvuođaid mat váikkuhit beasatlašvuhtii, leat: a)huksehusat, geainnut, fievrrideapmi ja eará fálaldagat mat čađahuvvojit olgun ja siste, dás maiddái skuvllat, ássanviesut, dearvvašvuođabálvaluslanjat ja bargosajit, á)diehtojuohkin, gulahallan ja eará bálvalusat, dás maiddái elektronalaš bálvalusat ja heahtebálvalusat.Konvenšuvdnastáhtat galget maid álggahit ulbmillaš doaibmabijuid dainna ulbmilin ahtea)ovdánahttit, ovddidit ja gozihit unnimusstandárddaid čađaheami ja njuolggadusaid mat gusket huksehusaid, rusttegiid ja válmmas olgoguovlluid njuolggadusaide ja bálvalusaid mat leat buohkaid várás, á)sihkkarastit ahte priváhta fitnodagat mat fállet huksehusaid, rusttegiid ja válmmas olgoguovlluid maid buohkat besset geavahit, vuhtiiváldet ahte dat galget beasatlaččat olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat, b)fuolahit ahte guoskevaš bealit ožžot oahpahusa beasatlašvuođa birra mat gusket olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat, c)fuolahit ahte huksehusain ja eará rusttegiin ja válmmas olgoguovlluin maid buohkat besset geavahit, leat čuokkesčálagalbbat maid lea álki lohkat ja ipmirdit, č)fuolahit ahte olbmot dahje eallit ja gaskkusteaddjit, nu go ofelaččat, lohkkit ja ámmát seavagielatdulkkat sáhttet veahkehit vai beasatlašvuohta huksehusaide ja eará almmolaš visttiide šaddá álkit, d)ovddidit eará ulbmillaš veahki ja doarjaga olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat sihkkarastin dihte sidjiide dárbbašlaš dieđuid, đ)áŋgiruššat dan ovdii ahte olbmot geain leat vuoliduvvon doaibmanávccat besset geavahit ođđa diehtojuohkin- ja gulahallanteknologiija fálaldagaid ja –vuogádagaid, maiddái Interneahta, e)nu árrat go vejolaš hábmet, ovddidit, buvttadit ja almmustahttit diehtojuohkin- ja gulahallanteknologiija ja –vuogádatfálaldagaid, vai teknologiijat ja vuogádagat leat gávdnamis nu hálbái go vejolaš. Artihkal 10 Riekti eallimiiKonvenšuvdnastáhtat duođaštit ahte juohke olbmos lea riekti eallimii, ja sii áigot čađahit dárbbašlaš doaibmabijuid sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat duođas besset návddašit iežaset rievtti, seammá dásis go earát. Artihkal 11 Riskadilit ja humanitára heahtedilitKonvenšuvdnastáhtat galget, álbmotrievtti geatnegasvuođaid, riikkaidgaskasaš humanitáravuoigatvuođaid ja riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođaid mielde, mearridit buot dárbbašlaš doaibmabijuid sihkkarastit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat suodjaleami ja sihkkarvuođa riskadiliin, dás maiddái vearjoriidduin, humanitára heahtediliin ja luondduroasuin. Artihkal 12 Láhka gusto buohkaideKonvenšuvdnastáhtat dáhkidit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta dohkkehuvvot olmmožin rievttálaš oktavuođas. Konvenšuvdnastáhtat galget dovddastit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat leat rievttálaš doaibmanávccat nu go buot earáin, juohke suorggis eallimis. Konvenšuvdnastáhtat galget álggahit ulbmillaš doaibmabijuid fállan dihte olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat dan doarjaga maid dárbbašit geavahit iežaset rievttálaš doaibmanávccaid.Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte buot doaibmabijuin mat gustojit rievttálaš doaibmanákcii, leat njuolggadusat mat sisttisdollet ulbmillaš ja beaktilis suodjalanmekanismmaid hehtten dihte boasttugeavaheami riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođaid mearrádusaid mielde. Dákkár mekanismmat galget sihkkarastit ahte rievttálaš doaibmanávccaid guoskevaš doaibmabijut árvvusatnet ovttaskas olbmo vuoigatvuođaid, dáhtu ja erenoamášvuođaid, ahte eai gávdno soahpameahttunvuođat ja sávakeahtes váikkuhusat, ahte dat leat buorit ja heivehuvvon ovttaskas olbmo birrasii, ahte dat doibmet oanehis áiggi ja jeavddálaččat dárkkistuvvojit gelbbolaš, sorjjasmeahttun ja bealátkeahtes eiseválddiin dahje riekteásahusas. Suodjalanmekanismmat galget heivehuvvot doaibmabijuide mat gusket ovttaskas olbmo vuoigatvuođaide ja beroštumiide. Dán artihkkala mearrádusaid mielde galget konvenšuvdnastáhtat álggahit ulbmillaš ja beaktilis doaibmabijuid sihkkarastit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat leat seamma vuoigatvuođat eaiggádit dahje árbet opmodaga, dárkkistit iežaset ekonomiija, oažžut báŋkoloana, pántaloana dahje eará lágan vealgeortnegiid. Artihkal 13 Beassat geavahit riektevuogádagaKonvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot buriid fálaldagaid geavahit riektevuogádaga seamma láhkai go earát, earret eará ahte prosedyrat ja áššit láhččojuvvojit agi ektui, vai sii álkit besset doaibmat njuolggo dahje eahpenjuolggo oassálastin, nu go vihtanin, buot osiin áššemeannudeamis, maiddái áššedutkamis ja eará ráhkkanahtti dásiin. Sihkkarastin dihte riektevuogádahkii beaktilis beasatlašvuođa olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat, galget konvenšuvdnastáhtat ovddidit heivvolaš oahpahusa sidjiide geat barget riekteáššiiguin, nugo politiijat ja giddagasbargit. Artihkal 14 Friddjavuohta ja persovnnalaš sihkkarvuohtaKonvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte buohkain geain leat hedjonan doaibmanávccat, seammá láhkai go earáta)leat vuoigaduvvon friddjavuhtii ja persovnnalaš sihkkarvuohtaá)eai masse friddjavuođas lobiheamit dahje soaittáhagas ja ahte buotlágan friddjavuođamassin dahkko lobálaččat, ja hedjonan doaibmanávccat eai galgga goassige vuoigadahttit friddjavuođamassima.Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte doaibmanávccahis olbmuin geat masset friddjavuođastis proseassaid bokte, lea riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođa mearrádusaid vuođul vuoigatvuohta oažžut dáhkádusaid, ja meannuduvvot konvenšuvnna ulbmiliid ja prinsihpaid mielde, dás maiddái govttolaš láhčima čađaheami bokte. Artihkal 15 Friddjavuohta illásteamis dahje issoras, olmmošmeahttun dahje heajušeaddji meannudeamis dahje ráŋggášteamisIi oktage galgga gillát illásteami dahje issoras, olmmošmeahttun dahje heajušeaddji meannudeami dahje ráŋggášteami. Ja erenoamážit ii galgga oktage, iežas mieđiheami vuostá, bággejuvvot searvat medisiinnalaš dahje dieđalaš geahččaladdamiidda. Konvenšuvdnastáhtat galget mearridit beaktilis láhkamearrádusaid, hálddahuslaš, rievttálaš dahje eará doaibmabijuid eastadan dihte ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat, seammá go buohkat earát, eai šatta gillát illásteami dahje issoras, olmmošmeahttun dahje heajušeaddji meannudeami dahje ráŋggášteami. Artihkal 16 Geavaheapmi, válddálašvuohta ja boasttugeavaheapmi ii galgga gávdnotKonvenšuvdnastáhtat galget bidjat heivvolaš ja dárbbašlaš doaibmabijuid láhkaaddima, hálddahusa, sosiála, oahppofálaldagaid bealis dan várás ahte váfistit suodjalusa daidda olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat vai sii eai gillá geavaheami, veahkaválddálašvuođa ja boasttugeavaheami, sihke ruovttus ja muđui, dás maiddái sohkabealguoskevaš geavaheami, veahkaválddálašvuođa ja boasttugeavaheami. Konvenšuvdnastáhtat galget maiddái bidjat heivvolaš doaibmabijuid johtui dan várás ahte hehttet buot lágan geavaheami, veahkaválddálašvuođa ja boasttugeavaheami, earret eará lágidit ulbmillaš veahkke- ja doarjjaortnegiid, mat leat heivehuvvon sohkabeallái ja ahkái, ja olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat ja sin bearrašiidda ja fuolahusbargiide, dás maiddái addit čuvgehusa ja oahpahusa movt fuomášit ja raporteret geavaheami, veahkaválddálašvuođa ja boasttugeavaheami. Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte gáhttenbálvalus vuhtiiváldá agi, sohkabeali ja hedjonan doaibmanávccaid. Konvenšuvdnastáhtat galget, dan várás ahte eastadit geavaheami, veahkaválddálašvuođa ja boasttugeavaheami, sihkkarastit ahte sorjjaskeahtes eiseválddit čađahit beaktilis bearráigeahču buot fálaldagain ja prográmmain mat leat ráhkaduvvon sin várás geain leat hedjonan doaibmanávccat. Konvenšuvdnastáhtat galget bidjat heivvolaš doaibmabijuid johtui ovddidit fysalaš, kognitiiva ja psykologalaš dearvvašvuođadivššu, ja rehabiliterema ja sosiála searvadahttindoaimmaid earret eará suodjalandoaimmaid bokte, daid olbmuid várás geat hedjonan doaibmanávccaid geažil leat gillán geavaheami, veahkaválddálašvuođa dahje boasttugeavaheami. Dearvvašvuođadikšu ja searvadahttindoaimmat galget čađahuvvot oadjebas birrasis mii ovddida juohkehačča dearvvašvuođa, čálggu, iešárvvu, árvvolašvuođa ja iehčanasvuođa, ja gos sohkabealle- ja ahkeguoskevaš mihtilmas dárbbut vuhtiiváldojuvvojit. Konvenšuvdnastáhtat galget mearridit ulmmálaš lágaid ja politihka, nu go lágaid ja politihka mat deattuhit nissoniid ja mánáid, sihkkarastin dihte ahte jos geavaheapmi, veahkaválddálašvuohta, boasttugeavaheapmi dáhpáhuvvá olbmuid vuostá geain leat hedjonan doaibmanávccat, de dan galgá sáhttit fuomášit, dutkat, ja jos lea dárbu ráŋggáštit. Artihkal 17 Persovnnalaš iešvuođaid suodjaleapmiJuohke olbmos geas leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta árvvusadnojuvvot su fysalaš ja psykalaš iešvuođaid ektui, seammá go earát. Artihkal 18 Stáhtalahttuvuohta ja johtinvuoigatvuohtaKonvenšuvdnastáhtat galget dohkkehit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta friddja johtit, válljet ássansaji ja stáhtalahttuvuođa, seammá go earát, earret eará sihkkarastit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccata)lea vuoigatvuohta eaiggádit ja rievdadit stáhtalahttuvuođa, ii ge sivatkeahttá dahje hedjonan doaibmanávccaid geažil massit stáhtalahttuvuođas, á)ii galgga hedjonan doaibmanávccaid geažil massit vejolašvuođa háhkat, eaiggádit ja geavahit stáhtalahttuvuođa dahje eará duođaštusa, dahje geavahit áigeguovdilis proseassaid, nu go sisafárrenprosedyraid, mat sáhttet leat dárbbašlaččat geavahit johtinvuoigatvuođas, b)lea vuoigatvuohta guođđit vaikko makkár riikka, maiddái iežas, c)ii mange sivaid geažil dahje hedjonan doaibmanávccaid geažil massit vuoigatvuođa johtit iežas riikii.Mánát geain leat hedjonan doaibmanávccat galget registrerejuvvot dakka maŋŋil riegádeami, ja sis lea riegádeami rájes vuoigatvuohta nammii, eaiggádit stáhtalahttuvuođa ja, nu guhkás go vejolaš, vuoigatvuohta diehtit geat leat váhnemat ja oažžut fuolahusa sis. Artihkal 19 Vuoigatvuohta iešráđálaš eallimii ja leat oassi servodagasKonvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte buot olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea seamma vuoigatvuohta eallit servodagas, seamma válljenvejolašvuođaiguin, ja áigot bidjat beaktilis ja heivvolaš doaibmabijuid johtui vai doaibmanávccahis olbmot álkit besset geavahit vuoigatvuođaidis, ja ollislaččat searvadahttojuvvot servodahkii, ja áigot earret eará sihkkarastit: a)ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vejolašvuohta válljet ássansaji, ja gos ja geainna sii háliidit ovttasorrut, seammá láhkai go earát, ja eaige bággejuvvo ássat dihto ássansajis, á)ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat besset geavahit iešguđetlágan doarjjabálvalusaid ruovttus dahje erenoamáš ássansajis, ja eará servodatbálvalusaid, nu go persovnnalaš veahki maid dárbbašit go galget ássat ja searvat servodahkii ja garvin dihte sierravuođab)ahte servodaga bálvalusat ja fálaldagat dábálaš ássiid várás gustojit maiddái olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat, ja ahte sin dárbbut vuhtiiváldojuvvojit. Artihkal 20 Persovnnalaš mobilitehtaKonvenšuvdnastáhtat galget bidjat ávkkálaš doaibmabijuid johtui sihkkarastit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat persovnnalaš mobilitehta maid ieža besset ráđđet, nu goa)álkidahttit persovnnalaš mobilitehta doaibmanávccahis olbmuid várás dainna lágiin ja dan áigái maid sii ieža válljejit, govttolaš haddái,á)buoridit vejolašvuođaid olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat geavahit mobilitehtabálvalusaid, rusttegiid, teknihkalaš veahkkeávdnasiid ja iešguđetlágan veahki olbmuin ja elliin, govttolaš haddái, b)fuolahit oahpahusa mobilitehtateknihkaid birra doaibmanávccahis olbmuide ja spesialisttaide geat barget olbmuiguin geain leat hedjonan doaibmanávccat, c) oalgguhit fitnodagaid mat buvttadit mobilitehtaávdnasiid, rusttegiid ja teknihkalaš veahkkeneavvuid vuhtiiváldit buot dárbbuid mat doaibmanávccahis olbmuin leat mobilitehta ektui. Artihkal 21 Sátnefriddjavuohta ja oaivilfriddjavuohta, ja čuvgehusdoaimmaid geavaheapmiKonvenšuvdnastáhtat galget bidjat heivvolaš doaibmabijuid johtui sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset geavahit sátne- ja oaivilfriddjavuođa vuoigatvuođaid, dás maiddái friddjavuođa ohcat, oažžut ja muitalit buotlágan dieđuid ja jurdagiid, nu go buot earát, iežaset válljejuvvon čuvgendoaimmaid bokte, konvenšuvnna 2. artihkkala čilgejumi vuođul, ja dasa gulláa)fuolahit ahte almmolaš dieđut addojuvvojit doaibmanávccahis olbmuide dakkár hámis mii lea gávdnamis ja teknologiija bokte mii lea heivehuvvon doaibmanávccahis olbmuide ieš guđet dásis, ja rivttes áigái ja almmá liigegoluid haga, á)dohkkehit ja láhčit dili vai olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat almmolaš oktavuođain sáhttet geavahit seavagiela, čuokkesčálu, molssaevttolaš ja liige gulahallanvugiid, ja buot eará gulahallanvugiid, -reaidduid ja -hámiid mat leat gávdnamis, iežaset válljejumi mielde, b)ollásit ávžžuhit priváhta fitnodagaid mat addet almmolaš bálvalusaid, nugo Interneahta bokte, addit dieđuid ja bálvalusaid dakkár hámis mat leat olámuttus ja heivvolaččat doaibmanávccahis olbmuide, c)oalgguhit mediaid, nugo Interneahta diehtojuohkinlágideddjiid almmuhit bálvalusaideaset nu ahte dat leat olámuttus doaibmanávccahis olbmuide, č)dohkkehit ja ovddidit seavagiela geavaheami.Artihkal 22 Priváhtaeallima gudnejahttinIi oktage olmmoš geas leat hedjonan doaibmanávccat galgga, beroškeahttá ássanbáikki ja ássanvuogi, muosáhit sahte dahje lobihis rihkkumiid priváhta- dahje bearašeallimis, ruovttus dahje čálalaš dahje eará gulahallan oktavuođain, dahje lobihis rihkkumiid mat čuhcet gudnái ja beaggimii. Doaibmanávccahis olbmuin lea vuoigatvuohta láhkasuodjaleapmái dákkár rihkkumiid dahje fallehemiid oktavuođas. Konvenšuvdnastáhtat galget suddjet guovttigaskasaš persovdnadieđuid ja dearvvašvuođa ja veajuiduhttin guoskevaš dieđuid mat gullet doaibmanávccahis olbmuide, seamma láhkai go earáid. Artihkal 23 Ruovttu ja bearraša árvvusadninKonvenšuvdnastáhtat galget bidjat beaktilis ja ávkkálaš doaibmabijuid johtui heaittihit vealaheami buot dakkár áššiin mat gusket náittosdillái, bearrašii, váhnenrollii ja persovnnalaš gaskavuođaide, nu ahte dat meannuduvvojit seamma láhkai go muđui, dainna ulbmilin ahte sihkkarastita)ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat ja leat náitalanagis lea vuoigatvuohta náitalit ja ásahit bearraša iežaset miela mielde, á)ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta friddja ja iešráđálaččat mearridit galle máná sii háliidit ja mánnágaskkaid, ja oažžut dieđuid ja oahpahusa mánáid bajásgeassima ja bearašplánema birra, ja dárbbašlaš veahkkeneavvuid vai nagodit dikšut geatnegasvuođaidis, b)ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat, dás maiddái mánát, doalahit šattolašvuođa seamma láhkai go earát ge. Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit vuoigatvuođaid ja geatnegasvuođaid mat doaibmanávccahis olbmuin leat dakkár áššiin mat gusket áittaruššamii, suodjárdillái, fuolahussii, mánáid adopšuvdnii dahje sullasaš lágádusaide mat gávdnojit siskkáldas lágain; ja vuosttažettiin galgá mánáid vuhtiiváldit buot oktavuođain. 2. Konvenšuvdnastáhtat galget doaibmanávccahis olbmuide addit ávkkálaš veahki vai nagodit dikšut geatnegasvuođaidis mánáid bajásgeassimis. Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte mánát geain leat hedjonan doaibmanávccat lea seammalágan vuoigatvuohta bearašeallimii nu go eará mánáin. Dán vuoigatvuođa duohtandahkamii, ja hehttet dan ahte doaibmanávccahis mánát čiegaduvvojit, guđđojuvvojit, olgguštuvvojit dahje sirrejuvvojit, geatnegahttojuvvojit konvenšuvdnastáhtat fuolahit ahte doaibmanávccahis mánát ja sin bearrašat nu árrat go vejolaš ožžot vuđolaš dieđuid, bálvalusaid ja doarjagiid. Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte mánát geat váldojuvvojit váhnemiin eret almmá sin dáhtu haga, earret jos doaibmaválddálaš eiseváldi, masa gullá rievttálaš dárkkisteapmi, mearrida gustovaš lágaid ja áššemeannudannjuolggadusaid vuođul ahte lea dárbbašlaš máná eretváldit váhnemiin dan sivas go mánás dahje nuppi váhnemis dahje goappaš váhnemiin leat hedjonan doaibmanávccat. Konvenšuvdnastáhtat galget, jos lagamus bearaš ii nagot fuolahit doaibmanávccahis máná, bargat nu bures go nagodit ohcat fuolahansaji bearraša siskkobealde, ja jos dat ii lihkostuva, de muhtun báikkálaš bearraša luhtte. Artihkal 24 OahppuKonvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta oahpahussii. Vai sii nagodit ollašuhttit vuoigatvuođaidis almmá vealaheami haga, seammaárvosaš vejolašvuođaid vuođul, galget konvenšuvdnastáhtat dáhkidit searvadeaddji oahppovuogádaga buot dásiin, ja eallinguhkkosaš oahpahusa, man ulbmilin lea: a)ollásit ovdánahttit olbmuid vejolašvuođaid ja ipmárdusa iežaset árvvolašvuhtii ja iešárvui, ja nannet gudnečájeheami olmmošvuoigatvuođaide, vuođđofriddjavuođaide ja olmmošlaš šláddjivuhtii, á)ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ollásit besset ovddidit iežaset iešvuođa, attáldagaid ja hutkkálašvuođa, nu go psykalaš ja fysalaš návccaid, b)ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset ulbmillaččat searvat friddja servodahkii. Vuoigatvuođaid duohtandahkamii galget konvenšuvdnastáhtat dáhkidita)ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat eai hilgojuvvo almmolaš oahppovuogádagas dan geažil go sis leat hedjonan doaibmanávccat, ja ahte doaibmanávccahis mánát eaige hilgojuvvo bákkolaš ja nuvttá vuođđooahpahusas dahje joatkkaoahpahusas dan geažil go sis leat hedjonan doaibmanávccat, á)ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot searvadahtti, buorre ja nuvttá vuođđooahpu ja joatkkaoahpu lagasbirrasis, seamma go earát ge, b)govttolaš láhčima ovttaskas olbmo dárbbu ektui, c)ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot dárbbašlaš veahki, almmolaš oahpahusvuogádaga rámmaid siskkobealde, láhčit dili beaktilis oahpahusa ovdii, č)beaktilis doarjjadoaimmaid heivehit ovttaskas olbmo dárbbuide, dakkár birrasis mii buoremusat váikkuha fágalaš ja sosiála ovdáneapmái, ollislaš searvadan ulbmiliid mielde. Konvenšuvdnastáhtat galget doaibmahehttejuvvon olbmuide dahkat vejolažžan oahppat geavatlaš ja sosiála gálggaid vai sii buorebut sáhttet ollásit searvat oahpahussii seamma láhkai go earát, ja servodaga miellahttun. Dán ulbmila ollašuhttimii galget konvenšuvdnastáhtat álggahit ávkkálaš doaibmabijuid, nugo: a)láhčit dili oahppat čuokkisčállaga, molssaevttolaš čállaga, molssaevttolaš ja liige gulahallanvugiid, -gaskaomiid ja –hámiid, johtin- ja mobilitehtagálggaid, ja láhčit dili seammaárvosaš bargguid ja rávvendoaimmaid várás, á)láhčit dili oahppat čuokkesgiela ja ovddidit bealjehemiid gielalaš iešdovddu, b)sihkkarastit ahte oahpahus lágiduvvo olbmuide geain leat oaidninváttut, gullanváttut ja olbmuide geain leat ovttastuvvon oaidnin -gullanváttut dan gillii ja gulahallanvugiiguin ja gulahallanreaidduiguin mat buoremusat leat heivehuvvon ovttaskas olbmui, dakkár birrasis mii buoremusat váikkuha fágalaš ja sosiála ovdáneapmái. Dainna ulbmilin ahte duohtandahkat dán vuoigatvuođa galget konvenšuvdnastáhtat álggahit ávkkálaš doaibmabijuid nugo virgádit oahpaheddjiid geat hálddašit seavagiela ja/dahje čuokkesčállaga, dás maiddái oahpaheddjiid geain leat hedjonan doaibmanávccat, ja oahpahit fágaolbmuid ja bargiid geat barget buot oahpaheaddjivuogádaga dásiin. Oahpahus galgá buoridit dihtomielalašvuođa doaibmanávccahisvuođa birra ja geavahit heivehuvvon molssaevttolaš ja liige gulahallanvugiid, -gaskaomiid ja –hámiid, ja oahpahusmálliid ja oahpahusávdnasiid mat leat ávkin doaibmanávccahis olbmuide. Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset čađahit alitoahpu, fidnofágalaš oahpahusa, rávisolbmuidoahpahusa ja eallinguhkkosaš oahpahusa vealaheami haga ja seamma láhkai go earát. Dán ulbmila ollašuhttimii galget konvenšuvdnastáhtat govttolaččat heivehit oahpahusa doaibmanávccahis olbmuide. Artihkal 25 DearvvašvuohtaKonvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte olbmuin geain leat vuoliduvvon doaibmanávccat lea vuoigatvuohta oažžut buoremus dearvvašvuođastandárdda veahki maid lea vejolaš oažžut vealaheami haga dan sivas go sis leat hedjonan doaibmanávccat. Konvenšuvdnastáhtat galget álggahit ulbmillaš doaibmabijuid sihkkarastin dihte ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot buriid dearvvašvuođabálvalusaid mat vuhtiiváldet goappaš sohkabeliid iešvuođaid, dás maiddái dearvvašvuođaguoski veajuiduhttimis. Konvenšuvdnastáhtat galget erenoamážit:a)fuolahit ahte doaibmanávccahis olbmuide fállojuvvojit dearvvašvuođabálvalusat ja –prográmmat, nuvttá dahje govttolaš haddái, mat gokčet seamma dárbbuid ja dollet seamma kvalitehta ja standárdda mat earáide fállojuvvojit, ja vuhtiiváldit maid seksuála ja buvttadeaddji dearvvašvuođa ja álbmotdearvvašvuođafálaldagaid veahkadaga várás, á)fuolahit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot daid dearvvašvuođabálvalusaid maid dárbbašit hedjonan doaibmanávccaid geažil, dás maiddái árabut diagnosa ja rivttes divššu, ja bálvalusaid geahpedit ja hehttet eanet doaibmaváttuid, maiddái mánáin ja boarrásiin, b)fuolahit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot dákkár dearvvašvuođabálvalusaid nu lahka ruovttubáikki go vejolaš, maiddái doaresbealguovlluin, c)gáibidit ahte doaibmanávccahis olbmuide addo seamma buorre medisiinnalaš dikšu go earáide, dás maiddái ahte dikšu galgá dáhpáhuvvat friddja ja dieđihuvvon miehtama mielde, earret eará buoridettiin dihtomielalašvuođa olmmošvuoigatvuođaid, árvvolašvuođa ja iešmearridanvuoigatvuođa birra ja doaibmanávccahis olbmuid dárbbuid birra, oahpahusa bokte ja almmolaš ja priváhta dearvvašvuođabálvalusaid ehtalaš standárddaid johtuibidjama bokte, č)gieldit vealaheamis doaibmanávccahis olbmuid dearvvašvuođadáhkádusa fálaldagaid oktavuođas, ja eallindáhkádusa oktavuođas go dákkár dáhkádus lea lobálaš nationála láhkamearrádusaid vuođul, ja dat galget fállojuvvot vuoiggalaččat ja govttolaččat. d)hehttet ahte dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusat, dahje borramuš ja juhkamuš biehttaluvvojit vealaheaddji láhkai, hedjonan doaibmanávccaid geažil. Artihkal 26 Birgehattin- ja veajuduhttindoaimmatKonvenšuvdnastáhtat galget álggahit beaktilis ja ulbmillaš doaibmabijuid, seammaárvosaš doaimmaid bokte, vai olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat sáhttet olahit ja doalahit nu bures go vejolaš iehčanasvuođaset, geavahit iežaset fysalaš, mentála, sosiála ja bargoguoskevaš návccaid ollásit, ja olahit ollislaš searvadahttima ja oassálastima juohke suorggis eallimis. Ulbmila duohtandahkamii galget konvenšuvdnastáhtat ásahit, nannet ja viidáset ovddidit fágaidgaskasaš birgehahttin- ja veajuiduhttinbálvalusaid ja –prográmmaid, erenoamážit dearvvašvuođa-, barggaheami-, oahppo- ja sosiálasuorggis, dáinna viggamušain ahte bálvalusat ja prográmmat a)álggahuvvojit nu árrat go vejolaš ovttaskas olbmo dárbbuid ja resurssaid fágaidgaskasaš árvvoštallama vuođul, á)vuoruhit oassálastima ja searvadahttima báikkálaš servodahkii ja buot servodatsurggiide, leat eaktodáhtolaččat, ja fállojuvvojit doaibmanávccahis olbmuide nu lahka lagasbirrasa go vejolaš, maiddái doaresbealguovlluin. Konvenšuvdnastáhtat galget ovdánahttit vuođđo- ja liigeoahpahusa fágaolbmuid ja bargiid várás geat barget birgehahttin- ja veajuiduhttinbálvalusain. Konvenšuvdnastáhtat galget buvttadit eanet dieđuid teknihkalaš veahkkeávdnasiid geavaheamis ja teknologiijas mat leat ráhkaduvvon doaibmanávccahis olbmuid birgema ja veajuiduhttima várás. Artihkal 27 Bargu ja barggaheapmiKonvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte olbmuin geain leat vuoliduvvon doaibmanávccat lea vuoigatvuohta bargui seammá go buot earáin; dasa gullá vejolašvuohta viežžat eallinlágis friddja válljejuvvon dahje dohkkehuvvon barggu bokte,dakkár bargomárkanis ja bargobirrasis mii doaibmanávccahis olbmuide lea rabas, searvadahtti ja olámuttus. Konvenšuvdnastáhtat galget dievaslaččat ollašuhttit bargovuoigatvuođaid, maiddái sidjiide geat ožžot hedjonan doaibmanávccaid bargosajis, nu go álggahit ulbmillaš doaibmabijuid, maiddái ásahit lágaid, earret eará dainna ulbmilin ahte a)gieldit vealaheami doaibmanávccaheami geažil buotlágan oktavuođain mat gusket bargodillái, dása gullet rekrutereneavttut, virgáibidjaneavttut, bargoeavttut, bargodili bisuheapmi, bargoguoskevaš ovdáneapmi ja oadjebas ja dearvvašlaš bargodilli, á)suodjalit doaibmanávccahis olbmuid vuoigatvuođaid, seamma láhkai go earáid, vuoiggalaš ja buorre bargodillái, ja dasa gullet seammadássásaš vejolašvuođat ja seammalágan bálká seammalágan barggu ovddas, ja oadjebas ja dearvvašlaš bargodilli, ja suodjaleapmi cielaheami vuostá ja buhtadusa vearrivuođa dihte, b)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat sáhttet čađahit iežaset bargiid- ja fágaservviidvuoigatvuođaid seammá láhkai go buot earát, c)addit doaibmanávccahis olbmuide vejolašvuođaid ulbmillaččat geavahit dábálaš teknihkalaš ja bargoguoskevaš bagadusaid, bargogaskkusteami, fidnooahpahusa ja lassi- ja joatkkaoahppofálaldagaid, č)buoridit bargovejolašvuođaid ja karriearaovdáneami doaibmanávccahis olbmuide bargomárkanis, nu go veahkehit gávdnat, háhkat, doalahit ja máhccat ruovttoluotta bargui, d)buoridit vejolašvuođaid jođihit iežas ealáhusa, hutkat ealáhusaid, ásahit vuođđudusaid ja álggahit iežas fitnodaga, đ)virgádit doaibmanávccahis olbmuid almmolaš suorggis,e)vuoruhit virgádit doaibmanávccahis olbmuid priváhta suorggis heivvolaš strategiijaid ja doaimmaid bokte, mat sáhttet leat positiivvalaš sierrameannudeapmi, oalgguhandoaimmat ja eará doaimmat, f)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot govttolaš bagadallama bargosajis, g)bargat dan ovdii ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat galget oažžut bargohárjehallama rabas bargomárkanis, h)doaibmahehttejuvvon olbmuid várás ovddidit bargoguoskevaš ja fágalaš veajuiduhttima, bisuhit bargodili ja ođđasis searvama bargodillái. Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat eai geavahuvvo šlávan, ja sin suddjet bággobargguin dahje eará bággehallojuvvon bargguin, seamma láhkai go earáid. Artihkal 28 Duhtadeaddji eallinstandárddat ja sosiála suodjaleapmiKonvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta duhtadeaddji eallinstandárdii alccesis ja bearrašii, dása gullá dohkálaš borramuš, biktasat ja ássanviessu, ja dađistaga beassat buoridit eallindiliset, ja galget maid álggahit ulbmillaš doaibmabijuid oadjudit ja ollašuhttit dáid vuoigatvuođaid, almmá vealaheami haga doaibmanávccahisvuođa geažil. Konvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte doaibmanávccahis olbmuin lea vuoigatvuohta sosiála suodjaleapmái, ja vealaheami haga beassat návddašit vuoigatvuođaid, ja ulbmillaš doaibmabijuid álggahit ovddidit dán vuoigatvuođa ollašuhttima, earret eará dainna ulbmilin: a)ahte sihkkarastit ahte buot olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset geavahit buhtes čázi, ja fuolahit ahte sii ožžot ulbmillaš ja hatti dáfus govttolaš bálvalusaid, ávdnasiid ja eará veahki áimmahuššat dárbbuideaset doaibmanávccahisvuođa geažil, á)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat, erenoamážit doaibmanávccahis nissonat, mánát ja boarrásat besset searvat prográmmain mat ovddidit sosiála suodjaleami ja geafivuođavuosttaldeami,b)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ja sin bearrašat mat ellet geafivuođas, ožžot stáhta veahki gokčat goluid doaibmanávccahisvuođa dihte, maiddái dohkálaš oahpahusa, bagadallama, ekonomalaš veahki ja duddenveahki, c)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset leat mielde almmolaš ássanviessoprográmmain,č)sihkkarastit ahte doaibmanávccahis olbmuin lea seammalágan vejolašvuohta geavahit penšuvdnaaddosiid ja –prográmmaid. Artihkal 29 Oassálastin politihkalaš ja almmolaš eallimisKonvenšuvdnastáhtat galget dáhkidit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat politihkalaš vuoigatvuođaid ja vejolašvuođaid daid návddašit seamma láhkai go earát, ja geatnegahttojuvvojit: a)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ollislaččat besset vuoimmálaččat searvat politihkalaš ja almmolaš eallimis nu go earát ge, njuolga dahje friddja válljejuvvon áirrasin, dan sivas go doaibmanávccahis olbmuin lea vuoigatvuohta ja vejolašvuohta jienastit ja válljejuvvot, nugo: i) sihkkarastit ahte meannudanvuogit, lanjat, rusttegat ja ávdnasat mat geavahuvvojit válggaid oktavuođas leat heivvolaččat, beasatlaččat ja bures áddehahtti ja álki geavahit, ii)suodjalit doaibmanávccahis olbmuid vuoigatvuođaid čihkosis beassat jienastit almmá áitimiid haga válggaid ja álbmotjienasteami oktavuođas, ja searvat válggaide, ja beaktilis vuogi mielde áimmahuššat almmolaš luohttevašdoaimmaid ja čađahit buot almmolaš doaimmaid hálddahusa buot dásiin, ja láhčit dili ođđaáigásaš teknologiija geavaheapmái ja teknihkalaš veahkkeneavvuid geavaheapmái go dat lea dárbbašlaš,iii)dáhkidit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ieža besset mearridit áigot go jienastit, ja dan ulbmila ollašuhttimii, dárbbu mielde ja go sii ieža dáhtot, addit lobi dan olbmui maid sii ieža leat válljen, veahkehit jienastit, á)áŋgiruššat dakkár birrasa ovdii gos olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ollislaččat ja beaktilit besset váikkuhit almmolaš áššiid, vealaheami haga ja seamma láhkai go earát, ja movttiidahttit sin searvat almmolaš áššiide, earret eará: i)leat mielde eaktodáhtolaš organisašuvnnain ja ovttastumiin mat beroštit riikka almmolaš ja politihkalaš eallimis, ja politihkalaš bellodagaid doaimmain ja hálddahusain, ii)ásahit ja doarjut doaibmanávccahis olbmuid organisašuvnnaid mat galget ovddastit doaibmanávccahis olbmuid riikkaidgaskasaš, guvllolaš ja báikkálaš dásis. Artihkal 30 Searvat kultureallimis, astoáiggefálaldagain, suohtastallamiin ja valáštallamiinKonvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta searvat kultureallimis nu go buot earát, ja galget álggahit buot ulbmillaš doaibmabijuid sihkkarastin dihte ahte doaibmanávccahis olbmot a)besset geavahit daid kulturfálaldagaid mat leat olámuttus á)besset geahččat tv-prográmmaid, filmmaid, teáhterčájálmasaid ja earálágan kulturdáhpáhusaid, mat leat olámuttus, b)besset dakkár báikkiide mat fállet kultuvrralaš ovdanbuktimiid dahje kultuvrralaš bálvalusaid, dás sáhttá namuhit teáhtera, museaid, kino, girjerádjosiid ja mátkeealáhusfálaldagaid, ja nu guhkás go vejolaš besset dakkár báikkiide gos leat muitobáccit ja báikkiide main lea nationála kulturmearkkašupmi. Konvenšuvdnastáhtat galget álggahit ulbmillaš doaibmabijuid dan várás ahte doaibmanávccahis olbmuide addit vejolašvuođa ovdánahttit ja geavahit iežaset hutkkálaš, dáiddalaš ja intellektuála attáldagaid, ii dušše iežas dihte, muhto maiddái riggodahkan servodahkii.Konvenšuvdnastáhtat galget álggahit ulbmillaš doaibmabijuid riikkaidgaskasaš vuoigatvuođaid vuođul sihkkarastit ahte lágat mat gáhttejit vuoiŋŋalaš vuoigatvuođaid, eai govttoheamit dahje vealaheaddji láhkai hehtte doaibmanávccahis olbmuid oažžumis kulturfálaldagaid. Doaibmanávccahis olbmuin galgá nu go earáin vuoigatvuohta oažžut dohkkeheami ja doarjaga sin erenoamáš kultuvrralaš ja gielalaš identitehta dáfus, nugo seavagiela ja bealjehemiidkultuvrra. Vai doaibmanávccahis olbmuin lea vejolaš searvat nu go earát ge astoáigge-, suohtastallan- ja valáštallandoaimmain, de galget konvenšuvdnastáhtat álggahit ulbmillaš doaibmabijuid mata)movttiidahttit ja oalgguhit eanet doaibmanávccahis olbmuid searvat dábálaš valáštallandoaimmaid buot dásiin, ja nu ollu go oppalohkái lea vejolaš, á)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot vejolašvuođa lágidit, ovddidit ja searvat valáštallan- ja astoáiggedoaimmain mat erenoamážit leat sidjiide heivehuvvon, ja dan ektui maid fállat heivvolaš bagadusa, hárjehallama ja resurssaid, seamma láhkai go earáide, b)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset leat mielde valáštallandoaimmain, astoáiggedoaimmain ja mátkeealáhusfálaldagain, c)sihkkarastit ahte doaibmanávccahis mánát ožžot seamma vejolašvuođaid go eará mánát searvat stohkosiidda, suohtastallamiidda, astoáiggefálaldagaide ja valáštallandoaimmaide, maiddái daid doaimmaide mat lágiduvvojit skuvllas, č)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset geavahit sin bálvalusaid geat organiserejit astoáiggi-, mátkeealáhus-, suohtastallan- ja valáštallandoaimmaid Artihkal 31 Statistihkat ja dieđuid čohkkenKonvenšuvdnastáhtat leat geatnegahttojuvvon čohkket ulbmillaš dieđuid, nugo statistihkaid ja dutkandieđuid, mat veahkehit sin hábmet ja čađahit politihka ollašuhttit dán konvenšuvnna. Dieđuid čohkken ja ođasmahttin proseassa mihttomearit: a)ollašuhttit láhkamearriduvvon suodjalangáibádusaid, dás maiddái láhkamearrádusaid dieđuidsuddjema birra, sihkkarastin dihte oskkáldas áššemeannudeami ja árvvusatnima doaibmanávccahis olbmuid priváhta eallimii, á)ollašuhttit riikkaidgaskasaš dohkkehuvvon njuolggadusaid mat gusket olmmošvuoigatvuođaid suodjaleapmái ja vuođđofriddjavuođaide ja ehtalaš prinsihpaide dieđuid čohkkemis ja statistihkaid geavaheamis, Dieđut mat leat čohkkejuvvon dán artihkkala vuođul galget sirrejuvvot dárbbu mielde ja geavahuvvot veahkkin árvvoštallat nagodit go konvenšuvdnastáhtat čađahit geatnegasvuođaideaset konvenšuvnna ulbmiliid ektui, ja dovdáhit ja jávkadit daid hehttehusaid maid olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat vásihit doaimmahettiin iežaset vuoigatvuođaid. Konvenšuvdnastáhtat galget ovddasvástidit statistihka gaskkusteami ja fuolahit ahte dat leat gávdnamis doaibmanávccahis olbmuide ja earáide. Artihkal 32 Riikkaidgaskasaš ovttasbarguKonvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte riikkaidgaskasaš ovttasbargu lea dehálaš, ja ahte dat lea dehálaš movttiidahttit dákkár ovttasbarggu doarjun dihte nationála áigumušaid ollašuhttit dán konvenšuvnna ulbmiliid ja áigumušaid, ja áigu dan oktavuođas álggahit oktasaš ulbmillaš ja beaktilis doaibmabijuid, ja vejolaš ovttasbarggus relevánta riikkaidgaskasaš ja guvllolaš organisašuvnnaiguin ja siviilaservodagain, erenoamážit doaibmanávccahis olbmuid organisašuvnnaiguin. Dákkár doaibmabijut sáhttet leat earret eará: a)sihkkarastit ahte riikkaidgaskasaš ovttasbarggus, maiddái ovdánahttinveahkkeprográmmain besset maiddái olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat searvat, á)vuoruhit ja nannet kapasitehtahuksema, earret eará lonohallat ja juogadit dieđuid, vásáhusaid, oahpahusprográmmaid ja lihkostuvvan doaimmaid, b)vuoruhit dutkanovttasbarggu ja beasatlašvuođa dieđalaš ja teknihkalaš máhtolašvuhtii, c)fuolahit teknihkalaš ja ekonomalaš veahki ovdii dárbbu mielde, earret eará dahkat vejolažžan teknologiija ja veahkkeneavvoteknologiija geavahit ja juogadit, maiddái teknologiijagaskkusteami bokte, Dán artihkkala mearrádusat eai čuoza ovttaskas stáhtaid geatnegasvuođaide mat čuvvot dán konvenšuvnna. Artihkal 33 Nationála čađaheapmi ja vákšunKonvenšuvdnastáhtat galget, iežaset hálddašanvuogádaga ektui, nammadit ovtta dahje moadde hálddahuslaš guovddáža fuolahit konvenšuvnna mearrádusaid ollašuhttima, ja galget dárkilit árvvoštallat dárbbu ásahit dahje nammadit hálddašeapmái koordinerenásahusa mii álkidahtášii doaibmabijuid álggaheami ollašuhttima várás, iešguđet surggiin ja dásiin. Konvenšuvdnastáhtat galget, iežaset riektevuogádaga ja hálddašanvuogádaga ektui, bisuhit, nannet, nammadit dahje ásahit nationála rámmanjuolggadusaid, mas leat mielde okta dahje eanet sorjjasmeahttun ásahusat, dan ektui mii lea heivvolaš, dainna ulbmilin ahte ovddidit, suodjalit ja vákšut dán konvenšuvnna ollašuhttima. Konvenšuvdnastáhtat galget, go sii nammadit dahje ásahit dakkár mekanismmaid, vuhtiiváldit daid prinsihpaid man vuođus leat stáhtus ja doaimmat mat gullet nationála ásahusaide mat ovddidit ja suodjalit olmmošvuoigatvuođaid. Siviilaservodat, ja erenoamážit olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ja organisašuvnnat maid sii ovddastit, galget váldot mielde vákšunprosessii ja ollislaččat searvat dasa. Artihkal 34 Vuoigatvuođalávdegoddi olbmuid várás geain leat hedjonan doaibmanávccatGalgá ásahuvvot vuoigatvuođalávdegoddi doaibmanávccahis olbmuid várás (dán rájes gohčoduvvon “lávdegoddi”), doaimmahit daid bargguid mat dás vuollelis namuhuvvojit.Lávdegottis galget leat go konvenšuvdna fápmuduvvo, guoktenuppelohkái áššedovdi. Maŋŋil guhttalogi dohkkeheami dahje go konvenšuvdna doaibmagoahtá galgá lávdegotti miellahttulohku lassánit guđain miellahtuin, eanemustá sáhttet leat gávccinuppelohkái miellahttu. Lávdegotti miellahtut galget doaimmahit bargguideaset persovnnalaš návccaid mielde, ja sis galgá leat alla morálalaš beaggin ja dohkálaš gelbbolašvuohta ja bargohárjáneapmi dán konvenšuvnna mearriduvvon surggiin. Konvenšuvdnastáhtat ávžžuhuvvojit vuđolaččat vuhtiiváldit konvenšuvnna 4. artihkkala nr. 3 go árvalit iežaset evttohasaid. Konvenšuvdnastáhtat galget válljet lávdegotti miellahtuid, ja das galgá deattuhit govttolaš geográfalaš ovddasteami, ahte iešguđet sivilisašuvdnavuogit ja dehálaš riektevuogádagat ovddastuvvojit, sihkkarastit dássejuvvon sohkabealálaš ovddasteami, ja váruhit ahte das leat maid mielde doaibmanávccahis áššedovdit. Lávdegotti miellahtut galget válljejuvvot čiegus jienasteami bokte, persovdnalisttu vuođul maid konvenšuvdnastáhtat leat árvalan stáhtalahtuid gaskkas šiehtadalliid oktasaš čoahkkimiin. Dákkár čoahkkimiin, gos lea mearridanváldi go guokte goalmmádasoassi lea ovddastuvvon, leat evttohasat válljejuvvon geat ožžot eanemus jienaid ja čielga eanetlogu jienaid daid konvenšuvdnastáhtaid ovddasteddjiin geat oassálastet čoahkkimis ja jienastit. Vuosttas válga galgá čađahuvvot maŋimustá guhtta mánu maŋŋil go dát konvenšuvdna fápmuduvvo. Unnimus njeallje mánu ovdal válggaid, galgá Ovttastuvvon našuvnnaid generálačálli čálalaččat váldit oktavuođa konvenšuvdnastáhtaiguin ja ávžžuhit sin ovddidit evttohasárvalusa guovtti mánu siste. Generálačálli galgá dasto ráhkadit alfabehtalaš listtu gos leat buot olbmuid namat geat dán láhkai leat árvaluvvon, ja das galgá almmuhuvvot guhte konvenšuvdnastáhta lea daid árvalan, ja dat galgá sáddejuvvot konvenšuvdnastáhtaide. Lávdegotti miellahtut galget válljejuvvot njealji jahkái. Sin sáhttá ođđasis válljet vel ovtta geardde. Guđa miellahtus geat válljejuvvojit vuosttas válggas, loahppá doaibmaáigi maŋŋil guokte jagi, dalá maŋŋil vuosttas válgga galget guhtta miellahtu nama mearriduvvot vuorbádeami bokte, maid jođiheaddji čađaha dan čoahkkimis mii lea namuhuvvon dán artihkkala nr.5. Lávdegotti guhtta ođđa miellahttu válljejuvvojit dábálaš válggaid bokte, dán artihkkala guoskevaš mearrádusaid vuođul. Jos lávdegotti miellahttu jápmá dahje geassáda dahje dieđiha ahte son man nu sivaid geažil ii sáhte doaimmahit bargguidis, de galgá konvenšuvdnastáhta gii árvalii miellahtu, nammadit eará áššedovdi geas lea máhtolašvuohta ja deavdá daid gáibádusaid mat leat mielde dán artihkkala guoskevaš mearrádusain, ja son galgá bargat lávdegottis loahppa áigodaga. Lávdegoddi mearrida iežas čoahkkinortnega. Ovttastahttojuvvon našuvnnaid generálačálli galgá fuolahit bargiid ja veahkkeneavvuid maid lávdegoddi dárbbaša doaimmahit iežas bargguid konvenšuvnna ektui, ja galgá gohččut lávdegotti vuosttas čoahkkimii. Váldočoahkkima dohkkeheami mielde galget lávdegotti miellahtut mat leat válljejuvvon dán konvenšuvnna vuođul, oažžut buhtadusa Ovttastuvvon našuvnna ruhtadoarjagiid bokte, daid eavttuid ja gáibádusaid vuođul maid Váldočoahkkin mearrida, ja galgá vuhtiiváldit ahte lávdegotti doaimmain lea stuora mearkkašupmi. Lávdegotti miellahtuin lea vuoigatvuohta oažžut geahpádusaid ja ovdamuniid, ja immunitehta mii gusto Ovttastuvvon našuvnnaid áššedovdiide, konvenšuvnna mearrádusaid vuođul ON bargiid ovdamuniid ja immunitehta birra. Artihkal 35 Konvenšuvdnastáhtaid raporttatBuot konvenšuvdnastáhtat galget, Ovttastuvvon našuvnnaid generálačálli bokte, addit lávdegoddái dievaslaš raportta čađahuvvon doaibmabijuid birra ollašuhttin dihte konvenšuvnna geatnegasvuođaid, ja ovdáneami birra dan oktavuođas, maŋimusat guokte jagi maŋŋá go konvenšuvdna dohkkehuvvui konvenšuvdnastáhtaid bealis. Konvenšuvdnastáhtat galget dan maŋŋil addit raportta juohke njealját jagi, ja muđui go lávdegoddi dan gáibit.Lávdegoddi galgá mearridit vejolaš njuolggadusaid raportta sisdollui. Konvenšuvdnastáhta gii lea addán vuosttas, dievaslaš raportta lávdegoddái, ii dárbbaš geardut ovdalis namuhuvvon dieđuid. Konvenšuvdnastáhtat geatnegahttojuvvojit lávdegoddái lágidit raporttaid rabas proseassa bokte maid lea vejolaš geahčadit, ja galget vuđolaččat vuhtiiváldit konvenšuvnna 4. artihkkala nr. 3. Raporttat sáhttet namuhit dilálašvuođaid ja váttisvuođaid mat váikkuhit konvenšuvnna geatnegasvuođaid ollašuhttimii. Artihkal 36 Raporttaid meannudeapmiLávdegoddi galgá geahčadit juohke raportta ja jos dat oaidná dárbbašlažžan raportta ektui, ovddidit árvalusaid ja oppalaš rávvagiid ja sáddet daid guoskevaš konvenšuvdnastáhtii. Konvenšuvdnastáhta sáhttá de válljet galgá go sáddet eanet dieđuid lávdegoddái. Lávdegoddi sáhttá bivdit stáhtain eanet dieđuid mat konvenšuvnna ollašuhttimii váikkuhit. Jos konvenšuvdnastáhta lea mearkkašahtti láhkai maŋŋonan raportabargguin, de sáhttá lávdegoddi dieđihit guoskevaš konvenšuvdnastáhtii ahte konvenšuvdna guorahallojuvvo luohtehahtti dieđuid vuođul mat lávdegottis leat, jos raporta ii sáddejuvvo maŋimusat golbma mánu maŋŋá dieđiheami. Ovttastuvvon našuvnnaid generálačálli galgá fuolahit ahte buot konvenšuvdnastáhtat besset geavahit raporttaid. Konvenšuvdnastáhtat galget raporttaid almmuhit iežaset riikkas, ja bidjat almmolaš geahčadeapmái daid árvalusaid ja oppalaš rávvagiid mat leat addojuvvon raporttaid oktavuođas. Lávdegoddi galgá, jos dat oaidná dan dárbbašlažžan, sáddet Ovttastuvvon našuvnnaid sierraorganisašuvnnaide, foanddaide ja prográmmaide, ja eará dohkálaš orgánaide, konvenšuvdnastáhtaid raporttaid mat sisttisdollet ávžžuhusa ja árvvoštallama ahte sii dárbbašit teknihkalaš rávvagiid dahje veahki, ovttas lávdegotti vejolaš mearkkašumiiguin ja rávvagiiguin konvenšuvdnastáhtaid ávžžuhusaid ja árvvoštallamiid ektui. Artihkal 37 Konvenšuvdnastáhtaid ja lávdegotti ovttasbarguJuohke konvenšuvdnastáhta galgá lávdegottiin ovttasbargat ja veahkehit lávdegotti miellahtuid čađahit válddiset. Lávdegoddi galgá konvenšuvdnastáhtaid ektui garrasit deattuhit movt nationála dásis galggašii nannet návccaid konvenšuvnna ollašuhttimii, nugo riikkaidgaskasaš ovttasbarggu bokte. Artihkal 38 Lávdegotti oktavuođat eará orgánaiguinDainna ulbmilin ahte ovddidit konvenšuvnna beaktilis ollašuhttima, ja oalgguhit riikkaidgaskasaš ovttasbargui konvenšuvnna mearriduvvon surggiin, a) galgá sierraorganisašuvnnain ja eará ON-orgánain vuoigatvuohta ovddastuvvot go konvenšuvnna mearrádusaid ollašuhttin mat gullet sin válddi vuollái, meannuduvvojit. Lávdegoddi sáhttá gohččut sierraorganisašuvnnaid ja eará dohkálaš orgánaid maid dat oaidná ávkkálažžan, addit áššedovdi ráđiid movt konvenšuvnna galggašii ollašuhttit daid surggiin mat gullet iešguđetge válddi vuollái. Lávdegoddi sáhttá ávžžuhit sierraorganisašuvnnaid ja eará ON-orgánaid ovdanbuktit raporttaid movt sii leat ollašuhttán konvenšuvnna ulbmiliid daid surggiin mat gullet sin válddi vuollái, á) Lávdegoddi galgá, go čađaha válddis, dárbbu mielde jearrat ráđiid eará áigeguovdilis orgánain mat leat ásahuvvon riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođakonvenšuvnnaid mearrádusaid vuođul, vai geavat šaddá nu ovttalágan go vejolaš raporttaid njuolggadusaid dáfus ja árvalusaid ja oppalaš rávvagiid dáfus, ja vealtat bargamis duppalit ja latnjalassii. Artihkal 39 Lávdegotti raporttatLávdegoddi galgá juohke nuppi jagi Váldočoahkkimii ja Ekonomalaš ja sosiála ráđđái addit raportta doaimmaidis birra, ja das lea vejolaš addit árvalusaid ja oppalaš rávvagiid raporttaid geahčademiid ja dieđuid vuođul maid stáhtain lea ožžon. Dát árvalusat ja oppalaš rávvagat galget laktojuvvot lávdegotti raportii, ovttas vejolaš cealkámušain konvenšuvdnastáhtaid bealis. Artihkal 40 Šiehtadalliid oktasaš čoahkkinKonvenšuvdnastáhtat galget jeavddálaččat lágidit šiehtadalliid oktasaščoahkkima gos meannudit buot áššiid mat gusket konvenšuvnna ollašuhttimii. Maŋimustá guhtta mánu maŋŋá go konvenšuvdna boahtá fápmui, galgá Ovttastuvvon našuvnnaid generálačálli bovdet šiehtadalliid oktasaščoahkkimii. Ovttastuvvon našuvnnaid generálačálli galgá bovdet oktasaščoahkkimiidda juohke nuppi jagi dahje go oktasaščoahkkin mearrida. Artihkal 41 Vuođđodokumeanttaid registrerejeaddji (depositára)Ovttastuvvon našuvnnaid generálačálli galgá doaibmat konvenšuvnna registrerejeaddjin. Artihkal 42 VuolláičállinKonvenšuvnna sáhttet buot konvenšuvdnastáhtat ja guvllolaš integrašuvnna organisašuvnnat vuolláičállit Ovttastuvvon našuvnnaid váldoviesus New York:s, njukčamánu 30.beaivve 2007 rájes. Artihkal 43 DohkkeheapmiKonvenšuvdna galgá dohkkehuvvot vuolláičálli stáhtaid bealis ja formálalaččat duođaštuvvot guvllolaš integrašuvnna organisašuvnnaid bealis mat leat vuolláičálli organisašuvnnat. Konvenšuvdna galgá rabas buot stáhtaide dahje guvllolaš integrašuvnna organisašuvnnaide geat eai leat vuolláičállán konvenšuvnna. Artihkal 44 Guvllolaš integrašuvnna organisašuvnnat“Guvllolaš integrašuvnna organisašuvdna” mearkkaša organisašuvdna mas leat mielde ráđđejeaddji stáhtat dihto guovllus, mat iežaset miellahttostáhtain leat ožžon váldi mearridit konvenšuvnna guoski áššiid. Dákkár organisašuvnnat galget iežaset almmolaš duođaštusas dahje dohkkehandokumeanttas duođaštit man stuora váldi sis lea konvenšuvnna guoskevaš áššiide. Sii galget maid dieđihit konvenšuvdnadokumeantta registrerejeaddjái buot ávnnaslaš rievdadusaid válddi hárrái. Konvenšuvnna doahpagii “konvenšuvdnastáhtat” gullet maid dákkár organisašuvnnat. 45. artihkkala nr. 1 ja 47. artihkkala nr. 2 ja 3 mearriduvvon ulbmiliid ektui eai váldojuvvo mielde dakkár dokumeanttat maid guvllolaš integrašuvnna organisašuvdna lea registreren. Guvllolaš integrašuvnna organisašuvnnat sáhttet dakkár áššiin mat gusket válddiset vuollái, geavahit vuoigatvuođaset jienastit šiehtadalliid oktasaščoahkkimis, jienaiguin mat vástidit konvenšuvnna miellahttustáhtaid logu. Dákkár organisašuvdna ii galgga geavahit jienastanvuoigatvuođa jos organisašuvnna miellahttustáhta geavaha iežas jienastanvuoigatvuođa, ja nuppe guvlui. Artihkal 45 FápmuibidjanKonvenšuvdna boahtá fápmui golbmalogát beaivvi maŋŋil dan beaivvi go guoktelogát buorrindohkkehan- dahje doaibmadokumeanta lea registrerejuvvon. Konvenšuvdna boahtá fápmui golbmalogát beaivvi maŋŋil go dan buorrindohkkehan- duođaštan- dahje doaibmadokumeanta lea registrerejuvvon, ja dat guoská daid stáhtaide dahje guvllolaš integrašuvnna organisašuvnnaide mat leat buorrindohkkehan, almmolaččat duođaštan dahje dohkkehan konvenšuvnna maŋŋil go guoktelogát buorrindohkkehan- dahje doaibmadokumeanta lea registrerejuvvon. Artihkal 46 SpiehkastatIi leat vejolaš spiehkastit dakkár áššiin mat eai soaba konvenšuvnna mearriduvvon ulbmiliidda ja áigumušaide.Spiehkastagaid sáhttá vaikko goas heaittihit. Artihkal 47 RievdadusatJuohke konvenšuvdnastáhta sáhttá árvalit rievdadit konvenšuvnna ja sáddet árvalusa Ovttastuvvon našuvnnaid generálačállái. Generálačálli galgá almmuhit buot rievdadusárvalusaid konvenšuvdnastáhtaide, ja gohčut dieđihit jos sii háliidit šiehtadalliid oktasaščoahkkima digaštallat ja jienastit árvalusaid badjel. Jos okta goalmmátoassi konvenšuvdnastáhtain maŋimustá njeallje mánu siste dieđihanbeaivvi rájes háliidit dakkár konfereanssa, de galgá generálačálli bovdet konferensii Ovttastuvvon našuvnnaid bokte. Buot rievdadusaid sáhttá mearridit jos guokte goalmmátoassi konvenšuvdnastáhtain leat čoahkkimis ja jienastit, ja rievdadusaid galgá generálačálli sáddet Ovttastuvvon našuvnnaid váldočoahkkimii meannudeapmái, ja dasto buot konvenšuvdnastáhtaide dohkkeheapmái. Rievdadus mii lea mearriduvvon ja dohkkehuvvon dán artihkkala nr.1 mielde, galgá fápmuduvvot golbmalogát beaivvi maŋŋá go dihto meari dohkkehandokumeanttat mat vástidit guokte goalmmátoasi leat registrerejuvvon. Rievdadus boahtá fápmui golbmalogát beaivvi maŋŋil go konvenšuvdnastáhta lea dohkkehandokumeantta registreren. Rievdadus geatnegahttá dušše daid konvenšuvdnastáhtaid geat dan leat dohkkehan. Jos šiehtadalliid oktasaščoahkkin mearrida konsensusa vuođul, de galgá mearriduvvon ja dohkkehuvvon rievdadus dán artihkkala nr. 1 mielde, ja dat guoská dušše 34., 38., 39., ja 40. artihkkalii, boahtit fápmui golbmalogát beaivvi maŋŋá go leat registrerejuvvon dihto meari dohkkehandokumeanttat mat vástidit guokte goalmmátoasi konvenšuvdnastáhtaid logu dalle go rievdadus mearriduvvui. Artihkal 48 EretcealkinKonvenšuvdnastáhta sáhttá eretcealkinalmmuhusa bokte almmuhit Ovttastuvvon našuvnnaid generálačállái ahte háliida eretcealkit konvenšuvnna. Eretcealkin doaibmagoahtá jagi maŋŋá dan beaivvi rájes go generálačálli oaččui eretcealkinalmmuhusa. Artihkal 49 TeakstahámitKonvenšuvnna teaksta galgá bissut fámus dálá hámis. Artihkal 50 Doallevaš teavsttatDán konvenšuvnna arábalaš, kinnalaš, eŋgelas, fránska, ruoššalaš ja spánskalaš teavsttat leat buohkat seamma doallevaččat. Duođaštettiin dan de leat vuolláičállit, iežaset ráđđehusaid dárkilis fápmudusain, vuolláičállán dán konvenšuvnna.

KONVENŠUVDNA VUOIGATVUOĐAIN MAT GUSKET OLBMUIDE GEAIN LEAT HEDJONAN DOAIBMANÁVCCAT

Ovdasárdni

Stáhtat mat leat mielde dán konvenšuvnnas,

a)muittuhit prinsihpaid maid Ovttastuvvon našuvnnaid lihttu lea mearridan, mat dovddastit ahte buot olmmošsohkagotti miellahtuin leat iežaset olmmošárvvut ja massemeahttun vuoigatvuođat, ja ahte dat leat vuođđun friddjavuhtii, vuoiggalašvuhtii ja máilmmiráfái,

á)dovddastit ahte Ovttastuvvon našuvnnat, Máilmmiviidosaš olmmošvuoigatvuođajulggaštus ja riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođakonvenšuvnnat, leat mearridan ja sohpan ahte juohkehaččas lea vuoigatvuohta namuhuvvon vuoigatvuođaide ja friddjavuođaide, almmá erohusmeannudeami man ge láhkai.

b)duođaštit ahte buot olmmošvuoigatvuođat ja vuođđofriddjavuođat leat oppalaččat ja juogakeahttá, oktiigullevaččat ja dárbbašit guđet guimmiideaset, ja dan ahte lea dárbu sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset ollislaččat návddašit vuoigatvuođaideaset ja friddjavuođaideaset, almmá erohusmeannudeami haga.

c)muittuhit Riikkaidgaskasaš konvenšuvnna ekonomalaš, sosiála ja kultuvrralaš vuoigatvuođaid birra, Riikkaidgaskasaš konvenšuvnna siviila ja politihkalaš vuoigatvuođaid birra, Riikkaidgaskasaš konvenšuvnna heaittihit buot lágan nállevealaheami, Konvenšuvnna heaittihit buot lágan nissonvealaheami, Konvenšuvnna eastadit illástemiid ja eará ilgadis olmmošmeahttun dahje eará heajos meannudeami dahje ráŋggášteami, Konvenšuvnna mánáid vuoigatvuođain ja Riikkaidgaskasaš konvenšuvnna suodjalit buot guossebargiid ja sin bearrašiid

č)dovddastit ahte doaibmanávccahisvuohta lea doaba mii dađis ovdána, ja ahte doaibmanávccahisvuohta vuolgá das go olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat iežaset birrasis vásihit heajos miellaguottuid ja heađuštemiid mat hehttejit sin ollislaččat searvamis servodahkii seamma láhkai go earát,

d)dovddastit ahte Máilmmi doaibmaprográmma prinsihpat ja njuolggadusat mat gusket olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat ja ON standárdanjuolggadusat mat dovddastit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat seammalágan vejolašvuođaid, garrasit váikkuhit dasa mo ovddidit, hábmet ja árvvoštallat politihkalašdoaimmaid riikkadásis, regionála ja riikkaidgaskasaš dásis, dainna ulbmilin ahte eanet vel sihkkarastit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat seamma vejolašvuođaid,

đ)mat deattuhit ahte áššit mat gusket doaibmanávccahisvuhtii galget leat oassin áigeguovdilis guoddevaš ovdánahttinstrategiijain,

e)dovddastit maiddái ahte olbmuid vealaheapmi hedjonan doaibmanávccaid geažil rihkku olbmo árvvolašvuođa ja iešárvvu,

f)dovddastit viidáseappot ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat leat iešguđetláganat,

g)dovddastit dárbbu ovddidit ja suodjalit olmmošvuoigatvuođaid buot olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat, maiddái sin geat dárbbašit viiddis veahkkedoaimmaid,

h)fuolastuvvet go olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat, váikko sis leat ge máŋggalágan neavvut ja doaibmabijut ain vásihit hehttehusaid go háliidit searvat servodagas nu go buot earát, ja go sin olmmošvuoigatvuođat ain rihkkojuvvojit miehtá máilmmi,

i)dovddastit ahte riikkaidgaskasaš ovttasbargu lea dehálaš jos galggaš miehtá máilmmi sáhttit buoridit doaibmanávccahis olbmuid eallineavttuid, ja erenoamážit ovdáneaddjiriikkain,

j)dovddastit ahte doaimmat maid olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat čađahit leat mávssolaččat báikegottiid čálgodoaimmaide ja girjáivuhtii, ja doaibmanávccahis olbmot besset návddašit olmmošvuoigatvuođaideaset ja vuođđofriddjavuođaideaset ollásit, ja searvat servodateallimii, de sii leat de mielde nannemin oktiigullevašvuođa, ja loktemin servodaga olmmošlaš, sosiála ja ekonomalaš ovdáneami, ja nu eastadit geafivuođa, ja dat lea stuora lávki ovddasguvlui,

k)dovddastit ahte olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat lea dehálaš doalahit iežaset individuála iehčanasvuođa ja sorjjasmeahttunvuođa, earret eará friddjavuođa ieža beassat mearridit,

l)oaivvildit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat berrejit oažžut vejolašvuođa aktiivvalaččat searvat proseassaide gos politihkka ja prográmmat mearriduvvojit, erenoamáš dakkár áššiid oktavuođas mat njuolgut gusket sidjiide,

m) fuolastuvvet go olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat gillájit máŋggalágan dahje duođalaš vealaheami olmmošnáli, ivnni, sohkabeali, giela, osku, politihkalaš dahje earálágan oaiviliid geažil, našuvnnalaš, etnalašvuođa, eamiálbmot- dahje sosiáladuogáža geažil, ja opmodaga, riegádeami, agi dahje stáhtusa geažil.

n)dovddastit ahte nissoniin ja mánáin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea stuorit riska, sihke ruovttus ja muđui, gillát veahkaválddálašvuođa, fysalaš illásteami dahje veagalváldima, fuolahusváilevašvuođa dahje olggušteami, illásteami dahje geavaheami,

o)dovddastit ahte mánát geain leat hedjonan doaibmanávccat berrejit beassat návddašit buot olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid, seammá go buot eará mánát, ja muittuhit ahte Mánáidvuoigatvuođaid konvenšuvnna stáhtat leat váldán badjelasas ollašuhttit daid geatnegasvuođaid,

p)deattuhit ahte buot doaimmat mat álggahuvvojit dainna ulbmiliin ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset návddašit olmmošvuoigatvuođaideaset ja vuođđofriddjavuođaideaset, galget maiddái sisttisdoallat sohkabealperspektiivva,

r)deattuhit dan duohtavuođa ahte eanaš olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ellet geafivuođas, ja dan oktavuođas dovddahit duođalaš dárbbu geahpedit geafivuođa negatiivvalaš váikkuhusaid daid olbmuid guovdu geain leat hedjonan doaibmanávccat,

s)dihtet ahte jos galggaš sáhttit doarvái bures suddjet daid olbmuid geain leat hedjonan doaibmanávccat, de dat eaktuda ráfi ja sihkkarvuođa, mii eaktuda fas ahte ON-lihtu ulbmilat ja prinsihpat ollislaččat árvvusadnojuvvojit, ja nu maiddái gustovaš olmmošvuoigatvuođagaskaoamit, erenoamážit vearjoriidduid ja vieris vuollásteami oktavuođas,

š)dovddastit ahte jos olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat galget beassat návddašit buot olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid, de fertejit sii beassát geavahit fysalaš, sosiála, ekonomalaš ja kultuvrralaš fálaldagaid, ja dearvvašvuođa ja oahppofálaldagaid ja diehtojuohkin- ja gulahallanfálaldagaid,

t)ipmirdit ahte ovttaskas olbmo geatnegasvuohta lea ovddidit daid vuoigatvuođaid mat Riikkaidgaskasaš “Bill of Human Rights” 1 leat dohkkehuvvon, ovddiduvvon ja doahttaluvvon, dan sivas go ovttaskas olbmos leat geatnegasvuođat eará olbmuid ektui ja dan servodaga ektui gos eallá,

ŧ)nannosit jáhkkit ahte bearrašis lea lunddolaš ja guovddášsadji servodagas, mas lea riekti suddjemii sihke servodaga ja stáhta bealis, ja fuolahit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat ja sin bearašlahtuide seammá vuoigatvuođaid suddjemii ja veahkkái vai bearaš sáhttá váikkuhit dasa ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset návddašit vuoigatvuođaideaset seamma láhkai go earát.

u)oskot ahte viiddis ja ollislaš riikkaidgaskasaš konvenšuvdna ovddidit ja suddjet vuoigatvuođaid ja árvvolašvuođa daid olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat, lea dehálaš gaskaoapmi njulget stuora sosiála erohusaid maid olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat leat šaddan gillát, ja áŋgiruššat seammadássásaš oassálastima ovdii buot surggiin mat gusket siviila, politihkalaš, ekonomalaš, sosiála ja kultuvrralaš eallimii, sihke industriijariikkain ja ovdáneaddjiriikkain,

ja leat soahpan čuovvovaččat:

Artihkal 1 Ulbmil

Konvenšuvnna ulbmil lea ovddidit, suddjet ja sihkkarastit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat ollislaš ja dásseárvosaš vuoigatvuođaid návddašit buot olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid, ja ovddidit gudnečájeheami sin vuođđoárvvuide.

Olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat leat ee. olbmot geain leat guhkesáiggi fysalaš, mentála, intellektuála dahje eará doaibmanávccahisvuohta mii čuohcá dovddaipmárdussii, ja dat ovttas iešguđetlágan hehttehusaiguin heađuštit sin ollislaččat ja beaktilit searvamis servodatdoaimmaide, seamma láhkai go earát.

Artihkal 2 Meroštusat

Dán konvenšuvnnas gustojit čuovvovaš meroštusat:

“Gulahallan” doahpagii gusket ee.: giella, teksten, čuokkesčála, taktiila gulahallan, stuoračála, multimedia fálaldagat nu go čállosat, jietna, álkeslohkangiella, girjelohkan, molssaevttolaš ja dievasmahtti gulahallanvuogit, -ávdnasat ja –hámit, nu maiddái áigeguovdilis diehtojuohkin- ja gulahallanteknologiija.

“Giella” meroštus: Hállan-/hupmangiella ja seavagiella ja eará hálakeahtes gulahallan.

“Vealaheapmi hedjonan doaibmanávccaid geažil” meroštus: Juohkelágan erohusmeannudeapmi, olggušteapmi dahje ráddjehus olbmuid hedjonan doaibmanávccaid geažil, dainna ulbmiliin ja viggamušain ahte gáržžidit dahje heaittihit dohkkeheami, návddašeami dahje doaibmama, mat buohkain leat, buot olmmošlašvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid politihkalaš, ekonomalaš, sosiála, kultuvrralaš, siviila dahje eará surggiin. Dasa gullá buot lágan vealaheapmi, nu go biehttalit addimis govttolaš láhčinfálaldagaid.

“Govttolaš láhčin” mearkkaša: dárbbašlaš ja ulbmillaš rievdadusat ja heivehallamat mat eai mielddisbuvtte eahpegovttolaš- dahje lassinoađi, jos dihto oktavuođas dasa šaddá dárbu, sihkkarastin dihte ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot návddašit ja čađahit buot olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid nu go eará olbmot muđui.

“Oppa máilmmálaš hábmen” mearkkaša: hábmet buktagiid, birrasa, prográmmaid ja bálvalusaid dáinna lágiin ahte buohkat sáhttet daid geavahit, nu ollu go lea vejolaš, almmá heiveheami ja erenoamáš hábmema haga, “Oppa máilmmálaš hábmen” ii mearkkaš ahte dihto joavkkut geain leat hedjonan doaibmanávccat eai beasa geavahit eará veahkkeneavvuid jos dan dárbbašit.

Artihkal 3 Oppalaš prinsihpat

Konvenšuvnna prinsihpat:

a)olbmuid vuođđoárvvuid gudnejahttin, ovttaskas olbmo iešmearridanvuoigatvuohta mearridit áššiidis, ja sorjjasmeahttunvuohta,

á)Vealatkeahtesvuohta,

b)dievaslaš ja ulmmálaš oassálastin ja searvadahttin servodahkii

c) árvvusatnit erohusaid ja dohkkehit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat leat mielde ovddideamen olmmošlaš máŋggabealatvuođa ja olmmošlaš luonddu

č)seammalágan vejolašvuođat

d)beasatlašvuohta

đ)dásseárvu albmáid ja nissoniid gaskka

e)árvvusatnit ahte mánát geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot ovdánahttinvejolašvuođaid ja árvvusatnit sin vuoigatvuođaid doalahit iešvuođadovdduset.

Artihkal 4 Oppalaš geatnegasvuođat

Konvenšuvdnastáhtat geatnegahttojuvvojit sihkkarastit ja ollislaččat ollašuhttit olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid daid olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat, ja buot oktavuođain vealaheami haga hedjonan doaibmanávccaid geažil. Dan ulbmila ollašuhttimii leat konvenšuvdnastáhtat geatnegahttojuvvon

a)bidjat buot láhkavuđđosaš, hálddahuslaš ja earálágan doaibmabijuid johtui mat leat dárbbašlaččat duohtandahkat daid vuoigatvuođaid mat dán konvenšuvnnas leat mearriduvvon,

á)bidjat buot heivvolaš doaibmabijuid johtui, maiddái lágaid, rievdadit dahje fámuhuhttit dálá lágaid, láhkaásahusaid, dološ vieruid ja geavada mat vealahit olbmuid geain leat hedjonan doaibmanávccat,

b)deastta váldit das ahte olmmošvuoigatvuođat mat gusket olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat galget suodjaluvvot ja ovddiduvvot buot politihkalaš surggiin ja prográmmain,

c)hilgut buot doaimmaid ja bargodábiid mat eai soaba dán konvenšuvdnii, ja sihkkarastit ahte almmolaš eiseválddit ja almmolaš ásahusat čuovvolit konvenšuvnna mearrádusaid,

č)bidjat heivvolaš doaibmabijuid johtui sihkkarastin dihte ahte ii oktage olmmoš, organisašuvdna dahje priváhta fitnodat galgga vealahit olbmuid hedjonan doaibmanávccaid geažil,

d)álggahit dahje ovddidit dutkan- ja ovddidandoaimmaid gálvvuid, bálvalusaid, ávdnasiid, huksehusaid, rusttegiid ja válmmas buohkaide heivehuvvon olgoguovlluid várás konvenšuvnna 2. artihkkala čilgehusa vuođul, ja eaktun berre leat ahte eai gáibit eahpegovttolaš hálddašeami ja ruhtadeami áimmahuššat daid olbmuid erenoamáš dárbbuid geain leat hedjonan doaibmanávccat, ja buoridit sin beasatlašvuođa ja geavaheami, ja vuoruhit oppamáilmmálaš hábmema ráhkadettiin standárddaid ja njuolggadusaid,

đ)álggahit dahje ovddidit ođđa teknologiija guoskevaš dutkandoaimmaid, ja fuolahit ahte dat leat olámuttus buohkaide ja ahte buohkat besset daid geavahit, nu go diehtojuohkin- ja gulahallanteknologiija, mátkkoštanveahkkeneavvut, rusttegat ja teknihkalaš veahkkeávdnasat maid olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat dárbbašit, ja teknologiija govttolaš haddái vuoruhuvvo,

e)addit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat áigeguovdilis dieđuid johtinveahkkeávdnasiid, rusttegiid ja teknihkalaš veahkkeávdnasiid birra, dás maiddái ođđa teknologiija, ja eará lágan veahki ja doarjaga,

f)konvenšuvnna guoski vuoigatvuođaid birra álggahit oahpahusa fágaolbmuide ja bargiide geat barget olbmuiguin geain leat hedjonan doaibmanávccat, vai sii njuovžilit besset addit veahki ja bálvalusaid mat gustojeaddji vuoigatvuođaid bokte leat dáhkiduvvon.

Buot konvenšuvdnastáhtat geatnegahttojuvvojit bargat buot maid sáhttet vai ekonomalaš, sosiála ja kultuvrralaš vuoigatvuođat dađis čađahuvvojit ollislaččat, ja jos lea dárbu riikkaidgaskasaš ovttasbarggu bokte, ja nu ahte dat eai čuoza konvenšuvnna geatnegasvuođaide mat álbmotrievtti ektui doaibmagohtet gaskameahttumit.

Láhkabarggus ja politihka čađaheamis dainna ulbmilin ahte ollašuhttit konvenšuvnna mihttomeriid, ja eará mearridanproseassain gos meannudit áššiid mat gusket olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat, galget konvenšuvdnastáhtat aktiivvalaččat gulahallat ja ráđđádallat doaibmanávccahis olbmuiguin, maiddái doaibmanávccahis mánáiguin, daid organisašuvnnaid bokte mat sin ovddastit.

Ii oktage mearrádus dán konvenšuvnnas leat vuostálagaid mearrádusaid mat buorebut sáhttet ollašuhttit doaibmanávccahis olbmuid vuoigatvuođaid, ja maid sáhttá váldit mielde áššebeali guoskevaš stáhta lágaide dahje álbmotrievttálaš čállosiidda. Olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid mat lahkamearrádusaid, šiehtadusaid, láhkaásahusaid dahje árbevirolašrievtti vuođul leat dohkkehuvvon ja gustojit konvenšuvdnastáhtas, ii sáhte gáržžidit dahje hilgut dainna gáibádusain ahte dát konvenšuvdna ii dohkket diekkár vuoigatvuođaid dahje friddjavuođaid dahje dohkkeha daid dušše muhtun muddui.

Konvenšuvnna mearrádusat galget gustot buot lihttostáhtain, almmá gáržžidemiid dahje spiehkastagaid haga.

Artihkal 5 Ovttaláganvuohta ja vealatkeahtesvuohta

Konvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte láhka guoská buohkaide seamma láhkai, ja ahte sis lea buohkain vuoigatvuohta suodjaleapmái ja ovdamuniide maid láhka addá, vealaheami haga.

Konvenšuvdnastáhtat galget gieldit buot lágan vealaheami hedjonan doaibmanávccaid geažil ja sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot ovttalágan ja beaktilis ja rievttálaš suodjaleami vealaheami vuostá, beroškeahttá sivain.

Dainna ulbmilin ahte ovddidit ovttaláganvuođa ja gomihit vealaheami galget konvenšuvdnastáhtat álggahit ulbmillaš doaibmabijuid sihkkarastin dihte govttolaš láhčima.

Erenoamáš doaibmabijut mat leat dárbbašlaččat hoahpuhit dahje olahit duohta ovttaláganvuođa doaibmanávccahis olbmuin, eai galgga dán konvenšuvnna ektui adnojuvvot vealaheapmin.

Artihkal 6 Nissonat geain leat hedjonan doaibmanávccat

Konvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte nissonat ja nieiddat geain leat hedjonan doaibmanávccat vásihit máŋggabealat vealaheami, ja dan oktavuođas galget doaibmabijut biddjojuvvot johtui vai sii besset návddašit buot olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid ollislaččat ja seamma láhkai go earát.

Konvenšuvdnastáhtat galget álggahit ulbmillaš doaibmabijuid sihkkarastit nissoniidda dievaslaš ovdánanvejolašvuođaid, lihkostuvvama ja buoret váikkuhanvejolašvuođaid, dáhkidan dihte ahte nissonat besset čađahit ja návddašit dán konvenšuvnna mearriduvvon olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid.

Artihkal 7 Mánát geain leat hedjonan doaibmanávccat

Konvenšuvdnastáhtat galget álggahit buotlágan ulbmillaš doaibmabijuid sihkkarastit ahte mánát geain leat hedjonan doaibmanávccat ollislaččat besset návddašit buot olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid nu go eará mánát.

Buot daguin mat gusket mánáide geain leat hedjonan doaibmanávccat galgá vuosttažettiin vuhtiiváldit máná buoremusa.

Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte mánáin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta friddja dovddahit iežaset oaiviliid buot áššiin mat sidjiide gusket, ja ahte sin oaivilat agi ja rávisvuođa ektui deattuhuvvojit, seammá go eará mánáid, ja ahte sis lea vuoigatvuohta oažžut veahki heivehuvvon doaibmanávccahisvuhtii ja ahkái vai sáhttet čađahit vuoigatvuođaideaset.

Artihkal 8 Dihtomielalašvuohta

Konvenšuvdnastáhtat leat geatnegahttojuvvon mearridit hohppos, beaktilis ja ulbmillaš doaibmabijuid

a)nannet dihtomielalašvuođa olles servodagas, maiddái bearrašis, olbmuid birra geain leat hedjonan doaibmanávccat, ja ovddidit árvvolašvuođa mii nanne daid vuoigatvuođaid ja árvvu maid olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ánssášit,

á) vuosttaldit stereotiippaid, ovdagáttuid ja vahátlaš geavadiid mat gusket doaibmanávccahis olbmuide, maiddái daid mat leat vuođđuduvvon sohkabeallái ja ahkái, juohke suorggis eallimis,

b) nannet dihtomielalašvuođa vuođđogálggaid, máhtolašvuođa, návccaid ja doaimmaid ektui mat gusket doaibmanávccahis olbmuide.

Doaibmabijut mat dárbbašuvvojit ollašuhttimii:

a)álggahit ja bisuhit beaktilis almmolaš dihtomielalašvuođaáŋggirdemiid dainna ulbmilin ahte:

i)oažžut áddejumi daid vuoigatvuođaide mat gullet olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat,

ii)ovddidit positiivvalaš miellagáttuid ja servodatberošteaddji diđolašvuođa daid olbmuid ektui geain leat hedjonan doaibmanávccat,

iii)áŋgiruššat dan ovdii ahte vuođđogálggat, máhtolašvuohta ja návccat mat leat olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat dohkkehuvvojit, ja dasa gusket maid doaimmat maid sii čađahit bargosajis ja bargomárkanis,

á)áŋgiruššat dan ovdii ahte vuoigatvuođat mat leat doaibmanávccahis olbmuin árvvusadnojuvvojit, buot oahppodásiin, ja dat guoská maiddái buot ahkásaš mánáide,

b)oalgguhit buot mediaid meannudit olbmuid geain leat hedjonan doaibmanávccat dán konvenšuvnna ulbmiliid ektui,

c)bidjat johtui oahppoprográmmaid buoridit dihtomielalašvuođa daid olbmuid birra geain leat hedjonan doaibmanávccat ja sin vuoigatvuođaid birra.

Artihkal 9 Beasatlašvuohta

Vai olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat galget beassat eallit iešráđálaččat, ja ollislaččat searvat buot surggiin eallimis, de galget konvenšuvdnastáhtat álggahit ulbmillaš doaibmabijuid sihkkarastit ahte doaibmanávccahis olbmot besset geavahit fysalaš birrasa, fievrridanfálaldagaid, čuvgendoaimmaid ja gulahallanbálvalusaid, nu go diehtojuohkin- ja gulahallanteknologiija ja -vuogádagaid, ja eará fálaldagaid ja bálvalusaid maid buohkat muđui besset geavahit, sihke gávpogiin ja doaresbealbáikkiin. Doaibmabijut, mat galget maid dovddiidahttit ja jávkadit buot hehttehusaid ja váttisvuođaid mat váikkuhit beasatlašvuhtii, leat:

a)huksehusat, geainnut, fievrrideapmi ja eará fálaldagat mat čađahuvvojit olgun ja siste, dás maiddái skuvllat, ássanviesut, dearvvašvuođabálvaluslanjat ja bargosajit,

á)diehtojuohkin, gulahallan ja eará bálvalusat, dás maiddái elektronalaš bálvalusat ja heahtebálvalusat.

Konvenšuvdnastáhtat galget maid álggahit ulbmillaš doaibmabijuid dainna ulbmilin ahte

a)ovdánahttit, ovddidit ja gozihit unnimusstandárddaid čađaheami ja njuolggadusaid mat gusket huksehusaid, rusttegiid ja válmmas olgoguovlluid njuolggadusaide ja bálvalusaid mat leat buohkaid várás,

á)sihkkarastit ahte priváhta fitnodagat mat fállet huksehusaid, rusttegiid ja válmmas olgoguovlluid maid buohkat besset geavahit, vuhtiiváldet ahte dat galget beasatlaččat olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat,

b)fuolahit ahte guoskevaš bealit ožžot oahpahusa beasatlašvuođa birra mat gusket olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat,

c)fuolahit ahte huksehusain ja eará rusttegiin ja válmmas olgoguovlluin maid buohkat besset geavahit, leat čuokkesčálagalbbat maid lea álki lohkat ja ipmirdit,

č)fuolahit ahte olbmot dahje eallit ja gaskkusteaddjit, nu go ofelaččat, lohkkit ja ámmát seavagielatdulkkat sáhttet veahkehit vai beasatlašvuohta huksehusaide ja eará almmolaš visttiide šaddá álkit,

d)ovddidit eará ulbmillaš veahki ja doarjaga olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat sihkkarastin dihte sidjiide dárbbašlaš dieđuid,

đ)áŋgiruššat dan ovdii ahte olbmot geain leat vuoliduvvon doaibmanávccat besset geavahit ođđa diehtojuohkin- ja gulahallanteknologiija fálaldagaid ja –vuogádagaid, maiddái Interneahta,

e)nu árrat go vejolaš hábmet, ovddidit, buvttadit ja almmustahttit diehtojuohkin- ja gulahallanteknologiija ja –vuogádatfálaldagaid, vai teknologiijat ja vuogádagat leat gávdnamis nu hálbái go vejolaš.

Artihkal 10 Riekti eallimii

Konvenšuvdnastáhtat duođaštit ahte juohke olbmos lea riekti eallimii, ja sii áigot čađahit dárbbašlaš doaibmabijuid sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat duođas besset návddašit iežaset rievtti, seammá dásis go earát.

Artihkal 11 Riskadilit ja humanitára heahtedilit

Konvenšuvdnastáhtat galget, álbmotrievtti geatnegasvuođaid, riikkaidgaskasaš humanitáravuoigatvuođaid ja riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođaid mielde, mearridit buot dárbbašlaš doaibmabijuid sihkkarastit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat suodjaleami ja sihkkarvuođa riskadiliin, dás maiddái vearjoriidduin, humanitára heahtediliin ja luondduroasuin.

Artihkal 12 Láhka gusto buohkaide

Konvenšuvdnastáhtat dáhkidit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta dohkkehuvvot olmmožin rievttálaš oktavuođas.

Konvenšuvdnastáhtat galget dovddastit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat leat rievttálaš doaibmanávccat nu go buot earáin, juohke suorggis eallimis.

Konvenšuvdnastáhtat galget álggahit ulbmillaš doaibmabijuid fállan dihte olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat dan doarjaga maid dárbbašit geavahit iežaset rievttálaš doaibmanávccaid.

Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte buot doaibmabijuin mat gustojit rievttálaš doaibmanákcii, leat njuolggadusat mat sisttisdollet ulbmillaš ja beaktilis suodjalanmekanismmaid hehtten dihte boasttugeavaheami riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođaid mearrádusaid mielde. Dákkár mekanismmat galget sihkkarastit ahte rievttálaš doaibmanávccaid guoskevaš doaibmabijut árvvusatnet ovttaskas olbmo vuoigatvuođaid, dáhtu ja erenoamášvuođaid, ahte eai gávdno soahpameahttunvuođat ja sávakeahtes váikkuhusat, ahte dat leat buorit ja heivehuvvon ovttaskas olbmo birrasii, ahte dat doibmet oanehis áiggi ja jeavddálaččat dárkkistuvvojit gelbbolaš, sorjjasmeahttun ja bealátkeahtes eiseválddiin dahje riekteásahusas. Suodjalanmekanismmat galget heivehuvvot doaibmabijuide mat gusket ovttaskas olbmo vuoigatvuođaide ja beroštumiide.

Dán artihkkala mearrádusaid mielde galget konvenšuvdnastáhtat álggahit ulbmillaš ja beaktilis doaibmabijuid sihkkarastit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat leat seamma vuoigatvuođat eaiggádit dahje árbet opmodaga, dárkkistit iežaset ekonomiija, oažžut báŋkoloana, pántaloana dahje eará lágan vealgeortnegiid.

Artihkal 13 Beassat geavahit riektevuogádaga

Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot buriid fálaldagaid geavahit riektevuogádaga seamma láhkai go earát, earret eará ahte prosedyrat ja áššit láhččojuvvojit agi ektui, vai sii álkit besset doaibmat njuolggo dahje eahpenjuolggo oassálastin, nu go vihtanin, buot osiin áššemeannudeamis, maiddái áššedutkamis ja eará ráhkkanahtti dásiin.

Sihkkarastin dihte riektevuogádahkii beaktilis beasatlašvuođa olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat, galget konvenšuvdnastáhtat ovddidit heivvolaš oahpahusa sidjiide geat barget riekteáššiiguin, nugo politiijat ja giddagasbargit.

Artihkal 14 Friddjavuohta ja persovnnalaš sihkkarvuohta

Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte buohkain geain leat hedjonan doaibmanávccat, seammá láhkai go earát

a)leat vuoigaduvvon friddjavuhtii ja persovnnalaš sihkkarvuohta

á)eai masse friddjavuođas lobiheamit dahje soaittáhagas ja ahte buotlágan friddjavuođamassin dahkko lobálaččat, ja hedjonan doaibmanávccat eai galgga goassige vuoigadahttit friddjavuođamassima.

Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte doaibmanávccahis olbmuin geat masset friddjavuođastis proseassaid bokte, lea riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođa mearrádusaid vuođul vuoigatvuohta oažžut dáhkádusaid, ja meannuduvvot konvenšuvnna ulbmiliid ja prinsihpaid mielde, dás maiddái govttolaš láhčima čađaheami bokte.

Artihkal 15 Friddjavuohta illásteamis dahje issoras, olmmošmeahttun dahje heajušeaddji meannudeamis dahje ráŋggášteamis

Ii oktage galgga gillát illásteami dahje issoras, olmmošmeahttun dahje heajušeaddji meannudeami dahje ráŋggášteami. Ja erenoamážit ii galgga oktage, iežas mieđiheami vuostá, bággejuvvot searvat medisiinnalaš dahje dieđalaš geahččaladdamiidda.

Konvenšuvdnastáhtat galget mearridit beaktilis láhkamearrádusaid, hálddahuslaš, rievttálaš dahje eará doaibmabijuid eastadan dihte ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat, seammá go buohkat earát, eai šatta gillát illásteami dahje issoras, olmmošmeahttun dahje heajušeaddji meannudeami dahje ráŋggášteami.

Artihkal 16 Geavaheapmi, válddálašvuohta ja boasttugeavaheapmi ii galgga gávdnot

Konvenšuvdnastáhtat galget bidjat heivvolaš ja dárbbašlaš doaibmabijuid láhkaaddima, hálddahusa, sosiála, oahppofálaldagaid bealis dan várás ahte váfistit suodjalusa daidda olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat vai sii eai gillá geavaheami, veahkaválddálašvuođa ja boasttugeavaheami, sihke ruovttus ja muđui, dás maiddái sohkabealguoskevaš geavaheami, veahkaválddálašvuođa ja boasttugeavaheami.

Konvenšuvdnastáhtat galget maiddái bidjat heivvolaš doaibmabijuid johtui dan várás ahte hehttet buot lágan geavaheami, veahkaválddálašvuođa ja boasttugeavaheami, earret eará lágidit ulbmillaš veahkke- ja doarjjaortnegiid, mat leat heivehuvvon sohkabeallái ja ahkái, ja olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat ja sin bearrašiidda ja fuolahusbargiide, dás maiddái addit čuvgehusa ja oahpahusa movt fuomášit ja raporteret geavaheami, veahkaválddálašvuođa ja boasttugeavaheami. Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte gáhttenbálvalus vuhtiiváldá agi, sohkabeali ja hedjonan doaibmanávccaid.

Konvenšuvdnastáhtat galget, dan várás ahte eastadit geavaheami, veahkaválddálašvuođa ja boasttugeavaheami, sihkkarastit ahte sorjjaskeahtes eiseválddit čađahit beaktilis bearráigeahču buot fálaldagain ja prográmmain mat leat ráhkaduvvon sin várás geain leat hedjonan doaibmanávccat.

Konvenšuvdnastáhtat galget bidjat heivvolaš doaibmabijuid johtui ovddidit fysalaš, kognitiiva ja psykologalaš dearvvašvuođadivššu, ja rehabiliterema ja sosiála searvadahttindoaimmaid earret eará suodjalandoaimmaid bokte, daid olbmuid várás geat hedjonan doaibmanávccaid geažil leat gillán geavaheami, veahkaválddálašvuođa dahje boasttugeavaheami. Dearvvašvuođadikšu ja searvadahttindoaimmat galget čađahuvvot oadjebas birrasis mii ovddida juohkehačča dearvvašvuođa, čálggu, iešárvvu, árvvolašvuođa ja iehčanasvuođa, ja gos sohkabealle- ja ahkeguoskevaš mihtilmas dárbbut vuhtiiváldojuvvojit.

Konvenšuvdnastáhtat galget mearridit ulmmálaš lágaid ja politihka, nu go lágaid ja politihka mat deattuhit nissoniid ja mánáid, sihkkarastin dihte ahte jos geavaheapmi, veahkaválddálašvuohta, boasttugeavaheapmi dáhpáhuvvá olbmuid vuostá geain leat hedjonan doaibmanávccat, de dan galgá sáhttit fuomášit, dutkat, ja jos lea dárbu ráŋggáštit.

Artihkal 17 Persovnnalaš iešvuođaid suodjaleapmi

Juohke olbmos geas leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta árvvusadnojuvvot su fysalaš ja psykalaš iešvuođaid ektui, seammá go earát.

Artihkal 18 Stáhtalahttuvuohta ja johtinvuoigatvuohta

Konvenšuvdnastáhtat galget dohkkehit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta friddja johtit, válljet ássansaji ja stáhtalahttuvuođa, seammá go earát, earret eará sihkkarastit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat

a)lea vuoigatvuohta eaiggádit ja rievdadit stáhtalahttuvuođa, ii ge sivatkeahttá dahje hedjonan doaibmanávccaid geažil massit stáhtalahttuvuođas,

á)ii galgga hedjonan doaibmanávccaid geažil massit vejolašvuođa háhkat, eaiggádit ja geavahit stáhtalahttuvuođa dahje eará duođaštusa, dahje geavahit áigeguovdilis proseassaid, nu go sisafárrenprosedyraid, mat sáhttet leat dárbbašlaččat geavahit johtinvuoigatvuođas,

b)lea vuoigatvuohta guođđit vaikko makkár riikka, maiddái iežas,

c)ii mange sivaid geažil dahje hedjonan doaibmanávccaid geažil massit vuoigatvuođa johtit iežas riikii.

Mánát geain leat hedjonan doaibmanávccat galget registrerejuvvot dakka maŋŋil riegádeami, ja sis lea riegádeami rájes vuoigatvuohta nammii, eaiggádit stáhtalahttuvuođa ja, nu guhkás go vejolaš, vuoigatvuohta diehtit geat leat váhnemat ja oažžut fuolahusa sis.

Artihkal 19 Vuoigatvuohta iešráđálaš eallimii ja leat oassi servodagas

Konvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte buot olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea seamma vuoigatvuohta eallit servodagas, seamma válljenvejolašvuođaiguin, ja áigot bidjat beaktilis ja heivvolaš doaibmabijuid johtui vai doaibmanávccahis olbmot álkit besset geavahit vuoigatvuođaidis, ja ollislaččat searvadahttojuvvot servodahkii, ja áigot earret eará sihkkarastit:

a)ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vejolašvuohta válljet ássansaji, ja gos ja geainna sii háliidit ovttasorrut, seammá láhkai go earát, ja eaige bággejuvvo ássat dihto ássansajis,

á)ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat besset geavahit iešguđetlágan doarjjabálvalusaid ruovttus dahje erenoamáš ássansajis, ja eará servodatbálvalusaid, nu go persovnnalaš veahki maid dárbbašit go galget ássat ja searvat servodahkii ja garvin dihte sierravuođa

b)ahte servodaga bálvalusat ja fálaldagat dábálaš ássiid várás gustojit maiddái olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat, ja ahte sin dárbbut vuhtiiváldojuvvojit.

Artihkal 20 Persovnnalaš mobilitehta

Konvenšuvdnastáhtat galget bidjat ávkkálaš doaibmabijuid johtui sihkkarastit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat persovnnalaš mobilitehta maid ieža besset ráđđet, nu go

a)álkidahttit persovnnalaš mobilitehta doaibmanávccahis olbmuid várás dainna lágiin ja dan áigái maid sii ieža válljejit, govttolaš haddái,

á)buoridit vejolašvuođaid olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat geavahit mobilitehtabálvalusaid, rusttegiid, teknihkalaš veahkkeávdnasiid ja iešguđetlágan veahki olbmuin ja elliin, govttolaš haddái,

b)fuolahit oahpahusa mobilitehtateknihkaid birra doaibmanávccahis olbmuide ja spesialisttaide geat barget olbmuiguin geain leat hedjonan doaibmanávccat,

c) oalgguhit fitnodagaid mat buvttadit mobilitehtaávdnasiid, rusttegiid ja teknihkalaš veahkkeneavvuid vuhtiiváldit buot dárbbuid mat doaibmanávccahis olbmuin leat mobilitehta ektui.

Artihkal 21 Sátnefriddjavuohta ja oaivilfriddjavuohta, ja čuvgehusdoaimmaid geavaheapmi

Konvenšuvdnastáhtat galget bidjat heivvolaš doaibmabijuid johtui sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset geavahit sátne- ja oaivilfriddjavuođa vuoigatvuođaid, dás maiddái friddjavuođa ohcat, oažžut ja muitalit buotlágan dieđuid ja jurdagiid, nu go buot earát, iežaset válljejuvvon čuvgendoaimmaid bokte, konvenšuvnna 2. artihkkala čilgejumi vuođul, ja dasa gullá

a)fuolahit ahte almmolaš dieđut addojuvvojit doaibmanávccahis olbmuide dakkár hámis mii lea gávdnamis ja teknologiija bokte mii lea heivehuvvon doaibmanávccahis olbmuide ieš guđet dásis, ja rivttes áigái ja almmá liigegoluid haga,

á)dohkkehit ja láhčit dili vai olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat almmolaš oktavuođain sáhttet geavahit seavagiela, čuokkesčálu, molssaevttolaš ja liige gulahallanvugiid, ja buot eará gulahallanvugiid, -reaidduid ja -hámiid mat leat gávdnamis, iežaset válljejumi mielde,

b)ollásit ávžžuhit priváhta fitnodagaid mat addet almmolaš bálvalusaid, nugo Interneahta bokte, addit dieđuid ja bálvalusaid dakkár hámis mat leat olámuttus ja heivvolaččat doaibmanávccahis olbmuide,

c)oalgguhit mediaid, nugo Interneahta diehtojuohkinlágideddjiid almmuhit bálvalusaideaset nu ahte dat leat olámuttus doaibmanávccahis olbmuide,

č)dohkkehit ja ovddidit seavagiela geavaheami.

Artihkal 22 Priváhtaeallima gudnejahttin

Ii oktage olmmoš geas leat hedjonan doaibmanávccat galgga, beroškeahttá ássanbáikki ja ássanvuogi, muosáhit sahte dahje lobihis rihkkumiid priváhta- dahje bearašeallimis, ruovttus dahje čálalaš dahje eará gulahallan oktavuođain, dahje lobihis rihkkumiid mat čuhcet gudnái ja beaggimii. Doaibmanávccahis olbmuin lea vuoigatvuohta láhkasuodjaleapmái dákkár rihkkumiid dahje fallehemiid oktavuođas.

Konvenšuvdnastáhtat galget suddjet guovttigaskasaš persovdnadieđuid ja dearvvašvuođa ja veajuiduhttin guoskevaš dieđuid mat gullet doaibmanávccahis olbmuide, seamma láhkai go earáid.

Artihkal 23 Ruovttu ja bearraša árvvusadnin

Konvenšuvdnastáhtat galget bidjat beaktilis ja ávkkálaš doaibmabijuid johtui heaittihit vealaheami buot dakkár áššiin mat gusket náittosdillái, bearrašii, váhnenrollii ja persovnnalaš gaskavuođaide, nu ahte dat meannuduvvojit seamma láhkai go muđui, dainna ulbmilin ahte sihkkarastit

a)ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat ja leat náitalanagis lea vuoigatvuohta náitalit ja ásahit bearraša iežaset miela mielde,

á)ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta friddja ja iešráđálaččat mearridit galle máná sii háliidit ja mánnágaskkaid, ja oažžut dieđuid ja oahpahusa mánáid bajásgeassima ja bearašplánema birra, ja dárbbašlaš veahkkeneavvuid vai nagodit dikšut geatnegasvuođaidis,

b)ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat, dás maiddái mánát, doalahit šattolašvuođa seamma láhkai go earát ge.

Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit vuoigatvuođaid ja geatnegasvuođaid mat doaibmanávccahis olbmuin leat dakkár áššiin mat gusket áittaruššamii, suodjárdillái, fuolahussii, mánáid adopšuvdnii dahje sullasaš lágádusaide mat gávdnojit siskkáldas lágain; ja vuosttažettiin galgá mánáid vuhtiiváldit buot oktavuođain.

2. Konvenšuvdnastáhtat galget doaibmanávccahis olbmuide addit ávkkálaš veahki vai nagodit dikšut geatnegasvuođaidis mánáid bajásgeassimis.

Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte mánát geain leat hedjonan doaibmanávccat lea seammalágan vuoigatvuohta bearašeallimii nu go eará mánáin. Dán vuoigatvuođa duohtandahkamii, ja hehttet dan ahte doaibmanávccahis mánát čiegaduvvojit, guđđojuvvojit, olgguštuvvojit dahje sirrejuvvojit, geatnegahttojuvvojit konvenšuvdnastáhtat fuolahit ahte doaibmanávccahis mánát ja sin bearrašat nu árrat go vejolaš ožžot vuđolaš dieđuid, bálvalusaid ja doarjagiid.

Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte mánát geat váldojuvvojit váhnemiin eret almmá sin dáhtu haga, earret jos doaibmaválddálaš eiseváldi, masa gullá rievttálaš dárkkisteapmi, mearrida gustovaš lágaid ja áššemeannudannjuolggadusaid vuođul ahte lea dárbbašlaš máná eretváldit váhnemiin dan sivas go mánás dahje nuppi váhnemis dahje goappaš váhnemiin leat hedjonan doaibmanávccat.

Konvenšuvdnastáhtat galget, jos lagamus bearaš ii nagot fuolahit doaibmanávccahis máná, bargat nu bures go nagodit ohcat fuolahansaji bearraša siskkobealde, ja jos dat ii lihkostuva, de muhtun báikkálaš bearraša luhtte.

Artihkal 24 Oahppu

Konvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta oahpahussii. Vai sii nagodit ollašuhttit vuoigatvuođaidis almmá vealaheami haga, seammaárvosaš vejolašvuođaid vuođul, galget konvenšuvdnastáhtat dáhkidit searvadeaddji oahppovuogádaga buot dásiin, ja eallinguhkkosaš oahpahusa, man ulbmilin lea:

a)ollásit ovdánahttit olbmuid vejolašvuođaid ja ipmárdusa iežaset árvvolašvuhtii ja iešárvui, ja nannet gudnečájeheami olmmošvuoigatvuođaide, vuođđofriddjavuođaide ja olmmošlaš šláddjivuhtii,

á)ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ollásit besset ovddidit iežaset iešvuođa, attáldagaid ja hutkkálašvuođa, nu go psykalaš ja fysalaš návccaid,

b)ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset ulbmillaččat searvat friddja servodahkii.

Vuoigatvuođaid duohtandahkamii galget konvenšuvdnastáhtat dáhkidit

a)ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat eai hilgojuvvo almmolaš oahppovuogádagas dan geažil go sis leat hedjonan doaibmanávccat, ja ahte doaibmanávccahis mánát eaige hilgojuvvo bákkolaš ja nuvttá vuođđooahpahusas dahje joatkkaoahpahusas dan geažil go sis leat hedjonan doaibmanávccat,

á)ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot searvadahtti, buorre ja nuvttá vuođđooahpu ja joatkkaoahpu lagasbirrasis, seamma go earát ge,

b)govttolaš láhčima ovttaskas olbmo dárbbu ektui,

c)ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot dárbbašlaš veahki, almmolaš oahpahusvuogádaga rámmaid siskkobealde, láhčit dili beaktilis oahpahusa ovdii,

č)beaktilis doarjjadoaimmaid heivehit ovttaskas olbmo dárbbuide, dakkár birrasis mii buoremusat váikkuha fágalaš ja sosiála ovdáneapmái, ollislaš searvadan ulbmiliid mielde.

Konvenšuvdnastáhtat galget doaibmahehttejuvvon olbmuide dahkat vejolažžan oahppat geavatlaš ja sosiála gálggaid vai sii buorebut sáhttet ollásit searvat oahpahussii seamma láhkai go earát, ja servodaga miellahttun. Dán ulbmila ollašuhttimii galget konvenšuvdnastáhtat álggahit ávkkálaš doaibmabijuid, nugo:

a)láhčit dili oahppat čuokkisčállaga, molssaevttolaš čállaga, molssaevttolaš ja liige gulahallanvugiid, -gaskaomiid ja –hámiid, johtin- ja mobilitehtagálggaid, ja láhčit dili seammaárvosaš bargguid ja rávvendoaimmaid várás,

á)láhčit dili oahppat čuokkesgiela ja ovddidit bealjehemiid gielalaš iešdovddu,

b)sihkkarastit ahte oahpahus lágiduvvo olbmuide geain leat oaidninváttut, gullanváttut ja olbmuide geain leat ovttastuvvon oaidnin -gullanváttut dan gillii ja gulahallanvugiiguin ja gulahallanreaidduiguin mat buoremusat leat heivehuvvon ovttaskas olbmui, dakkár birrasis mii buoremusat váikkuha fágalaš ja sosiála ovdáneapmái.

Dainna ulbmilin ahte duohtandahkat dán vuoigatvuođa galget konvenšuvdnastáhtat álggahit ávkkálaš doaibmabijuid nugo virgádit oahpaheddjiid geat hálddašit seavagiela ja/dahje čuokkesčállaga, dás maiddái oahpaheddjiid geain leat hedjonan doaibmanávccat, ja oahpahit fágaolbmuid ja bargiid geat barget buot oahpaheaddjivuogádaga dásiin. Oahpahus galgá buoridit dihtomielalašvuođa doaibmanávccahisvuođa birra ja geavahit heivehuvvon molssaevttolaš ja liige gulahallanvugiid, -gaskaomiid ja –hámiid, ja oahpahusmálliid ja oahpahusávdnasiid mat leat ávkin doaibmanávccahis olbmuide.

Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset čađahit alitoahpu, fidnofágalaš oahpahusa, rávisolbmuidoahpahusa ja eallinguhkkosaš oahpahusa vealaheami haga ja seamma láhkai go earát. Dán ulbmila ollašuhttimii galget konvenšuvdnastáhtat govttolaččat heivehit oahpahusa doaibmanávccahis olbmuide.

Artihkal 25 Dearvvašvuohta

Konvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte olbmuin geain leat vuoliduvvon doaibmanávccat lea vuoigatvuohta oažžut buoremus dearvvašvuođastandárdda veahki maid lea vejolaš oažžut vealaheami haga dan sivas go sis leat hedjonan doaibmanávccat. Konvenšuvdnastáhtat galget álggahit ulbmillaš doaibmabijuid sihkkarastin dihte ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot buriid dearvvašvuođabálvalusaid mat vuhtiiváldet goappaš sohkabeliid iešvuođaid, dás maiddái dearvvašvuođaguoski veajuiduhttimis. Konvenšuvdnastáhtat galget erenoamážit:

a)fuolahit ahte doaibmanávccahis olbmuide fállojuvvojit dearvvašvuođabálvalusat ja –prográmmat, nuvttá dahje govttolaš haddái, mat gokčet seamma dárbbuid ja dollet seamma kvalitehta ja standárdda mat earáide fállojuvvojit, ja vuhtiiváldit maid seksuála ja buvttadeaddji dearvvašvuođa ja álbmotdearvvašvuođafálaldagaid veahkadaga várás,

á)fuolahit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot daid dearvvašvuođabálvalusaid maid dárbbašit hedjonan doaibmanávccaid geažil, dás maiddái árabut diagnosa ja rivttes divššu, ja bálvalusaid geahpedit ja hehttet eanet doaibmaváttuid, maiddái mánáin ja boarrásiin,

b)fuolahit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot dákkár dearvvašvuođabálvalusaid nu lahka ruovttubáikki go vejolaš, maiddái doaresbealguovlluin,

c)gáibidit ahte doaibmanávccahis olbmuide addo seamma buorre medisiinnalaš dikšu go earáide, dás maiddái ahte dikšu galgá dáhpáhuvvat friddja ja dieđihuvvon miehtama mielde, earret eará buoridettiin dihtomielalašvuođa olmmošvuoigatvuođaid, árvvolašvuođa ja iešmearridanvuoigatvuođa birra ja doaibmanávccahis olbmuid dárbbuid birra, oahpahusa bokte ja almmolaš ja priváhta dearvvašvuođabálvalusaid ehtalaš standárddaid johtuibidjama bokte,

č)gieldit vealaheamis doaibmanávccahis olbmuid dearvvašvuođadáhkádusa fálaldagaid oktavuođas, ja eallindáhkádusa oktavuođas go dákkár dáhkádus lea lobálaš nationála láhkamearrádusaid vuođul, ja dat galget fállojuvvot vuoiggalaččat ja govttolaččat.

d)hehttet ahte dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusat, dahje borramuš ja juhkamuš biehttaluvvojit vealaheaddji láhkai, hedjonan doaibmanávccaid geažil.

Artihkal 26 Birgehattin- ja veajuduhttindoaimmat

Konvenšuvdnastáhtat galget álggahit beaktilis ja ulbmillaš doaibmabijuid, seammaárvosaš doaimmaid bokte, vai olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat sáhttet olahit ja doalahit nu bures go vejolaš iehčanasvuođaset, geavahit iežaset fysalaš, mentála, sosiála ja bargoguoskevaš návccaid ollásit, ja olahit ollislaš searvadahttima ja oassálastima juohke suorggis eallimis. Ulbmila duohtandahkamii galget konvenšuvdnastáhtat ásahit, nannet ja viidáset ovddidit fágaidgaskasaš birgehahttin- ja veajuiduhttinbálvalusaid ja –prográmmaid, erenoamážit dearvvašvuođa-, barggaheami-, oahppo- ja sosiálasuorggis, dáinna viggamušain ahte bálvalusat ja prográmmat

a)álggahuvvojit nu árrat go vejolaš ovttaskas olbmo dárbbuid ja resurssaid fágaidgaskasaš árvvoštallama vuođul,

á)vuoruhit oassálastima ja searvadahttima báikkálaš servodahkii ja buot servodatsurggiide, leat eaktodáhtolaččat, ja fállojuvvojit doaibmanávccahis olbmuide nu lahka lagasbirrasa go vejolaš, maiddái doaresbealguovlluin.

Konvenšuvdnastáhtat galget ovdánahttit vuođđo- ja liigeoahpahusa fágaolbmuid ja bargiid várás geat barget birgehahttin- ja veajuiduhttinbálvalusain.

Konvenšuvdnastáhtat galget buvttadit eanet dieđuid teknihkalaš veahkkeávdnasiid geavaheamis ja teknologiijas mat leat ráhkaduvvon doaibmanávccahis olbmuid birgema ja veajuiduhttima várás.

Artihkal 27 Bargu ja barggaheapmi

Konvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte olbmuin geain leat vuoliduvvon doaibmanávccat lea vuoigatvuohta bargui seammá go buot earáin; dasa gullá vejolašvuohta viežžat eallinlágis friddja válljejuvvon dahje dohkkehuvvon barggu bokte,dakkár bargomárkanis ja bargobirrasis mii doaibmanávccahis olbmuide lea rabas, searvadahtti ja olámuttus. Konvenšuvdnastáhtat galget dievaslaččat ollašuhttit bargovuoigatvuođaid, maiddái sidjiide geat ožžot hedjonan doaibmanávccaid bargosajis, nu go álggahit ulbmillaš doaibmabijuid, maiddái ásahit lágaid, earret eará dainna ulbmilin ahte

a)gieldit vealaheami doaibmanávccaheami geažil buotlágan oktavuođain mat gusket bargodillái, dása gullet rekrutereneavttut, virgáibidjaneavttut, bargoeavttut, bargodili bisuheapmi, bargoguoskevaš ovdáneapmi ja oadjebas ja dearvvašlaš bargodilli,

á)suodjalit doaibmanávccahis olbmuid vuoigatvuođaid, seamma láhkai go earáid, vuoiggalaš ja buorre bargodillái, ja dasa gullet seammadássásaš vejolašvuođat ja seammalágan bálká seammalágan barggu ovddas, ja oadjebas ja dearvvašlaš bargodilli, ja suodjaleapmi cielaheami vuostá ja buhtadusa vearrivuođa dihte,

b)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat sáhttet čađahit iežaset bargiid- ja fágaservviidvuoigatvuođaid seammá láhkai go buot earát,

c)addit doaibmanávccahis olbmuide vejolašvuođaid ulbmillaččat geavahit dábálaš teknihkalaš ja bargoguoskevaš bagadusaid, bargogaskkusteami, fidnooahpahusa ja lassi- ja joatkkaoahppofálaldagaid,

č)buoridit bargovejolašvuođaid ja karriearaovdáneami doaibmanávccahis olbmuide bargomárkanis, nu go veahkehit gávdnat, háhkat, doalahit ja máhccat ruovttoluotta bargui,

d)buoridit vejolašvuođaid jođihit iežas ealáhusa, hutkat ealáhusaid, ásahit vuođđudusaid ja álggahit iežas fitnodaga,

đ)virgádit doaibmanávccahis olbmuid almmolaš suorggis,

e)vuoruhit virgádit doaibmanávccahis olbmuid priváhta suorggis heivvolaš strategiijaid ja doaimmaid bokte, mat sáhttet leat positiivvalaš sierrameannudeapmi, oalgguhandoaimmat ja eará doaimmat,

f)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot govttolaš bagadallama bargosajis,

g)bargat dan ovdii ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat galget oažžut bargohárjehallama rabas bargomárkanis,

h)doaibmahehttejuvvon olbmuid várás ovddidit bargoguoskevaš ja fágalaš veajuiduhttima, bisuhit bargodili ja ođđasis searvama bargodillái.

Konvenšuvdnastáhtat galget sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat eai geavahuvvo šlávan, ja sin suddjet bággobargguin dahje eará bággehallojuvvon bargguin, seamma láhkai go earáid.

Artihkal 28 Duhtadeaddji eallinstandárddat ja sosiála suodjaleapmi

Konvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta duhtadeaddji eallinstandárdii alccesis ja bearrašii, dása gullá dohkálaš borramuš, biktasat ja ássanviessu, ja dađistaga beassat buoridit eallindiliset, ja galget maid álggahit ulbmillaš doaibmabijuid oadjudit ja ollašuhttit dáid vuoigatvuođaid, almmá vealaheami haga doaibmanávccahisvuođa geažil.

Konvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte doaibmanávccahis olbmuin lea vuoigatvuohta sosiála suodjaleapmái, ja vealaheami haga beassat návddašit vuoigatvuođaid, ja ulbmillaš doaibmabijuid álggahit ovddidit dán vuoigatvuođa ollašuhttima, earret eará dainna ulbmilin:

a)ahte sihkkarastit ahte buot olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset geavahit buhtes čázi, ja fuolahit ahte sii ožžot ulbmillaš ja hatti dáfus govttolaš bálvalusaid, ávdnasiid ja eará veahki áimmahuššat dárbbuideaset doaibmanávccahisvuođa geažil,

á)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat, erenoamážit doaibmanávccahis nissonat, mánát ja boarrásat besset searvat prográmmain mat ovddidit sosiála suodjaleami ja geafivuođavuosttaldeami,

b)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ja sin bearrašat mat ellet geafivuođas, ožžot stáhta veahki gokčat goluid doaibmanávccahisvuođa dihte, maiddái dohkálaš oahpahusa, bagadallama, ekonomalaš veahki ja duddenveahki,

c)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset leat mielde almmolaš ássanviessoprográmmain,

č)sihkkarastit ahte doaibmanávccahis olbmuin lea seammalágan vejolašvuohta geavahit penšuvdnaaddosiid ja –prográmmaid.

Artihkal 29 Oassálastin politihkalaš ja almmolaš eallimis

Konvenšuvdnastáhtat galget dáhkidit olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat politihkalaš vuoigatvuođaid ja vejolašvuođaid daid návddašit seamma láhkai go earát, ja geatnegahttojuvvojit:

a)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ollislaččat besset vuoimmálaččat searvat politihkalaš ja almmolaš eallimis nu go earát ge, njuolga dahje friddja válljejuvvon áirrasin, dan sivas go doaibmanávccahis olbmuin lea vuoigatvuohta ja vejolašvuohta jienastit ja válljejuvvot, nugo:

i) sihkkarastit ahte meannudanvuogit, lanjat, rusttegat ja ávdnasat mat geavahuvvojit válggaid oktavuođas leat heivvolaččat, beasatlaččat ja bures áddehahtti ja álki geavahit,

ii)suodjalit doaibmanávccahis olbmuid vuoigatvuođaid čihkosis beassat jienastit almmá áitimiid haga válggaid ja álbmotjienasteami oktavuođas, ja searvat válggaide, ja beaktilis vuogi mielde áimmahuššat almmolaš luohttevašdoaimmaid ja čađahit buot almmolaš doaimmaid hálddahusa buot dásiin, ja láhčit dili ođđaáigásaš teknologiija geavaheapmái ja teknihkalaš veahkkeneavvuid geavaheapmái go dat lea dárbbašlaš,

iii)dáhkidit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ieža besset mearridit áigot go jienastit, ja dan ulbmila ollašuhttimii, dárbbu mielde ja go sii ieža dáhtot, addit lobi dan olbmui maid sii ieža leat válljen, veahkehit jienastit,

á)áŋgiruššat dakkár birrasa ovdii gos olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ollislaččat ja beaktilit besset váikkuhit almmolaš áššiid, vealaheami haga ja seamma láhkai go earát, ja movttiidahttit sin searvat almmolaš áššiide, earret eará:

i)leat mielde eaktodáhtolaš organisašuvnnain ja ovttastumiin mat beroštit riikka almmolaš ja politihkalaš eallimis, ja politihkalaš bellodagaid doaimmain ja hálddahusain,

ii)ásahit ja doarjut doaibmanávccahis olbmuid organisašuvnnaid mat galget ovddastit doaibmanávccahis olbmuid riikkaidgaskasaš, guvllolaš ja báikkálaš dásis.

Artihkal 30 Searvat kultureallimis, astoáiggefálaldagain, suohtastallamiin ja valáštallamiin

Konvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte olbmuin geain leat hedjonan doaibmanávccat lea vuoigatvuohta searvat kultureallimis nu go buot earát, ja galget álggahit buot ulbmillaš doaibmabijuid sihkkarastin dihte ahte doaibmanávccahis olbmot

a)besset geavahit daid kulturfálaldagaid mat leat olámuttus

á)besset geahččat tv-prográmmaid, filmmaid, teáhterčájálmasaid ja earálágan kulturdáhpáhusaid, mat leat olámuttus,

b)besset dakkár báikkiide mat fállet kultuvrralaš ovdanbuktimiid dahje kultuvrralaš bálvalusaid, dás sáhttá namuhit teáhtera, museaid, kino, girjerádjosiid ja mátkeealáhusfálaldagaid, ja nu guhkás go vejolaš besset dakkár báikkiide gos leat muitobáccit ja báikkiide main lea nationála kulturmearkkašupmi.

Konvenšuvdnastáhtat galget álggahit ulbmillaš doaibmabijuid dan várás ahte doaibmanávccahis olbmuide addit vejolašvuođa ovdánahttit ja geavahit iežaset hutkkálaš, dáiddalaš ja intellektuála attáldagaid, ii dušše iežas dihte, muhto maiddái riggodahkan servodahkii.

Konvenšuvdnastáhtat galget álggahit ulbmillaš doaibmabijuid riikkaidgaskasaš vuoigatvuođaid vuođul sihkkarastit ahte lágat mat gáhttejit vuoiŋŋalaš vuoigatvuođaid, eai govttoheamit dahje vealaheaddji láhkai hehtte doaibmanávccahis olbmuid oažžumis kulturfálaldagaid.

Doaibmanávccahis olbmuin galgá nu go earáin vuoigatvuohta oažžut dohkkeheami ja doarjaga sin erenoamáš kultuvrralaš ja gielalaš identitehta dáfus, nugo seavagiela ja bealjehemiidkultuvrra.

Vai doaibmanávccahis olbmuin lea vejolaš searvat nu go earát ge astoáigge-, suohtastallan- ja valáštallandoaimmain, de galget konvenšuvdnastáhtat álggahit ulbmillaš doaibmabijuid mat

a)movttiidahttit ja oalgguhit eanet doaibmanávccahis olbmuid searvat dábálaš valáštallandoaimmaid buot dásiin, ja nu ollu go oppalohkái lea vejolaš,

á)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ožžot vejolašvuođa lágidit, ovddidit ja searvat valáštallan- ja astoáiggedoaimmain mat erenoamážit leat sidjiide heivehuvvon, ja dan ektui maid fállat heivvolaš bagadusa, hárjehallama ja resurssaid, seamma láhkai go earáide,

b)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset leat mielde valáštallandoaimmain, astoáiggedoaimmain ja mátkeealáhusfálaldagain,

c)sihkkarastit ahte doaibmanávccahis mánát ožžot seamma vejolašvuođaid go eará mánát searvat stohkosiidda, suohtastallamiidda, astoáiggefálaldagaide ja valáštallandoaimmaide, maiddái daid doaimmaide mat lágiduvvojit skuvllas,

č)sihkkarastit ahte olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat besset geavahit sin bálvalusaid geat organiserejit astoáiggi-, mátkeealáhus-, suohtastallan- ja valáštallandoaimmaid

Artihkal 31 Statistihkat ja dieđuid čohkken

Konvenšuvdnastáhtat leat geatnegahttojuvvon čohkket ulbmillaš dieđuid, nugo statistihkaid ja dutkandieđuid, mat veahkehit sin hábmet ja čađahit politihka ollašuhttit dán konvenšuvnna. Dieđuid čohkken ja ođasmahttin proseassa mihttomearit:

a)ollašuhttit láhkamearriduvvon suodjalangáibádusaid, dás maiddái láhkamearrádusaid dieđuidsuddjema birra, sihkkarastin dihte oskkáldas áššemeannudeami ja árvvusatnima doaibmanávccahis olbmuid priváhta eallimii,

á)ollašuhttit riikkaidgaskasaš dohkkehuvvon njuolggadusaid mat gusket olmmošvuoigatvuođaid suodjaleapmái ja vuođđofriddjavuođaide ja ehtalaš prinsihpaide dieđuid čohkkemis ja statistihkaid geavaheamis,

Dieđut mat leat čohkkejuvvon dán artihkkala vuođul galget sirrejuvvot dárbbu mielde ja geavahuvvot veahkkin árvvoštallat nagodit go konvenšuvdnastáhtat čađahit geatnegasvuođaideaset konvenšuvnna ulbmiliid ektui, ja dovdáhit ja jávkadit daid hehttehusaid maid olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat vásihit doaimmahettiin iežaset vuoigatvuođaid.

Konvenšuvdnastáhtat galget ovddasvástidit statistihka gaskkusteami ja fuolahit ahte dat leat gávdnamis doaibmanávccahis olbmuide ja earáide.

Artihkal 32 Riikkaidgaskasaš ovttasbargu

Konvenšuvdnastáhtat dovddastit ahte riikkaidgaskasaš ovttasbargu lea dehálaš, ja ahte dat lea dehálaš movttiidahttit dákkár ovttasbarggu doarjun dihte nationála áigumušaid ollašuhttit dán konvenšuvnna ulbmiliid ja áigumušaid, ja áigu dan oktavuođas álggahit oktasaš ulbmillaš ja beaktilis doaibmabijuid, ja vejolaš ovttasbarggus relevánta riikkaidgaskasaš ja guvllolaš organisašuvnnaiguin ja siviilaservodagain, erenoamážit doaibmanávccahis olbmuid organisašuvnnaiguin. Dákkár doaibmabijut sáhttet leat earret eará:

a)sihkkarastit ahte riikkaidgaskasaš ovttasbarggus, maiddái ovdánahttinveahkkeprográmmain besset maiddái olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat searvat,

á)vuoruhit ja nannet kapasitehtahuksema, earret eará lonohallat ja juogadit dieđuid, vásáhusaid, oahpahusprográmmaid ja lihkostuvvan doaimmaid,

b)vuoruhit dutkanovttasbarggu ja beasatlašvuođa dieđalaš ja teknihkalaš máhtolašvuhtii,

c)fuolahit teknihkalaš ja ekonomalaš veahki ovdii dárbbu mielde, earret eará dahkat vejolažžan teknologiija ja veahkkeneavvoteknologiija geavahit ja juogadit, maiddái teknologiijagaskkusteami bokte,

Dán artihkkala mearrádusat eai čuoza ovttaskas stáhtaid geatnegasvuođaide mat čuvvot dán konvenšuvnna.

Artihkal 33 Nationála čađaheapmi ja vákšun

Konvenšuvdnastáhtat galget, iežaset hálddašanvuogádaga ektui, nammadit ovtta dahje moadde hálddahuslaš guovddáža fuolahit konvenšuvnna mearrádusaid ollašuhttima, ja galget dárkilit árvvoštallat dárbbu ásahit dahje nammadit hálddašeapmái koordinerenásahusa mii álkidahtášii doaibmabijuid álggaheami ollašuhttima várás, iešguđet surggiin ja dásiin.

Konvenšuvdnastáhtat galget, iežaset riektevuogádaga ja hálddašanvuogádaga ektui, bisuhit, nannet, nammadit dahje ásahit nationála rámmanjuolggadusaid, mas leat mielde okta dahje eanet sorjjasmeahttun ásahusat, dan ektui mii lea heivvolaš, dainna ulbmilin ahte ovddidit, suodjalit ja vákšut dán konvenšuvnna ollašuhttima. Konvenšuvdnastáhtat galget, go sii nammadit dahje ásahit dakkár mekanismmaid, vuhtiiváldit daid prinsihpaid man vuođus leat stáhtus ja doaimmat mat gullet nationála ásahusaide mat ovddidit ja suodjalit olmmošvuoigatvuođaid.

Siviilaservodat, ja erenoamážit olbmot geain leat hedjonan doaibmanávccat ja organisašuvnnat maid sii ovddastit, galget váldot mielde vákšunprosessii ja ollislaččat searvat dasa.

Artihkal 34 Vuoigatvuođalávdegoddi olbmuid várás geain leat hedjonan doaibmanávccat

Galgá ásahuvvot vuoigatvuođalávdegoddi doaibmanávccahis olbmuid várás (dán rájes gohčoduvvon “lávdegoddi”), doaimmahit daid bargguid mat dás vuollelis namuhuvvojit.

Lávdegottis galget leat go konvenšuvdna fápmuduvvo, guoktenuppelohkái áššedovdi. Maŋŋil guhttalogi dohkkeheami dahje go konvenšuvdna doaibmagoahtá galgá lávdegotti miellahttulohku lassánit guđain miellahtuin, eanemustá sáhttet leat gávccinuppelohkái miellahttu.

Lávdegotti miellahtut galget doaimmahit bargguideaset persovnnalaš návccaid mielde, ja sis galgá leat alla morálalaš beaggin ja dohkálaš gelbbolašvuohta ja bargohárjáneapmi dán konvenšuvnna mearriduvvon surggiin. Konvenšuvdnastáhtat ávžžuhuvvojit vuđolaččat vuhtiiváldit konvenšuvnna 4. artihkkala nr. 3 go árvalit iežaset evttohasaid.

Konvenšuvdnastáhtat galget válljet lávdegotti miellahtuid, ja das galgá deattuhit govttolaš geográfalaš ovddasteami, ahte iešguđet sivilisašuvdnavuogit ja dehálaš riektevuogádagat ovddastuvvojit, sihkkarastit dássejuvvon sohkabealálaš ovddasteami, ja váruhit ahte das leat maid mielde doaibmanávccahis áššedovdit.

Lávdegotti miellahtut galget válljejuvvot čiegus jienasteami bokte, persovdnalisttu vuođul maid konvenšuvdnastáhtat leat árvalan stáhtalahtuid gaskkas šiehtadalliid oktasaš čoahkkimiin. Dákkár čoahkkimiin, gos lea mearridanváldi go guokte goalmmádasoassi lea ovddastuvvon, leat evttohasat válljejuvvon geat ožžot eanemus jienaid ja čielga eanetlogu jienaid daid konvenšuvdnastáhtaid ovddasteddjiin geat oassálastet čoahkkimis ja jienastit.

Vuosttas válga galgá čađahuvvot maŋimustá guhtta mánu maŋŋil go dát konvenšuvdna fápmuduvvo. Unnimus njeallje mánu ovdal válggaid, galgá Ovttastuvvon našuvnnaid generálačálli čálalaččat váldit oktavuođa konvenšuvdnastáhtaiguin ja ávžžuhit sin ovddidit evttohasárvalusa guovtti mánu siste. Generálačálli galgá dasto ráhkadit alfabehtalaš listtu gos leat buot olbmuid namat geat dán láhkai leat árvaluvvon, ja das galgá almmuhuvvot guhte konvenšuvdnastáhta lea daid árvalan, ja dat galgá sáddejuvvot konvenšuvdnastáhtaide.

Lávdegotti miellahtut galget válljejuvvot njealji jahkái. Sin sáhttá ođđasis válljet vel ovtta geardde. Guđa miellahtus geat válljejuvvojit vuosttas válggas, loahppá doaibmaáigi maŋŋil guokte jagi, dalá maŋŋil vuosttas válgga galget guhtta miellahtu nama mearriduvvot vuorbádeami bokte, maid jođiheaddji čađaha dan čoahkkimis mii lea namuhuvvon dán artihkkala nr.5.

Lávdegotti guhtta ođđa miellahttu válljejuvvojit dábálaš válggaid bokte, dán artihkkala guoskevaš mearrádusaid vuođul.

Jos lávdegotti miellahttu jápmá dahje geassáda dahje dieđiha ahte son man nu sivaid geažil ii sáhte doaimmahit bargguidis, de galgá konvenšuvdnastáhta gii árvalii miellahtu, nammadit eará áššedovdi geas lea máhtolašvuohta ja deavdá daid gáibádusaid mat leat mielde dán artihkkala guoskevaš mearrádusain, ja son galgá bargat lávdegottis loahppa áigodaga.

Lávdegoddi mearrida iežas čoahkkinortnega.

Ovttastahttojuvvon našuvnnaid generálačálli galgá fuolahit bargiid ja veahkkeneavvuid maid lávdegoddi dárbbaša doaimmahit iežas bargguid konvenšuvnna ektui, ja galgá gohččut lávdegotti vuosttas čoahkkimii.

Váldočoahkkima dohkkeheami mielde galget lávdegotti miellahtut mat leat válljejuvvon dán konvenšuvnna vuođul, oažžut buhtadusa Ovttastuvvon našuvnna ruhtadoarjagiid bokte, daid eavttuid ja gáibádusaid vuođul maid Váldočoahkkin mearrida, ja galgá vuhtiiváldit ahte lávdegotti doaimmain lea stuora mearkkašupmi.

Lávdegotti miellahtuin lea vuoigatvuohta oažžut geahpádusaid ja ovdamuniid, ja immunitehta mii gusto Ovttastuvvon našuvnnaid áššedovdiide, konvenšuvnna mearrádusaid vuođul ON bargiid ovdamuniid ja immunitehta birra.

Artihkal 35 Konvenšuvdnastáhtaid raporttat

Buot konvenšuvdnastáhtat galget, Ovttastuvvon našuvnnaid generálačálli bokte, addit lávdegoddái dievaslaš raportta čađahuvvon doaibmabijuid birra ollašuhttin dihte konvenšuvnna geatnegasvuođaid, ja ovdáneami birra dan oktavuođas, maŋimusat guokte jagi maŋŋá go konvenšuvdna dohkkehuvvui konvenšuvdnastáhtaid bealis.

Konvenšuvdnastáhtat galget dan maŋŋil addit raportta juohke njealját jagi, ja muđui go lávdegoddi dan gáibit.

Lávdegoddi galgá mearridit vejolaš njuolggadusaid raportta sisdollui.

Konvenšuvdnastáhta gii lea addán vuosttas, dievaslaš raportta lávdegoddái, ii dárbbaš geardut ovdalis namuhuvvon dieđuid. Konvenšuvdnastáhtat geatnegahttojuvvojit lávdegoddái lágidit raporttaid rabas proseassa bokte maid lea vejolaš geahčadit, ja galget vuđolaččat vuhtiiváldit konvenšuvnna 4. artihkkala nr. 3.

Raporttat sáhttet namuhit dilálašvuođaid ja váttisvuođaid mat váikkuhit konvenšuvnna geatnegasvuođaid ollašuhttimii.

Artihkal 36 Raporttaid meannudeapmi

Lávdegoddi galgá geahčadit juohke raportta ja jos dat oaidná dárbbašlažžan raportta ektui, ovddidit árvalusaid ja oppalaš rávvagiid ja sáddet daid guoskevaš konvenšuvdnastáhtii. Konvenšuvdnastáhta sáhttá de válljet galgá go sáddet eanet dieđuid lávdegoddái. Lávdegoddi sáhttá bivdit stáhtain eanet dieđuid mat konvenšuvnna ollašuhttimii váikkuhit.

Jos konvenšuvdnastáhta lea mearkkašahtti láhkai maŋŋonan raportabargguin, de sáhttá lávdegoddi dieđihit guoskevaš konvenšuvdnastáhtii ahte konvenšuvdna guorahallojuvvo luohtehahtti dieđuid vuođul mat lávdegottis leat, jos raporta ii sáddejuvvo maŋimusat golbma mánu maŋŋá dieđiheami.

Ovttastuvvon našuvnnaid generálačálli galgá fuolahit ahte buot konvenšuvdnastáhtat besset geavahit raporttaid.

Konvenšuvdnastáhtat galget raporttaid almmuhit iežaset riikkas, ja bidjat almmolaš geahčadeapmái daid árvalusaid ja oppalaš rávvagiid mat leat addojuvvon raporttaid oktavuođas.

Lávdegoddi galgá, jos dat oaidná dan dárbbašlažžan, sáddet Ovttastuvvon našuvnnaid sierraorganisašuvnnaide, foanddaide ja prográmmaide, ja eará dohkálaš orgánaide, konvenšuvdnastáhtaid raporttaid mat sisttisdollet ávžžuhusa ja árvvoštallama ahte sii dárbbašit teknihkalaš rávvagiid dahje veahki, ovttas lávdegotti vejolaš mearkkašumiiguin ja rávvagiiguin konvenšuvdnastáhtaid ávžžuhusaid ja árvvoštallamiid ektui.

Artihkal 37 Konvenšuvdnastáhtaid ja lávdegotti ovttasbargu

Juohke konvenšuvdnastáhta galgá lávdegottiin ovttasbargat ja veahkehit lávdegotti miellahtuid čađahit válddiset.

Lávdegoddi galgá konvenšuvdnastáhtaid ektui garrasit deattuhit movt nationála dásis galggašii nannet návccaid konvenšuvnna ollašuhttimii, nugo riikkaidgaskasaš ovttasbarggu bokte.

Artihkal 38 Lávdegotti oktavuođat eará orgánaiguin

Dainna ulbmilin ahte ovddidit konvenšuvnna beaktilis ollašuhttima, ja oalgguhit riikkaidgaskasaš ovttasbargui konvenšuvnna mearriduvvon surggiin,

a) galgá sierraorganisašuvnnain ja eará ON-orgánain vuoigatvuohta ovddastuvvot go konvenšuvnna mearrádusaid ollašuhttin mat gullet sin válddi vuollái, meannuduvvojit. Lávdegoddi sáhttá gohččut sierraorganisašuvnnaid ja eará dohkálaš orgánaid maid dat oaidná ávkkálažžan, addit áššedovdi ráđiid movt konvenšuvnna galggašii ollašuhttit daid surggiin mat gullet iešguđetge válddi vuollái. Lávdegoddi sáhttá ávžžuhit sierraorganisašuvnnaid ja eará ON-orgánaid ovdanbuktit raporttaid movt sii leat ollašuhttán konvenšuvnna ulbmiliid daid surggiin mat gullet sin válddi vuollái,

á) Lávdegoddi galgá, go čađaha válddis, dárbbu mielde jearrat ráđiid eará áigeguovdilis orgánain mat leat ásahuvvon riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođakonvenšuvnnaid mearrádusaid vuođul, vai geavat šaddá nu ovttalágan go vejolaš raporttaid njuolggadusaid dáfus ja árvalusaid ja oppalaš rávvagiid dáfus, ja vealtat bargamis duppalit ja latnjalassii.

Artihkal 39 Lávdegotti raporttat

Lávdegoddi galgá juohke nuppi jagi Váldočoahkkimii ja Ekonomalaš ja sosiála ráđđái addit raportta doaimmaidis birra, ja das lea vejolaš addit árvalusaid ja oppalaš rávvagiid raporttaid geahčademiid ja dieđuid vuođul maid stáhtain lea ožžon. Dát árvalusat ja oppalaš rávvagat galget laktojuvvot lávdegotti raportii, ovttas vejolaš cealkámušain konvenšuvdnastáhtaid bealis.

Artihkal 40 Šiehtadalliid oktasaš čoahkkin

Konvenšuvdnastáhtat galget jeavddálaččat lágidit šiehtadalliid oktasaščoahkkima gos meannudit buot áššiid mat gusket konvenšuvnna ollašuhttimii.

Maŋimustá guhtta mánu maŋŋá go konvenšuvdna boahtá fápmui, galgá Ovttastuvvon našuvnnaid generálačálli bovdet šiehtadalliid oktasaščoahkkimii. Ovttastuvvon našuvnnaid generálačálli galgá bovdet oktasaščoahkkimiidda juohke nuppi jagi dahje go oktasaščoahkkin mearrida.

Artihkal 41 Vuođđodokumeanttaid registrerejeaddji (depositára)

Ovttastuvvon našuvnnaid generálačálli galgá doaibmat konvenšuvnna registrerejeaddjin.

Artihkal 42 Vuolláičállin

Konvenšuvnna sáhttet buot konvenšuvdnastáhtat ja guvllolaš integrašuvnna organisašuvnnat vuolláičállit Ovttastuvvon našuvnnaid váldoviesus New York:s, njukčamánu 30.beaivve 2007 rájes.

Artihkal 43 Dohkkeheapmi

Konvenšuvdna galgá dohkkehuvvot vuolláičálli stáhtaid bealis ja formálalaččat duođaštuvvot guvllolaš integrašuvnna organisašuvnnaid bealis mat leat vuolláičálli organisašuvnnat. Konvenšuvdna galgá rabas buot stáhtaide dahje guvllolaš integrašuvnna organisašuvnnaide geat eai leat vuolláičállán konvenšuvnna.

Artihkal 44 Guvllolaš integrašuvnna organisašuvnnat

“Guvllolaš integrašuvnna organisašuvdna” mearkkaša organisašuvdna mas leat mielde ráđđejeaddji stáhtat dihto guovllus, mat iežaset miellahttostáhtain leat ožžon váldi mearridit konvenšuvnna guoski áššiid. Dákkár organisašuvnnat galget iežaset almmolaš duođaštusas dahje dohkkehandokumeanttas duođaštit man stuora váldi sis lea konvenšuvnna guoskevaš áššiide. Sii galget maid dieđihit konvenšuvdnadokumeantta registrerejeaddjái buot ávnnaslaš rievdadusaid válddi hárrái.

Konvenšuvnna doahpagii “konvenšuvdnastáhtat” gullet maid dákkár organisašuvnnat.

45. artihkkala nr. 1 ja 47. artihkkala nr. 2 ja 3 mearriduvvon ulbmiliid ektui eai váldojuvvo mielde dakkár dokumeanttat maid guvllolaš integrašuvnna organisašuvdna lea registreren.

Guvllolaš integrašuvnna organisašuvnnat sáhttet dakkár áššiin mat gusket válddiset vuollái, geavahit vuoigatvuođaset jienastit šiehtadalliid oktasaščoahkkimis, jienaiguin mat vástidit konvenšuvnna miellahttustáhtaid logu. Dákkár organisašuvdna ii galgga geavahit jienastanvuoigatvuođa jos organisašuvnna miellahttustáhta geavaha iežas jienastanvuoigatvuođa, ja nuppe guvlui.

Artihkal 45 Fápmuibidjan

Konvenšuvdna boahtá fápmui golbmalogát beaivvi maŋŋil dan beaivvi go guoktelogát buorrindohkkehan- dahje doaibmadokumeanta lea registrerejuvvon.

Konvenšuvdna boahtá fápmui golbmalogát beaivvi maŋŋil go dan buorrindohkkehan- duođaštan- dahje doaibmadokumeanta lea registrerejuvvon, ja dat guoská daid stáhtaide dahje guvllolaš integrašuvnna organisašuvnnaide mat leat buorrindohkkehan, almmolaččat duođaštan dahje dohkkehan konvenšuvnna maŋŋil go guoktelogát buorrindohkkehan- dahje doaibmadokumeanta lea registrerejuvvon.

Artihkal 46 Spiehkastat

Ii leat vejolaš spiehkastit dakkár áššiin mat eai soaba konvenšuvnna mearriduvvon ulbmiliidda ja áigumušaide.

Spiehkastagaid sáhttá vaikko goas heaittihit.

Artihkal 47 Rievdadusat

Juohke konvenšuvdnastáhta sáhttá árvalit rievdadit konvenšuvnna ja sáddet árvalusa Ovttastuvvon našuvnnaid generálačállái. Generálačálli galgá almmuhit buot rievdadusárvalusaid konvenšuvdnastáhtaide, ja gohčut dieđihit jos sii háliidit šiehtadalliid oktasaščoahkkima digaštallat ja jienastit árvalusaid badjel. Jos okta goalmmátoassi konvenšuvdnastáhtain maŋimustá njeallje mánu siste dieđihanbeaivvi rájes háliidit dakkár konfereanssa, de galgá generálačálli bovdet konferensii Ovttastuvvon našuvnnaid bokte. Buot rievdadusaid sáhttá mearridit jos guokte goalmmátoassi konvenšuvdnastáhtain leat čoahkkimis ja jienastit, ja rievdadusaid galgá generálačálli sáddet Ovttastuvvon našuvnnaid váldočoahkkimii meannudeapmái, ja dasto buot konvenšuvdnastáhtaide dohkkeheapmái.

Rievdadus mii lea mearriduvvon ja dohkkehuvvon dán artihkkala nr.1 mielde, galgá fápmuduvvot golbmalogát beaivvi maŋŋá go dihto meari dohkkehandokumeanttat mat vástidit guokte goalmmátoasi leat registrerejuvvon. Rievdadus boahtá fápmui golbmalogát beaivvi maŋŋil go konvenšuvdnastáhta lea dohkkehandokumeantta registreren. Rievdadus geatnegahttá dušše daid konvenšuvdnastáhtaid geat dan leat dohkkehan.

Jos šiehtadalliid oktasaščoahkkin mearrida konsensusa vuođul, de galgá mearriduvvon ja dohkkehuvvon rievdadus dán artihkkala nr. 1 mielde, ja dat guoská dušše 34., 38., 39., ja 40. artihkkalii, boahtit fápmui golbmalogát beaivvi maŋŋá go leat registrerejuvvon dihto meari dohkkehandokumeanttat mat vástidit guokte goalmmátoasi konvenšuvdnastáhtaid logu dalle go rievdadus mearriduvvui.

Artihkal 48 Eretcealkin

Konvenšuvdnastáhta sáhttá eretcealkinalmmuhusa bokte almmuhit Ovttastuvvon našuvnnaid generálačállái ahte háliida eretcealkit konvenšuvnna. Eretcealkin doaibmagoahtá jagi maŋŋá dan beaivvi rájes go generálačálli oaččui eretcealkinalmmuhusa.

Artihkal 49 Teakstahámit

Konvenšuvnna teaksta galgá bissut fámus dálá hámis.

Artihkal 50 Doallevaš teavsttat

Dán konvenšuvnna arábalaš, kinnalaš, eŋgelas, fránska, ruoššalaš ja spánskalaš teavsttat leat buohkat seamma doallevaččat.

Duođaštettiin dan de leat vuolláičállit, iežaset ráđđehusaid dárkilis fápmudusain, vuolláičállán dán konvenšuvnna.