Boahtteáiggi fuolahus

Dokumentet på regjeringen.no

Válljen alccesan cuoŋománu

Válljen alccesan cuoŋománu

Das go boares gahččá,

ođđa oažžu álggu;

dagaha vehá moivviid,

– vaikko ráfi ii leat gal buoremus,

muhto ahte áigu maid nu.

Válljen alccesan cuoŋománu,

danin go dat riđđuda, suohpalastá,

danin go dat moddjá, máizada,

go das leat návccat,

danin go dat gomiha fámuid,

– dan áigge geassu!

Bjørnstjerne Bjørnson

1 Láidehus

Govus 1.1

«Fuolahanroassu ii šatta danin go leat nu ollu boarrásat, muhto danin go navdet ahte fuolaheami ii sáhte lágidit eará láhkai go dán áigge.»

Gáldu: Kåre Hagen

Dát dieđáhus galgá leat fuolahansuorggi vejolašvuođaid dieđáhus. Dainna geahččalit ovddimusat addit dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid geavaheddjiide ođđa vejolašvuođaid ieža birget buorebut árgabeaivvis vaikko sis leat buohcuvuođat, váttisvuođat dahje doaibmahehttehusat. Seammás dan vuođul galgá ovddidit fágalaš barggu, sihke sin ovdii, geat eanemusat dárbbašit bákčasiid geahpedeami ja divššu, ja sin ovdii, geat dárbbašit veahki juohke beaivve, olles eallima. Dainna duddjot maiddái oadjebasvuođa dan hárrái, ahte mii sáhttit ođđa ráhkademiin ja ođasmahttimiin ain áŋgiruššat searvevuođa čovdosiid ovdii, maid mii leat huksen iežamet riikii. Eat galgga dušše bealuštit, muhto maiddái ovddidit buorredilistáhta.

1.1 Vejolašvuođat

Dan sadjái ahte oalát fuolastuvvat iežamet máilmmioasi ruđalaš váttisvuođain ja stirdut demográfalaš hástalusaid geažil, mat min ovddabealde leat, de dát dieđáhus áigu geahčadit vejolašvuođaid ja ohcat ođđa vugiid, maiguin čoavdit fuolahanbargguid.

Dan vuođul dieđáhusas leat golbma váldoulbmila:

Čohkket dieđuid, ohcat, mobiliseret ja váldit atnui servodaga ollislaš fuolahanresurssaid ođđa vugiiguin.

Ovddidit ođđa fuolahanvugiid ođđa teknologiijain, ođđa dieđuiguin, ođđa fágalaš metodaiguin ja dan láhkai ahte rievdadit organiserema ja fysihkalaš rámmaid.

Doarjut ja nannet gielddaid dutkan-, innovašuvdna- ja ovddidanbarggu fuolahansuorggis.

1.1.1 Ođđa boarrásiidbuolva

Leahan dieđusge nu, ahte go boarrásiid lohku muhtin jagiid geahčen lassána sakka, de gielddaid dálá fuolahanbálvalusat ožžot eanet doaimmaid ja doaimmaid, mat gáibidit eanet. Muhto lea maid nu, ahte ođđa boarrásiidbuolva eallá guhkit danin go das lea buoret dearvvašvuohta ja sáhttá vásihit boarisvuođa áibbas eará resurssaiguin, go ovddit buolvvat. Ođđa áiggi boarrásiin lea sihke alit oahppu, buoret ruhtadilli, buoret ássandilli ja buoret doaibmanávccat go ovttage eará boarrásiidbuolvvas ovdal. Sii leat maid eanet hárjánan teknologiijai ja háliidit ieža mearridit eanet. Dán dieđáhusas mii geahčadit dárkileappot maid dát resurssat sáhttet mearkkašit boahtteáiggi fuolahandárbbuide ja servodaga oppalaš fuolahannávccaide.

1.1.2 Olles eallingeavli

Maŋimuš 20 jagi lea gielddaid fuolahansuorgi rievdan eanemusat dan dáfus, ahte eanebut vuollái 67-jahkásaččat ožžot bálvalusaid. Fuolahanbálvalusaid olis eai fuolat šat dušše boarrásiid, muhto dain gokčet dán áigge olles eallingeavlli, ja ođđa, nuorat geavaheaddjijoavkkuid čuvvot ođđa resurssat, gáibádusat ja birgenstrategiijat, mat vehážiidda báidnet ja leat mielde ođasmahttimin olles dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusa.

1.1.3 Ođđaáigásaš oapmahašpolitihkka

Dearvvašvuođa- ja fuolahansuorgái sáhttá šaddat stuorra hástalussan dat, ahte eai leat doarvái eaktodáhtolaš olbmot, geat barget fuolahemiin, ja dearvvašvuođa- ja sosiálabargiid háhkan gáržžes bargomárkanis. Bargofámu ja eaktodáhtolaš fuolahanbargiid váilun boahtteáiggis eaktuda danin čovdosiid, maid vuođul lea álkit ovttastahttit barggu ja fuolaheami, nu ahte oažžut stuorát njuovžilvuođa sihke bargoeallimii ja almmolaš bálvalusfálaldahkii. Dieđáhusas geahčadit dárkileappot mo barggu ja fuolaheami gaskavuođa sáhttá organiseret boahtteáiggi dárbbuid várás, ja mo mii sáhttit fuolahit lagaš oapmahaččain, geat barget lossa fuolahanbargguid, jogo fágalaš doarjagiin ja bagadallamiin, beaiveaktivitehtaid viiddidemiin dahje viidásut duddenfálaldagaiguin. Hagen-lávdegoddi lea NAČ 2011:11 «Innovasjon i omsorg» –čielggadusas ovddidan ođđa ja ođđaáigásaš oapmahašpolitihka, ja Kaasa-lávdegoddi lea NAČ 2011: 17 Når sant skal sies om pårørendeomsorg –čielggadeamis evttohan konkrehta ruhtadoarjjaortnegiid ođđa ortnega. Dán dieđáhusas guorahallat goappáge lávdegotti evttohusaid.

1.1.4 Mielborgárvuohta ja buolvvaid gaskasaš solidaritehta

Nana buorrediliservodaga sáhttá ráhkadit dušše ovttas ássiiguin. Vuođđun ferte leat luohttámuš dan hárrái, ahte olbmot ieža váldet ovddasvástádusa ja oassálastet aktiivvalaččat searvevuhtii, eai dušše almmolaš ortnegiid olis, muhto dan láhkai ahte sii beroštit ja dahket juoidá nuppiideaset ovdii dábálaš eallimis. Dakkár searvanovddasvástádus boahtá oidnosii sihke dan láhkai ahte mii searvat lágiduvvon doaimmaide eaktodáhtolaš servviid, ovttasdoaibmaservviid ja geavaheaddjiorganisašuvnnaid olis, ja dan láhkai ahte mii áŋgiruššat eahpeformála vugiiguin báikkálaš servodagas, soga siste ja sosiála fierpmádagaid olis. Vuođđun lea maid buolvvaid gaskasaš luohttámuš ja solidaritehta. Dán dieđáhusas geahčadit makkár vejolašvuođat leat jos oažžut eaktodáhtolaš organisašuvnnaid searvat bargui, guorahallat eaktodáhtolašvuođa ođđa hámiid ja láhčit dilálašvuođaid eahpeformála fuolaheapmái ođđaáigásaš servodagas.

Servodaga searvevuođačovdosiin eaktudit, ahte olbmot maiddái servet almmolaš bálvalusfálaldaga ráhkadeapmái ja hábmemii, eaige dušše jurddaš ahte sii leat dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid geavaheaddjit. Dan láhkai sii eai dušše searvva čuolmma oasálažžan, muhto leat maiddái mielde čoavdimin dan. Nuppi dáfus go olbmuin lea ovddasvástádus, de šaddet vuordámušat bálvalusfálaldaga kvalitehta ja viidodaga hárrái realisttalaččabut. Vel okta bealli áššis lea, ahte aktiiva searvamiin olmmoš nanne iežas doaibmangelbbolašvuođa dan ektui, ahte máhttá fuolahit alddis ja earáin, nu ahte ii dárbbaš buot guođđit ámmátbargiide. Dat ahte geavaheaddjit ožžot stuorát váikkuhanválddi, mielborgárvuohta ja njuolgadut báikkálaš demokratiija leatge mávssolaš eavttut, vai boahtteáiggi fuolahansearvevuohta ollašuvvá.

Aktiiva ja ealli siviilaservodat ja eaktodáhtolaš organisašuvnnat leat mávssolaččat luohttámuša ja fierpmádaga dáfus ja dat nannejit searvevuođas doaibmama ja buriid searvevuođaortnegiid eavttuid.

1.1.5 Máŋggabealatvuohta ja dásseárvu

Boahtteáiggi servodat lea girját go dálá servodat ja máŋggabealatvuohta galgáge beassat oidnosii fuolahanbálvalusa ollu arenain: aktivitehtafálaldagain, fuolahanásodagain, buhcciidsiiddain dahje iežas ruovttus.

Fuolahansuorggis leat eanaš nissonat, sihke sin gaskkas geat ožžot bálvalusaid ja sin gaskkas geat barget bálvalusaiguin. Albmáid oassi lea dušše badjelaš logi proseantta suorggi jahkebargguin. Dásseárvu orru boahtán guhkkelii bearašfuolahusas go almmolaš dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusas.

Dásseárvu ja vealaheami garvin leat boahtteáiggi dearvvašvuođa- ja fuolahanbarggu vuođđoárvvut, ja ráđđehus atná dásseárvoperspektiivva dehálažžan dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggi ovddideames. Dat mielddisbuktá ahte áigot guorahallat dásseárvvu ollu árvaluvvon doaimmaid olis.

Muhtumiin leat erenoamáš hástalusat, earret eará giela, kultuvrralaš duogáža dahje eallinduogáža geažil. Boahtteáiggi fuolahanbálvalusas ferte váldit vuostá olbmuid oktagaslaččat ja heivehit bálvalusfálaldaga olbmo duogáža ektui, leaš dal sáhka gielas, kultuvrras, oskkus, eallinoainnus dahje agis, sohkabealis, seksuála sojus dahje diagnosas, doaibmanávccaid njiedjamis dahje váttisvuođain. Dan ferte dustet jođihemiin ja buriin etihkalaš geavadiin buot dásiin, lágaiguin ja njuolggadusaiguin ja ruđalaš ja fágalaš vuoruhemiiguin.

1.1.6 Eallin ja dearvvašvuohta

Buorre dearvvašvuohta lea okta mávssoleamos áššiin, vai sáhttá eallit buori eallima. Danin dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusat laktásit oktii. Fuolahanbálvalusain deattastit, ahte eallimis galgá leat sisdoallu, go ollugat orrot bálvalusa olis birra jándora, máŋggaid mánuid ja jagiid, dahje dárbbašit veahki olles eallima. Fuolahanbálvalusa mávssoleamos bargguide gullá bargat dan ovdii, ahte eallima sáhttá eallit dakkár rámmaid siste, geahčakeahttá buohcuvuhtii ja doaibmahehttehussii.

Fuolahanbálvalusas lea sáhka eallimis ja jápmimis. Mávssoleamos ulbmil ii leat danin dušše buorre dearvvašvuohta, muhto maiddái ieš eallin. Dat geat barget suorggis dovdet eallima eanaš beliid, ja áicet eanaš olbmuid vuođđodárbbuid. Sii galget nagodit ráhkadit rámmaid, maid olis dárbbuin fuolahit ollislaččat, ležžet dal fysihkalaš, sosiála, kultuvrralaš, psykihkalaš dahje eksistentiála dárbbut. Dat gáibida ollu máhtu ja gelbbolašvuođa, mii čatnasa ollu fágasurggiide.

Lea erohus das, ahte oažžu bálvalusaid vai bissu heakkas, ja das ahte oažžu veahki eallima eallimii.

1.1.7 Fuolaheapmi iežas lahka

Eanemus fuolaheapmi ja buoremus fuolaheapmi lágiduvvo olbmo lahka, gos almmolaš dearvvašvuođabálvalusat gullet lagašbirrasii ja barget lagaš ovttasbarggus ieš geavaheddjiin, su bearrašiin ja sosiála fierpmádagain, eaktodáhtolaččaiguin, báikkálaš organisašuvnnaiguin ja fitnodagaiguin. Dat lea fuolahanbálvalusa ovddimus dovdomearka ja mihtilmasvuohta, mii boahtá čielgasepmosit oidnosii ruovttubálvalusa barggus máŋggain duháhiin ruovttuin.

Boahtteáiggi perspektiivvas lea ereliiggán dehálaš, ahte bálvalusat eai organiserejuvvo gáidosii dán lagašvuođas, muhto ahte dat leat ain lávdaduvvon báikkálaš servodagaide ja doalahit lagaš čatnasumiset gielddaide. Dan láhkai fuolahanbálvalusat sáhttet ain hástit olbmuid váldit oasi ovddasvástádusas ja geavahit ávkin návccaid, mat geavaheddjiin alddiset leat ja mat sin birrasis leat.

Go heivehit ássanvisttiid ja birrasiid ja geavahišgoahtit ođđa teknologiija ja ođđa fágalaš metodaid, de olbmot sáhttet birget guhkit áiggi dábálaš eallinbirrasis. Dán dieđáhusas deattastit danin vejolašvuođaide, maid olis:

heivehit dálá ássanvisttiid ja birrasiid universála hábmemiin, nu ahte dat heivejit geahčakeahttá olbmo doaibmadássái ja ahkái

váldit atnui ođđa buorrediliteknologiija, mainna sáhttet olahit sihke stuorát oadjebasvuođa, birgennávccaid ja eanet dieđuid ja bagadallama

deattuhit eanet birgema ja beaivválaš veajuiduhttima

Dieđáhusas eaktuduvvo, ahte gielddain ain boahtteáiggis lea ovddasvástádus gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusain, ja ahte stáhta ja gieldda ovddasvástádusjuohku ii moge rievdaduvvo. Stáhta galgá bargat dan ovdii, ahte báikkálaš ja guovlludási dutkan-, innovašuvdna- ja ovddidanbargu oažžu buriid rámmaeavttuid.

1.2 Innovašuvdna

Fuolahanbálvalusas dahket innovašuvdna- ja ovddidanbarggu vuosttažettiin gielddain ja muhtin báikkálaš birrasiin. Dáinna dieđáhusain háliidit danin movttiidahttit ja hástit gielddaid bargat innovašuvdnabarggu fuolahansuorggis. Seammás das árvaluvvo ahte geahčadit makkár vugiiguin stáhta sáhttá nannet fuolahansuorggi innovašuvdnanávccaid gielddaid ollislaš innovašuvdnabarggu oassin.

Fuolahanbálvalusat leat meastá goalmmádas gieldda buot doaimmain ja daid innovašuvdnadárbbuid ferte guorahallat oktanis olles gieldasuorggi dárbbuiguin. Gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggis galget bargat innovašuvnnain guovtti áksá mielde. Ceaggut bargui servet spesialistadearvvašvuođabálvalusa ja gieldda dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusa iešguđet hálddašandásit, nu mo oaidnit ovttasdoaibmanođastusas. Láskut innovašuvdnabargguin barget gieldda doaibmasurggiid gaskkain, surggiid rájáid rastá ja gielddas hálddašeaddjin ja gielddas báikkálaš servodahkan.

Innovašuvdna ii mearkkaš buoremus geavada ohcama, muhto dan olis ohcet baicce dan, mii sáhttá leat buoret geavat boahtteáiggis. Doaba eaktuda rievdadeami ja gearggusvuođa váldit riskkaid. Innovašuvdnadoahpaga sáhttá govvidit dan láhkai, ahte dadjat ahte innovašuvdna lea (Jensen ja earát 2008, Digmann ja earát 2012):

oahpes dahje ođđa diehtu, mii lea ovttastahttojuvvon ođđa vugiin dahje geavahuvvon ođđa oktavuođas

jurdagat, maid vuođul ráhkaduvvo buoret geavat, mii bohciidahttá stuorát árvvu

áŋgiris, roahkkadis ja geahččaleaddji vuohki

guottut bargguid ektui – kultuvra

proseassa, man bohtosa ii dovdda ovddalgihtii

Innovašuvnnain olahit juoidá ođđa. Ferte rahpat boahtteáiggi ja viiddidit doaibmanmuni dan bokte ahte identifiseret máŋga luotta, čalmmustahttit molssaeavttuid ja ohcat ođđa luottaid ja čovdosiid.

Gieldasuorggis leat nana mohtorat, mat ovddidit innovašuvnna. Báikkálaš demokratiija lea máŋgga oktavuođas leamaš ođđaráhkadeami ja báikkálaš servodaga ovddideami vuođđogeađgin. Áiggiid čađa gielddat leat ásahan seastinbáŋkkuid, energiijafitnodagaid, huksen geainnuid, jođihan feargaoktavuođaid ja fuolahan čáziin. Maiddái buorredilisuorggis leat gielddat máŋgii leamaš njunnošis ovddideamen ođđa ortnegiid, dávjá lagaš ovttasbarggus báikkálaš servviiguin ja áššiid njunušnissoniiguin ja -albmáiguin. Politihkalaš válggat ja gilvu politihkalaš jođiheames, njunnošat geat háliidit ovddidit áššiid, čeahpes fágabargit ja ealli báikkálaš servodat, mas leat aktiiva ássit, geavaheaddjit, organisašuvnnat ja priváhta ealáhusat, leat ain gielddaid innovašuvnna ja ovddideami mohtorin.

Boahtteáiggi fuolaheapmi eaktuda ahte stáhta ja gielda ovttasbarget, bargit ja jođiheaddjit ovttasbarget, ja ahte bálvalusaid bargit, geavaheaddjit ja oapmahaččat ovttasbarget. Ođđa jurddašeapmi ja innovašuvdna eaktuda, ahte mii oaidnit bargiid mielbargin ja resursan. Jos bargit eai ane rievdadusaid mávssolažžan, dat hárve lihkostuvvet. Innovašuvdna, maid álbmoga válljen ovddasteaddjit ja bargit ovddidit, sáhttá čoavdit ollu boahtteáiggi fuolahanhástalusain. Okta ovdamearka das lea Fredricia-modealla (gč. 5. kapihttala).

Boahtteáiggi bálvalusain ferte deattastit innovašuvnna ja gelbbolašvuođa. Ráđđehus oaidná dán jođiheddjiid ovddasvástádussan ja ávžžuha gielddaid váldit mielde innovašuvnna ja gelbbolašvuođa sierra fáddán dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggi plánaide, gieldda ollislaš plánenbarggu oassin.

Boahtteáiggis bohciidit hástalusat, maid geažil mii fertet ráhkkanahttit gielddaid, nu ahte dat sáhttet buorebut bargat vuogádatlaš ođđaráhkademiin ja innovašuvnnain. Dat eaktuda ahte mii diehtit eanet innovašuvnna, metodamáhtu ja innovašuvdnajođiheami birra, ja ahte mis leat návccat ja dáhttu bargat rájáid rastá, váldit politihkalaš riskkaid, luoitit mielbargiid luovusin ja fátmmastit prosessii ássiid, geavaheddjiid ja organisašuvnnaid aktiivvalaččabut ja njuolga. Gielddaid innovašuvdnabarggus deattastit maid viidásut ealáhusaid ja dutkanbirrasiid ovttasbarggu.

Mii eat čoavdde buorrediliservodaga hástalusaid seastimiin. Mii fertet baicce ovddidit iežamet daid ektui. Dán dieđáhusas mii čájehit eará vugiid lasihit beavttu, go árbevirolaš seastinpolitihka ja márkanjurddašeami. Mii deattastit dakkár almmolaš hálddašeami ovddideami, mii nanne máŋggabealatvuođa ja mii johttáha ollu návccaid, mat báikkálaš servodagas leat, ja mas áŋgiruššet ovttasdoaibmama ovdii, mii vuođđuduvvá luohttámuššii dan sadjái go byrokráhtalaš kontrollii, ja mii dohkkeha ja váldá atnui fágamáhtu ja -vásáhusaid, ja man olis ovttasbarget fágarájáid ja hálddašandásiid rastá. Dakkár ođđa hálddašanpolitihkka (Andersen ja earát 2012) eaktuda ahte mii nannet demokráhtalaš stivrema sihke buot dásiid politihkalaš jođihemiin ja njuolggo geavaheaddjiváikkuhemiin ja ássiid searvamiin, ja dan láhkai ahte áŋgireappot ovddidit osolaščovdosiid sihke siviilaservodagain ja ealáhusaiguin.

1.2.1 Ovttasdoaibmanođastus ođđa jurddašeami vuođđun

Ovttasdoaibmanođastusain (samhandlingsreformen) ráđđehus háliida sihkkarastit nana, ollislaš ja oktilaš bálvalusfálaldaga, mas leat buorre kvaliteahtta ja mii lea heivehuvvon geavaheaddjái. Dan olis deattuhit nannoseappot dearvvašvuođaovddideami ja buohcuvuođa hehttema, návccaiduhttima (habiliterema) ja veajuiduhttima, geavaheddjiid váikkuhanvejolašvuođaid lasiheami, dálkkodanjođu ja gielddaid ja buohcceviesuid geatnegahtti ovttasbargošiehtadusaid.

Ovttasdoaibmanođastus lea ođastus, mii čájeha man guvlui galgat rievdadit gieldasuorggi sisdoalu ja organiserema. Ođasmahttima ulbmilin lea sihkkarastit buorebut bálddalastojuvvon dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid ja áŋgireappot hehttet ja geahpedit buohcuvuođaid. Ráđđehus háliida dustet demográfalaš, servodatlaš ja dearvvasvuhtii guoskevaš hástalusaid, ja deattasta danin ođasmahttima ja innovašuvnna olles gieldasuorggi dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusas. Ovttasdoaibmanođastus lea máŋgga láhkai maiddái gieldaođastus.

Okta váldoulbmil lea ovddidit ođđa gieldarolla, mii mielddisbuktá ahte gielddat buorebut go dán áigge nagodit deavdit áigumušaid buohcuvuođa hehttema ektui ja áŋgireappot dálkkodit buohcuvuođa álgomuttuin. Danin áigot doarjut divššohasaid ieš birgema (egenmestring), áŋgireappot bargat buohcuvuođaid hehttemiin ja dearvvašvuođa ovddidemiin ja dakkár fálaldagaid ovdii, maid lea álkit olahit (lavterskeltilbud). Dat gáibida ođđa bargo- ja ovttasbargohámiid, ođđa bálvalussisdoalu ja ođđa vugiid čoavdit bargguid. Muhtun dálá bálvalusat galget sirdojuvvot lagabui ássiid, ja galget ovddidit ođđa gielddafálaldagaid, maid ožžot sihke ovdal buohcceviesus orruma, dan sajis ja buohcciviesus orruma maŋŋá. Ásahuvvon ruđalaš insentiivvaiguin galget ovddidit buori bargočovdosa, nu ahte divššohasat ožžot daid vuođul buriid fálaldagaid, mat leat goluid dáfus beaktilat. Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta ja KS leat vuolláičállán Nationála rámmasoahpamuša, mii guoská dearvvašvuođa- ja fuolahussuorggi ovddasdoaibmamii, ja mainna sihkkarastet ođastusa buori ollašuvvama.

Ođastusa vuosttaš jagi vásáhusat čájehit ahte gielddat ja spesialistadearvvašvuođabálvalus leat beassan bures johtui. Bargu, man olis ráhkadit ovttasbargosoahpamušaid, láhčet dilálašvuođaid fáhkkaveahki jándorfálaldagaide gielddain, ja dat ahte gielddat vuostáiváldet eanet divššohasaid, mat leat geargan buohcceviesuin, čájeha ahte sihke gielddat ja spesialistadearvvašvuođabálvalus leat johttáhan proseassa, man olis buoridit dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusa iešguđet dásiid ovttasdoaibmama. Ovttasdoaibmanođastus orru váikkuhan dasa, ahte dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid ovddidanbargu lea vuolgán ođđa guvlui.

Vai mii nagodit joatkit ja buoridit ovttasdoaibmanođastusa, de fertet fuomášit ođđa, boahtteáigái heivvolaš vugiid, maiguin lágidit gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusa sisdoalu, organiserema ja návccaid geavaheami. Bálvalusain galget eanet go ovdal deattuhit aktiiva fuolaheami, ovddalgihtii eastadeami ja veajuiduhttima, ja hástalit geavahišgoahtit ođđa teknologiija ja ođđa bargovugiid. Nu celkojuvvo maid NAČ 2011: 11 Innovasjon i omsorg –evttohusain, ja dán dieđáhusa vuođđun leat seammá vuođđoáššit, go ovttasdoaibmanođastusasge.

1.2.2 Fuolahanbálvalusa hástalusat

Dan moatti guorahallamis, mat leat dahkkojuvvon fuolahanbálvalusaid doaimma birra, vuohttá bures ahte daid nannoseamos beallin leat dálkkodeami ja dikšuma vuođđodoaimmat. Bálvalusat bohtet dattetge geavahussii maŋŋit eaige daid olis leat nu čeahpit bargat ovddalgihtii eastademiin, hárjehahttimiin, veajuidahttimiin, eaige fysihkalaš, sosiála ja kultuvrralaš doaimmaiguin. Ollu čujuha maid dan guvlui, ahte dakkár dilli lea állanan eanet dan guvlui maŋimuš jagiid.

Dán dieđáhusas leat válljen čalmmustahttit fuolahanbálvalusa muhtun heajos beliid, ja geahčadit sáhtášiigo daid buoridit ođđa lahkonanvugiiguin ja čovdosiiguin.

Seammás dieđáhusa duogážin leat hástalusat, mat leat čilgejuvvon sihke St.dieđáhusas nr. 25 (2005–2006) boahtteáiggi fuolahanhástalusaid birra ja Hagen-lávdegotti čielggadusas NAČ 2011: 11 Innovasjon i omsorg:

eanet nuorat geavaheaddjit

eanet boarrásat geat dárbbašit veahki

eai leat doarvái eaktodáhtolaš fuolahanbargit

eai leat doarvái dearvvašvuođa- ja sosiálabargit

váilevaš ovttasdoaibman ja medisiinnalaš čuovvuleapmi

váilot aktivitehtat ja psykososiála dárbbuid gokčan

bargiid, bálvalusaid fálliid, divššohasaid ja geavaheddjiid márkan lea šaddan riikkaidgaskasažžan

Dan oktavuođas eat sáhte maid leat válddekeahttá vuhtii máilmmiekonomiija stuorra eahpesihkarvuođa, ja dan ahte ollu Eurohpá guovlluin leat ollugat bargguheapmin ja ruđalaš váttisvuođain. Dakkár dilis eat galgga ásahit fuolahanbálvalusa buot osiid rievdatmeahttumin, muhto sihkkarastit doarvái njuovžilis vuogádaga, man sáhttá heivehit ođđa dillái dađistaga go dan ovddidit.

Nu mo Hagen-lávdegoddi namuha, de čáhket dáid hástalusaide sihke váttisvuođat ja vejolašvuođat. Dán dieđáhusas mii deattastit vejolašvuođaid.

1.3 Duogáš ja vuolggasadji

St.dieđáhusas nr. 7 (2008–2009) Et nyskapende og bærekraftig Norge, ráđđehus válljii dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusa suorgin, man olis áigot erenoamážit áŋgiruššat innovašuvnna ja ođasmahttima ovdii, ja ásahii Hagen-lávdegotti, mii geigii árvalusas NAČ 2011: 11 Innovasjon i omsorg geasset 2011. Guorahallan lea bohciidahttán ollu beroštumi ja dan leat dorjon viidát dábálaš juohkásemiid rájáid rastá. Muhtun surggiin leat maid čielgasit mášoheamit, earret eará dan ektui, ahte fuolahanbálvalusaid galggašii rievdadit nu ahte dain buorebut deattuhit buorrediliteknologiija ja veajuiduhttima, ja dan ektui ahte gielddat dárbbašit ođđa gaskaomiid innovašuvdnabargui.

Hagen-lávdegoddi

Dán dieđáhusa váldovuođđun lea Hagen-lávdegotti guorahallan ja viiddis ja valjis gulaskuddancealkámušat, maid oaččuimet gulaskuddama oktavuođas. Dieđáhusa vuođul galgá hábmet gielddaid fuolahanbálvalusaid politihka, mii faŋuha boahtteáigái, sárgestit perspektiivvaid ja leat mielde hábmemin fuolahansuorgái ođđa čovdosiid, maiguin dustejit fuolahansuorggi stuorra demográfalaš hástalusaid daid logijagiid, mat bohtet 2025 rájes. Hagen-lávdegotti guorahallama vuođđun lea «aktiiva vuorrasiidpolitihkka, rájáid rasttildeaddji politihkka daid olbmuid ovdii, geain leat ráddjejuvvon doaibmanávccat ja ođđaáigásaš politihkka oapmahaččaid guovdu». Dat lea lávdegotti viđa váldoevttohusa vuođđun:

Lagaš fuolahus – Nubbi ovttasdoaibmanođastus

Ođđa lanjat – Boahtteáiggi ásodatčovdosat ja lagašbiras

Teknoplána – Fuolaheami teknologiijadoarjja

Gielddaid innovašuvdnaprográmma

Fuolaheapmi ealáhussan ja eksportan

Fuolahanbálvalusat fátmmastit dán áigge eallima buot áigodagaid ja bálvalusaid geavaheaddjit gullet buot ahkejoavkkuide, mat dárbbašit ollu sierra lágan ásodatfálaldagaid čovdosiid, bálvalusfálaldagaid ja fágalaš lahkonanvugiid. Ovttasdoaibmanođastus nanne máŋggabealatvuođa ja dan olis addet gielddaide ođđa doaimmaid ja ođđa vejolašvuođaid.

Kaasa-lávdegotti

Dieđáhusas deattastit searvevuođačovdosiid nannema ja nannejitge nappo gieldda bálvalusaid ja siviilaservodaga gaskasaš ovttasdoaibmama ja addet bearraša ja báikkálaš servodaga eaktodáhtolaš návccaide buriid ja movttiidahtti rámmaeavttuid. Ođđaáigásaš oapmahašpolitihka hábmema dáfus dieđáhus čuovvu Kaasa-lávdegotti gieđahallama: NAČ 2011: 17 Når sant skal sies om pårørendeomsorg. Kaasa-lávdegoddi árvala golbma váldorievdadusa:

Viiddidit dikšunruhtaortnega.

Ásahit ođđa nannosut gieldda fuolahandoarjaga, mii boahtá dálá veahkkedoarjaga ja fuolahanbálkká sadjái.

Lágas nannejuvvon oapmahašdoarjja ja doaimmat, main atnet árvvus ja fátmmastit oapmahaččaid ja main sihkkarastet bálvalusaid kvalitehta.

Buorrediliteknologiija

Barggadettiinis buorrediliteknologiija ovdii departemeanta lea ráhkadahttán fágaraportta dan birra mo ollašuhttit buorrediliteknologiija gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusain jagi 2030 rádjái (Dearvvašvuođadirektoráhtta 2012). Raporta lea maid dán dieđáhusa vuođđun. Dearvvašvuođadirektoráhtta ávžžuha dan oktavuođas álggahit nationála áŋgiruššama buorrediliteknologiija ovdii Buorrediliteknologiija innovašuvdnaprográmman (2013–2020).

Vejolašvuođat, maid diehto- ja gulahallanteknologiija (DGT) addá dearvvašvuođa- ja fuolahansuorgái, leat gieđahallojuvvon maiddái St.dieđáhusas (2012–2013) Digital agenda for Norge – IKT for vekst og verdiskaping, ja dat leat maid oktavuođas St.dieđáhusain 9 (2012–2013) Én innbygger – én journal.

Kvaliteahtta

Ráđđehus lea ovdal ovddidan St.dieđ. 10 (2012–2013) God kvalitet – trygge tjenester, om kvalitet og pasientsikkerhet i helse- og omsorgstjenesten, man ulbmilin lea earret eará buorebut geavaheaddjái heivehuvvon dearvvašvuođa- ja sosiálafálaldat, aktiivvalaččabu divššohas- ja geavaheaddjirolla, ođđa dálkkodanvugiid vuogádatlabbo geahččaleapmi ja buoret kvaliteahtta máhtu ja innovašuvnna bokte.

Soahpamuš KS:in

Ráđđehus ja KS leat vuolláičállán soahpamuša gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid kvaliteahta ovddideami hárrái 2012–2015. Oasálaččat leat dan oktavuođas ovtta oaivilis earret eará dan hárrái, ahte galget ovddidit ođđaráhkadeami ja ođđa jurddašeami gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusas, ja dan olis erenoamážit johttáhit eanet mielborgárovddasvástádusa ja searvama, árra muttu áŋgiruššama, ovddalgihtii eastadeami, veajuiduhttima ja ođđa teknologiija geavaheami.

Čujuhuvvo dasa, ahte gielddain leat hástalusat sihke dan dáfus ahte álbmoga ahkečohkiidus rievdá ja nuorat geavaheaddjijoavkkuid dáfus, main leat eará dárbbut ja preferánssat. Daid hástalusaid ferte čoavdit dan láhkai, ahte geavahit ollislaš návccaid nu beaktilit go vejolaš, ja ođđaráhkademiin:

«Oasálaččat áigot sihkkarastit nana bálvalusaid boahtteáigái dutkamiin, innovašuvnnain ja čovdosiiguin, mat ovddidit kvaliteahta buot lađđasiin. Oasálaččat leat ovtta oaivilis dan hárrái, ahte dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid innovašuvdnabarggu galgá dahkat gielddaid ollislaš innovašuvdnabarggu oassin.

Oasálaččat áigot ovttas:

movttiidahttit innovašuvdnabargui sihke nationála, guovllu ja báikkálaš dásis, surggiid rájáid rastá, ja ovttasbarggus ealáhusaiguin, organisašuvnnaiguin ja siviila servodagain

ovttasbarggus ovddidit gielddaid innovašuvdnabarggu infrastruktuvrra

geavahit gielddaid plánavuogádaga vejolašvuođaid ođđa jurddašeapmái, nuppástuhttimii ja ođđa bargovugiid čađaheapmái

ollašuhttit čovdosiid, maid vehkiin geavaheaddjit, geat nu háliidit, sáhttet ássat ruovttus nu guhká go vejolaš

ovddidit ođđa ássanvugiid ja ásodatčovdosiid, earret eará ođđa ovttasbargoprošeavttaiguin

ovddidit buorrediliteknologiija geavaheami, earret eará oahpahusain, gelbbolašvuođain ja organisašuvnna ovddidemiin

bargat boahtteáigái heivehuvvon eaktodáhtolašvuođapolitihka ovdii

bargat politihka ovdii, mii doarju oapmahaččaid, geat barget fuolahemiin, ja mii láhčá dilálašvuođaid eaktodáhtolaš fuolaheapmái»

Gielddaid innovašuvdna

Buohtalagaid Dearvvašvuođa- ja fuolahandepartemeantta dieđáhusbargguin lea Gielda- ja guovlodepartemeanta ráhkadan gielddaid innovašuvdnastrategiija, mainna movttiidahttet olles gieldasuorggi innovašuvdnabargui. Dán dieđáhusa ferte oaidnit oktavuođas strategiijain Nye vegar til framtidas velferd, ja oppalaš gieldapolitihkalaš gaskaomiiguin, maiguin ovddidit gielddaid innovašuvnna.

Helseogomsorg21

Dearvvašvuođa- ja fuolahandepartemeanta galgá ásahit gulahallanforuma, man olis dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusat, akademiija, ealáhusat ja ámmátorganisašuvnnat sáhttet gulahallat. Forum galgá 2013 áigge buktit oainnuid ja árvalusaid, maid vuođul ráhkadit dearvvašvuođa- ja fuolahansuorgái viiddis ja oppalaš dutkan- ja innovašuvdnastrategiija, HelseOmsorg21. Strategiija vuođul áŋgiruššagohtet ulbmillaččat ja ollislaččat dearvvašvuođa ja fuolaheami dutkama, ovddideami ja innovašuvnna ovdii nationála dásis.

Dearvvašvuođasuorggi innovašuvdna

Dieđáhusa vuođđun lea maid dat, ahte Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta lea ovttas Ealáhus- ja gávpedepartemeanttain áŋgiruššan logi jagi (2007–2017) dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggi innovašuvnna ja kommersialiserema ovdii, mii dahkkojuvvo dárbbuid ja dutkama vuođul. Leat áŋgiruššan DGT ja medisiinnalaš teknihkalaš rusttegiid innovašuvnna ovdii, almmolaš háhkamiid innovašuvnna ovdii ja innovašuvnnaid ovdii, mat gusket stuorra servodathástalusaide nu movt kronalaš dávddaide, boarrásut álbmoga oasi lassáneapmái ja bálvalusdásiid buoret ovttasdoaibmamii.

Áŋgiruššama mávssolaš aktevrrat leat guovlluid dearvvašvuođafitnodagat, InnoMed, Innovasjon Norge, Norgga dutkanráđđi ja Dearvvašvuođadirektoráhtta. Oasálaččat leat vuolláičállán nationála ovttasbargošiehtadusa ja doaibmaplána. KS maid searvá ovttasbargui. Áŋgiruššama olis nannejit dearvvašvuođasuorggi almmolaš dutkan ja ovddidansoahpamušaid ortnega (ADO) ja doaimmaid, maiguin movttiidahttet lágidit arenaid ja sajiid, main leverandevraindustriija, dearvvašvuođasuorgi ja gaskaoapmeapparáhtta gulahallet.

Innovašuvdna deattuhuvvo riikkaidgaskasaččat

Almmolaš suorggi innovašuvdna deattuhuvvo dál sihke Davviriikkaid ja Eurohpá riikkaidgaskasaš forumiin, earret eará EU, OECD, ON ja WHO olis. Dakkár ovdáneami váldoákkat leat earret eará demográfalaš ja ekonomiija hástalusat, mat mis leat (Unece 2012).

Dán barggu mávssoleamos fáttáide gullet A society for all ages ja Active ageing and solidarity between generations. Hábmejuvvo ođđa govva vuorrasut ássiin ja sin rollas bargoeallimis, servodagas ja kulturdoaimmain. Mávssolaš fáttát leat searvan, searvadahttin, ieš birgen ja sorjjasmeahttunvuohta. Ahkevealaheami vuostálastin ja luohttámuša ásaheapmi nuorabuid ja boarrásabbuid gaskii leat mávssolaš doaibmagaskaoamit, maiguin ovddidit vuorrasiidpolitihka mii guoská buot buolvvaid ja mii váikkuha buot servodatsurggiide.

Buori fuolahanbálvalusa gávcci vuođđojurdaga

Dearvvašvuođa- ja fuolahandepartemeanta ja Pensjonistforbundet, Kirkens Bymisjon, KS, Norsk Sykepleierforbund, Fagforbundet, Fellesorganisasjonen for barnevernspedagoger, sosionomer og vernepleiere čálle ja almmustahtte giđđat 2012 gávcci vuođđojurdaga, maidda buorit fuolahanbálvalusat vuođđuduvvet.

Fuolahanbálvalusain:

vuođđun lea ollislaš olmmošoaidnu

vuođđun lea mielmearrideapmi, gudnejahttin ja olmmošvuohta

heivehit bálvalusaid geavaheddjiid oktagaslaš dárbbuide

atnet árvvus oapmahaččaid ja fuolahit sis

barget gelbbolaš jođiheaddjit ja bargit

deattuhit dearvvašvuođa ovddideaddji ja buohcuvuođa eastadeaddji doaimmaid

leat njuovžilat, einnostahttit ja fállet buohtalastojuvvon ja ollislaš bálvalusaid

sáhttá oahppat, leat innovatiiva ja ráhkadit juoidá ođđa

Gávcci vuođđojurdaga leat maid dán dieđáhusa vuođđun.

2 2020 fuolahanplána čoahkkáigeassu

Govus 2.1

«Buohkat berrejit beroštit boahtteáiggis. Dan áigodagashan mii eallit iežamet loahppaeallimis.»

Gáldu: Sátnevájas

2020 fuolahanplánas váldet vuhtii sihke dán áigge dárbbuid ja boahtteáiggi hástalusaid. Seammás go ollašuhttit dálá 2015 fuolahanplána, de ovddidišgoahtit ja ollašuhttigoahtit ođđa, boahtteáigái jurddašuvvon čovdosiid. Jotkkolašvuođa ja ollislašvuođa geažil váldit danin fárrui dán dieđáhusa doaimmaid dálá fuolahanplána ođđa oassin, nu ahte plánat leat lávgalagaid gitta 2015 rádjai. Dan láhkai sáhttit buohtalagaid áŋgiruššat oktasaš ovdáneami ovdii. Dađistaga bohtet dálá plána sadjái ođđa doaimmat, mat stivrejit innovatiivasat guvlui:

Boahtteáiggi fuolaheapmi –innovašuvdnaprográmma gitta 2020 rádjai.

Boahtteáiggi fuolahanbálvalusaid geavaheaddjit – man perspektiivan lea deattuhit resurssaid.

Boahtteáiggi fuolahansearvevuohta – mii sisdoallá oapmahašprográmma, nationála eaktodáhtolašvuođastrategiija ja politihka, mainna ovddidit ideála, ovttasdoaibmi ja priváhta bálvalusaid fálliid.

Boahtteáiggi fuolahanbálvalus – mas leat fágalaš rievdadusat ja mas deattuhit eanet árra muttu áŋgiruššama, árgabeaiveajuiduhttima ja fierpmádatbarggu.

Boahtteáiggi fuolahanbirrasat – man prográmma olis ovddidit buorrediliteknologiija ja doaimmaid, maiguin ođasmahttet, huksejit ja ovddidit boahtteáiggi buhcciidsiiddaid ja fuolahanásodagaid.

Ráđđehus máhccá iešguđet prográmmaide ja doaimmaide sierra jagiid stáhtabušeahtain, ja doaimmaid čađahit dalle go daid sáhttá vuoruhit bušeahtas.

Plána doaimmaid ollašuhttin biddjojuvvo hálddahuslaš apparáhttii, mii lea ásahuvvon čađahit dálá fuolahanplána, namalassii Dearvvašvuođadirektoráhttii, Viessobáŋkui ja guovllu stáhtahálddašeapmái. Eaktuduvvo ahte Dearvvašvuođadirektoráhtta innovašuvnna ovddidettiinis

nanne ja geavaha InnoMed dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggi innovašuvdnabargguid oktavuođas

ovddida ja geavaha gelbbolašvuođaguovddáža ja doaimmaid, mat álggahuvvojit ráđđehusa gielddaid innovašuvdnastrategiija olis

Viidáseappot galget guovlluid fuolahandutkamaguovddážat nannejuvvot, vai dat sáhttet doarjut gielddaid čuovvumušdutkamiin ja lágidit innovašuvdnaprošeavttaid dokumentašuvnnaid gielddaid olámuddui. Fylkkaid buhcciidsiiddaid ja ruovttubálvalusaid ovddidanguovddážat galget leat mielde lávdadeamen ja gaskkusteamen dieđuid. Seammás heivehit gaskaomiid, maid guovddášdási dutkan- ja innovašuvdnaásahusat hálddašit, dakkárin ahte dat ovddidit gielddaid innovašuvdnanávccaid dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggis.

2.1 Boahtteáiggi fuolahus

Dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusain leat viiddis doaimmat boahtteáiggis. Álbmoga ahkečohkiidus rievdá ja bargguid čađaheapmi šaddá mohkkát. Dan sadjái ahte váttásmahttit veahki oažžuma, de fertet ovddidit eanet bálvalusaid, mat dorjot ovddalgihtii eastadeami, árra muttu doaimmaid ja veajuiduhttima. Vai olahit návccaid gieldaorganisašuvnna rájáid rastá ja daid olggobealde, de fertet varas čalmmiiguin guorahallat makkár bálvalus galgá leat, ja gii galgá leat mielde ráhkadeamen dan. Boahtteáiggi fuolahanbálvalusas galget láhčit dilálašvuođaid buorebut dasa, ahte geavaheaddjit ieža sáhttet šaddat iežaset eallima resursan, ahte báikkálaš servodaga ássiid ožžot johtui ođđa vugiiguin nu ahte sii šaddet guhtet guimmiideaset resursan, ahte buorrediliteknologiija šaddá resursan geavaheddjiide, geat dan vehkiin ožžot buoret vejolašvuođaid birget dábálaš eallimis, ja ahte ovddidit ja váldet ođđa vugiiguin atnui ideála ja eaktodáhtolaš organisašuvnnaid návccaid. Návccat eai leat ođđasat, muhto ođđa čovdosat šaddet easkka go mii vuogádatlaččat hástit iešguđet aktevrraid fárrui hábmet ja ráhkadit bálvalusaid.

2.1.1 2020 innovašuvdnaprográmma – boahtteáiggi fuolaheami ovdii

Maŋimuš logijagiid lea gielddaid rolla innovašuvdnabarggus leamaš vuosttažettiin láhčit dilálašvuođaid ealáhusaid ovdáneapmái ja priváhta suorggi innovašuvdnii. Boahtteáiggi hástalusat eaktudit, ahte gielddat ieža leat innovašuvdnavuogádaga guovddážis, ja ahte bálvalusaid hábmen ja ráhkadeapmi šaddá váldun. Innovašuvdnaproseassat eai dattetge vuolgge johtui iešalddes. Innovašuvdnii laktása álo eahpesihkarvuohta ja eaktuda danin ahte háliidit váldit riskkaid. Dutkanbirrasiin ja ealáhusain leat sierra gaskaoapmeaktevrrat, fuolahansuorggi ja gielddaid várás fas leat unnán innovašuvdnagaskaoamit. Danin dárbbašuvvojit rámmat ja gaskaoamit, mat legitimerejit gieldasuorggi innovašuvnna, ja maid vehkiin gielddat sáhttet buorebut geahččalit ođđa čovdosiid, go sin ovddas leat mohkkás hástalusat.

Dát lea nationála bargu, man mávssoleamos oassi ferte dahkkojuvvot gielddain, ovttasbarggus báikkálaš álbmotválljen ovddasteddjiiguin, fágaolbmuiguin, geavaheddjiiguin, oapmahaččaiguin, organisašuvnnaiguin ja ealáhusaiguin. Gáibiduvvojit gal maid nationála dási doaimmat, maiguin bálddalastet doaimmaid, dorjot ja stivrejit báikkálaš barggu, ja man olis seammás sáhttet nannet gelbbolašvuođa, dutkama ja máhtu ovddideami, gaskkusteami, movttiidahttima, rávvema, dokumenterema ja ođđa, geahččaluvvon čovdosiid lávdadeami.

Boahtteáiggi fuolaheapmi lea innovašuvdnaprográmma, man olis hábmejit ođđa čovdosiid boahtteáiggi fuolaheapmái ovttas geavaheddjiiguin, oapmahaččaiguin, gielddaiguin, ideála organisašuvnnaiguin, dutkanbirrasiiguin ja ealáhusaiguin. Innovašuvdnaprográmma olis galget leat mielde ovddideamen ja váldimin atnui buorrediliteknologiija, ođđa bargovugiid, ođđa organisašuvdnačovdosiid ja ássanvugiid, mat heivejit boahtteáiggis. Seammás barggu vuođul galget stáhtas ja gielddain plánet makkár gaskaomiiguin heive doarjut ja movttiidahttit gielddaid bargat dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggi dutkamiin, innovašuvnnain ja ovddidemiin áigodagas gitta 2020 rádjái, čuovvovaš elemeanttaiguin:

Nannet fuolahanbálvalusaid guovlludási dutkan- ja ovddidanstruktuvrra.

Fátmmastit fárrui nationála dásis jo álggahuvvon innovašuvdna- ja dutkanásahusaid.

Nannet áŋgiruššama dutkan-, innovašuvdna- ja ovddidanbarggu ovdii, mii dahkkojuvvo gielddain, ja Norgga dutkanráđi relevánta prográmmaid.

Doaibma 1

Guovllu dásis barget viidáseappot jo ásahuvvon struktuvrra vuođul, masa gullet vihtta fuolahandutkanguovddáža ja guđege fylkka buhcciidsiidda ja ruovttubálvalusaid ovddidanguovddáš. Guovddážat leat ovttastuvvon fierpmádahkan, maid Nuortta fuolahandutkanguovddáš koordinere, ja daid mávssolaš doaibman šaddá čuovvulandutkan ja dokumenterenguovddáža doaibma. Ovttas guovlludási stáhtahálddašemiin ja ovttasbarggus KS guovlludásiin guovddážat šaddet mávssolaš, gildii lagaš ovttasbargoguimmežat dearvvašvuođa- ja fuolahussuorggi dutkan-, ovddidan- ja innovašuvdnabarggus.

Doaibma 2

Nationála dásis fátmmastit bargui jo ásahuvvon innovašuvdnaásahusaid ja fágabirrasiid, ja nannejit ja rievdadit muhtin gaskaomiid, maid dat hálddašit, nu ahte dat ovddidit maiddái gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusa innovašuvdnabarggu. Ráđđehusa innovašuvdnastrategiija vuođul ásahuvvo sierra gealboguovddáš, mas lea ovddidandoaibma olles gieldasuorggi ektui. Dearvvašvuođadirektoráhtta lea ásahan InnoMed nationála gealbofierpmádahkan, mii ovddida dearvvašvuođasuorggi innovašuvnna dárbbuid vuođul, ja mii viiddiduvvo nu, ahte dat sáhttá fátmmastit spesialistadearvvašvuođabálvalusa lassin maiddái gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid, ja bargat innovašuvdnabargguin dearvvašvuođabálvalusa hálddašandásiid rájiid rastá.

Doaibma 3

Ovddemusat dárbbašuvvo luvvet gielddaid iežaset innovašuvdnanávccaid ja innovašuvdnafámuid. Innovašuvdnaprográmmain nannetge de gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahussuorggi innovašuvdnabarggu báikkálaččat dan láhkai, ahte:

geahččalit ođđa čovdosiid (fágalaš metodaid, teknologiija, ássanvugiid, organisašuvnna jna.) ovttasbarggus gielddaiguin, dutkamiin ja ealáhusaiguin dahje ideála doaimmaiguin/eaktodáhtolaččaiguin

sihkkarastit dokumentašuvnna ja dutkama, mii lea lávdadeami ja implementerema vuođđun

buoridit diehtovuođu, man vuođul plánejit, ovddidit ja barget innovašuvnnain Norgga dutkanráđi relevánta prográmmain.

Vuosttaš muttus nannejit guovllu ja nationála dási struktuvrra, vai dat sáhttet doarjut gielddaid. Fuolahanbálvalusat fátmmastit measta goalmmádasa gieldda buot doaimmain, ja daid oktavuođas ferte váldit vuhtii olles gieldasuorggi dárbbuid ja resurssaid. Fuolahanbálvalusaid innovašuvdnabargu galgá danin bargojuvvot gieldasuorggi ollislaš innovašuvdnaáŋgiruššama oassin. Ráđđehus áigu ovddidit ja nannet nationála ja guovlludási innovašuvdnabirrasiid.

2.2 Boahtteáiggi fuolahanbálvalusaid geavaheaddjit

Eanaš ovdánansárgosat ja boahtteáiggi einnostusat čujuhit dan guvlui, ahte boahtteáiggis leat eanet geavaheaddjit go ovdal, geavaheaddjit gullet buot ahkejoavkkuide ja sii dárbbašit máŋggabealageabbo fuolaheami.

Boares geavaheddjiid lohku ii leat badjánan maŋimuš 20 jagi. Lassáneapmi lea leamaš stuorámus sin gaskkas, geat eai leat vel deavdán 67 jagi, ja váldun leat leamaš guhkes áiggi ja bissovaš buohcuvuođat, doaibmahehttejumit ja psyhkalaš ja sosiála váttisvuođat.

Lagamus jagiid navdit 67-79-jahkásaš geavaheddjiid logu lassánit, badjel 80-jahkásaččaid lohku fas lassána nannosit easkka 10-15 jagi geahčen. Dalle lassánit maid demeansahástalusat vástideaddji ollu.

Dán áigge leat eanet nissonat go albmát, erenoamážit buhcciidsiiddain, muhto erohus geahppána áiggi mielde, go albmáid eallinahki lassána johtileappot go nissoniid.

Seammás boahtteáiggi geavaheddjiin leat eará resurssat, maid vehkiin sii birgejit, go buohcuvuohta, doaibmahehttejupmi ja váttisvuođat bohciidit. Eat sáhte dušše einnostit makkár váttisvuođat bohciidit. Mii fertet maid einnostit resurssaid ja smiehttat mo geavaheddjiid iežaset resurssat livčče ávkin. Dat guoská erenoamážit ođđa boarrásiidbuolvvaid, mat ellet guhkit ja vásihit boarisvuođa buoret ruhtadiliin, alit oahpu vuođul, buoret dearvvašvuođain ja áibbas eará materiála dilis, go oktage eará buolva dássážii. Ii leat nappo seammá leat 80-jahkásaš 2000:s ja 80 jahkásaš 2030:s.

Dán dieđáhusa doaimmaid ja prográmmaid vuođđun lea ollislaš oaidnu boahtteáiggi geavaheddjiid hárrái. Sis eai leat dušše buohcuvuođat ja váttisvuođat, muhto maiddái resurssat, maid sii geavahit vai birgejit iežaset eallimis ja maid vuođul sii leat searvevuođa oassin. Loahpa loahpas buohkat sáhttet searvat mainna nu, mas lea árvu.

Dasa láhčet dili ođđa gulahallanvugiiguin ja bargovugiiguin. Ođđa teknologiija ja universálabut hábmejuvvon ásodagat ja birrasat galget addit dasa buoret vejolašvuođaid.

Dieđáhusas geavahit danin doahpagiid mielborgárvuohta (medborgerskap), ovttas ráhkadeapmi (samskaping), ovttaveardásašvuođabargu (likemannsarbeid) ja geavaheaddjistivren (brukerstyring), ja hástalit geavaheddjiid ja sin ovddasteddjiid aktiivvalaččat searvat boahtteáiggi fuolahansearvevuhtii.

2.3 Boahtteáiggi fuolahansearvevuohta

Go boahtteáiggi fuolahanhástalusat badjánit, mii fertet oažžut johtui servodaga ollislaš fuolahanresurssaid ja geahčadit dárkileappot mo barggut juohkásit fuolahanaktevrraid gaskka. Almmolaš fuolahanbálvalusat leat čađat viidon máŋga logijagi. Go jurddašit demográfalaš hástalusaid, mat hástalit min duođas 10-15 jagi geahčen, de mii fertet organiseret lassibargguid nu, ahte daid olis doarjut ja oažžut johtui buot daid resurssaid, mat leat geavaheddjiin alddiset, sin bearrašiin ja sosiála fierpmádagain, lagaš birrasiin ja báikkálaš servodagas, ideála doaimmain ja ealáhusain, mat váldet oasiset servodatovddasvástádusas. Dat gáibida, ahte mii nuppástuhttit fágalaš doaimma, nu ahte deattuhit fierpmádatovttasbarggu, fágarájáid rasttildeaddji ovttasbarggu, ovddalgihtii easttadeami, árra muttus doaibmama ja veajuiduhttima. Dat eaktuda maid, ahte olbmot váldet ovddasvástádusa ja heivehit iežaset ásodagaid buoremus lági mielde, ja ahte mii searvevuođas heivehit fysihkalaš birrasa nu ahte dat lea olámuttus buohkaide ja buot buolvvaide.

Jos bearašfuolaheapmi galgá doalahuvvot dálá dásis, gáibiduvvo oapmahašpolitihkka, man vuođul šaddá álkit ovttastahttit barggu ja fuolaheami, ja man vuođđun lea sohkabeliid ovttaárvosašvuohta, ja mii dohkkeha ja atná árvvus oapmahaččaid gelbbolašvuođa ja áŋgiruššama, ja maid dorjot oahpahusain ja bagadallamiin.

Leat buorit vejolašvuođat oažžut eanebuid searvat eaktodáhtolaš fuolahanbargui. Dat ii dattetge dáhpáhuva iešalddes, muhto gáibida dárkilis barggu ja vuogádatlaš čuovvuleami go bargat rekruteremiin, organiseremiin, koordineremiin, oahpahusain, movttiidahttimiin ja bagadallamiin. Go bálkáhit fágaolbmuid dahje ovttasbargat ášši olis ideála ja eaktodáhtolaš servviiguin, de leat investeremin ja boađusin lea máŋggadáfotvuohta.

Fuolahansuorggis leat maid ollu vejolašvuođat, mat sáhttet bohciidit go hástalit ideála organisašuvnnaid ain mannat ovddabealde ja gávdnat ođđa luottaid, aktiivvalaččat hástit fárrui ođđa eaktodáhtolaš buolvvaid, ja ovddidit ođđa vugiid bargat ideála doaimmaiguin ja ovttasdoaibmačovdosiiguin, main geavaheaddjit ja sin organisašuvnnat leat aktiivvalaččabut mielde eaiggádin.

Seammás ealáhusat doaimmahit ain iešguđetlágan vuolleleveránssaid gildii. Dat sáhttet leat ovdamearkka dihte huksemat, teknologiija ja ásodagat.

Dan láhkai fuolahanbarggut sáhttet juohkásit eanet aktevrraide boahtteáiggis, buorredillestáhta searvevuođačovdosiid rámmaid siskkobealde.

2.3.1 Boahtteáigái heivehuvvon prográmma aktiiva oapmahašpolitihka ovdii 2014–2020

Ráđđehus čuovvu ávžžuhusaid, mat ovddiduvvojit čielggadusain NAČ 2011: 11 Innovasjon i omsorg ja NAČ 2011: 17 Når sant skal sies om pårørendeomsorg, ja hábme politihka, man vehkiin addet árvvu oapmahaččaide ja čalmmustahttet sin, ja man vuođul ovddidit dásseárvvu ja njuovžilvuođa. Dán dieđáhusas ráđđehus ovdanbuktá prográmma, mainna ovddidit aktiiva ja boahtteáigái heivehuvvon oapmahašpolitihka, mainna:

čalmmustahttet, dohkkehit ja dorjot oapmahaččaid, geat barget gáibideaddji fuolahanbargguid

buoridit almmolaš ja eahpeformála fuolaheami ovttasbarggu ja nannejit ollislaš bálvalusfálaldaga kvaliteahta

láhčet dilálašvuođaid dasa, ahte sáhttet doalahit oapmahašfuolaheami dálá dásis, ja dahket álkibun ovttastahttit fidnobarggu dainna, ahte fuolahit mánáid ja nuoraid, rávesolbmuid ja boarrásiid, geain lea duođalaš buohcuvuohta, doaibmahehttejupmi dahje psyhkalaš ja sosiála váttisvuođat

Prográmmaáigodaga vuosttaš muttus deattuhit doaimmaid, maiguin doarjut oapmahaččaid ja maiguin nannejit dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid ovttasbarggu oapmahaččaiguin:

njuovžilis duddenortnegat

oapmahaččaid doarjja, diehtojuohkin, oahpaheapmi ja neavvun

ovttasdoaibman ja ovttasbargu

fuolahanbálkáortnega buorideapmi

dutkan ja ovddideapmi

Boahtte muttus guorahallat ovttas Bargodepartemeanttain mo sáhtášii rievdadit ruđalaš buhtadanortnegiid ja virgelohpemearrádusaid.

2.3.2 Nationála strategiija dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggi eaktodáhtolaš barggu ovdii

Ráđđehus áigu bargat ealli siviilaservodaga ovdii, mii ovddida gullevašvuođa, solidaritehta ja searvevuođa, ja áigu danin ovddidit nationála strategiija, mii guoská dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggi eaktodáhtolaš bargui. Strategiijas almmuhit doaimmaid, maiguin háhket fuolahanbálvalussii eaktodáhtolaš bargiid ja doalahit sin, ja mo geahpedit oktonasvuođa sosiála fierpmádagaid ođđasit ásahemiin ja viiddidemiin. Strategiija vuođđun leat vihtta ášši:

Mobiliseren, organiseren ja koordineren

Lasihit gelbbolašvuođa, man vuođul rekruterejit, mobiliserejit, koordinerejit, oahpahit, arvvosmahttet, čuovvulit ja nevvot eaktodáhtolaččaid, ja áŋgiruššat vel eanet eaktodáhtolaš olbmuid koordináhtoriid oahpaheami ovdii Bergena Verdighetssenteret olis.

Fierpmádatbargu

Ovddidit fierpmádat- ja lagašbirasbarggu metodan, mainna ovddidit eaktodáhtolaš áŋgiruššama fuolahanbálvalusain ja ráhkadit buriid ja searvevuođa ovddideaddji báikkálaš servodagaid.

Eaktodáhtolašvuođa arenat

Geavahit eaktodáhtolašvuođa arenaid fuolahansuorggis:

Dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggi ideála fitnodagat

Eaktodáhtolaš organisašuvnnat

Boarrásiidguovddážat ja vuorrasiidguovddážat (seniorguovddážat)

Gielddaid veahkkeguovddážat (frivilligsentralene)

Rabas buhcciidsiida (Det åpne sykehjemmet)

Eallinmoktabuhcciidsiida (Livsgledesykehjem)

Eallinmoktabuhcciidsiidda nationála dohkkehanortnet Livsglede for eldre -vuođđudusa olis. Ortnegiin nannejit aktiiva fuolaheami ja deattastit geavaheddjiid sosiála ja kultuvrralaš dárbbuid.

Máhttu ja dutkan

Dutkat ja ovddidit máhtu dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggi eaktodáhtolaš barggu birra, ja dan láhkai láhčit dili guhkes áiggi plánemii ja vuogádatlaš ovttasbargui.

Strategiija ovddidit, gárvejit ja konkretiserejit ovttasráđiid gieldasurggiin ja ovttasbarggus Frivillighet Norgiin.

2.3.3 Ideála bálvalusfállit innováhtorin

Historjjálaččat ideála organisašuvnnat leat leamaš buorredillestáhta njunušjoavkun. Dat leat ásahan geahnohis joavkkuide bálvalusfálaldagaid, mat de leat šaddan almmolaš ovddasvástádussan maŋŋá, ja dat leat ovddidan ođđa bargovugiid, main nannosit deattastit geavaheddjiid vejolašvuođaid váikkuhit ja searvat báikkálaš servodahkii.

Dakkár pionerat dárbbašuvvojit ain seammá ollu. Ideála organisašuvnnat leat ain mávssolaččat dál go álbmoga boarásmuvvan, stuorát kultuvrralaš máŋggadáfotvuohta ja teknologiija ereliiggán jođánis ovdáneapmi bohciidahttet hástalusaid ja vejolašvuođaid.

Ráđđehussii lea mávssolaš ovddidit buorredillestáhta ovttas ideála surggiin. Ráđđehusas leat vuordámušat ideála aktevrraid innovatiiva lahkonanvugiide dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggi oktavuođas, ja dat oaidná ovttasbarggu vejolašvuohtan mobiliseret eaktodáhtolaččaid ja lagašbirrasa.

EES-njuolggadusain leat rámmat dan hárrái mo almmolaš eiseválddit sáhttet oastit bálvalusaid ideála aktevrrain. Ráđđehusa mielas lea mávssolaš geavahit dálá doaibmamuni dakkár bálvalusaid oastima hárrái. Sierra háhkanproseassat ideála, guhkes áiggi soahpamušaid várás, ja oktasaš ovddidan- ja innovašuvdnabargu ovdal háhkama leat buorit ja vejolaš doaibmamolssaeavttut daid gielddaide, mat háliidit ovddidit dakkár ovttasbarggu ain viidáseappot.

Ideála bálvalusfálliid sajádat ja alla legitimitehta dearvvašvuođa- ja sosiálasuorggis lea boahtteáiggis lagaš oktavuođas dainna, ahte dat sáhttet ain leat innováhtorat, gávdnat ođđa bálgáid, fátmmastit fárrui eaktodáhtolaččaid ja bargat barggu dakko gokko buorredilleservodat ii doaimmat barggus. Dat eaktuda, ahte dat doalahit iežaset vuođu ja erenoamášvuođa, man vuolggasadjin leat árvvut, ja ahte dat gávdnet ođđa eaiggádanhámiid ja doaibmamálliid, mat fátmmastit geavaheddjiid ja sin ovddasteddjiid eará láhkai go ovdal.

2.3.4 Ovttasdoaibmafitnodaga vejolašvuođat

Ovttasdoaibmafitnodat lea fitnodatmálle, mii heive bures buorredillesuorgái ja fuolahanbálvalusaid ovddideapmái ovttas gielddain. Ovttasdoaibmafitnodat lea organisašuvdnahápmi, mii addá geavaheddjiide vejolašvuođa váikkuhit, eaiggádit ja stivret fitnodaga. Seammás fitnodathápmi bovde bálvalusaid vuostáiváldiid váldit stuorát rolla, go geavaheaddji ja golaheaddji rolla, go dat hástala sin váldit ovddasvástádusa ja searvat bálvalusfálaldaga hábmemii ja buvttadeapmái.

Boahtteáiggi dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid hábmemii ja ollašuhttimii galget searvat gielddat ja gieldda vuogádahkii gulakeahtes aktevrrat, mat gullet siviila servodahkii. Ovttasdoaibmafitnodagaid erenoamášvuohta addá vejolašvuođaid báikkálaš čovdosiidda, maid vuođđun lea báikkálaš dárbbut, ja addá ássiide vejolašvuođa leat sihke geavaheaddji ja buvttadeaddji rollas, nu ahte sii besset searvat, stivret geavaheaddjin ja leat mielde buvttadeamen bálvalusaid. Gielddaid báikkálašdemokratiija nannejuvvo go geavaheaddjidemokratiija lea nannosut ja njuolgadut.

Ovttasdoaibmafitnodagat leat hui dábálaččat riikkaidgaskasaš oktavuođain. Norggas ovttasdoaibman ii leat nuge leamaš dábálaš eaiggát- ja fitnodathápmi surggiin, main almmolaš suorggis lea ovddasvástádus. Ealáhusaid ja servodaga eará osiin fas dákkár eaiggádan- ja doaibmanhápmi lea guhká leamaš váldun áibbas eará láhkai. Fuolahansuorgái vedjet čáhkat sihke geavaheddjiid ovttasdoaibmafitnodagat, bargiid ovttasdoaibman, fálliid ovttasdoaibman, oapmahaččaid ovttasdoaibman dahje ovttasdoaibmafitnodagat, main leat iešguđetlágan oasit.

Sosiála entreprenevravuođa mohtorin lea servodatváttisvuođaid čoavdin ja sosiála árvoráhkadeami sihkkarastin. Ráđđehus áigu ovddidit entreprenevravuođa oahppovuogádagas, ja bargá danin ovttas Ungt Entreprenørskapiin, man olis ollu fitnodagat álggahit sosiála entreprenevran.

2.3.5 Ovttasbargu ealáhusaiguin

Norgga ealáhusain lea gelbbolašvuohta, mainna sáhttet ovddidit fuolahansuorggi. Go bálvalusaid ja buktagiid ovddidit ovttas, de almmolaš ja priváhta aktevrrat sáhttet ráhkadit ođđa čovdosiid. Almmolaš háhkamiid oktavuođas lea stuorra innovašuvdnapotentiála. Háhkamat sáhttet leat innovašuvnna strategalaš gaskaoapmin, nu ahte oažžut sihke stuorát ávkki servodaga resurssain ja ráhkadit vel ođđa ja buoret bálvalusaid geavaheddjiid ávkin. Go ealáhusat leat aktiivvalaččat mielde hábmemin čovdosiid gielddaid ovdánandárbbuide, de šaddet buoret, sihkkarut ja beaktilut bálvalusat, ja leat maid buorit lassiváikkuhusat ealáhusaide.

Danin láhčet dilálašvuođaid politihkkii, man olis:

ovddidit ođđa fálaldagaid fuolahanbálvalusa ja ealáhusaid rájá ala

nannejit fuolahansuorggi rolla diŋgojeaddjin, mii lea gelbbolaš ja gáibida ollu

ovddidit fuolahansuorggi eksportagálvun

dustet vuorrasiidmárkana, mii viidána sakka

Ráđđehus oaidná mávssolažžan, ahte ovdáneami boađusin ii galgga šaddat sierraárvosašvuohta nu ahte dearvvašvuođa- ja buorredillebálvalusat eai leat buohkaide seammá álkit olámuttus, muhto ahte oasi geavatlaš bálvalusain, mat gullet čielgaseappot veahkkebálvalusaide, galget baicce earát buvttadit ja fállat dasto sihke gieldda bokte ja oktagaslaš márkanis. Dat mielddisbuktá politihka, mas ráđđehus oaivvilda ahte gielddat ieža, ovttas ideála organisašuvnnaiguin, berrejit jođihit guhkes áiggi institušuvdnasajiid ja dearvvašvuođa- ja fuolaheami vuođđobálvalusaid. Seammás ealáhusat doaimmahit gildii iešguđetlágan vuolleleveránssaid, ovdamearkka dihte huksenmássa, teknologiija ja ásodagaid.

2.4 Boahtteáiggi fuolahanbálvalus

Boahtteáiggi fuolahanbálvalus galgá ráhkadit bálvalusfálaldaga ovttas geavaheddjiiguin, doaibmat ovttas oapmahaččaiguin, geavahišgoahtit buorrediliteknologiija ja mobiliseret báikkálaš servodaga ođđa vugiiguin. Ođđa bargovuogit ja ovttasdoaibman bearrašiin ja fierpmádagain gáibida ollislaččat ollu rievdadusaid gelbbolašvuođa ja rekruterema hárrái, ja ahte fertet organiseret bálvalusaid ođđa vugiin. Dárbbašit fágalaš nuppástuhttima, man olis ovddidit fuolahanbálvalusa dikšunfágalaš barggu ja váldit atnui viidásut fágaidgaskasaš gelbbolašvuođa veajuiduhttinsuorggis ja sosiála fierpmádatbarggus.

Golbma suorggi orrot leamen fuolahansuorggi stuorámus hástalusat ja vejolašvuođat:

aktiiva fuolaheapmi

árgabeaiveajuiduhttin

fuolaheapmi ja jápmin

2.4.1 Aktiiva fuolaheapmi

Kultuvra, mállásat, aktivitehta ja loaktin leat ollislaš fuolahanfálaldaga mávssoleamos vuođđogeađggit. Go ovddidit boahtteáigái heivehuvvon, buriid fuolahanbálvalusaid, de fertet deattuhit sakka eanet sihke sosiála ja fysihkalaš aktiviserema, ja fertet giddet eanet fuopmášumi geavaheddjiid sosiála, eksistensiála ja kultuvrralaš dárbbuide.

Beaiveaktivitehtafálaldaga gohčodit dávjá gaskalađasin, mii fuolahanbálvalusain váilu. Ráđđehus lea danin johttáhan beaiveaktivitehtafálaldaga ráhkadeami olbmuide, geain lea demeansa, ja áigumuš lea lágain nannet gielddaid geatnegasvuođa fállat beaivefálaldaga demeanta olbmuide, go fálaldat lea ráhkaduvvon. Beaiveaktivitehtafálaldat buktá ulbmillaš sisdoalu ja buriid vásáhusaid geavaheaddji dábálaš eallimii, ja dat sáhttá máŋgii geahpedit oapmahaččaid dili, ja hehttet dahje maŋidit ásahusas orruma.

Dáidaga ja kultuvrra vuođul sáhttá innovatiiva vugiiguin ovddidit fuolahanbálvalussii ođđa metodaid ja fágalaš lahkonanvugiid. Kultuvra ja fuolaheapmi galget leat lávgalagaid fágarájáid rasttildeaddji ovttasbarggus, mii arvvosmahttá rupmaša ja sielu ja aktivisere jurdagiid ja dovdduid, ovdamearkka dihte muittašanjoavkkuin ja čállinprošeavttain, dánsuneahkediin ja musihkkajoavkkuin dahje dáidda- ja kulturprošeavttain, maid vuođđun leat olbmo iežas attáldagat, beroštumit ja eallinhistorjá. Ráđđehus háliida ovddidit viidáseappot ovttasbarggu, mii lea ásahuvvon kultursuorggi ja fuolahansuorggi gaskii, ja man gohčodit Kultuvrralaš vázzinsoabbin, ja man olis ollugat ožžot buriid kulturvásáhusaid árgabeaivvisteaset.

Dađistaga leat ovddidan máŋggalágan birasdoaimmaid, maid sáhttá geavahit terapevttalaččat ráfehisvuođa ja lossamiela vuostá dahje bieđđama vuostá divššu ja beaivválaš doaimmaid oktavuođas. Nu mo spesialistadearvvašvuođabálvalusasge, de ferte fuolahansuorggis ovddidit vuogádagaid, mat sihkkarastet ahte ođđa máhttu váldojuvvo atnui. Ráđđehus háliida, ahte ođđa metodat lávdaduvvojit ja geavahuvvojit dálkkodeami ja divššu vuosttaš molssaeaktun, ja danin dat árvala ásahit gelbbolašvuođabirrasa, mas sáhttá leat ovddasvástádus birasterapevttalaš dálkkodandoaimmaid ovddideames ja lávdadeames.

2.4.2 Árgabeaiveajuiduhttin

Sihke oktagas olbmo ja servodaga ulbmil lea geavahit ávkin resurssaid, návccaid ja vejolašvuođaid, mat geavaheaddjis alddis leat, vai son birge dábálaš eallimis. Danin fertejit návccaiduhttin ja veajuiduhttin leat buot fuolaheami ja divššu lunddolaš váldooassi. Buot buori dálkkodeapmái gullá veajuiduhttin.

Stuorra oassi fuolahansuorggi návccain geavahuvvojit duođalaš buohcuvuođaid dikšumii ja doaimmaide, maiguin buhtadit doaibmanávccaid massima. Nu galgáge boahtteáiggisge leat. Fuolahanbálvalus galgá álo bargat sin ovdii, geain lea stuorámus veahkke- ja dikšodárbu. Seammás mii fertet sáhttit geavahišgoahtit ođđa lahkonanvugiid, main árvvoštallat veajuiduhttinpotentiála ja main lea dárbbašlaš gelbbolašvuohta nu ahte sáhttit oažžut ávkki eaŋkil olbmo resurssain, ovdalgo ollašuhttigohtet eanetge árbevirolaš, buhtadeaddji doaimmaid. Ráđđehus háliida nappo bargat dan ovdii, ahte nuppástuhttit gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusa fágalaččat, nu ahte dain deattuhit nannoseappot veajuiduhttima, ovddalgihtii eastadeami ja árra muttu doaimmaid.

Árgabeaiveajuiduhttin lea ovdamearka das, ahte árra doaimmat ja veajuiduhttin fuolahanbálvalusaid olis buorida geavaheddjiid eallinkvaliteahta ja doaibmadási. Árgabeaiveajuiduhttin lea dakkár veajuiduhttin, maid sáhttá dahkat oalle viidát go fátmmastit ruovttubálvalusaid dan bargui. Metodan ja fágalaš lahkoneapmin árgabeaiveajuiduhttin vuolgá das, ahte čielggadit makkár vejolašvuođat geavaheaddjis alddis leat bargat aktiivvalaččat doaibmadási máhcaheami dahje buorideami ovdii. Geavaheaddji iežas resurssat, sávaldagat ja persovnnalaš ulbmilat leat bálvalusa vuođđun.

Metoda eaktuda, ahte bargit ovttasbarget geavaheddjiin, eaige dušše bargga su ovdii. Go árra muttus kártejit geavaheaddji veajuiduhttinpotentiála geahčakeahttá fágarájáide ja go dasto vástideaddji vugiin hárjehahttet árra muttus intensiiva vugiin, de badjánit birgennávccat nu ahte ii šat dárbbašuvvo nu ollu almmolaš veahkki.

Go ruovttubálvalusain bargagohtet árgabeaiveajuiduhttimiin, de ásahit dábálaččat fágaidgaskasaš joavkku, masa gullet ergoterapevttat, fysioterapevttat, suodjalandivššárat, sosionomat ja buohccedivššárat, geain lea veajuiduhttingelbbolašvuohta. Joavku árvvoštallá olbmo veajuiduhttinvejolašvuođaid ja ovttasbarggus oahpaha ja neavvu ruovttubálvalusa bargiid, nu ahte sii sáhttet bargat veajuiduhttimiin geavaheaddji lunddolaš birrasis, ruovttus ja lagašbirrasis.

Ráđđehus háliida ovddidit ain áŋgiruššama veajuiduhttima ovdii, aktiviserema ovdii ja ođđa áššiid hálddašeami ovdii, mii dahkkojuvvo persovnnalaš ulbmiliiguin, ja arvvosmahttit gielddaid geahččaladdat árramuttu doaimmaid ja árgabeaiveajuiduhttima sierralágan modeallaid.

2.4.3 Fuolaheapmi ja jápmin

Fuolahanbálvalusa muhtin geavaheaddjit dárbbašit dálkkodeami ja divššu oanehis áigodagaid, muhtimat fas dárbbašit veahki ja doarjaga olles eallima. Divššohasat, geain leat duođalaš dávddat, mat eai soaitte buorránitge, dahje geat leat jápmimin, dahje geat dárbbašit ollu fuolaheami ja divššu, galget oažžut sihkkaris, buriid bálvalusaid. Dalle lea sáhka das, ahte olbmo váldet vuostá olmmošvuođain ja gudnejahttimiin, ja ahte sihke olbmo fysihkalaš, psyhkalaš ja sosiála ja vuoiŋŋalaš ja eksistentiála dárbbut ollašuvvet.

Norga gullá daid riikkaide, main hui hárve jápmet ruovttus. Jos láhčit dilálašvuođaid dasa, ahte olbmot sáhttet jápmit ruovttus, de sáhttit oažžut lunddolabbo oktavuođa jápmimiin. Ruovttus jápmin sáhttá nannet gullevašvuođa bearrašii ja ovttasbarggu bearrašiin ja siviila servodagain, ja addit buoret vejolašvuođaid dasa, ahte beassá buorebut stivret mo áššit galget doaimmahuvvot go buohcceviesus, ja ovddidit, ahte jápmin ii gula dušše dihto fidnuide. Maŋimuš jagiid leat eanebut jápmán buhcciidruovttuin. Dat gáibida, ahte buhcciidruovttuin leat doarvái resurssat ja gelbbolašvuohta fállat buori dálkkodeami, divššu ja fuolaheami divššohasaide, geat leat eallima loahppamuttus.

Jábmi mánáid fuolaheapmi lea dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusa losimus bargu. Lea dárbu nannet dálkkodeami, mainna geahpedit jábmi máná dili, ja jábmi mánáid ja sin lagamušaid fuolaheami. Ferte ráhkadit nationála fágalaš vuođđoplána, mii guoská geahpideaddji dálkkodeapmái erenoamážit mánáid dárbbuid vuođul. Ollu gielddat leat ožžon doarjaga bargiid gelbbolašvuođa nannemii dán suorggis, ja dat lea čađahuvvon gealboloktenprošeavttain, ovttasbarggus eaktodáhtolaš organisašuvnnaiguin.

Vai sáhttit fuolahit divššohasaid ja oapmahaččaid dárbbuin, dárbbašuvvo fágaidgaskasaš lahkonanvuohki, mas ođđa vugiiguin oažžut stuorát ávkki bargiin ja gelbbolašvuođas, nu ahte gielddaid bálvalusat ovttaiduhttojit eanet ja nu ahte dearvvašvuođabálvalus doarju fuolahanbálvalusa. Geahpideaddji dálkkodeami kvaliteahta galgá buoridit, nu maiddái máhtu ja gelbbolašvuođa dan hárrái, danin ráđđehus háliida láhčit dili dan guvlui, ahte oapmahaččat searvvašedje eanet go ovdal, ja ovddidit fuolahanbálvalusa bargiide oahppoprográmma, mas ožžot vuođđogelbbolašvuođa geahpideaddji dálkkodeami birra.

Oapmahaččaid galget doarjut ja neavvut oapmahaččaid skuvllain ja ságastallanjoavkkuin. Spesialistadearvvašvuođabálvalussii gullevaš guovlluid palliašuvdnaguovddážat galget čohkket ja lávdadit gelbbolašvuođa geahpideaddji dálkkodeami hárrái. Ovttas buohcceviesuid palliatiiva guovddážiiguin dain lea maid ovddasvástádus fágaidgaskasaš gelbbolašvuođafierpmádagas, mii bargá geahpideaddji dálkkodeami ovdii, ja ovddasvástádus fuolahit palliatiiva divššohasaid dikšo- ja fuolahanfálaldaga jotkkolašvuođas, ja gelbbolašvuođa lávdadeamis gielddaide.

2.4.4 Fágalaš nuppástuhttin ja viidásut gelbbolašvuohta

Go leat sihkkarastimin boahtteáigái nana fuolahanbálvalusa, mas lea buorre kvaliteahtta, de dárbbašuvvo fuolahanbálvalusa fágalaš nuppástuhttin, mii gáibida earálágan ja alit gelbbolašvuođa, ođđa bargovugiid ja ođđa fágalaš lahkonanvugiid. Fágalaš nuppástuhttima olis deattuhit vuosttažettiin veajuiduhttima, áŋgiruššama árra muttus, aktiviserema, fierpmádatbarggu, birasdálkkodeami, oapmahaččaid ja eaktodáhtolaččaid neavvuma ja buorrediliteknologiija atnuiváldima. Galgá maid láhčit dili dasa, ahte ovddidit gelbbolašvuođa geahpideaddji dálkkodeami hárrái ja eallima loahppamuttu fuolaheami hárrái. Ráđđehusa gelbbolašvuođa- ja rekruterenplánain Gelbbolašvuođalokten 2015 galget sihkkarastit fuolahansuorgái doarvái gelbbolaš bargiid, mat bissot suorggis.

Ráđđehus háliida ovddidit fuolahansuorgái fágalaš nuppástuhttima, ja deattastage dán dieđáhusas čuovvovaš ulbmiliid:

Loktet fuolahanbálvalusaid fágalaš gelbbolašvuođadási earret eará nu ahte lasihit daid bargiid logu, geat leat čađahan allaskuvlaoahpu, ja oahpahusain maid lágidit ásahusa siskkobealde.

Ráhkadit stuorát fágalaš viidodaga, mas leat eanet fágajoavkkut ja mas deattuhit eanet fágaidgaskasaš barggu.

Nannet fuolahanbálvalusa iežas máhttovuođu dutkamiin ja máhtu lávdademiin.

Fágalaš nuppástuhttin váikkuha maid bálvalusaid organiseremii, ovttasbargogaskavuođaide ja rabasvuhtii servodaga ektui. Jos bálvalusa olis áigot ovddidit ođđa bargovugiid ja nannoseappot áŋgiruššat ovddalgihtii eastadeami ja veajuiduhttima ovdii, de ferte barggus fátmmastit servodaga oppalaš resurssaid. Fuolahanbálvalus ferte vuolgit geavaheddjiid lusa ja deaivvadit sin fierpmádagain. Danin lagašvuohta ja lávdaduvvon bálvalusat mearkkašit ereliiggán ollu dán oktavuođas. Fuolahanbálvalus ferte leat báikkálaš servodahkii ovttaidahtton oassi, iige sáhte gáidaduvvot dain oktavuođain, main ámmátfuolaheapmi ja eahpeformála fuolaheapmi ain sáhttet doaibmat ovttas.

Bálvalusa ođđa sisdoallu ja ođđa fágalaš lahkonanvuogit gáibidit maid, ahte gielddat árvvoštallet mo dat lágidit ja organiseret bálvalusaideaset, sihke dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid siskkobealde ja eará gielddabálvalusaid oktavuođas. Ferte hutkat ođđa organiseren- ja bargovugiid, mat sirdet dálá rájáid, sihke rájáid iešguđet fidnuid gaskka ja gieldda doaibmasurggiid gaskka.

Vai geavaheaddji vásihivččii bálvalusfálaldaga jotkkolažžan ja ollislažžan, de ferte bálvalusaid lágidit lávgalagaid. Ođđa bargovuogit ja gieldda bálvalusaid rievdadeapmi gáibida maid, ahte spesialistadearvvašvuođabálvalus doarju ja bagadallá gielddaid. Lea ereliiggán mávssolaš ásahit gulahallansajiid ja vuogádaga, man olis gielddat ja spesialistadearvvašvuođabálvalus lonuhallet gelbbolašvuođa, čovdet áššiid ja barget fágaidgaskasaš ovttasbarggu.

2.4.5 Albmáid oassi dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggis

Albmát vedjet ovddastit stuorámus geavatkeahtes resurssa fuolahanbálvalusa oktavuođas. Ii leat realisttalaš jurddašit, ahte boahtteáiggi fuolahanbargguid sáhttá doaimmahit dan haga, ahte albmáid oassi álbmogis searvá dearvvašvuođa- ja fuolahanfidnuide ja fuolahanarenai.

Troandima gielda gullá daidda, mat leat buoremusat lihkostuvvan hástit albmáid álgit fuolahansuorgái. Doppe albmát vurdet ráiddus vejolašvuođa beassat geahččalit dearvvašvuođa- ja fuolahanbarggu ruovttubálvalusain ja buhcciidsiiddain, mat soitet šaddat sin bargobáikin ja eallinvuohkin boahtteáiggis. Ráđđehus háliida, ahte mii geavahit viidáseappot Troandima gieldda vásáhusaid ja ásahit Albmát dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggis riikkaviidosaš prošeaktan. Seammás hástalit gielddaid, oahppoásahusaid ja organisašuvnnaid deattuhit sakka albmáid rekruterema ja hutkat innovašuvdnabargguset olis doaimmaid, maiguin buorebut olahit sohkabeallebalánssa dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggi bargosajiin.

2.5 Boahtteáiggi fuolahanbirrasat

Buorrediliteknologiija ja universála heiveheapmi mielddisbuktet stuorát vejolašvuođaid oažžut fuolahanbálvalusaid iežas ruovttus. Boahtteáiggi buhcciidsiiddat ja fuolahanásodagat mearkkašit maid ollu dan dáfus, ahte dat leat bálvalusaid fállama rámmat, maid siskkobealde doaibmat ovttas oapmahaččaiguin ja báikkálaš servodagain. Ráđđehus áigu danin joatkit Viessobáŋkku dálá ortnega, mii guoská buhcciidsiiddaide ja fuolahanásodagaide, ja čielggada sáhttetgo heivehit ortnega gáibádusaid nu, ahte dat fátmmastivččii maid oadjebasvuođaásodagaid huksema. Viidáseappot galgá čielggadit ortnega, man olis liigudit ruđaid dutkamii, ovddideapmái ja innovašuvdnii, ja man olis hábmejit ja geahččaladdet ođđa modeallaid boahtteáiggi ásahus- ja ásodatčovdosiidda.

Ráđđehus álggaha nationála prográmma, man olis ovddidit ja implementerejit buorrediliteknologiija, ja man vehkiin ovttaidahttet buorrediliteknologiija bálvalanfálaldaga oassin ovdal 2020.

2.5.1 Buhcciidsiiddaid ja fuolahanásodagaid ođđa konseapta

Lea gelddolaš oaidnit gielddaid ovdáneami, man olis buhcciidsiiddaid lanjat sulastahttigohtet ollesárvosaš ásodagaid ja dálá fuolahanásodagaid huksejuvvojit oktii, ja geavahuvvojit dasto sihke buhcciidsiidda lassin ja molssaeaktun. Fargga eat šat oainne mii earuha ođđaáigásaš unna buhcciidsiidaovttadagaid, main lea alla ássanstandárda, ja báikkálaš ássan- ja bálvalusguovddážiid, main leat sierra ásodagat. Gieldda fuolahanbálvalus gokčá maid olles eallima, mánnáásodagain gitta buhcciidsiidii.

Ráđđehus háliida váldit várá goappáge árbevieru buoremus beliin ja hukset boahtteáiggi várás čovdosiid, maid vuođđojurdagat leat:

«Unni lea buorre». Unna ássansearvevuođat ja ossodagat árbevirolaš ásahusčovdosiid sadjái.

Čielga rádjá ássanvuogi ja bálvalusfálaldaga gaskii, nu ahte bálvalusfálaldat ja resursamearri čatnasa ovttaskas olbmo dárbbuide.

Čielga rádjá priváhta areála, oktasaš areála ja bálvalusareála gaskii buot visttiide, maid geavahit dearvvašvuođa- ja fuolahanulbmiliidda.

Ásodatčovdosat, mat leat heivehuvvon ođđa buorrediliteknologiija geavaheapmái, ja main leat buot dárbbašlaš ássandoaimmat (basadanlatnja, hivsset, gievkkančiehka, oađđinlatnja ja orrunlatnja) priváhta areála siste, mii lea heivehuvvon sihke ássái ja oapmahaččaide.

Fuolahanbálvalusas leat ássanvuogit ja lanjat, mat leat ovttaidahttojuvvon čoahkkebáikki ja gávpotoasi lagašbirrasii, ja man almmolaš biras juogaduvvo eará álbmogiin.

Nu mii oažžut buhcciidsiidda iežas ásodahkii, ja iežas ásodaga buhcciidsiidii.

Ođđa ovdáneapmi lea unnán dutkojuvvon, ja dárbbašuvvo sakka dokumenteret ja dahkat vuogádatlažžan vásáhusaid, ja ovddidit máhtu suorggi hárrái. Maŋimuš 15–20 jagi leat sullii 45 000 ásahussaji ja fuolahanásodaga huksejuvvon dahje divoduvvon. Vai sáhttit árvvoštallat makkár vuođđoáššiid mii berret gáibidit boahtteáiggi čovdosiid hábmemis, de duođaš dárbbašit árvvoštallamiid, main geahčadit vásáhusaid dálá viesuid geavaheames – mo dat doibmet ulbmileaset ektui, heivejitgo dat geavaheddjiide, bargiide, ovttasdoaibmamis oapmahaččaiguin ja jođiheami dáfus. Seammás dárbbašit ásahit geahččalanásodagaid, main vuogádatlaččabat geahččaladdet ođđa teknologiija, materiálaid ja birrasiid mat geahpedit gahččanváttuid, basadanlanjaid čovdosiid ja stohpogálvvuid, ja ásahit geahččalanprošeavttaid, maid čuovvulit dokumentašuvnnain ja dutkamiin. Ráđđehus áigu dan vuođul čielggadit dutkan-, ovddidan- ja innovašuvdnaortnega, man ulbmil lea hábmet ja geahččaladdat boahtteáigái heivvolaš ásahus- ja ásodatčovdosiid ođđa modeallaid.

Eanaš ásodagat ja ásahusat, main ásset ja ožžot dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid lagamus logijagiid, leat jo huksejuvvon. Dasa gullá vuosttažettiin dábálaš ásodatmássa – ovtta bearraša viesut, ráidoviesut ja ásodagat, maid Norggas dábálaččat ássit ieža oamastit ja geavahit. Dasa gullet dasto maid 40 000 boarrásiid- ja buhcciidsiidasaji ja sullii 50 000 dikšo- ja fuolahanásodaga maid gielddat dábálaččat oamastit ja láigohit ássiide, geat dárbbašit veahki. Lagamus jagiid lea mávssolaš deattastit ođasmahttima ja ođđasit huksema, nu ahte dálá ásodatmássa lea heivehuvvon bures ja sáhttá doaibmat optimála vugiin boahtteáiggi dárbbuid ektui.

Bealli riikka fuolahanásodagain ja buhcciidsiiddain huksejuvvojedje dahje divoduvvojedje ollásit 1998-2007 boarrásiidfuolaheami doaibmaplána áigodagas. Nubbi bealli sullii 40 000 ásahussajis ja sullii 50 000 ásodagas, mat leat dikšo- ja fuolahanulbmiliid, leat dál dan dilis, ahte daid galggašii ođasmahttit ja hukset ođđa daid sadjái. Gielddat berrejit álgomuttus buhtadit daid sajiid, mat dál leat boarrásat ja oalát gollan, ovdal go kapasitehta lassána sakka logi jagi geahčen. Jos mii háliidit hukset nu dássidit go vejolaš, de berre dát ođasteapmi leat dahkkojuvvon ovdalgo kapasitehtadárbu badjána duođas 2025 birrasiid. Dan láhkai sáhttet maid juogadit máŋgga jahkái goluid lassáneami, mii bohciida logi jagi geahčen demográfalaš rievdadusaid geažil. Dálá sajiid buhtadeapmi ii dárbbaš vealttakeahttá lasihit daid doallangolut, máŋgii sáhttá baicce beavttálmahttit doallama. Guhkes áiggi plánen ja einnostahtti investerenrámmat leat mávssolaččat kapasitehta lasiheapmái ja ođasmahttimii, ja jođánis demográfalaš rievdadusat eaktudit, ahte plánet ja láhčit dilálašvuođaid nationála dásis. Ráđđehus háliida danin joatkit dálá Viessobáŋkoortnega maiddái 2015 maŋŋá.

Dasto áigot guorahallat sáhttetgo ortnega gáibádusaid heivehit, nu ahte dat fátmmastit maiddái oadjebasvuođaásodagaid. Oadjebasvuođaásodagat leat ásodagat, main lea fiehttostohpoteknologiija, vuostáiváldin ja hoteallabálvalusat, ja main fállet ássiide geavatlaš bálvalusaid, ovdamearkka dihte stobu čorgema, bassaladdama, bajásdoallobálvalusaid, borramušaid dárjuma ja eará, mii álkidahttá ássiid dábálaš eallima. Dakkár ásodagaid sáhttá áinnas hukset nu ahte dat leat lahka beaiveaktivitehtaguovddážiid, kulturviesuid, lagašbirasguovddážiid, buorredilleguovddážiid ja sullasaččaid, nu ahte lea álki olahit aktivitehtaid ja sosiála ovttastallama.

2.5.2 Ruhtadan- ja iežasmáksoortnegat ássanvuohkái geahčakeahttá

Gielddaid dikšo- ja fuolahanbálvalusaid ollislaš golut ledje sullii 90 mrd. kruvnno i 2012. Eanaš goluid gielddat gokčet friija boađuineaset, ja geavaheaddjimávssuid oassi fas lei badjelaš 7 proseantta boađuin.

Eanaš dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid váldoovddasvástádus lea gielddain. Stáhta doarju dattetge ruđalaččat doavtterbálvalusaid, fysioterapiija, dálkasiid, veahkkeneavvuid ja ruovttus ássi geavaheddjiid ássandoarjaga. Gielddaid dikšo- ja fuolahanbálvalusaid geavaheaddjit mákset dán áigge bálvalusain, maid sii ožžot, guvttiid sierra njuolggadusaid vuođul dan mielde ássetgo sii ásahusas vai eai. Olbmot geat ásset iežaset ruovttuin mákset bálvalusas, maid sii ožžot. Olbmot geat ásset ásahusas fas mákset bissovaš oasi boađuineaset ollislaš fálaldaga ovddas. Njuolggadusaid sierraláganvuođat sáhttetge de dagahit, ahte geavaheaddjit šaddet máksit sierra hatti seammá bálvalusas dan mielde fállágo gielda saji ásahusas vai ásságo olmmoš iežas eaiggádan dahje láigohan ásodagas.

Dilli rievdá dan guvlui, ahte šaddá váddásut earuhit buhcciidsiidda ja fuolahanásodaga eará vuođul, go fálaldaga ruhtademiin. Ollu gielddain gohčodit dál fuolahanásodatrusttegiid buhcciidsiidan, eará gielddain fas eai šat geavat buhcciidsiidasaji namahusa, muhto gohčodit daid baicce fuolahanásodahkan, ássan- ja bálvalusguovddážin dahje sullasažžan. Hagen-lávdegoddi ávžžuhii danin ásahit seammá ruhtadan- ja iežasmáksoortnega, ja seammá vuoigatvuođa dálkasiidda, teknihkalaš veahkkeneavvuide ja ássandoarjagii buohkaide, geahčakeahttá ássanvuohkái. Seammá bohtosii leat boahtán maiddái dutkanraporttas, man mielde dilli sáhttá ovdánit dakkárin, ahte gielddat váldet bures dinejeaddji joavkkuid buhcciidsiiddaide ja diktet unnimuspenšunisttaid, geat ožžot ássandoarjaga, ássat fuolahanásodagain. Ruhtadanvuogádat sáhttá addit gielddaide ruđalaš insentiivvaid, mat stivrejit huksenminstara dakkárin, mii suige ii lean áigumuš.

Gielddaid ja geavaheddjiid rámmaeavttuid galgá nu guhkás go vejolaš hábmet dakkárin, ahte bálvalusfálaldaga árvvoštallet olbmo dárbbu mielde ja dan vuođul, mii lea beaktileamos servodatekonomiija dáfus.

Ráđđehus áigu guorahallagoahtit sierralágan ássanvugiid ruhtadan- ja iešmáksinortnegiid. Guorahallama ulbmil lea láhčit dili nu ahte geavaheaddjit ožžot vuoiggalaš ja einnostahtti máksinvuogádaga, ja seammás čielggadit stáhta ja gieldasuorggi ovddasvástádusjuogu.

2.5.3 Buorrediliteknologiijaprográmma

Buorrediliteknologiija geavaheapmi addá ollu vejolašvuođaid. Dan vehkiin olbmot sáhttet buorebut birget iežaset eallimis ja dearvvašvuođain, eanebut sáhttet ássat guhkit ruovttus vaikko doaibmanávccat leat hedjonan, ja dan vehkiin sáhttet ovddalgihtii eastadit dahje maŋidit ásahusas orruma.

Teknologiija ii goassege buhtat olmmošlaš fuolaheami iige fysihkalaš lagašvuođa, muhto dan vehkiin sáhttá nannet sosiála fierpmádaga ja johttáhit ovttasbarggu, masa servet bálvalusat, lagašbiras, bearaš ja eaktodáhtolaččat. Dat sáhttá nappo luvvet fuolahanbálvalusa resurssaid, nu ahte dat sáhttá fállat eanet bálvalusaid njuolga geavaheaddjái.

Buorrediliteknologiija geavaheami ferte ovddidit dihto rámmaid siskkobealde. Ulbmilin galgá leat čoavdit konkrehta váttisvuođaid ja gokčat geavaheddjiid dárbbuid. Dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusas galget danin geavahišgoahtit buorrediliteknologiija buohtalagaid dainna, ahte bálvalusaid organiseregohtet ja láhčigohtet eará láhkai.

Buorrediliteknologiija vejolašvuođain ávkkástallan eaktuda, ahte láhčit dilálašvuođaid dasa, ahte gielddat sáhttet geavahišgoahtit buorrediliteknologiija čovdosiid eanet go ovdal. Danin álggahit nationála prográmma, man olis gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusain ovddidit ja váldet atnui buorrediliteknologiija. Prográmma ulbmil lea ovttaidahttit buorrediliteknologiija fuolahanbálvalusaid bálvalusfálaldaga oassin ovdal 2020.

Dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid buorrediliteknologiijain galgá:

buoridit geavaheddjiid vejolašvuođa birget iežaset árgabeaivvis

lasihit geavaheddjiid ja oapmahaččaid oadjebasvuođa, ja geahpedit oapmahaččaid fuolaid

oažžut geavaheddjiid ja oapmahaččaid searvat eanet geavaheaddjifierpmádahkii, ja addit vejolašvuođa leat jotkkolaččat oktavuođas nubbi nuppiin ja veahkkeapparáhtain

Prográmma vuođđun leat ovttasdoaibmanođastusa ulbmilat, mat gusket dearvvašvuođa ovddideaddji bargui, ovddalgihtii hehttejeaddji bálvalusaide, árramuttu doaimmaide ja fálaldagaid fállamii doppe gos olbmot ásset. Prográmma vuođđun galget maid leat gielddaid báikkálaš eavttut ja dan olis galget fuolahit das, ahte buorrediliteknologiija čovdosiid ja bálvalusinnovašuvnna gehččet nubbi nuppi oktavuođas. Prográmmain galget láhčit vejolašvuođaid dasa, ahte šaddet ođđa bargo- ja ovttasbargovuogit gaskkal gielddaid, geavaheddjiid, oapmahaččaid, lagašbirrasa, eaktodáhtolaččaid, spesialistadearvvašvuođabálvalusaid ja ealáhusaid.

Dearvvašvuođadirektoráhtta oažžu váldoovddasvástádusa teknologiijaprográmma ollašuhttimis 2020 fuolahanplána oassin. Eaktuduvvo, ahte Dearvvašvuođadirektoráhtta ovttasbargá prográmma čađaheami oktavuođas InnoMedain ja gelbbolašvuođaguovddážiin, mii ásahuvvo gielddaid ollislaš innovašuvdnastrategiija oassin.

Prográmma olis galget bargat dáid doaimmaiguin:

Ásahit buorrediliteknologiija rabas standárddaid

Dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggi DGT-ovdáneami dárbbaša stivret nannoseappot nationála dásis. Buorrediliteknologiijasuorggi standardiserenbarggu olis galget ovddidit ovttaidahttojuvvon ja ráhkadeddjiide čanakeahtes buorrediliteknologiijačovdosat, geahčakeahttá almmolaš ja priváhta suorggi rájáide, nu ahte geavaheaddjit ožžot buori, koordinerejuvvon ja einnostahtti bálvalusa. Dearvvašvuođadirektoráhttii addojuvvo ovddasvástádus ovddidit suorggi standardiserema bajit dásis. Eaktuduvvo ahte dat bargá lagaš ovttasbarggu KS-prográmmain KommIT (Gieldasuorggi DGT-buohtalastima prográmma), Standard Norgiin, leverandevra- ja fidnosuorgeservviiguin ja Norsk Helsenett SF:in. Barggus galgá maid váldit vuhtii e-dearvvašvuođasuorggi standardiserenbarggu. Nationála standardiserenstrategiijain galget vuoruhit buorrediliteknologiijasuorggi standardiserema galgá vuoruhit. Buorrediliteknologiija čovdosiid ovddideapmi ja geahččaladdan gielddain.

Gielddat galget searvat buorrediliteknologiijačovdosiid ovddideapmái ja geahččaladdamii golmma osolačča ovttasbarggus, masa gielddaid lassin servet ealáhusat ja FUI-birrasat. Oadjebasvuođabáhkaid ovddideami ferte vuoruhit ovddemužžii, nu mo Hagen-lávdegoddi ja Teknologiijaráđđi leat ávžžuhan. Oadjebasvuođabáhka vuođđun lea oadjebasvuođaalárbma, ja dat sáhttá sisdoallat vel alárpma, mii vuolgá johtui iešalddes, gahččansensora, elektrovnnalaš uksarahppi, mobiilatelefovnna, vuohttinčovdosa (GPS) ja eará.

Máhttogenereren ja buorrediliteknologiija čovdosiid lávdadeapmi

Prográmmain áigot ovddidit ođđa geavadiid, mat vuođđuduvvet dutkamii. Áigumuš lea dokumenteret sierralágan buorrediliteknologiija čovdosiid váikkuhusaid ja ávkki, ja danin galget ge de vuoruhit máhttogenererema ja buriid buorrediliteknologiija čovdosiid lávdadeami gielddaide. Ovddimužžii vuoruhit čuovvumušdutkama ja álggahit geavadiid, maid vuođđun lea máhtolašvuohta. Fuolahusdutkama guovlluguovddážat ožžot mávssolaš barggu doaibmat innovašuvnna dokumenterenguovddážin, mii bargá čuovvumušdutkamiin ja gaskkustemiin.

Ovddidit buriid modeallaid, maiguin ásahit ja geavahit buorrediliteknologiija

Go ovddidit buriid modeallaid buorrediliteknologiija atnui váldimii ja geavaheapmái, de sihkkarastit ahte teknologiija ovttaidahttojuvvo bálvalusa oassin, iige geavahuvvo dušše sierra čoavddusin. Ráđđehus háliida danin viiddidit InnoMeda, nu ahte dat spesialistadearvvašvuođabálvalusa lassin govččašii maiddái gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid, ja fuolaha bargá innovašuvnna ovdii geahčakeahttá dearvvašvuođabálvalusa hálddahusrájáide. Innovasjon Norge ortnet, masa gullet almmolaš dutkan- ja ovddidansoahpamušat (ADO), galget dahkkojuvvot álkibut olámuddui ja galget heivehuvvot dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggi innovašuvdnadárbui, erenoamážit buorrediliteknologiija dáfus. Áigumuš lea arvvosmahttit gielddaid bargat eanet innovašuvnnain, ja danin ásahit sierra gelbbolašvuođaguovddáža, mii gullá ráđđehusa gieldasuorggi innovašuvdnastrategiijai.

Gelbbolašvuođalokten

Bargiide, geavaheddjiide ja oapmahaččaide galget fállat oahpahusa ja gelbbolašvuođaloktema sihke ovdal go váldet atnui buorrediliteknologiija ja atnuiváldima áigge. Eanaš oahpahusa galget lágidit gielddaid siskkáldas oahpahussan, ja sáhttet áinnas ovttasbargat ja oažžut veahki oahppoásahusain, veahkkeneavvoguovddážiin ja eará fágabirrasiin. Oasi geavatlaš oahpahusas ferte lágidit dan oktavuođas go buorrediliteknologiija geavahišgohtet. Dearvvašvuođadirektoráhtta galgá danin ovttasbargat relevánta fágabirrasiiguin ja ovddidit oahpahusbáhka, buorrediliteknologiija áppesa, mas oažžu buorrediliteknologiija vuođđogelbbolašvuođa. Dearvvašvuođa- ja fuolahanbargiin galgá dasto maid leat máhttu buorrediliteknologiija birra oahpuset bokte, ja dearvvašvuođa- ja sosiálaoahpuid rievdadeami galgá árvvoštallat dan ektui makkár dárbbut buorrediliteknologiija atnuiváldimis badjánit.

Prográmma olis galget maid bargat dan ovdii, ahte gielddat ožžot dárbbašlaš gelbbolašvuođa innovašuvnna birra ja innovašuvnna jođiheami birra, ja geavatlaš reaidduid, maiguin kártejit dárbbuid. Dieđut rievdanproseassaid birra, dárbbuid kárten ja implementeren leat ereliiggán mávssolaččat, vai sihkkarastit ahte teknologiija gokčá dárbbuid, maid dat lea jurddašuvvon gokčat, ja ahte dat heive gieldda geavatlaš vejolašvuođaide ja organiserenvejolašvuođaide. Ráđđehusa gieldasuorggi innovašuvdnastrategiija oassin galget gielddajođiheddjiide ja suorggi fágaolbmuide ovddidit oahppofálaldaga, mii gokčá gieldda innovašuvdnabarggu. Oahpu bokte bargit, jođiheaddjit ja álbmotválljen ovddasteaddjit galget oahppat innovašuvdnaproseassaid birra ja mo plánet ja čađahit innovašuvdnaproseassa.

Juridihkalaš rámmat

Vai oažžut čielgasut juridihkalaš rámmaid ja vai buorebut láhčit dilálašvuođaid ođđa teknologiijai, mii sáhttá addit olbmui buoret vejolašvuođaid iešbirgejupmái, oadjebasvuhtii ja fysihkalaš doaimmaide, de lea ráđđehus ovddidan Prop. 90 L (2012–2013), mii gieđahallá divššohas- ja geavaheaddjivuoigatvuođalága js. rievdadusaid, mat gusket almmuhan- ja lokaliserenteknologiijai.

3 Historjá, ovdánansárgosat ja boahtteáigi

Govus 3.1

«Jos eat dovdda vássánáiggi, de eat ádde dálá áiggi, eatge heive boahtteáiggi hábmejeaddjin.»

Gáldu: Simone Weil

Boahtteáiggi plánemis ferte váldit vuhtii vásáhusaid ja historjjá, seammás go ferte maid nagodit luoitit guottuid, maidda leat hárjánan. Go boahtteáiggi fuolahanhástalusat badjánit, mii dárbbašit ođđa vugiid ja ođđa čovdosiid, iige leat doarvái dušše guhkidit dálá treanddaid ja ovdánansárgosiid. Fuolahansuorggis livččii menddo álki čoavdit ášši dan láhkai, ahte beare lasihit buhcciidsiiddaid sajiid seammá ollu, go badjel 80-jahkásaččaid lohku lassána. Jos gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusat rivdet seammá ollu lagamus 40 jagis go vássán 40 jagis, de bálvalusat gal rivdet oalát.

3.1 Njealljelot jagi maŋos ja njealljelot jagi ovddos

Almmolaš fuolahanbálvalusaid historjá lea oanehaš, dat eai leat guhká leamaš dakkárat go dán áigge. Njealljelot jagis bálvalusat leat viidánan 20 000 jahkebarggus badjelaš 120 000 jahkebargui. Álggus fuolahedje vuosttažettiin boarrásiid, dán áigge fálaldat gokčá buot ahkejoavkkuid, ja ollu iešguđet lágan diagnosaid, doaibmahehttejumiid ja diliid. Muhtumat ožžot bálvalusaid olles eallima áigge dan rájes go riegádit, muhtumat fas ožžot bálvalusaid ráddjejuvvon áigodaga eallimis.

Go mii plánet boahtteáiggi várás, de fertet geavahit vuođđun dán oalle oanehis historjjá. Mii berret geahčadit mo gielddaid fuolahanbálvalusat ásahuvvojedje, mo eavttut rivde dađistaga ja makkár mohtorat ledje ovddideamen dássidis ja nana viiduma.

NAČ 2011: 11 Innovasjon i omsorg –čielggadusas Hagen-lávdegoddi govvida fuolahansuorggi ovdáneami maŋimuš njealljelot jagi servodaga stuorra innovašuvdnan, mii dáhpáhuvai soađi maŋŋá. Almmolaš fuolahanbálvalus ásahuvvui čoavdit áššiid, mat gulle dalá servodaga mávssoleamos hástalusaide:

«Dalle jerre mii dárbbašuvvo, vai oktanis sihkkarastit sihke riegádanlogu lassáneami, bargofámu reahkkáma, nissoniid friijan dahkama ja fuolaheami boarrásiidda, geaid lohku lei lassáneamen. Dan vuođul sáhttá gieldda fuolahanbálvalusa 40 jagi historjjá govvidit duođai stuorra innovašuvdnan norgga soađi maŋŋásaš servodagas. Davviriikkaid stuorra almmolaš buorredillesuorgi lea sihke leamaš mielde ovddideamen ekonomiija buorráneami ja ovdáneami ja lea addán olbmuide oadjebasvuođa ráhkadit mánáid dán máilbmái. Davviriikkaid modeallas orru dán duogáža vuođul stuorát ruđalaš ja demográfalaš nanuvuohta, go máŋgga eará rikkis riikkas, main eai leat seammá láhkai nannen fuolahansuorggi.»

Fuolahanbálvalusaid galgá, nu mo earáge buorredilleortnegiid, árvvoštallat dan ektui makkár árvvuid dain ráhkadit servodahkii, iige dušše oaidnit čađat lassáneaddji gollun. Norggas mii leat válljen organiseret servodaga dán láhkai. Dainna mii leat lihkostuvvan sihke ekonomiija ja demografiija dáfus.

3.2 Bálvalusaid vuostáiváldit – stáhtus ja ovdánansárgosat

Áigodagas 1965–1980 ruovttubuohccedivššu vuostáiváldiid lohku lassánii golmmageardásažžan, 24 000 vuostáiváldis 75 000 vuostáiváldái. Ruovttuveahki vuostáiváldiid lohku lassánii vel eanet, badjelaš 13 000 vuostáiváldis 1965 badjelaš 98 000 vuostáiváldái vihttanuppelot jagi maŋŋá. Ruovttubuohccedivššu ja ruovttuveahki vuostáiváldiid lohku badjánii ain 80-logus, muhto ii nu garrasit go ovddit logijagi. Ruovttubálvalusas leat 2000-logus eanet ja eanet čohkken návccaid daidda, geat eanemusat dárbbašit veahki. Earret eará daid geavaheddjiid lohku, geat ožžot dušše geavatlaš veahki, lea geahppánan lagabui bealis gitta njealjádassii buot bálvalusvuostáiváldiin. Ásahusas orru bálvalusvuostáiváldiid lohku lassánii gitta 1990-logu álggu rádjái, goas buhcciidsiiddaid ovddasvástádusa sirde fylkkagielddain gielddaide ja Dearvvašvuođasuodjalusa psyhkalaččat doaibmahehttejuvvon olbmuid ásahusat heaittihuvvojedje. Dan rájes lea sierra ásahusain orru bálvalusvuostáiváldiid lohku njiedjan, seammás go ruovttubálvalusaid vuostáiváldiid lohku ja fuolahanásodagaid orrun lea lassánan čielgasit.

3.2.1 Boarrásiid fuolahusas buohkaid fuolaheapmái

Vaikko boarrásepmosiid ahkejoavkkut leat čielgasit viidon maŋimuš logijagiid, de ii leat boarrásut geavaheddjiid lohku lassánan boarrásiid- ja buhcciidsiiddain ja ruovttubálvalusain. Dat čájeha ahte buot áššiid ii sáhte čilget demografiijain, muhto ahte eará servodatrievdadusat váikkuhit maid ovdáneapmái. Ovdáneapmái veadjá maid váikkuhit earret eará ovddasvástádusa sirdin spesialistadearvvašvuođabálvalusa, bearašfuolaheami ja gielddaid fuolahanbálvalusaid gaskka. Gieldda fuolahanbálvalusa govvideapmi boarrásiidfuolaheapmin lea šaddan áiggi mielde eanet ja eanet boastut.

Govus 3.2 Fuolahanbálvalusaid vuostáiváldiid lohku agi mielde 1998–2011

Gáldu: Statistihka guovddášdoaimmahat 2012. 2007 rájes dieđut leat vižžojuvvon Iplos-registtaris, iige dieđuid sáhte njuolga buohtastahttit ovddit jagiiguin.

Fuolahanbálvalusaid vuostáiváldet dán áigge buot ahkejoavkkuin ja iešguđetlágan dárbbuid vuođul. 2011 loahpas vuostáiválde badjelaš 268 000 olbmo muhtinlágan fuolahanbálvalusa. Sis ožžo sullii 43 500 fálaldaga ásahusas ja sullii 177 000 vuostáiválde ruovttubuohccedivššu ja/dahje geavatlaš veahki. Lagabui 50 000 vuostáiválde earálágan bálvalusaid, nu mo duddema, fuolahanbálkká, doarjjaolbmo veahki ja geavaheaddji stivren persovnnalaš veahki. Dakkár bálvalusaid geavahit dábálaččat vuollái 67-jahkásaččat. Badjel 80-jahkásaččaid ahkejoavkkus vuostáiválde badjel 122 000 olbmo ásahusbálvalusaid dahje ruovttubálvalusaid 2011. Lagabui guokte goalmmádasa fuolahanbálvalusa vuostáiváldiin leat nissonat. Nu lea ee. dan geažil ahte nissonat ellet guhkit go albmát, ja ahte sis lea eallima loahppamuttus guhkit áigodat duođalaš buohcuvuođain ja heajos doaibmanávccaiguin. Badjel 90-jahkásaš ruovttubálvalusaid vuostáiváldiin ásset 75 proseantta okto.

Guđege jagi 2009, 2010 ja 2011 bohte lagabui 72 000 ođđa vuostáiváldi fuolahanbálvalussii, seammás go 69 000 vuostáiváldi guđđe bálvalusa. Dat čájeha, ahte badjelaš njealjádas fuolahanbálvalusa vuostáiváldiin molsašuvvá juohke jagi. Dat fas mearkkaša, ahte fuolahanbálvalus bálvala sullii 25 proseantta eanet vuostáiváldiid, go maid bajábeale gaskamearálaš logut čájehit.

Iplos-registara bokte mii oažžut dieđuid vuostáiváldiid veahkkedárbbus. Veahkkedárbu muitala man muddui vuostáiváldi birge ieš eanaš surggiin (vehá/ráddjejuvvon veahkkedárbu) vai leago son sorjavaš veahkis eanaš áššiin (viiddis veahkkedárbu). Sullii 33 proseantta badjel 90-jahkásaš vuostáiváldiin dárbbašit viiddis veahkkebálvalusaid. Eará ahkejoavkkuin 17–25 proseantta vuostáiváldiin dárbbašit viiddis veahkkebálvalusaid. Daid vuostáiváldiid lohku, geat dárbbašit ráddjejuvvon veahki, orru njiedjamin. Dat geat ásset guhkes áiggiid ásahusain dárbbašit viidásut veahkkefálaldaga, go ruovttubálvalusaid vuostáiváldit. Njeallje viđadasa geavaheddjiin, geat orrot ásahusas guhkes áiggi, dárbbašit viiddis veahkkefálaldaga. Veahkkedárbu lea stuorát nuorabuid gaskkas, geat ožžot ruovttubuohccedivššu ja geavatlaš veahki, go boarrásabbuid gaskka. Nu lea danin go ollugat boarrásiin, geat dárbbašit ollu veahki, ožžot dan seammás go sii ásset guhkes áiggi ásahusas. Nuorat geavaheaddjit, geat dárbbašit viiddis veahkkefálaldaga, ožžot eanet diimmuid ruovttubuohccedivššu ja geavatlaš veahki, go boarrásut geavaheaddjit, geat dárbbašit sullasaš bálvalusaid.

3.2.2 Nuorat bálvalusvuostáiváldiid lohku dat lassána

Lagabui njealjis logi dikšo- ja fuolahanbálvalusaid vuostáiváldis ii leat dán áigge olahan penšuvdnaagi. Lea maid nu, ahte measta buot ođđa resurssat, maid leat lasihan suorgái maŋimuš 20 jagi, leat geavahuvvon nuorat geavaheaddjijoavkkuid bálvalusdárbbuid gokčamii, go sin lohku lea lassáneamen. Vuollái 67-jahkásaš ruovttubálvalusaid geavaheddjiin leat vehá vuollái 18-jahkásaš mánát ja nuorat (2 proseantta), ollu 18-49-jahkásaš nuorra rávesolbmot (54 proseantta) ja vehá unnit 50–66 jahkásaš gaskaahkásaččat (44 proseantta). Sin gaskkas lea nuorat rávesolbmuid lohku lassánan eanemusat maŋimuš logijagi. Jos rehkenastit maiddái vuostáiváldiid, geat ožžot duddema, doarjjaolbmo ja fuolahanbálkká, de badjána mánáid ja nuoraid lohku.

Govus 3.3 Vuollái 67-jahkásaš ruovttubálvalusvuostáiváldiid veahkkedárbbu sujat

Gáldu: Romøren (2006).

Dearvvašvuođa dáfus vuollái 67-jahkásaš ruovttubálvalusvuostáiváldiid joavku juohkása guovtti stuorát ja guovtti unnit jovkui (Romøren 2006). Stuorámus jovkui gullet olbmot, geain lea okta máŋgga somáhtalaš váttus (39 proseantta), main dábálepmosat leat neurologalaš dilit nu mo MS, vuoiŋŋašdohppehallan, oaive- ja čielgeváttut. Psyhkalaš váttut leat maid stuorra joavku (37 proseantta). Guokte unnit joavkku leat olbmot, geain lea doaibmahehttejupmi (13 proseantta) ja olbmot geain leat gárrenváttisvuođat (9 proseantta). Vuollái 67-jahkásaš geavaheddjiid joavku oažžu dábálaččat ruovttubálvalusaid eaige olus ása ásahusas. Ollugat dáid bálvalusvuostáiváldiin ožžot fálaldagaset ruovttubálvalusas ja beaiveaktivitehtafálaldagas, diibmolohku lea seammá dásis go buhcciidsiiddain. Ollugat sis leat skuvllas dahje barggus beaivit. Lea váttis ovddalgihtii árvidit man muddui nuorra bálvalusvuostáiváldiid lohku ain badjána lagamus jagiid. Mii navdit, ahte lassáneapmi geahppána, dahje stáđásmuvvá, vaikko ii leat man vuođul dajašii ahte goas. Viidásut plánemis lea hui mávssolaš oažžut eanet dutkandieđuid dán birra.

Govus 3.4 Fuolahusbálvalusa jahkebarggut 1971–2011

Fuomášuhttin: Statistihka rievdadusa geažil ii sáhte sulastahttit loguid, mat leat čohkkejuvvon 2003 rájes, loguiguin mat gusket 2002 ja dan ovdal. Jagis 1990 eai leat logut. Loguin lea maid mielde HVPU dassážiigo heaittihuvvui 1991.

Gáldu: Borgan 2012 (Statistihka guovddášdoaimmahat)

3.3 Fuolahanbálvalus – stáhtus ja ovdánansárgosat

Gielddaid fuolahanbálvalusaid stuorámus rievdadusat maŋimuš logijagiid leat dáhpáhuvvan ovddimusat ruovttubálvalusain, main namalassii ruovttubuohccedikšun viidu. Dat ovdanbuktá guokte stuorrá rievdadusbáru (Brevik 2010, Dearvvašvuođadirektoráhtta 2010, Barstad 2006), main fuolaheami sirdet:

ásahusas ruovttubálvalusaide

geavatlaš veahkis ruovttubálvalusaide

3.3.1 20 000 jahkebarggus 130 000 jahkebargui

Gielddaid fuolahanbálvalusat leat dađistaga viidon maŋimuš njealljelot jagi, earret ovtta jagi. Go mihtidit bálvalusaid jahkebargun, de fuolahansuorgi lea viidon guđageardásažžan, ja lea lassánan badjelaš 20 000 jahkebarggus 1971 lagabui 130 000 jahkebargui 2011.

Viidunleaktu lea lassánan maŋimuš 25 jagi dan maŋŋá go gielddaid ovddasvástádusa viiddidedje buhcciidsiidaođastusa ja doaibmahehttejuvvon olbmuid ođastusa oktavuođas. Boarrásiidfuolaheami doaibmaplána, 2015 fuolahanplána ja ráđđehusa psyhkalaš dearvvašvuođa viiddidanplána oktavuođas leat maid lasihan resurssaid ja doaimmaid, ja vurdojuvvo, ahte ovttasdoaibmanođastus nanne dili vel lagamus jagiid. Nana viiduma sudjan čuovvu das, go doaimmaid leat juogadan eará láhkai fuolahusbálvalusa, spesialistadearvvašvuođabálvalusa ja bearašfuolahusa gaskka. Goabbáge ášši váikkuha maiddái dasa, man láhkai jahkebargguid lohku lea lassánan. Ruovttubuohccedikšun dat viidu, ja áŋgiruššama čohkkejit eanet ja eanet sin ovdii, geain leat stuorámus dárbbut.

Vaikko boarrásiid oassi álbmogis lea čielgasit lassánan, de bálvalusfálaldat lea viidon eanemusat vuollái 67-jahkásaš ahkejoavkkuid guovdu. Gielddaid fuolahusbálvalusat lágiduvvojit ovddimusat olbmuide, geain leat guhkes áiggi máŋggabealat váttut ja duođalaš doaibmahehttejumit. Dat gáibidit alla gelbbolašvuođa ja eanet barggu fágarájáid rastá. Seammás berret guorahallat leago šaddan váddásut oažžut veahki, nu ahte olbmot ožžot fuolahanbálvalusaid maŋŋit dan sadjái ahte veahkki boađášii árra muttus, deattuhivččii ovddalgihtii eastadeami ja veajuiduhttima (Brevik 2010). Guhkes áigodagas dat sáhttá leat divrras ja geahnohis čoavddus.

Lea danin mávssolaš ahte gielddat gávnnahit rievttes balánssa nuppi dáfus dálkkodeami ja divššu ja nuppi dáfus ovddalgihtii eastadeami, návccaiduhttima ja veajuiduhttima gaskka.

Govus 3.5 Divššu ja fuolaheami brutto doaibmagolut fásta 2000-haddin 1973–2010

Fuomášuhttin: HVPU logut leat mielde gitta dan heaittiheami rádjái 1991.

Gáldu: Borgan 2012 (Statistihka guovddášdoaimmahat)

Fuolahanbálvalusaid brutto doaibmagolut leat eanaš lassánan lineáralaččat, earret muhtin smávit spiehkastaga, mihtiduvvon kruvdnon, gitta 1970-logu rájes. 40 jagis doaibmagolut leat lassánan lagabui viđageardásažžan, go jahkásaš reálabadjáneapmi lea leamaš 4,5 proseantta, earret 1990-logu álgomuttus ja 2002–2005 (Borgan 2012).

Govus 3.6 Dikšo- ja fuolahussuorggi jahkebarggut proseantan, juhkkojuvvon ásahussii ja rabas fuolaheapmái 1987–2007

Gáldu: Brevik 2010, Norgga gávpot- ja guovlodutkaninstituhtta

3.3.2 Ásahusas ruovttubálvalusaide

Gielddat geavahit dán áigge eanet resurssaid ruovttubálvalusaide go buhcciidsiiddaide ja ásahusfuolaheapmái. 40 jagi áigá geavahuvvui badjel 80 proseantta doaibmagoluin boarrásiid- ja buhcciidsiiddaide, ja vuollái 20 proseantta geavahuvvui ruovttubálvalusaid jođiheapmái, vuosttažettiin dálueamitsadjásaččaide ja ruovttuveahkkái.

25 jagi dassái ledje olles guokte goalmmádasa fuolahanbálvalusa jahkebargguin ásahusfuolaheami oktavuođas ja dušše okta goalmmádas ruovttubálvalusaid oktavuođas. Dán áigge dilli lea rievdan, nu ahte eanemus jahkebarggut leat ruovttubálvalusain.

Ovdáneapmái leat váikkuhan ođastusat, gielddaid fágalaš ja ruđalaš vihkkedallamat ja dat ahte geavaheaddjit leat nannoseappot beassan váikkuhit bálvalusaid hábmemii. Buhcciidsiidaođastusa oktavuođas gielddat ožžo ovddasvástádusa sihke ruovttubálvalusain ja buhcciidsiiddain, ja fertejedje árvvoštallat mo lágidit bálvalusaid, nu ahte dain ožžot stuorámus vejolaš ávkki. Dan čuovvumuššan fuolahanbálvalusat viido lagamus jagiid ovddimusat ruovttubálvalusaid siskkobealde. Nu guhká go buhcciidsiiddat ledje fylkkagielddaid ovddasvástádussan, de fálaldathan ii mielddisbuktán goluid gielddaide.

Ásahusaid hilgun boahtá čielgasepmosit ovdan doaibmahehttejuvvon olbmuid ođastusas, man olis psyhkalaččat doaibmahehttejuvvon olbmuid dearvvašvuođasuodjaleapmi (HVPU) ja HVPU-ásahusat heaittihuvvojedje 1991–1995 áigodagas ja ovddasvástádus sirdojuvvui seammáid etáhtaide ja doaimmaide, mat fuolahit álbmoga eará ássiinge. Ovttaidahttin, normaliseren ja searvan ledje mávssolaš vuođđojurdagat, go ovddeš ásahusássit fárrejedje iežaset ásodagaide ja go sin várás heivehedje dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusfálaldaga. Seammás nannejedje čielgasit sin fálaldaga, geat eai lean ovdal ožžon ásahussaji. Sis lei seammá vuoigatvuohta oažžut bálvalusfálaldaga go sis geat ovdal orro ásahusain. Nu lei maid eará geavaheaddjejoavkkuin, mat ožžo fálaldaga ođastusa maŋŋá. Prošeakta Unge ut av institusjon ja Opptrappingsplan for psykisk helse jotkkii áššiin, ja oassi ovdáneamis ovdanbuktojuvvo ráđđehusa 2015 demeansaplánas ja Neuroplánas, mii ovddida daid olbmuid dili, geain leat neurologalaš váttut ja gillámušat.

Gielddain lea ovddasvástádus fállat dárbbašlaš ja bealuštahtti bálvalusaid, mat gokčet olbmo dárbbuid. Gielda ieš mearrida mo lágida bálvalusaid, nu ahte dat heivejit báikkálaš diliide ja dárbbuide. Nu mo govus 3.7 čájeha, de lágidit gielddat dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaideaset oalle máŋgga láhkai. 20 proseantta gielddain geavahit vuollái 40 proseantta fuolahanbálvalusa netto doaibmagoluin ásahusaide, ja badjel 60 proseantta ruovttubálvalusaide ja ásahusaid jođiheapmái. Logi dakkár gielddas ásahusaid oassi lea vuollái 20 proseantta. Nuppi dáfus geavahit 15 proseantta gielddain badjel 60 proseantta goluin ásahussii, ja 11 gielddas lea ásahusa oassi 80 proseantta dahje eanet. Lagabui guovtti goalmmádasas gielddain lea dattetge ásahusa oassi 40–60 proseantta, ja riikka gaskamearri lei 46 proseantta 2011.

Govus 3.7 Ásahusdoaimma oassi fuolahanbálvalusa netto doaibmagoluin proseantan 2011, gielddain ja fylkkain. Proseantta

Gáldu: Statistihka guovddášdoaimmahat 2012

Muhtin gielddat leat ain válljen bargat buhcciidsiiddaid ja ásahusaid jođiheami ovdii, muhtin gielddat barget fas ruovttubálvalusaid, beaiveaktivitehtafálaldagaid ja fuolahanásodagaid ovdii. Dat vuhtto earret eará buhcciidsiidasaji goluin, mii gieldda dásis variere miljonbeali kruvnnos gitta badjel guovtti miljovnna kruvdnui jahkái. Ollislaš bálvalusfálaldat dat lea dattetge mávssoleamos gieldda ássiide. Guorahallamat vedjet dattetge čujuhit dan guvlui, ahte gielddat, mat áŋgiruššet ruovttubálvalusaid ovdii, ožžot stuorát ávkki resurssaineaset go gielddat, mat áŋgiruššet eanet ásahusfálaldaga ovdii:

«Ruovttubálvalusaid geavaheamis orrot oažžumin stuorát ávkki dan láhkai, ahte eanebut ožžot fálaldaga unnit resurssaid geavahemiin, iige sáhte dokumenteret ahte fálaldat šattašii heajut.» (Borge og Haraldsvik 2005)

3.3.3 Boarrásiidsiiddain buhcciidsiiddaide ja fuolahanásodagaide

Boarrásiidsiiddaid áigi lea meattá. Dan láhkai leat geargan áigodagain, mii vulggii johtui ovddeš áiggiid gefiidguovddážiin. 40 jagi dassái ledje eanet boarrásiidsiidasajit go buhcciidsiidasajit. Boarrásiidsiiddat leat dattetge heaittihuvvon dan maŋŋá go gielddat ožžo ovddasvástádusa buhcciidsiiddain, ja buhcciidsiiddaid sajit leat lassánan sullii 15 000 sajis gitta 40 000 sadjái maŋimuš 40 jagi.

Govus 3.8 Ásahussajit ja fuolahanásodagaid ássit 1970–2011

Fuomášuhttimat: 2007 rájes dieđut leat vižžojuvvon IPLOS-registaris, iige daid sáhte njuolga buohtastahttit ovddit jagiid loguiguin. Maiddái dikšo- ja fuolahanásodagaid ássiidloguid ovdal 2009 eai sáhte njuolga buohtastahttit loguiguin, mat leat 2009 maŋŋá.

Gáldu: Borgan 2012 (Statistihka guovddášdoaimmahat )

Oassi boarrásiidsiiddain leat ođasmahttojuvvon ja rievdaduvvon buhcciidsiidan. Ollu boarrásiidsiiddat heivejedje dattetge doibmii nu funet dahje ledje nu gollan, ahte daid sadjái huksejedje ođđa. Boarrásiidfuolaheami doaibmaplána oktavuođas buhtadedje boares rusttegiid ođđa, ođđaáigásaš fuolahanásodatrusttegiiguin. Gielddain huksejedje maid ollu ođđa fuolahanásodagaid nuorabuidda, geat dárbbašedje heivehuvvon ásodaga ja bálvalusaid. Badjel goalmmádas fuolahanásodagaid ássiin leat vuollái 67 jagi. Bealis sis lea doaibmahehttejupmi ja nuppi bealis jogo psyhkalaš ja sosiála váttisvuođat dahje guhkes áiggi doaibmahehttejupmi somáhtalaš buohcuvuođa geažil, mii dávjá lea neurologalaš. Ássiin, geat ásset ásodagain, mat geavahuvvojit birrajándora bálvalusfálaldagaide, lea badjel bealli vuollái 67 jagi (Brevik 2010).

Boarrásiidfuolaheami doaibmaplána oktavuođas ollašuhtte ovttaolbmolanja ođastusa, ja bealli riikka buhcciidsiidasajiin huksejuvvui jogo ođasin dahje ođasmahttojuvvui ollásit. Buhcciidsiiddaid leat danin viiddidan, ođasmahttán ja buoridan, sihke viesuid ja muhtin muddui gelbbolašvuođa dáfus, vai dat heivejit suorggi dálá doaimmaide.

Go boahtteáiggi hástalusat bohciidit, de fertet dattetge heivehit ja nuppástuhttit ođđa ja viiddiduvvon doaimmaide. Ovttasdoaibmanođastus mielddisbuktá, ahte dárbbašuvvojit ain ollu olles jándora fuolahansajit, erenoamážit oanehis áiggi sajit, mat geavahuvvojit duddemii, veajuiduhttimii, hárjehahttimii ja fáhkkaveahkkái. Viidáseappot fertešii heivehit ođđaáigásažžan ja ođasmahttit viesuid, mat eai divoduvvon boarrásiidfuolahusa doaibmaplána oktavuođas. Dan berre dahkat ovdalgo huksenleavttu ferte fas bajidit logi jagi geahčen, go badjel 80-jahkásaš boarrásiid lohku badjána.

2015 demeansaplánas nannejuvvo maiddái, ahte buhcciidsiiddat, main leat stuorra ossodagat ja guhkes váccáhagat, eai heive olbmuide, geain lea demeansa ja eará kognitiiva váttut. Go jo 80 proseanttas dálá buhcciidsiiddadivššohasain lea demeansaváddu, de Viessobáŋkku doarjjaortnet gáibida, ahte buot buhcciidsiiddaid ja fuolahanásodagaid galgá hukset unna, heivehuvvon ovttadahkan, jogo nu ahte dat organiserejuvvojit unnit ossodahkan dahje ássansearvevuohtan, mas eai leat ollu ássit.

Ollu čujuha nappo dan guvlui, ahte árbevirolamos ásahusat jávket ja ahte boahtteáiggis šaddet ođđa čovdosat, main váldet várá sihke ásahusbálvalusa ja ruovttubálvalusa árbevieruid buoremus beliin. Maidson ođđa vuorrasiidbuolva sávvá ja mat leat sin preferánssat? Čuvvotgo sii nuorat geavaheaddjejoavkkuid luottaid, vai háliiditgo sii doalahit ásahusaid dakkárin go dat dán áigge leat?

Gielddain fállet hui iešguđetlágan ássanvejolašvuođaid olbmuide, geat dárbbašit bálvalusfálaldaga olles jándora. Govus 3.9 čájeha, ahte njealji davimus fylkkas lea stuorámus ollislaš ollesjándorbálvalusa gokčanproseanta (olles jándora fuolahansajit proseantan badjel 80-jahkásaččaid logus), muhto Finnmárkkus lea stuorámus buhcciidsiidagokčan, Davvi-Trøndelágas fas lágidit eanaš ollesjándorsajiid fuolahanásodagain. Østfoldas, Buskerudas ja Telemárkkus lea maid alla fuolahanásodagaid oassi, Oslos ja Mátta-Trøndelágas fas lea stuorámus oassi buhcciidsiiddain, go doppe eai leat vuos olus fuolahanásodagat. Olles riikka lohku lea 28 ollesjándora fuolahansaji badjel 80-jahkásaš álbmoga proseantalohkun, ja dain leat 18,5 saji buhcciidsiiddain.

3.3.4 Ruovttuveahkis ja dálueamitsadjásaččas ruovttubuohccedikšui

Golbma njealjádasa fuolahanbálvalusa ođđa virggiin maŋimuš 15–20 jagi leat ásahuvvon ruovttubálvalusaide, ja vuosttažettiin ruovttubuohccedikšobálvalusaide (Brevik 2010). 40 jagi dassái ruovttubuohccedikšobálvalus lei dušše 10 proseantta ollislaš ruovttubálvalusain, maidda dalle gulle dálueamitsadjásaččat ja ruovttuveahkit. Dálueamitsadjásaččat leat jávkan ja geavatlaš veahkki lea bisson sullii seammá dásis go ovdal, seammás go ruovttubuohccedikšobálvalusat leat viidon mealgat ja ožžon nana sajádaga gielddaid oppalaš dearvvašvuođa- ja fuolahanfálaldagas. Ovdáneamis vuhtto, ahte ruovttubálvalusain leat bargagoahtán eanet medisiinnalaš barggu (Romøren 2007) ja vuoruhit dearvvašvuođa sosiála bálvalusaid ovddabeallái (Dearvvašvuođadirektoráhtta 2010). Boarrásiidsiiddaid heaittiheapmi ja buhcciidsiiddaid huksen lea seammás váikkuhan dasa, ahte medisiinnalaš dálkkodeapmi ja buohccedikšun leat ožžon ollu stuorát saji maiddái ásahusfuolahusas.

Seammás leat eará allaskuvlaoahppan fágajoavkkut, nu mo suodjalandivššárat, sosionomat, mánáidsuodjaluspedagogat ja spesiálapedagogat maid šaddan ruovttubálvalusfálaldaga oassin ja lasihan jahkebargguideaset oasi dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas.

Govus 3.9 Sajit ásahusas ja ollesjándorbálvalusa ásodagas 2011, proseantan badjel 80-jahkásaččaid logus

Gáldu: Statistihka guovddášdoaimmahat 2012

«Dikšo- ja fuolahussuorggi maŋimuš jagiid rievdadusat leat leamaš nu vuđolaččat, ahte gielddain návccat leat geavahuvvon nuorra bálvalusvuostáiváldiid joavkkuid ja heajumus boarrásiid fuolaheapmái. Dan geažil eai leat leamaš doarvái návccat vuoruhit geavatlaš, sosiála ja ovddalgihtii eastadeaddji bálvalusaid doarvái nannosit nuorat vuorrasiid gaskkas.» (Dearvvašvuođadirektoráhtta 2010)

Vaikko jahkebargguid lohku lea lassánan sakka ja fágagelbbolašvuohta lea badjánan sihke buhcciidsiiddain ja ruovttubálvalusain, de lea ollu mii čujuha dan guvlui, ahte bálvalus lea rievdan nu ahte dat ii nagot fállat bálvalusaid árra muttus, bargat ovddalgihtii eastademiin iige veajuiduhttimiin. Ráđđehus háliida ovddidit buoret balánssa dálkkodeami ja ovddalgihtii easttadeami gaskii ja divššu ja návccaiduhttima/veajuiduhttima gaskii.

Boahtteáiggi fuolahanbálvalusas galget deattastit aktiiva fuolaheami ja hárjehahttima, maid ollašuhttet fysihkalaš, sosiála ja kultuvrralaš aktivitehtaid oktavuođas, ja dan láhkai dustet nuorat geavaheaddjejoavkkuid, geat dárbbašit persovnnalaš veahki, ja ođđa boarrásiid buolvvaid. Dat gáibida stuorát fágalaš viidodaga ja eará láhkai čohkkejuvvon gelbbolašvuođa, ja eará fágalaš lahkonanvugiid ja bargovugiid, go dán áigge.

3.4 2015 fuolahanplána

Fuolahanbálvalusaid leat ovddidan máŋgga guhkes áiggi doaibmastrategiija ja doaimmaid vuođul. 2015 fuolahanplána lea ráđđehusa plána, man ulbmil lea nannet sihke gielddaid fuolahanbálvalusaid kapasitehta, gelbbolašvuođa ja kvaliteahta. Plána geigejuvvui 2006 čavčča, ja doaimmaid ja gaskaomiid leat johttáhan dán ja ovddit ráđđehusáigodagas.

Ollesjándora fuolahansajit

Investerendoarjaga ulbmil lea doarjut 12 000 ollesjándora fuolahansaji huksema/ođasmahttima áigodagas 2008 – 2015.

Govus 3.10 Galli ollesjándora fuolahansadjái lea juolluduvvon doarjja buhcciidsiiddain ja fuolahanásodagain 2008–2012

Gáldu: Viessobáŋku 2013

Ráđđehus lea addán gielddaide vejolašvuođa oažžut doarjaga oktiibuot 9500 ovttadahkii 2008 rájes ja gitta 2012 rádjái. Gielddat leat seammá áigodagas ohcan doarjaga sullii 6500 ovttadahkii, ja Viessobáŋku lea juolludan doarjaga sullii 6300 ovttadahkii. Dain sullii bealli leat juolluduvvon buhcciidsiiddaid sajiide (54 proseantta) ja nubbi bealli fuolahanásodagaide sajiide (46 proseantta). Lagabui 60 proseanttas buot ovttadagain, maidda leat juolludan doarjaga, geavahit doarjaga ođđa huksenmássa ceggemii. 2013 stáhtabušeahtas 2013 (Prop. 1 S (2012–2013)) ráđđehus lea addán vejolašvuođa oažžut doarjaga 1750 ovttadahkii 2013. Ovdáneapmi čujuha dan guvlui, ahte dáidit olahit 12 000 saji ovdal 2015 loahpa.

Jahkebargguid lassáneapmi

Ráđđehusa vuosttaš ráđđehusdulbosa ulbmil lei lasihit gielddaid fuolahanbálvalusa bargiidlogu 10 000 jahkebargguin ovdal 2009 loahpa, go buohtastahttit 2004 dásiin. Ulbmila leat olahan buriin muniin, go jahkebargguid lohku lea lassánan sullii 14 800. Ráđđehusa nuppi ráđđehusdulbosa ulbmil lea lasihit gielddaid fuolahanbálvalusaid bargiidlogu 12 000 jahkebargguin áigodagas 2008–2015, go mihtidit jagi loahpas.

Jahkebarggut leat lassánan ráđđehusáigodagas (2005–2011) oktiibuot sullii 22 000 jahkebargguin. Sullii 80 proseantta lassáneamis sisdoallá bargiid, geain lea dearvvašvuođa- ja sosiálafágalaš oahppu. Nu lea bargiid lohku, geain lea dearvvašvuođa- ja sosiálafágalaš oahppu, lassánan dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggis 66,4 proseanttas 2005 gitta 69,1 prosentii 2011, ja lea dan láhkai leamaš mielde nannemin sihke bálvalusaid kapasitehta ja gelbbolašvuođa.

Govus 3.11 Dikšo- ja fuolahanbálvalusaid jahkebargguid lassáneapmi 2005–2011

Gáldu: Statistihka guovddášdoaimmahat 2012. Jahkebargguid lassáneami lea mihtiduvvon 2005 loahpas 2011 lohppii.

Bargiid lohku, geain lea universitehta- dahje allaskuvlaoahppu, lea lassánan 2005 rájes gitta 2011 rádjái 27,4 proseanttas 32 prosentii. Logut čájehit, ahte jahkebargguid lassáneami dagahit eanaš buohccidivššárat, geaid oassi suorggi jahkebargguid ollislaš logus lea lassánan 18,1 proseanttas 2005 gitta 19,7 prosentii 2011. Seammás lea suodjalandivššáriid, sosionomaid, ergoterapevttaid ja mánáidsuodjaluspedagogaid lohku badjánan oktiibuot 5,9 proseanttas 6,7 prosentii. Suodjalandivššárat leat čielgasit stuorámus joavku. Suodjalandivššáriid lohku lei 2011 sullii 30 proseantta buot buohccidivššáriin, geain ii leat spesiálaoahppu.

Bargiid oassi, geain lea joatkkaoahppu, lea vehá niedjan 2009 rájes. Stuorámus njiedjan boahtá das, ahte jovkui gullevaš dearvvašvuođafágabargiid, veahkkedivššáriid ja fuolahanbargiid lohku lea njiedjan. Oktiibuot dát oahppojoavkkut leat dán áigge 35,3 proseantta ollislaš jahkebargguid logus. Bargiid oassi, geain ii leat relevánta fágaoahppu, lea geahppánan 28,6 proseanttas 2005 gitta 26,1 prosentii 2011, seammás go hálddahus- ja bálvalandoaimmaid (service-doaimmaid) jahkebargguid lohku ii leat olus rievdan.

2015 gelbbolašvuođalokten

2015 gelbbolašvuođalokten lea ráđđehusa gelbbolašvuođa- ja rekruterenplána, mainna áigot sihkkarastit gieldda fuolahansuorgái doarvái, gelbbolaš ja bissovaš bargoveaga. Oktiibuot geavahit badjelaš 300 milj. kruvnno gelbbolašvuođa- ja rekruterendoaimmaide 2015 gelbbolašvuođaloktemis.

2015 gelbbolašvuođaloktemis leat áigodagas 2011–2015 vihtta oasseulbmila: 12 000 jahkebarggu; loktet fuolahanbálvalusaid formála oahppodási; sihkkarastit sullii 4500 dearvvašvuođafágabargi bruttolassáneami jahkái; ráhkadit stuorát fágalaš viidodaga; ja nannet bagadallama, siskkáldas oahpu ja joatkkaskuvlema.

Plánaáigodaga guđa vuosttaš jagi (2007–2012) leat sullii 21 000 olbmo čađahan vuođđo-, joatkka- dahje lassioahpu dahje eará oahpu, mii lea ožžon doarjaga 2015 gelbbolašvuođaloktemis.

Buot riikka fylkkaide leat ásahan buhcciidsiiddaid ja ruovttubálvalusaid ovddidanguovddážiid. Guovddážat galget ovddidit fuolahanbálvalusaide máhtu ja kvaliteahta dutkamiin, fágaovdánahttimiin ja gelbbolašvuođaloktemiin, ja leat mielde ovddideamen viidáseappot ohppiid, fidnoohppiid ja studeanttaid hárjehallanfálaldaga. Gielddat, main ovddidanguovddážat leat, gullet oktasaš fierpmádahkii, ja čatnasit guovlluid fuolahandutkanguovddážiidda.

2015 demeansaplána

2015 demeansaplána Buorre beaivi (Den gode dagen) geigejuvvui 2007 čavčča. Plána ulbmil lea nannet demeansaolbmuid bálvalusfálaldaga golmmain váldovugiin: Sihkkarastit lassidieđuid ja -gelbbolašvuođa, lasihit beaiveaktivitehtafálaldaga ja heivehuvvon ásodagaid logu.

Demeanta olbmuid bálvalusfálaldat lea kártejuvvon riikaviidosaččat, ja bohtosat čájehit ahte gielddat leat 2015 demeansaplána áŋgiruššamiid olis viiddidan bargguset demeanta olbmuid ja sin oapmahaččaid ovdii áigodagas 2007–2010. Njeallje geardde nu ollu gielddat go ovdal lágidit oapmahašskuvllaid, oktiibuot 246 maŋimuš kártemis. Badjel 14 000 bargi ja sullii 85 proseantta riikka gielddain ledje 2012 loahpas čađahišgoahtán demeansaoahppu Demeansafuolahusa ABC ja Boarrásiidfuolahusa ABC olis.

Demeansaplána ođastuvvui 2011 ja ráhkaduvvui ođđa njealji jagi doaibmaplána (2012–2015). Okta ođastuvvon plána váldoulbmiliin lea lágain nannet gielddaid geatnegasvuođa fállat demeanta olbmuide beaiveaktivitehtafálaldaga, go dat leat viiddiduvvon. Danin ásahedje 2012 doarjja, mainna movttiidahttet lágidit demeanta olbmuid beaiveaktivitehtasajiid. Dássážii leat dorjon lagabui 1 000 saji ásaheami.

Fuolaheami dutkan

Ráđđehus háliida nannet fuolahansuorggi máhttovuođu, ja lea danin lasihan fuolahandutkama doarjaga. Fuolahandutkama doarjja lei 37 milj. kruvnno 2013. Dainna áigot buoridit fuolahanbálvalusaid plánema, ovddideami ja organiserema máhttovuođu. Ruđaid juolludit Norgga dutkanráđi bokte.

Áigumuš lea nannet gielddaid fuolahanbálvalusaid dutkama ja ovdánahttima, mii dahkkojuvvo geavatlaš barggu lagašvuođas, ja danin leat ásahan vihtta guovllu fuolahandutkanguovddáža oahppoásahusaid oktavuhtii, main skuvlejit dearvvašvuođa- ja sosiálabargiid.

Kultuvrralaš vázzinsoabbi

Ráđđehusa ulbmil lea nannet fuolahanbálvalusa geavaheddjiid kulttorfálaldaga Kultuvrralaš vázzinsoappi bokte. Kultuvrralaš vázzinsoabbi ásahuvvui 2007. 2013 juolludedje sullii 30 milj. kruvnno Kultuvrralaš vázzinsoappi kulttorfálaldahkii.

Neuroplána

Áigumuš lea čalmmustahttit ja ovddidit fuolahanbálvalusaid geavaheddjiid dili, geain leat neurologalaš gillámušat, ja danin daid geavaheaddjijoavkkuide leat ráhkadan sierra plána, 2015 neuroplána. Plána geigejuvvui 2012 čavčča, ja dainna áigot nannet gielddaid bálvalusfálaldaga gelbbolašvuođa ja kvaliteahta daid olbmuid hárrái, geain leat neurologalaš gillámušat. Plánas leat golbma váldoáŋgiruššansuorggi: Dieđut ja ođđa máhttu, veajuiduhttin beaivválaš eallimis aktivitehta- ja hárjehallanfálaldaga olis ja máŋggafágalaš ovddidanbargu.

Kvaliteahttasoahpamuš ja etihkkaprošeakta

Ráđđehus ja KS vuolláičálle juovlamánus 2012 soahpamuša, mii guoská gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid kvaliteahta ovddideapmái. Soahpamuša vuođđun lea ráđđehusa ja KS gaskasaš gullanortnet. Kvaliteahttasoahpamušain nannejit gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusa kvaliteahta ovddideami ulbmiliid ja strategiijaid.

Prošeavtta Samarbeid om etisk kompetanseheving olis leat badjel 200 gieldda ásahan sierralágan deaivvadansajiid, maiguin nannejit gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid gelbbolašvuođa etihka birra. Dasa lassin leat ráhkadan metodagirjji ja e-oahpporeaiddu etihkalaš suokkardallanbargui. Prošeakta álggahuvvui 2007 ja bistá 2015 fuolahanplána lohppii.

Dearvvašvuođa- ja fuolahandepartemeanta lea ovttasbarggus, mas leat mielde KS, Norges sykepleierforbund, Fagforbundet, Fellesorganisasjonen, Kirkens Bymisjon ja Pensjonistforbundet, ovddidan buriid fuolahanbálvalusaid gávcci vuođđojurdaga. Vuođđojurdagat leat ráhkaduvvon, vai bálvalusain sáhttet daid vuođul suokkardallat, ovddidit kultuvrra ja čađahit báikkálaš buoridanbarggu. Dearvvašvuođadirektoráhtta joatká barggu, ja ovddida dál fuolahanbálvalussii ođđa kvaliteahttaindikáhtoriid.

Láhkaásahus olmmošlaš boarrásiidfuolaheami birra

Ráđđehus áigu sihkkarastit, ahte boarrásat eai govssahala dikšo- ja fuolahanbálvalusa oppalaš áŋgiruššama ektui, ja lea danin ráhkadan sierra láhkaásahusa, mii čilge dárkileappot gieldda geatnegasvuođaid boarrásiid ektui (olmmošvuođadáhkádus – verdighetsgarantien).

Láhkaásahusas govviduvvo boarrásiidfuolaheami árvovuođđu, seammás go das almmuhit makkár doaimmaid bálvalusfálaldaga olis galget lágidit, ovdamearkan rievttes ja bealuštahtti ássanvuohki, máŋggabealat ja doarvái ollu borramuš, geahpideaddji dálkkodeapmi ja olmmošlaš jápmin, fágalaččat bealuštahtti čuovvuleapmi doaktára ja eará relevánta bargiid beales, ságastallamat eksistentiála áššiin ja eará. Váidalan- ja geahččoeiseválddit galget sihkkarastit, ahte gielddat čuvvot olmmošvuođadáhkádusa.

3.5 Boahtteáiggi dili ovddalgihtii árvvoštallan

3.5.1 Demografiija rievdadusat

Min vuordá dakkár máilmmiviidosaš demográfalaš hástalus, maid eat leat historjjálaš áiggis ovdal vásihan, go álbmoga boarrásut oassi stuorru ahte stuorru, ja váikkuha sakka sihke ekonomiijai, sosiála, politihkalaš ja kultuvrralaš beliide. Nu celkojuvvui ON raportta World Population Ageing 1950–2050 (United Nations 2001) loahppajurdagis.

Norga gullá daid Eurohpá riikkaide, main demografiija ii dagat nuge dramáhtalaš rievdadusaid álbmoga ahkečohkiidusas go eará riikkain. Nu lea, danin go mii leat jo vásihan dakkár rievdadusaid, ja nuppi dáfus danin, go min riegádanlogut leat stuorábut.

Govus 3.12 Badjel 67-jahkásaččaid ahkejoavkku lohku 1950–2050

Gáldu: Statistihka guovddášdoaimmahat 2012. Boahtteáiggi dili ovddalgihtii árvvoštallama gaskageardánis molssaeaktu (GGGG).

Norgga olmmošlohku lassánii eanet go guovttegeardásažžan mannan jahkečuođis, dat lei 2,2 milj. 1900, 3,3 milj. 1950, ja dasto 4,5 milj. 2000. Statistihka guovddášdoaimmahaga olmmošlogu einnostemiid vuođul olmmošlohku lassána ain dássidit, nu ahte dat lea 6 milj. 2030 ja 6,7 milj. 2050.

Badjel 67-jahkásaččaid lohku lassána eanet go beliin jagis 2000 jahkái 2050. Badjel 80-jahkásaččaid lohku oassi lassána 190 000 rájes jagi 2000 gitta lagabui 350 000 rádjái 2030 ja lagabui 570 000 rádjái 2050. 80-89 -jahkásaččaid ahkejoavku stuorru easkka logi jagi geahčen. Badjel 90-jahkásaččaid lohku stuorru nannosit jo lagamus jagiid.

Mii leat boahtteáiggi dili ovddalgihtii árvvoštallamiin válljen geavahit statistihkalaš guorahallamiid vuođđun ovddalgihtii árvvoštallama gaskkamuš molssaeavttu, mas eaktudit gaskageardánis šattolašvuođa, gaskageardánis eallinagi, gaskageardánis netto sisafárrema ja gaskageardánis mobilitehta (GGGG).

Govus 3.13 Badjel ja vuollái 80-jahkásaččaid logu rievdanproseanta jagiid 1950–2050

Gáldu: Statistihka guovddášdoaimmahat 2012. Boahtteáiggi dili ovddalgihtii árvvoštallama gaskageardánis molssaeaktu (GGGG).

Dávjá ovdanbuktet boahtteáiggi demográfalaš rievdadusaid kontrollerekeahtes boarrásiidbárrun, mii šáviha min riikii. Lagamus logijagiid gal lea baicce nuppi gežiid, nu ahte badjel 80-jahkásaččaid lohku ii lassán, muhto baicce njiedjá veháš. Dat addá midjiide muni plánet ja ráhkkanit dasa mo álbmoga ahkečohkiidus rievdá maŋŋá.

Gitta 1950 rájes lea boarrásiid lohku lassánan sakka, erenoamážit badjel 80-jahkásaččaid lohku. Boahtte 15 jahkái gal lea mihtilmas, ahte lohku ii lassán nu olus, baicce njiedjá. Dan maŋŋá badjel 80-jahkásaččaid lohku lassána nannosit áigodagas 2020–2035, ja dalle lohku sáhttá lassánit nu eatnat go čieža proseantta jagis nubbái.

Lagamus jagiid lassána nuorat boarrásiid lohku, sin lohku geat leat 67–79 jagi. Dat hástala erenoamážit ruovttubálvalusfálaldaga. Badjel 80-jahkásaččaid lohku bissu sullii seammán lagamus 10–15 jagi, earret badjel 90-jahkásaččaid buohta. Boarrásepmosiid lassáneapmi gáibida, ahte ain viiddidit ollesjándora bálvalusfálaldaga. Seammás lea mávssolaš, ahte mii geavahit ávkin demográfalaččat oalle dássidis áigodaga lagamus 10–15 jagi ja viiddidit bálvalusfálaldaga dađistaga, vai dan láhkai ráhkkanit badjel 80-jahkásaččaid jođánis lassáneapmái.

Erenoamážit demeanssa birra

Eanaš boarrásat leat dearvasat, muhto eanemusat geat ellet buoza, leat boarrásat. Buohcuvuođat ja váttut šaddet dábálabbon agi mielde, ja viehka ollu boarrásat ožžot eanet dávddaid ja váttuid seammás go sii doaibmanávccat geahppánit muhtin muddui. Dat guoská erenoamážit olbmuide, geat ožžot demeanssa. Dán áigge Norggas leat sullii 70 000 demeantta, ja mii navdit ahte buohcuvuohta váikkuha sullii 250 000 olbmui – buhcciide ja oapmahaččaide. Sullii 10 000 olbmo ožžot demeanssa juohke jagi. Badjel 75-jahkásaččaid lohku ja erenoamážit boarráseamos badjel 80-jahkásaččaid lohku lassána lagamus logijagiid. Nuba demeanttaid lohku Norggas stuorru beliin ja lea sullii 140 000 lagamus 25–30 jagi áigodagas.

Dat ahte demeansabuohcuvuođat gusket nu ollugiidda, hástala sakka almmolaš hálddašeami, dearvvašvuođabargiid ja bálvalanapparáhta, geat galget plánet ja lágidit fágalaččat bealuštahtti ja oktagaslaš dásis heivehuvvon bálvalusfálaldaga.

Bálvalusaid vuostáiváldit, geain lea sisafárrenduogáš

Lagamus boahtteáiggis lassána daid boarrásiid lohku, geain lea sisafárrenduogáš, Norggas. Statistihka guovddášdoaimmahat lea vuosttaš háve rehkenastán man ollu sisafárrejeaddjit ja Norggas riegádan olbmot, geain leat guokte sisafárrejeaddjiváhnema, riikka fylkkain ja muhtin stuorra gielddain leat 2040 (Statistihka guovddášdoaimmahat 2012). Lohku lassána erenoamážit stuorra gávpotbirrasiin lagamus jagiid. Fuolahanbálvalusaid ferte lágidit dan láhkai, ahte dat geavaheaddjit ožžot doarvái buriid bálvalusaid. Dat ahte geavaheddjiin leat sierralágan kultuvrralaš duogážat ja oskkut, váikkuha dasa mo mii hábmet bálvalusaid, ja gáibida buoret oktagaslaš heiveheami.

Govus 3.14 Demeanta olbmuid ovddalgihtii árvvoštallojuvvon lohku 2010–2050

Gáldu: Dearvvašvuođa- ja fuolahandepartemeanta. Rehkenastojuvvon dihto demeansaproseantta vuođul guđege ahkejovkui. Boahtteáiggi dili ovddalgihtii árvvoštallama gaskageardánis molssaeaktu (GGGG).

Ahkečohkiidus ja ahkeguoddinnákca

Ahkeguoddinnákca čájeha man ollugat álbmogis leat fidnoaktiivvat go buohtastahttá álbmoga boarrásut osiin, ja lea hui miellagiddevaš boahtteáiggi ekonomiija guoddinnávcca (nanuvuođa) dáfus ja buorredillefálaldagaid ja dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid dáfus. 2000 ledje 4,7 olbmo aktiivvalaččat fidnus juohke boarrása nammii. Dasto ahkeguoddinnávcca gerddon njiedjá nu ahte 2030 dat lea 3,5 ja 2050 dat lea 2,9. Lea jáhkehahtti, ahte fidnoaktiiva olbmuid oasi njiedjan go buohtastahttit boarrásiid osiin, šaddá čuolbman dearvvašvuođa- ja fuolahansuorggi bargoveaga dáfus, ja muđuige árvoráhkadeami ja buorredili ovdáneami dáfus.

Govus 3.15 Galle olbmo leat fidnoaktiiva agis (16–66 jagi) go buohtastahttit badjel 67-jahkásaččaiguin (Ahkeguoddinnávcca gerddon) 2000–2050

Gáldu: Statistihka guovddášdoaimmahat 2012. Boahtteáiggi dili ovddalgihtii árvvoštallama gaskageardánis molssaeaktu (GGGG).

Go fuolaheami oažžu bearašfierpmádagas

Go álbmoga ahkečohkiidus rievdá, de dat čuohcá dasa man ollugat bearraša siskkobealde sáhttet bargat boarrásepmosiid fuolahemiin ja dat sáhttá váikkuhit boahtteáiggi bearašfuolahanminstariidda.

ON bearašfuolaheami gerddon (koeffisienta) ovdanbuktá gallis leat badjel 85 jagi ja gallis leat 50–66 jagi. Dat lea demográfalaš vuohki ovdanbuktit potentiála fuolahannávcca.

Bearašfuolaheami gerddon čuohcá sakka Norgii, muhto dat veadjá čájehit vehá menddo ovttageardánis gova boahtteáiggi ovdáneamis, danin go vejolaš bearraša siskkobeale fuolaheapmái váikkuhit eanet ovdánansárgosat go ahkečohkiidus, ja danin go kultuvrralaš rievdadusat maid váikkuhit fuolaheapmái. Norggas lea bearraša siskkobeale fuolaheapmi leamaš oalle stáđis maŋimuš 20–30 jagi, goas leat čuvvon ovdáneami (Daatland ja Solem 2000, Rønning ja earát 2009). Orru ahte bearaš ja almmolaš fuolaheapmi dievasmahttet nubbi nuppi, go dasa addojuvvojit dihto eavttut. Bearaš sáhttá bargat oasis, jos dat ii dárbbaš váldit olles ovddasvástádusa.

Govus 3.16 50–66 jahkásaččaid lohku, go buohtastahttit badjel 85 jahkásaččaid loguin (Bearašfuolaheami gerddon) 2000–2050

Gáldu: Statistihka guovddášdoaimmahat 2012. Boahtteáiggi dili ovddalgihtii árvvoštallama gaskageardánis molssaeaktu (GGGG).

3.5.2 Jahkebargguid dárbu

Boahtteáiggi bargoveaga dárbbuid ovddalgihtii árvvoštallamiid gitta 2050 rádjái lea dahkan Statistihka guovddášdoaimmahat (Holmøy ja earát 2013). Daid vuođđun leat navdojuvvon dieđut dan hárrái, mii eanemusat váikkuha fuolahanbálvalusaid jerrui: demografiija, buohcan, bearraša siskkobeale fuolaheapmi ja bálvalusaid dássi.

Govus 3.17 Fuolahansuorggi boahtteáiggi bargoveaga dárbbuid ovddalgihtii árvvoštallan 2012–2050, jahkebargguid lohku

Gáldu: Holmøy m.fl. 2013 (Statistihka guovddášdoaimmahat )

Dákkár loguid ovddalgihtii árvvoštallamiidda čatnasa álo viehka ollu eahpesihkarvuohta. Eai leat olus dutkan fuolahanbálvalusa dárbbuid ovdáneami báruid (treanddaid), maid vuođul árvvoštallamiid sáhtášii dahkat. Lea maid mávssolaš deattastit, ahte ovddalgihtii árvvoštallamiin eai leat váldán vuhtii daid strategiijaid ja doaimmaid váikkuhusaid, maid ráđđehus lea hábmen, ja maiguin galget eastadit dahje ráddjet fuolahandárbbu viiduma boahtteáiggis. Ovddalgihtii árvvoštallamiid ulbmil ii leat ge de geahččalit einnostit boahtteáiggi, muhto mii geavahit daid govvádussan go leat digaštallamin makkár boahtteáiggi mii sávvat.

Bargoveaga dárbu gitta 2050 rádjái

Govvosa 3.17 ovddalgihtii árvvoštallamat čájehit gielddaid fuolahansuorggi bargoveaga dárbbu 2050 rádjái čuovvovaš eavttuiguin: Álbmoga sturrodat ja čohkiidus čuovvu Statistihka guovddášdoaimmahaga maŋimuš ovddalgihtii árvvoštallamiid gaskkamuš molssaeavttu jagi 2012; agi- ja sohkabeali dáfus sirrejuvvon diibmobargohivvodat bissu 2010-dásis (bissovaš standárda); ahkái mihtilmas buohcan geahppána dađistaga go eallinahki guhkku, nu ahte áigodat eallima loahppamuttus, goas olmmoš lea fuolahanbálvalusaid intensiiva geavaheaddji, ii olus rievdda lagamuš logijagiid (maŋiduvvon buohcanriska); bearraša siskkobeale fuolaheapmi bissu sullii 100 000 jahkebargun (rievddakeahtes bearašfuolaheapmi).

Ovddalgihtii árvvoštallamat čájehit, ahte fuolahansuorggi jahkebargguid lohku sáhttá lassánit lagabui 50 proseanttain dahje sullii 60 000 jahkebargguin gitta 2030 rádjái ja šaddat eanet go guovttegeardásažžan 2050 rádjái.

Govus 3.18 čájeha, ahte jahkebargguid lohku badjána eanemusat 2025 rájes, ja lea stuorámus dalán 2030 maŋŋá, goas šaddet sullii 6000 ođđa jahkebarggu jahkái. Dan maŋŋá dat stáđásmuvvá bajit dássái dalán 2040 maŋŋá, goas šaddet 4000 ođđa jahkebarggu jahkái.

Seammás dearvvašvuođa- ja sosiálabargiid bargomárkana ovddalgihtii árvvoštallamat čájehit, ahte fuolahansuorggi stuorámus oahppojoavkkuid guovdu čoahkkana vuolláibázan 55 000 jahkebarggu 2030 (Roksvaag ja Texmon 2012).

Dearvvašvuođa- ja sosiálafágaoahppan bargiid váilun ja stuorát rekruterendárbu dagahit, ahte 2020 fertet bálkáhit bargiid viidásut joavkkus, dakkár bargiid gaskkas, geain lea earálágan duogáš. Seammás dat čájeha man vealtameahttun lea investeret lasi buorredilleoahpuide boahtte jagiid, nu mo ovdanbuktojuvvo St.dieđáhusas 13 (2011–2012) Utdanning for velferd – Samspill i praksis.

Govus 3.18 Fuolahansuorggi jahkebargguid lassáneapmi jahkái 2012–2050

Gáldu: Holmøy ja earát 2013 (Statistihka guovddášdoaimmahat )

Bearraša siskkobeale fuolaheapmi

Govvosa 3.17 ovddalgihtii árvvoštallamat eaktudit, ahte bearraša siskkobeale fuolaheapmi bissu sullii 100 000 jahkebargun áigodagas, maid ovddalgihtii árvvoštallan fátmmasta.

Statistihka guovddášdoaimmahaga áigegeavahan- ja eallindilleguorahallamiid vuođul leat árvvoštallan, ahte bearraša siskkobeale fuolaheapmi lea bisson sullii seammá dásis, sullii 100 000 jahkebarggu dásis maŋimus logijagiid, earret ahte dat njiejai vehá 1990 – 2000 (Rønning ja earát 2009). Dat mearkkaša, ahte jahkebargguid hivvodat, maid bearaš ja eahpeformála sosiála fierpmádat doaimmaha, ii lassán dađistaga go álbmot dárbbaša eanet fuolaheami, ja ahte lea jáhkkimis eahperealisttalaš navdit, ahte dat sturošii fuolaheami dárbbu mielde lagamus jagiid. Demográfalaš eavttut maid eai doarjjo dakkár ovdáneami. Eanaš fuolahandárbbu stuorruma ferte danin čoavdit eará láhkai. Seammás lea mávssolaš doalahit, nannet ja bajásdoallat bearraša ja eaktodáhtolaččaid fuolahanbarggu, go dat lea mávssolaš resursa boahtteáiggi fuolahanhástalusaid oktavuođas.

«Mii leat gávnnahan, ahte eaktodáhtolaš fuolahanbargu lea njiedjan áigodagas 1990-2000, ja dat čájeha ahte dat áŋgiris bargu lea áitojuvvon. Dasa váikkuhit ollu áššit. Lea mávssolaš fuomášit, ahte vuohki, mainna mii organiseret almmolaš bálvalusaid, ja ovttasdoaibmanvejolašvuođat, mat dan bokte ásahuvvojit, váikkuhit sihke fuolahanbálvalusaid viidodahkii ja sisdollui. Dan hárrái ii oro leamaš dihtomielalašvuohta, go leat rievdadan organiserema ollu maŋimuš jagiid. Jos mii áigot doalahit eaktodáhtolaš fuolahanresurssaid, de fertejit almmolaš aktevrrat doarjut daid, ja doaibmat gilvvagárdebargiid láhkai – dikšut ja fuolahit daid resurssain.» (Rønning ja earát 2009)

Govus 3.19 čájeha bargoveaga dárbbuid ovddalgihtii árvvoštallamiid, go bearraša siskkobeale fuolaheami ovdáneamis leat eará eavttut. Molssaeavttus Bearašfuolaheami geahppáneapmi lea bearraša siskkobeale fuolaheami viidodat geahppánan seammá leavttuin, go bearašfuolaheami gerddon lea njiedjan. Molssaeavttus Bearašfuolaheami lassáneapmi lassána bearraša siskkobeale fuolaheapmi seammá leavttuin formála fuolahemiin. Molssaeavttut čájehit, ahte bearraša siskkobeale fuolaheami rievdadusat váikkuhit ereliiggán ollu fuolahansuorggi bargoveaga dárbui.

Buohcan ja doaibmanávccat

Dearvvašvuođa ja doaibmanávccaid rievdadusat váikkuhit dasa mo fuolahandárbu ovdána boahtteáiggis, iige sáhte sihkkarit dadjat makkárin dearvvašvuođadilli ja doaibmanávccat ovdánit, go eallinahki guhkko.

Global Burden of Disease Study 2010 olis leat kárten 235 jápminsuja viidodaga, bargonávccahisvuođa dáfus muddejuvvon eallinjagiid 291 dávdda ja vahága guovdu, vurdojuvvon eallinagi ja 67 riskafáktora (Salomon ja earát 2012). 2010 logut buohtastahttojit sullasaš kártemiin, mii dahkkojuvvui 1990. Prošeavtta bohtosat čujuhit dan guvlui, ahte go eallinahki lea loktanan Norggas 1990 rájes 2010 rádjai, de dat lea eanaš addán dearvvas jagiid. Albmáid eallinahki lassánii 4,9 jagiin áigodagas, mas 3,4 ledje dearvvas jagi ja 1,5 buohcanjagi. Nissoniid eallinahki lassánii 3,1 jagiin áigodagas, ja das ledje 2,3 dearvvas jagi ja 0,8 buohcanjagi.

Boksa 3.1 Bargoveaga dárbu 2012–2050

Govus 3.19 Bargoveaga dárbu (2012–2050) sierralágan bearašfuolaheami eavttut

Govus 3.20 Bargoveaga dárbu (2012–2050) sierralágan buohcaneavttut

Govus 3.21 Bargoveaga dárbu (2012–2050) 1 proseantta standárdalassánemiin

Govus 3.22 Bargoveaga dárbu (2012–2050) go buoridit resurssaid geavaheami 20 proseanttain 2014–2030 (illustrašuvdna)

Gáldu: Holmøy ja earát 2013 (Statistihka guovddášdoaimmahat )

Govus 3.23 Eurohpá 65-jahkásaččaid vurdojuvvon loahppaeallináigi ja buohcan 2011

Gáldu: http://ec.europa.eu/health/indicators/healthy_life_years/

Govus 3.23 čájeha man guhkes loahppaeallin 65-jahkásaččain lea dihto riikkain Eurohpás 2011, ja galle jagi das ellet dearvvasin ja buoza. Govus čájeha, ahte Norga gullá riikkaide, main ellet guhkimusat ja main eai leat nu ollu jagit heajos dearvvašvuođain eallima loahppamuttus.

Go leat geahčadan Ruoŧa ja riikkaidgaskasaš dutkamiid, de leat vávján ahte iešguđet dutkamušain bohtet sierralágan loahppajurdagiidda, go geahčadit boarrásiid dearvvašvuođa ja doaibmanávccaid ovdáneami (Thorslund ja Parker 2005). Geahčakeahttá sierralágan metodaide ja dutkojuvvon agiide, de dutkamušaid logadettiin vuohttá, ahte boarrásat nagodit buorebut doaimmahit dábálaš doaimmaideaset. Seammás eanet boarrásat almmuhit dihtolágan dearvvašvuođaváttisvuođaid. Dat guokte ovdáneami sárgosa čujuhit goabbatge guvlui, iige leat čielggas man muddui dat váikkuhit nubbi nubbái fuolahanbálvalusaid dárbbuid oktavuođas.

Govvosa 3.17 ovddalgihtii árvvoštallama vuođđun lea okta máŋgga navdosis, mat gusket maŋiduvvon buohcanriskii, ja navddus dan hárrái, ahte boarrásiid vuolit jámolašvuođa sudjan lea buoret dearvvašvuohta. Dat dagaha, ahte ahkái čadnojuvvon fuolahanbálvalusaid geavaheapmi geahppána, nu ahte áigi, goas buohcá oalle ollu ja doaibmanávccat hedjonit, ii olus rievdda. Dat mielddisbuktá, ahte 75-jahkásaččas 2050 navdojuvvo leat buoret dearvvašvuohta ja unnit fuolaheami dárbu, go 75-jahkásaččas 2010. Navddus maŋiduvvon buohcama hárrái veadjá leat vehá optimisttalaš, go váldit vuhtii Global Burden of Disease Study 2010 dieđuid, muhto das váldet seammás vuhtii dieđuid, maid mielde boarrásiid birgennávccat buorránit. Plánenulbmiliidda válljejit danin dábálaččat geavahit eaktun, ahte buohcanáigi boahtá maŋŋeleappos.

Govvosis 3.20 árvvoštallet bargoveaga dárbbu earálágan buohcaneavttuid vuođul. Go buozalmasvuohta lea viidát, de eallináiggi guhkkoma čuovvu dalle, ahte šaddet eanet jagit buozalmasvuođain ja doaibmanávccaid massimiin, ja guđege boarrásiid ahkeceahkis šaddet eanebut, geat dárbbašit ollu fuolaheami, danin go boarrásat ellet guhkit. Komprimerejuvvon buohcama oktavuođas navdet, ahte dearvvas jagiid lohku lassána johtileappot go maid olles eallinjahki lassána.

Ovddalgihtii árvvoštallamiin eai váldde vuhtii dakkár vejolašvuođa, ahte demeansadutkamis fuomášivčče fáhkka juoidá áibbas ođđa, mii rievdadivčče buot fuolahansuorggi fuolaheami ja bargoveaga dárbbuid ovddalgihtii árvvoštallamiid. Sullii golmma njealjádasas buhcciidsiiddaid ássiin lea demeansa váldo- dahje oalgediagnosan. Ruovttubálvalusaid vuostáiváldiin lea sullii 10 proseanttas demeansa váldosudjan manin sii dárbbašit veahki. Ferte deattastit, ahte dán áigge ii leat vejolaš dadjat goas demeansaváttuid dálkkodeapmái bohtet ođđa čovdosat, dahje ahte leago dat vejolaš. Buot fuolahansuorggi plánemiid vuođđun ferte danin leat, ahte demeansa lea mearkkašahtti ja nannosit viidu sudja, man geažil fuolahanbálvalusaid dárbbašit.

Resurssaid earálágan geavaheami váikkuhusat

Ollu ovdánansárgosat čujuhit dan guvlui, ahte bálvalusfálaldaga standárda buorrána boahtteáiggis. Boahtteáiggi fuolahanbálvalusaid geavaheddjiin leat áibbas eará vuordámušat ja preferánssat go dálá geavaheddjiin, ja buoret standárdda gáibádusat vedjet boahttit máŋgga guovllus.

Govus 3.21 čájeha makkár váikkuhusat leat, jos standárda lassána proseanttain ain jahkái. Dat čájeha, ahte jos guhkes áiggi gáibidit ja vurdet ain eanet resurssaid, de dat sáhttá váikkuhit ollu fuolahansuorggi bargoveaga dárbui.

Dan sadjái go lasihit bálvalanfálaldaga standárdda, de berre geavahit daid vejolašvuođaid, maid demografiija dáfus dássidis áigodat gitta 2020 rádjai addá, ja buoridit fuolahanbálvalusaid nu ahte dat heivejit boahtteáiggi fuolahanhástalusaide. Go deattastit sakka eanet innovašuvnna ja ovddideami, bálvalusfálaldaga fágalaš ja huksenbeali ođasteami ja nuppástuhttima, lasihit buorrediliteknologiija ja realiseret buorebut servodaga fuolahanresurssaid, de mii oažžut stuorát ávkki resurssaid geavaheames ja oažžut nana fuolahanbálvalusa maiddái boahtteáiggis. Govus 3.22 čájeha makkár bargoveaga dárbu livččii, jos fuolahanbálvalusain buoridivčče resurssaid geavaheami 20 proseanttain 2014 rájes gitta 2030 rádjái, jos buorideapmi juohkásivččii dássidit áigodaga jagiide.

3.5.3 Ollesjándora fuolahandárbbut

Boahtte jagiid stuorra hástalus lea viiddidit doarvái buhcciidsiiddaid ja fuolahanásodagaid ollesjándora fuolahansajiid ollislaš fálaldatkapasitehta, amamet bázahallat, go fuolahanbálvalusaid dárbbu lassána garrasit 10-15 jagi geahčen.

2011 ledje fuolahanbálvalusaid ollesjándora fuolahanfálaldagas sullii 63 000 ollesjándora fuolahansaji, main sullii 41 000 saji ledje ásahusain ja 22 000 ássi ásse ásodagain, main lea bálvalus olles jándora.

Vuolábeale ovddalgihtii árvvoštallan čájeha, ahte ollesjándora fuolahansajiid dárbu sáhttá lassánit lagabui 15 000 sajiin jahkái 2030 ja 45 000 sajiin jahkái 2050. Ovdáneapmi lea sullasaš go bargoveaga dárbbusge. Erenoamážit 2025 birrasiid dárbbašuvvogohtet ollu eanet ollesjándora fuolahansajit.

Govus 3.24 Ollesjándora fuolahansajiid ovddalgihtii árvvoštallan 2012–2050

Gáldu: Holmøy ja earát 2013 (Statistihka guovddášdoaimmahat) ja Dearvvašvuođa- ja fuolahandepartemeanta

Ovddalgihtii árvvoštallamiid vuođđun eaktuduvvo, ahte mii čoavdit bargguid seammá láhkai ja seammáin standárddain go dán áigge, ja ahte bearraša siskkáldas fuolaheapmi joatkašuvvá dálá dásis ja ahte guhkit eallinahki maŋida áigodaga eallima loahpageahčen, goas olbmos leat duođalaš buohcuvuođat ja hedjonan doaibmanávccat.

Iežas ásodaga buoret heiveheapmi, buorrediliteknologiija geavaheapmi, beaivefálaldat, oadjebasvuođaásodagaid huksen ja stuorát áŋgiruššan ruovttubálvalusaid ja veajuiduhttima ovdii sáhttet leat molssaeaktun dahje maŋidit ollesjándora fuolahansajiid dárbbu. Ollesjándora fuolahansadji buhcciidsiiddas máksá gaskamearálaččat lagabui miljovnna kruvnno jahkái. Gielddaid innovašuvdnabarggu olis sáhtášedje guorahallat, mo seammá supmi sáhtášedje geavahit eará láhkai, nu ahte oččošedje eará ja buoret čovdosiid geavaheaddjái.

3.6 Nana ovdáneapmi

Buorit vásáhusat, maid leat ožžon go leat ásahan Norgii nu viiddis ja fágalaččat alla dási almmolaš fuolahanbálvalusa, čujuhit dan guvlui, ahte boahtteáiggi hástalusaid geahčadettiin mis fertejit leat guokte jurdaga oaivvis oktanis: Sihke váldit várá buoremusas, mii maŋimuš 40 jagi lea ráhkaduvvon, ja rievdadit muhtin mávssolaš surggiid ovdáneami.

Almmolaš fuolahanbálvalusat leat viidon jotkkolaččat máŋga logijagi. Go váldit vuhtii demográfalaš hástalusaid, maid mii duođas fertet čoavdit 10–15 jagi geahčen, de ferte viiduma lágidit dan láhkai, ahte dat nanne ja luvve resurssaid, mat leat geavaheddjiin alddiset, sin bearrašiin ja sosiála fierpmádagain ja lagaš birrasiin, organisašuvnnain ja báikkálaš servodagas. Dat gáibida ahte mii nuppástuhttit fágalaš doaimma, deattuhit ovddalgihtii eastadeami, árramuttu áŋgiruššama, sosiála fierpmádatbarggu ja veajuiduhttima ja geavahit eanet ođđa teknologiija ja bargovugiid. Seammás fertet ain ovdánahttit dikšunfágalaš váldodoaimmaid ja nannet medisiinnalaš čuovvuleami.

Norgga fuolahanmodellii lea mihtilmas, ahte lea bargojuohku ja lagaš ovttasbargu guovtti stuorra aktevrra gaskka: gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahanbálvalusaid ja bearraša/oapmahaččaid gaskka. Boahtteáiggi hástalusat boktet gažaldaga das, ahte galgetgo eará aktevrrat oažžut stuorát saji ja eanet doaimmaid, ja ahte berrešeimmetgo rievdadit dan, man stuorra oasi barggus doaimmahit almmolaš bálvalusat, bearaš, eaktodáhtolaččat, ideála suorgi, geavaheddjiid stivren ortnegat, ovttasdoaibmačovdosat ja ealáhusat.

Ekonomiija ovdáneami eahpesihkarvuohta, dakkárin go dan oaidnit máŋgga Eurohpá riikkas, čujuha dan guvlui, ahte eat galgga ásahit vuogádaga menddo stiivvisin, muhto ahte buot ođđa doaimmaid galgá ráhkadit dakkárin, ahte daid sáhttá heivehit vejolaš bargomárkana rievdadusaide. Go áŋgiruššat ruovttubálvalusčovdosiid ja beaivefálaldagaid ovdii, de oažžut njuovžileamos čovdosa, go váldit vuhtii oapmahaččaid fidnoaktivitehta ja bargomárkana dárbbuid. Lagamus jagiid lassána nuoramus boarrásiid oassi eanemusat. Demográfalaš rievdadusaid vuođul berret danin viiddidit vuosttažettiin ruovttubálvalusfálaldaga, veajuiduhttima ja ovddalgihtii eastadeami.

Oktiibuot oažžut de dalle stuorámus nanuvuođa boahtteáiggi fuolahanhástalusaid ektui.