Prop. 79 L

(2012–2013)
Proposisjon til Stortinget (forslag til lovvedtak)

Endringar i folketrygdlova (utviding av stønadsperioden for foreldrepengar mv.)

Tilråding frå Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet 15. mars 2013, godkjend i statsråd same dagen. (Regjeringa Stoltenberg II)

Dokumentet på regjeringen.no

1 Hovudinnhaldet i proposisjonen

Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet legg med dette fram forslag til endringar i lov 28. februar 1997 nr. 19 om folketrygd (folketrygdlova) kapittel 14 om ytingar ved fødsel og adopsjon.

Endringane inneber at stønadsperioden for foreldrepengar blir utvida med to veker som er øyremerkte far. Den samla stønadsperioden blir 49 veker med 100 prosent dekning eller 59 veker med 80 prosent dekning. Fedrekvoten blir 14 veker. Mødrekvoten som vert sett i kraft frå 1. juli 2013, er føreslegen tilsvarande forlenga til 14 veker innanfor den samla stønadsperioden. Den valfrie fellesdelen blir 18/28 veker avhengig av valt dekningsgrad.

2 Bakgrunn

I Prop. 1 S (2012-2013) Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet vart det føreslege å utvide fedrekvoten med to veker, gjennom ei tilsvarande forlenging av den samla stønadsperioden. Ved innføring av ei tredelt foreldrepengeordning med verknad for born fødde 1. juli 2013 og seinare (jf. endringslov 15. juni 2012 nr. 32), vil kvar av foreldra då få ein kvote på 14 veker. Grunngjevinga for forslaget i statsbudsjettet var at fedrekvoten er eitt av dei viktigaste tiltaka for å auke fedreuttaket av foreldrepengar. Å utvide fedrekvoten aukar dermed deltakinga frå far i omsorga for barnet dei fyrste leveåra, og det er viktig for å etablere god kontakt mellom far og barn.

3 Gjeldande rett

3.1 Foreldrepengeordninga

Den samla stønadsperioden er i dag på 47 veker med 100 prosent dekningsgrad eller 57 veker med 80 prosent dekningsgrad. Ved adopsjon er stønadsperioden høvesvis 44 og 54 veker. Siste utviding av stønadsperioden skjedde 1. juli 2011, med éi veke. I 1993 vart det innført ein fedrekvote, som inneber at ein del av stønadsperioden er øyremerkt far. I 1993 var fedrekvoten 4 veker, og han har seinare vore utvida fleire gonger. Utvidingane av fedrekvoten har delvis skjedd ved at stønadsperioden har vorte utvida og delvis ved at fellesdelen har vorte korta noko ned. I dag utgjer fedrekvoten 12 veker. Det er også slik at tre veker før fødsel, og seks veker etter fødsel, er øyremerkte mor av helseårsaker.

3.2 Lov 15. juni 2012 nr. 32 om endringar i folketrygdlova (tredeling av foreldrepengeperioden)

I lov 15. juni 2012 nr. 32 blir det gjort endringar i gjeldande folketrygdlov kapittel 14 med verknad frå 1. juli 2013. Endringane gjeld fordeling av foreldrepengeperioden mellom mor og far. Lovendringa inneber at det blir innført ein mødrekvote av same lengd som fedrekvoten. Dermed får mor og far rett til ein like stor del av perioden etter fødsel. Den resterande del av perioden avgjer foreldra sjølve korleis dei vil fordele. Stønadsperioden etter fødsel eller omsorgsovertaking vil vere tredelt, slik at både far og mor har ein del av stønadsperioden på 12 veker som er øyremerkte for dei. Dei fyrste 6 vekene etter fødsel inngår i mødrekvoten. Fellesdelen til fordeling mellom foreldra vil med dagens stønadsperiode vere på 20 veker med 100 prosent dekning eller 30 veker med 80 prosent dekning. Det blir vist til Prop. 64 L (2011-2012) og Innst. 258 L (2011-2012). Endringslova vert sett i kraft 1. juli 2013.

Lovforslaget som her blir fremja, legg til grunn dei vedtekne lovendringane om ei tredelt foreldrepengeordning. Ei utviding av den samla stønadsperioden med to veker øyremerkte far får direkte innverknad for fastsetjinga av lengda på mødrekvoten og fellesdelen i den tredelte ordninga. Drøftinga nedanfor og lovendringane som blir føreslegne i denne proposisjonen, tek utgangspunkt i lovteksten slik han er etter endringa ved lov 15. juni 2012 nr. 32.

3.3 Særleg om fedrekvoten

Føremålet med fedrekvoten er å få fleire fedrar til å ta aktivt del i omsorga i dei fyrste leveåra til barnet. Heilt sidan 1978 har fedrar hatt høve til å dele foreldrepengeperioden med mor, dersom båe har opptent rett til foreldrepengar. Få brukte dette tilbodet i starten; berre 2-3 prosent av fedrane tok ut foreldrepengar på byrjinga av 90-talet.

Innføringa av fedrekvoten i 1993 medførte ein vesentleg auke i fedrar sitt uttak av foreldrepengar, og delen som bruker fedrekvoten, har auka gradvis. Det er rekna med at om lag 90 prosent av fedrar med rett til fedrekvote tek ut heile eller delar av denne. Fedreuttak følgjer i stor grad lengda på fedrekvoten, og ved kvar utviding av fedrekvoten har fedreuttaket av foreldrepengar auka tilsvarande.

For at far skal ha rett til fedrekvote, må båe foreldre ha tent opp rett til foreldrepengar. Rett til foreldrepengar blir tente opp ved å vere yrkesaktiv med pensjonsgjevande inntekt i minst seks av dei siste ti månadene før foreldrepengeuttaket startar. Den pensjonsgjevande inntekta må på årsbasis tilsvare halvparten av grunnbeløpet i folketrygda (grunnbeløpet utgjer per i dag 82 122 kroner).

Når far tek ut fedrekvoten, er det ingen krav til kva mor gjer. Dersom far skal ta ut meir enn fedrekvoten, må mor gå ut i aktivitet, jf. folketrygdlova § 14-13. Dette inneber at far kan ta ut foreldrepengar berre dersom mor etter fødselen eller omsorgsovertakinga går ut i arbeid, tek offentleg godkjend utdanning på heiltid, tek offentleg godkjend utdanning i kombinasjon med arbeid som i sum gjev heiltid eller deltek på heiltid i introduksjonsprogram eller kvalifiseringsprogram. Vidare kan far ta ut foreldrepengar dersom mor er innlagd i helseinstitusjon, eller på grunn av sjukdom eller skade er heilt avhengig av hjelp til å ta seg av barnet.

Sjølv om mor ikkje har opptent rett til foreldrepengar, kan far ta ut foreldrepengar på sjølvstendig grunnlag. Ved uttak på sjølvstendig grunnlag blir det stilt krav til mors aktivitet, jf. folketrygdlova § 14-13. I slike tilfelle er fars maksimale stønadsperiode etter utvidinga 1. juli 2013 40 veker eller 50 veker, avhengig av valt dekningsgrad.

4 Departementet sine vurderingar og forslag

Gode permisjonsordningar er viktige for at både mor og far skal kunne kombinere omsorg for små born med yrkesaktivitet. Fedrar og mødrer har i dag rettar som kan samanliknast. Det er likevel kvinner som tek størst del av foreldrepermisjonen. Ved innføring av ei tredelt foreldrepengeordning frå 1. juli 2013 vil det bli tydelegare at foreldrepengeperioden tilhøyrer båe foreldra, og at dei aktivt må ta stilling til korleis dei vil fordele stønadsperioden mellom seg. Endringa kan såleis stimulere til ei meir likestilt deling av foreldrepermisjonen. Det er likevel framleis behov for å stø ei utvikling der fars omsorgspotensiale blir utnytta i større grad enn i dag. Fedrar si omsorgsdeltaking i dei fyrste leveåra til barnet er viktig for tidleg å etablere god kontakt mellom far og barn. Auka fedreuttak av foreldrepengar kan skape eit godt grunnlag for omsorgsfordelinga mellom foreldra også når barna blir større. I tillegg til dei goda det fører til for barnet, er auka deltaking i barneomsorga blant fedrar eit vilkår for auka yrkesaktivitet hjå mødrer og for eit meir likestilt foreldreskap. Meld. St. 6 (2010-2011) Likestilling for likelønn gjer greie for korleis småbarnsfasen aukar lønsskilnadene mellom kvinner og menn. Departementet forventar at ei utviding av fedrekvoten vil medverke til auka fedreuttak. Fedrekvoten kan også medverke til å styrkje fedrar sin posisjon i møte med arbeidsgjevar i dei tilfella der foreldra ynskjer ei jamnare fordeling av stønadsperioden. At også mødrekvoten blir innført med 14 veker slik at kvar av foreldra har rett til ein like lang periode etter fødselen, er prinsipielt viktig av omsyn til eit likestilt foreldreskap. Ettersom svært få mødrer tek ut foreldrepengar i ein kortare periode enn 14 veker, har det likevel lite å seie praktisk.

Departementet føreslår, med tilvising til budsjettvedtaket i Stortinget, at folketrygdlova blir endra slik at den samla stønadsperioden blir utvida med to veker. Departementet føreslår også at fedrekvoten og mødrekvoten blir utvida med to veker kvar innanfor ramma av den samla perioden.

Forslaget inneber ei forlenging av stønadsperioden ved fødsel med to veker, til 49 veker med 100 prosent dekning eller 59 veker med 80 prosent dekning. Ved adopsjon blir stønadsperioden utvida til høvesvis 46 og 56 veker. Forslaget inneber også at den tredelte foreldrepengeordninga vil bli sett i kraft med ein kvote til kvar av foreldra på 14 veker.

Stønadsperioden etter fødselen eller omsorgsovertakinga vil utgjere inntil 46 veker med 100 prosent dekning eller 56 veker med 80 prosent dekning. Utvidinga av kvotane til både far og mor vil medføre at den delen av stønadsperioden som er felles til fordeling mellom foreldra blir to veker kortare enn kva den vedtekne lovendringa om tredeling av foreldrepengeperioden legg opp til. Fellesdelen vil vere på høvesvis 18 eller 28 veker avhengig av valt dekningsgrad. Departementet meiner at fellesdelen vil vere tilstrekkeleg lang til å vareta familiane sine behov for fleksibilitet.

Ein konsekvens av at kvotane kvar for seg blir utvida, er at ein større del av stønadsperioden fell bort dersom ein av foreldra ikkje nyttar seg (fullt ut) av sin kvote. Dersom far ikkje tek ut fedrekvoten slik at vekene fell bort, vil stønadsperioden for mor vere på inntil 32 eller 42 veker etter fødselen eller omsorgsovertakinga, noko som er same veketalet som i dag. Dersom mor ikkje tek ut delar av mødrekvoten slik at vekene fell bort, vil stønadsperioden også for far vere på inntil 32 eller 42 veker. Mor må vere i aktivitet dersom far skal ta ut meir enn fedrekvoten, jf. omtale i kapittel 3.3 over.

Elles blir det ikkje gjort forslag om endringar i foreldrepengeordninga. Det vil mellom anna seie at aktivitetskravet blir vidareført som i dag. Utvidinga omfattar foreldre som oppfyller dagens vilkår for rett til foreldrepengar og gjev altså ikkje rettar til nye grupper.

5 Økonomiske og administrative konsekvensar

Forslaget om å utvide den samla stønadsperioden med to veker, og innanfor den samla perioden utvide kvar av kvotane med to veker, vil ikkje ha økonomiske konsekvensar i 2013. Heilårsverknaden av forslaget er utrekna til mellom 585 og 650 mill. kroner.

6 Merknader til dei enkelte paragrafane

6.1 Endringar i folketrygdlova

Til § 14-9

Føresegna omhandlar stønadsperioden for foreldrepengar. Endringa medfører at stønadsperioden for foreldrepengar ved fødsel blir utvida med to veker til 49 veker med 100 prosent dekning eller 59 veker med 80 prosent dekning. Ved adopsjon blir stønadsperioden forlenga til høvesvis 46 eller 56 veker. Utvidinga av stønadsperioden er altså på to veker, uavhengig av dekningsgrad.

I femte ledd kjem det fram at kvotane til far og mor er unnatekne frå deling mellom foreldra. Endringa inneber at lengda på kvotane blir utvida frå 12 til 14 veker. Sidan den samla stønadsperioden er utvida med to veker, inneber forlenginga av båe kvotane med to veker at foreldra får to veker mindre til valfri fordeling seg imellom.

I tilfelle der berre mor har rett til foreldrepengar, tilfell heile stønadsperioden mor. I tilfelle der berre far har rett til foreldrepengar, tilfell stønadsperioden far, med unntak av dei siste tre vekene før fødsel og dei fyrste seks vekene etter fødsel. Far vil då kunne ta ut foreldrepengar i inntil 40 eller 50 veker, føresett at mor fyller aktivitetskravet, jf. § 14-13.

Til § 14-12

Føresegna omhandlar uttak av kvotane. Endringa inneber at dei øyremerkte periodane for far og mor, fedrekvoten og mødrekvoten, blir utvida med to veker, frå 12 til 14 veker. Endringane gjev ingen andre konsekvensar for uttak av kvotane.

Utvidinga av kvotane gjeld for foreldre som i dag har rett til foreldrepengar. Dersom berre éin av foreldra har rett til foreldrepengar, vil det ikkje vere snakk om noka fordeling av foreldrepengeperioden, og dermed heller ingen kvotar.

Dersom éin eller båe av foreldra heilt eller delvis lèt vere å ta ut kvoten, blir stønadsperioden tilsvarande kortare. Dette gjeld likevel ikkje dersom forelderen får unntak frå kvoten fordi vedkomande er for sjuk eller skadd til å ta seg av barnet eller er innlagd i helseinstitusjon, jf. tredje ledd.

Ein konsekvens av at kvotane blir utvida med to veker kvar medan samla stønadsperiode blir utvida med to veker, er at stønadsperioden som er til valfri fordeling mellom foreldra blir to veker kortare enn i dag.

6.2 Iverksetjingsregelen

Departementet føreslår at lova vert sett i kraft 1. juli 2013, og at endringane gjeld for tilfelle der fødselen eller omsorgsovertakinga skjer tidlegast denne datoen.

Tilråing

Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet

tilrår:

At Dykkar Majestet godkjenner og skriv under eit framlagt forslag til proposisjon til Stortinget om endringar i folketrygdlova (utviding av stønadsperioden for foreldrepengar mv.).

Vi HARALD, Noregs Konge,

stadfester:

Stortinget blir bede om å gjere vedtak til lov om endringar i folketrygdlova (utviding av stønadsperioden for foreldrepengar mv.) i samsvar med eit vedlagt forslag.

Forslag
til lov om endringar i folketrygdlova (utviding av stønadsperioden for foreldrepengar mv.)

I

I lov 28. februar 1997 nr. 19 om folketrygd blir det gjort følgjande endringar:

§ 14-9 fyrste og andre ledd skal lyde:

Ved fødsel er stønadsperioden 245 stønadsdager (49 uker) med full sats eller 295 stønadsdager (59 uker) med redusert sats. Stønadsperioden etter fødselen er 230 stønadsdager (46 uker) med full sats eller 280 stønadsdager (56 uker) med redusert sats.

Ved adopsjon er stønadsperioden 230 stønadsdager (46 uker) med full sats eller 280 stønadsdager (56 uker) med redusert sats.

§ 14-9 femte ledd tredje punktum skal lyde:

Unntatt fra deling er også 14 uker som er forbeholdt faren (fedrekvoten), se § 14-12, og 14 uker som er forbeholdt moren (mødrekvoten).

§ 14-12 fyrste ledd fyrste punktum skal lyde:

Dersom begge foreldre fyller vilkårene for rett til foreldrepenger, er 70 stønadsdager (14 uker) av stønadsperioden forbeholdt faren (fedrekvote) og 70 stønadsdager (14 uker) av stønadsperioden er forbeholdt moren (mødrekvote).

II

Lova tek til å gjelde 1. juli 2013. Endringane gjeld for tilfelle der fødselen eller omsorgsovertakinga skjer 1. juli 2013 eller seinare.