Forside

Doaimmashehttejuvvon olbmuid olmmošvuoigatvuođat

– Lea sáhka guldaleamis ja oaidnimis

Álgu

Skábmamánu 2022:s sáddii ráđđehus raportta Stuorradiggái. Raporta lei doaimmashehttejuvvon olbmuid olmmošvuoigatvuođaid birra. Raporta ovddiduvvui dan mállet teakstan mii gohčoduvvo stuorradiggedieđáhus. Stuorradiggedieđáhusa namma lei Dieđ. St. 8 (2022–2023) Doaimmashehttejuvvon olbmuid olmmošvuoigatvuođat – Lea sáhka guldaleamis ja oaidnimis.

Dát lea álkeslohkan veršuvdna stuorradiggedieđáhusas.

1 Stuorradiggedieđáhusa birra

Oanehaččat muitaluvvon

Dán kapihttalis beasat lohkat manne ráđđehus ráhkadii dán stuorradiggedieđáhusa:

Ráđđehus háliida ahte doaimmashehttejuvvon olbmot galget oažžut vuoigatvuođaideaset.

Ráđđehus áigu guldalit doaimmashehttejuvvon olbmuid.

Ráđđehus doalai seminára gos olbmot, geain leat doaibmavádjitvuođat, besse muitalit mii sidjiide lea dehálaš.

Politihkka lea dan birra ahte buohkaid galgá guldalit ja oaidnit

Ráđđehus háliida ahte buohkat galget fátmmastuvvot servodahkii. De ferte politihkka maiddái gustot buohkaide, maiddái doaimmashehttejuvvon olbmuide. Politihkka galgá fuolahit ahte doaimmashehttejuvvon olbmot sáhttet eallit lihka buori eallima go earát. Dat galgá maiddái sihkkarastit sin olmmošvuoigatvuođaid.

Olmmošvuoigatvuođat leat dehálaččat buot osiin servodagas. Politihkka doaimmashehttejuvvon olbmuid várás ferte danne gokčat buot surggiid servodagas, dego dearvvašvuođa, barggu ja priváhta eallima.

Buot olbmot leat iešguđetláganat ja dárbbašit iešguđetlágan veahki. Ráđđehus háliida ahte buohkat galget oažžut dan veahki maid dárbbašit. Dalle sáhttet sii eallit buriid eallimiid ja atnit áiggiset bures. Dat lea maiddái buoremussan servodahkii.

Politihkas, mii guoskkaha doaimmashehttejuvvon olbmuid, lea ON-konvenšuvdna vuođđun. ON-konvenšuvdna muitala doaimmashehttejuvvon olbmuid vuoigatvuođaid birra ja gohčoduvvo CRPD. Mii dárbbašit eanet fuomášumi doaimmashehttejuvvon olbmuid vuoigatvuođaide. Dát stuorradiggedieđáhus lea okta vuohki fuomášahttit.

Mii lea stuorradiggedieđáhusa mihttomearri?

Stuorradiggedieđáhus galgá čilget mat doaimmashehttejuvvon olbmuid rievttit leat. Dat galgá maiddái čilget mii doaibmá bures ja hejot odne. Go Stuorradiggi diehtá dan, de sáhttet sii ráhkadit ođđa politihka dahje ođđa bálvalusaid. Sii sáhttet maiddái fuolahit ahte buot fálaldagat olbmuide, geat leat doaimmashehttejuvvon, doibmet buorebut ovttas.

Olbmot ja organisašuvnnat sáhttet maiddái atnit dán stuorradiggedieđáhusa. Sii sáhttet atnit dan muitalit olbmuide, geat veahkehit sin, maid sii háliidit, ja masa sis lea riekti. Stuorradiggedieđáhus galgá veahkehit dainna lágiin ahte doaimmashehttejuvvon olbmot ožžot seamma vuoigatvuođaid ja vejolašvuođaid go buohkat earát. Ráđđehus háliida ahte vuoigatvuođat galget boahtit čielgasit ja dárkilit ovdan lágas.

Mat leat vuoigatvuođat ja olmmošvuoigatvuođat?

Vuoigatvuohta lea juoga maid dus lea gáibádus oažžut. Dus lea ovdamearkka dihte riekti oažžut dárbbašlaš dearvvašvuođaveahki.

Olmmošvuoigatvuohta lea juoga masa buohkain olles máilmmis lea riekti geat ihkinassii ležžet, gos ihkinassii orožit. Ii oktage sáhte massit iežas olmmošvuoigatvuođaid. Ii leat vejolaš additge daid eret alddis. Ovdamearkka dihte lea olmmošvuoigatvuohta beassat dadjat iežas oaivila.

Movt ráhkaduvvui stuorradiggedieđáhus?

ON-konvenšuvnnas CRPD čuožžu ahte galgá gulaskuddat olbmuin, geain leat doaibmavádjitvuođat, áššiid birra mat gusket sidjiide. Sii galget maiddái leat fárus mearrideame dáin áššiin. Doaimmashehttejuvvon olbmot ja sin ovddasteaddjit leat danne buktán cealkámušaid dán stuorradiggedieđáhussii.

Ráđđehus ovttasbargá Bufdir:in (Bufdir mearkkaša Mánáid-, nuoraid-, ja bearašdirektoráhtta) (MNBdir) ja SOR( ODR) vuođđudusain. Sii bovdejedje 16 doaimmashehttejuvvon olbmo seminárii. Seminára dollojuvvui 2019 čavčča ja lei olmmošvuoigatvuođaid birra. Semináras besse oasseváldit muitalit beroštumiideaset birra. Sii muitaledje earret eará dearvvašvuođa, skuvlla ja barggu birra. Sii muitaledje dan njuolga kultur- ja dásseárvoministarii. 2019:s lei dat Trine Skei Grande.

Ráđđehus áigu doallat eanet semináraid

Ráđđehus háliida ahte olbmot, geat leat doaimmashehttejuvvon, galget leat fárus mearrideame. Danne áigu ráđđehus doallat eanet dakkár semináraid boahtteáiggis. Ráđđehus áigu hupmat sihke olbmuiguin, geat leat doaimmashehttejuvvon, ja organisašuvnnaiguin, mat barget sin beroštumiid ovddas. Organisašuvnnat sáhttet dávjá dahkat buori barggu sihkkarastit miellahtuideaset vuoigatvuođaid.

2 Olmmošvuoigatvuođat, láhka ja servodat

Oanehaččat muitaluvvon

Dán kapihttalis beasat lohkat maid Norga ja ON lohket doaimmashehttejuvvon olbmuid birra:

ON dadjá ahte olbmuin, geain leat doaibmavádjitvuođat, galget leat seamma vuoigatvuođat go buohkain earáin.

Ráđđehus háliida ahte ON-konvenšuvdna galgá šaddat oassin Norgga lágas

Norggas lea sierra dásseárvoláhka

Soapmásat dárbbašit veahki olahit daid seamma vuoigatvuođaid go earáin

Vuođđoláhka ja ON-konvenšuvdna CRPD

Vuođđolágas čuožžu ahte stáhtas lea ovddasvástádus dasa ahte buot olbmot ožžot olmmošvuoigatvuođaideaset. Olmmošvuoigatvuođat gustojit buohkaide. Muhto servodat ferte earenoamážit vuhtiiváldit ahte olbmot, geat leat doaimmashehttejuvvon, ožžot olmmošvuoigatvuođaideaset. Dán háliidii ON almmustahttit go ráhkadii ON-konvenšuvnna olbmuid várás, geain leat doaibmavádjitvuođat (CRPD).

Maid lohká ON-konvenšuvdna CRPD?

ON-konvenšuvnnas CRPD čuožžu ahte servodat galgá fuolahit ahte buohkat ožžot olmmošvuoigatvuođaideaset. Dalle fertejit vuoigatvuođat leat fárus lágain ja politihkas mat ráhkaduvvojit. Dat guoská maiddái olbmuid vuoigatvuođaide, geat leat doaibmavádjigat. Eiseválddit galget dasa lassin guldalit doaibmavádjigiid organisašuvnnaid. Stáhta dahká boastut jus ii čuovo CRPD.

Eanebut fertejit diehtit ON-konvenšuvnna CRPD birra Norggas

Ráđđehus háliida ahte stáhta ja gieldda bargit galget diehtit eambbo ON-konvenšuvnna CRPD birra. Bufdir (MNBdir) lea ráhkadan sierra prošeavtta vai gielddat čehppot jurddašit olmmošvuoigatvuođaid ja dásseárvvu. De buorránit maiddái bálvalusat ja doibmet buorebut ovttas.

Ráđđehus háliida ahte ON-konvenšuvdna CRPD galgá šaddat oassin Norgga lágas. Ráđđehus oažžu veahki čehpiin gávnnahit movt galgá dahkat dan buoremus lági mielde.

Dásseárvo- ja vealahanláhka

Dásseárvo- ja vealahanláhka lea sierra láhka mii dadjá ahte galgá leat dásseárvu. Dat lohká maiddái ahte ii leat lohpi vealahit.

Ii leat lohpi meannudit ovttainge eará láhkái

doaibmavádjitvuođaid geažil

sohkabeali geažil mii sis lea, dahje dovdet iežaset leat dahje liikojit leat

dan geažil geasa sii liikostit

agi dihte

religiovnna geažil mii sis lea, dahje masa sii oskot

dan dihte go sii leat áhpeheamit dahje virgelobi geažil maŋŋil go leat riegádahttán dahje adopteren máná

dan dihte go ávjet buohcci dahje boares bearašlahtuid

dan geažil gos sii leat eret

Lassin dán láhkii lea maiddái juoga maid gohčodit láhkanjuolggadusat. Dát láhkanjuolggadusat muitalit dárkileappot geaskkuid birra heivehit ja ráhkadit diŋggaid main lea universála hápmi. Láhkanjuolggadusat leat danne dehálaččat olbmuide geain leat doaibmavádjitvuođat.

Go láhka dadjá juoidá doaibmavádjigiid birra, guoská dat maiddái olbmuide geat leat doaimmashehttejuvvon.

Servodaga oaidnu doaimmashehttejuvvon olbmuide

Ovdal 1900-logu

Ii čuoččo nu olu doaimmashehttejuvvon olbmuid birra máilmmihistorjjás. Leat leamaš olu ovdagáttut, ja oallugiid leat čiehkan.

1940-logu rádjái

Doaimmashehttejuvvon olbmuid gehčče earáláganin. Sis eai lean seamma vuoigatvuođat go earáin.

1950- ja 60-logus

Norga huksii ásahusaid olbmuide geat ledje doaimmashehttejuvvon. Sii geat ásse ásahusain, elle eará láhkái go earát. Sii eai beassan mearridit iežaset eallima badjel.

1980-logus

Norga gávnnahii ahte ii lean buorre olbmuide eallit ásahusain. Stáhta mearridii ahte bálvalusat doaimmashehttejuvvon olbmuide galggai leat gielddaid ovddasvástádus. Dát gohčoduvvo ovddasvástádusođastussan.

1991

Ásahusat heaittihuvvo. Gielddat ožžo ovddasvástádusa láhčit doaimmashehttejuvvon olbmuide buori eallima. Dat lei buorre dásseárvui ja olmmošvuoigatvuođaide.

Olbmot jurddašedje ahte doaimmashehttejuvvon olbmot leat buohccit

Ovdalaš áiggi eai lean doaimmashehttejuvvon olbmuin seamma vuoigatvuođat go earáin. Muhto dat ii gehččojuvvon vealaheapmin. Olbmot baicca jurddašedje ahte dat lei lunddolaš, dannego doaimmashehttejuvvon olbmot ledje buohccit dahje vaháguvvan. Dan jurddašanvuogi gohčodit medisiinnalaš modeallan.

Dál lea mis eará jurddašanvuohki. Dál lea mihttomearri ahte buot olbmuin galget leat seamma vuoigatvuođat. Servodat ferte veahkehit buohkaid vai sii duođaid ožžot dan. Dát jurddašanvuohki gohčoduvvo olmmošlaš modeallan.

Movt sáhttet doaimmashehttejuvvon olbmuid guldalit demokratiijas?

Lea dehálaš ahte olbmot, geat leat doaimmashehttejuvvon, besset dadjat oaiviliiddiset ja ahte sin guldalit demokratiijas. Demokratiija lea vuohki stivret riikka mas buohkat besset oassálastit ja leat fárus mearrideame. Norga lea demokratiija.

Oallugat dárbbašit sierranas veahki vai guldalit sin. Doaimmashehttejuvvon olbmuid organisašuvnnat sáhttet veahkehit vai eanebuid guldalit. Organisašuvnnat sáhttet muitalit politihkkariidda mat áššit leat dehálaččat doaimmashehttejuvvon olbmuide.

Olu olbmot, geat leat doaimmashehttejuvvon, dárbbašit earenoamáš veahki ipmirdit áššiid mat dáhpáhuvvet servodagas. Dalle sáhttet heivehuvvon dieđut leat ávkkálaččat. Go ádde man birra ášši lea, de sáhttá maiddái muitalit iežas organisašuvdnii ja sidjiide, geat leat birra, mii su oaidnu lea áššis.

Mat vuoigatvuođat leat olbmuin Norggas?

Buohkain geat ásset Norggas, leat olu vuoigatvuođat beroškeahttá leat gos sis doaibmavádjitvuođat dahje eai:

Dásseárvu

Dásseárvu mearkkaša ahte buot olbmot besset oassálastit servodagas seamma láhkái, ja ahte sis leat seamma vuoigatvuođat. Dat lea danne go buohkain lea seamma árvu.

Šaddá duohta dásseárvu easka go buohkaid oidnet ja dohkkehit sin danin manin sii leat.

ON-konvenšuvdna CRPD lohká ahte stáhta galgá dahkat dan maid sáhttá olahan dihte dásseárvvu.

Mearridit iežas badjel

Buohkain lea riekti mearridit iežaset eallima badjel. Dat gohčoduvvo iešmearrideapmin.

Buohkat dihtet masa liikojit ja masa eai liiko. Ja mii sin mielas lea dehálaš dahje ii dehálaš. Danne ii galgga oktage massit mearridanrievtti buozanvuođa dahje vahága geažil. Ja iige dannego lea juoga maid sii eai hálddaš.

Leat veahkkin ja searvadahtton

Lea dehálaš olbmuide leat oassin servodagas ja dahkat juoidá ávkkálačča ovttas earáiguin. Go buohkat leat fárus servodagas, de nagodit eanebut dadjat jus eai oaččo vuoigatvuođaideaset.

Lea váttis olbmuide oassálastit servodahkii jus sii barget ja ellet olles eallima ásahusas. Doaimmashehttejuvvon olbmot fertejit beassat bargat ja orrut seamma sajiin go earát.

Muhtumiid vealahit olu sivaid geažil

Doaimmashehttejuvvon olbmot leat iešguđetláganat nugo buohkat earátge. Sin sáhttet vealahit iešguđet sivaid geažil. Ovdamearkka dihte sáhttá olmmoš vealahuvvot sihke doaimmashehttejumi ja liikeivnni dihte.

Lea dehálaš muitit ahte buohkat leat iešguđetláganat, go láhčá doaimmashehttejuvvon olbmuide dili. Lea dehálaš ahte eará joavkkut. mat barget vealaheami vuosttildemiin, maiddái gozihit ahte doaimmashehttejuvvon olbmuid, eai vealat. Ovdamearkka dihte fertejit sii, geat barget sámiid vealaheami vuostá, maiddái muitit sápmelaččaid, geat leat doaimmashehttejuvvon.

3 Masa dus lea riekti?

Oanehaččat muitaluvvon

Dán kapihttalis beasat lohkat doaimmashehttejuvvon olbmuid vuoigatvuođaid birra:

Buohkain lea riekti stivret iežaset eallima ja oahppat ja bargat.

Buohkain lea riekti ássat gos háliidit ja astoáiggedoaimmaide.

Eai buohkat oaččo vuoigatvuođaideaset.

Ráđđehus háliida ahte buohkat ožžot vuoigatvuođaideaset.

Riekti stivret iežas eallima ja iežas dearvvašvuođa

Buohkain lea riekti mearridit iežas eallima badjel. Buohkain lea maiddái riekti beassat diehtit iežas dearvvašvuođa birra.

Riekti oažžut veahki mearridit iežas eallima badjel

Doaimmashehttejuvvon olbmot dárbbašit dávjá veahki eallit iešheanalaččat ja searvat masa háliidit. Lágas gohčoduvvo dát veahkki persovnnalaš veahkkin.

Dus lea gáibádus oažžut persovnnalaš veahki gos ihkinassii ásažat. Soapmásiin sáhttá leat riekti oažžut BPA («BPA» er brukerstyrt personlig assistanse) («GPV» geavaheaddjistivrejuvvon persovnnalaš veahkki). Sii geat ožžot BPA (GPV), sáhttet mearridit goas ja movt veahkki galgá addot.

Riekti dearvvašvuođaveahkkái

Olmmošvuoigatvuođat dadjet ahte ii oktage galgga vealahuvvot go ožžot dearvvašvuođafálaldaga. Buohkain lea riekti oažžut dan dearvvašvuođaveahki maid dárbbašit, ja fálaldagat galget leat ruovttu lahka. Olmmošvuoigatvuođat dadjet ahte ii oktage galgga vealahuvvot go ožžot dearvvašvuođafálaldaga. Ii galgga leat sierra vuogádat dušše doaimmashehttejuvvon olbmuide.

Doaimmashehttejuvvon olbmot sáhttet dárbbašit veahki iešguđet sivaid geažil. Danne dárbbašit sii ahte buohkat, geat galget veahkehit, barget ovttas. Sii geat veahkehit, fertejit dovdat olbmo, gii oažžu dearvvašvuođaveahki. Ráđđehus áigu ollašuhttit dan.

Láhka dadjá ahte buohkain lea riekti lohkat juo dahje ii dearvvašvuođaveahkkái jus sii

ipmirdit maid gaskkas galget válljet

áddejit maid molssaeavttut mearkkašit sidjiide.

Láhka dadjá maiddái ahte buohkain lea riekti dadjat movt sii háliidit oažžut veahki ovdal go ožžot veahki. Jus dárbbašat olu veahki iešguđet veahkeheddjiin guhkes áiggi, lea dus maiddái riekti oažžut sierra plána veahkkái. Dát gohčoduvvo individuála plánan.

Riekti diehtit iežas dearvvašvuođa birra

Buohkain lea riekti beassat diehtit iežas dearvvašvuođa birra, vai sáhttet mearridit guđelágan veahki háliidit.

Dearvvašvuođabargit galget leat fuolalaččat go muitalit soapmásii dearvvašvuođa birra. Ja sii galget muitalit dakkár vugiin mii

heive su ahkái gii gullá dan

lea álki ipmirdit sutnje gii gullá dan

heive dasa man olu son gii gullá dan, diehtá ovdalaččas

Dearvvašvuođabargit galget dasa lassin muitalit dakkár gillii maid son, gii gullá dan, ipmirda.

Bearašlahtut sáhttet maiddái beassat diehtit muhtuma dearvvašvuođa birra. Dat lea ortnegis jus

olmmoš lohká dat lea ortnegis

olmmoš dárbbaša veahki mearridit ieš

Lea váttis árvvoštallat psyhkalaš dearvvašvuođa

Buohkain lea psyhkalaš dearvvašvuohta. Dat guoská jurdagiidda, ja dovdduide ja movt du dilli lea. Doaimmashehttejuvvon olbmuin leat dávjjibut, go earáin, dávddat čadnon jurdagiidda ja dovdduide (dat gohčoduvvojit psyhkalaš gillámuššan). Ovdamearkkat dakkár dávddaide leat deprešuvdna ja áŧestus (ballu).

Lea dávjá váttis gávnnahit movt doaimmashehttejuvvon olbmo psyhkalaš dearvvašvuohta lea. Doaimmashehttejuvvon olbmuide sáhttá leat váttis muitalit maid sii jurddašit ja dovdet. Sáhttá maiddái leat váttis áddet manne áššit orrot leame earáláganat go muđui.

Sivat manne dearvvašvuođafálaldagat leat beare heittohat

Doaimmashehttejuvvon olbmot eai oaččo álo dan veahki maid dárbbašit. Dát njeallje deháleamos siva dasa leat:

Fálaldagat eai heive buohkaide.

Ii jerrojuvvo olbmos, gii oažžut veahki, maid son háliida.

Dearvvašvuođafálaldagaid bargit eai dieđe doarvái.

Gielddat eai iskka leat go dearvvašvuođafálaldagat doarvái buorit.

Dál galgat geahččat dan njeallje siva dárkileappot.

1. Dearvvašvuođafálaldagat eai heive buohkaide

Lea hirbmat vealla man olu veahki doaimmashehttejuvvon olbmot dárbbašit. Lea maiddái erohus guđelágan veahki sii háliidit. Muhto iešguđetlágan olbmot, geat leat doaimmashehttejuvvon, ožžot dávjá veahki measta seamma láhkái. Dát dagaha ahte veahkki ii heive buohkaide.

Ráđđehus háliida ahte fálaldagat galget heivet buohkaide, geat ožžot daid. Dalle ožžot buohkat dan veahki maid dárbbašit, ja dan veahki maid háliidit.

2. Ii jerrojuvvo olbmos, gii oažžu veahki, maid son háliida

Dávjá muitalit dearvvašvuođabargit beare unnán veahki birra maid addet. Dávjá muitalit sii maiddái beare unnán dan olbmo dearvvašvuođa birra, gii oažžu veahki. De šaddá váttis sutnje dahje bearašlahtuide gávnnahit guđelágan veahkkái galget lohkat juo dahje ii.

Buohkain lea riekti dadjat guđelágan veahki áigot. Det sáhttá buoridit fálaldaga.

Persovnnalaš veahkki lea veahkki maid soames oažžu beaivválaš doaimmaide ja bargguide. Dat dahká ahte son sáhttá oassálastit doaimmaide ja bargguide ja ieš mearridit eambbo iežas eallima badjel. Dalle ferte son maiddái beassat leat fárus mearrideame movt veahkki galgá addot sutnje .

Ráđđehus háliida ahte olbmot, geat ožžot veahki, galget ieža beassat leat fárus mearrideame, ja ahte sii besset diehtit iežaset dearvvašvuođa birra.

3. Dearvvašvuođafálaldagaid bargit eai dieđe doarvái

Sii geat addet veahki, fertejit dovdat su, guhte oažžu veahki. Muđui eai dieđe maid son dárbbaša, dahje maid son háliida.

Dearvvašvuođafálaldagaid bargit fertejit diehtit olu doaimmashehttehusaid birra. Dasa lassin fertejit sii diehtit movt galgá bargat olbmuiguin geat leat doaimmashehttejuvvon.

Fálaldagaid bargit fertejit diehtit mii čuožžu lágas. Sii fertejit maiddái váttis dilálašvuođain leat čeahpit gávnnahit mii lea riekta ja boastut.

Okta golmma dearvvašvuođabálvalusa bargiin eai leat vázzán doarvái guhká skuvlla oahppat dan maid dárbbašit. Ráđđehus háliida ahte sii, geat addet veahki, ožžot oahpu vai fálaldagat buorránit.

4. Gielddat eai iskka leat go dearvvašvuođabálvalusat doarvái buorit

Gielddat sáhttet ieža mearridit movt organiserejit bálvalusaid olbmuide, geat leat doaimmashehttejuvvon. Sii geat mearridit gielddain, fertejit gozihit ahte fálaldagat leat doarvái buorit. Muhto sii eai daga dan doarvái dávjá. Danne sii eai sáhte rievdaditge daid fálaldagaid, mat leat heittohat.

Ráđđehus háliida ahte gielddain galget leat buoret vuogádagat gozihit ahte olbmot, geat leat doaimmashehttejuvvon, ožžot buriid bálvalusaid. Dan áigot sii olahit dainna lágiin ahte oahpahit hoavddaid diehtit ahte sii fertejit leat áicileappot.

Maid áigu ráđđehus bargat?

Ráđđehus háliida

ahte fálaldagat galget heivet sutnje gii oažžu daid

ahte olbmot, geat ožžot veahki, galget beassat leat fárus mearrideame, ja ahte sii besset diehtit iežaset dearvvašvuođa birra

ahte sii, geat veahkehit, ožžot oahpu vai fálaldagat buorránit

ahte gielddain galgá leat buoret vuogádat gozihit ahte doaimmashehttejuvvon olbmot ožžot buriid fálaldagaid

Ráđđehusa mihttomearri lea ahte buohkat galget eallit iešheanalaš eallimiid. Dasa lassin galget buohkat diehtit ahte almmolašvuohta ávjá sin go sii dárbbašit dan.

Bággen

Ráđđehus oaivvilda ahte buohkat galget beassat mearridit ieža. Sii, geat dárbbašit dan, galget maiddái oažžut dárbbašlaš veahki iešmearrideapmái. Muhtun háviid ferte almmatge soames mearridit earáid badjel, ovdamearkka dihte vai eai vaháguhte iežaset. Dat gohčoduvvo bággemin.

Bággen lea maŋemus čoavddus

Bálvalusa bargit sáhttet bágget olbmuid eastadan dihte sin vaháguhttit iežaset, dahje earáid. Čuožžu lágas ahte bágget sáhttá duššefal dallego lea geahččalan eará álggos. Sis, geat mearridit goas galgá bágget, ferte maiddái leat oahppu mearridit dan. Dasa lassin ferte dat leat mearriduvvon mearrádusain.

Beassat mearridit ieš sáhttá dahkat bággema dárbbašmeahttumin

Muhtun olbmot sáhttet vaháguhttit iežaset dahje earáid jus dovdet ahte eai beasa mearridit ieža. Dalle sáhttá olmmoš dárbbašit veahki mearridit eambbo. Jus olmmoš oažžu ruovttoluotta dovddu ahte beassá válljet ja mearridit, de soaitá gártat unnit dárbu bágget.

Garvin dihte bággema dadjá láhka ahte fertejit:

leat buorit olbmot barggus

leat buorit hoavddat

leat bálvalusat mat čuvvot buot lágaid

Bággema sáhttá váidit

Jus muhtun bágge, de dan sáhttá váidit. Sáhtát maiddái oažžut veahki čállit maid áiggut váidit. Bággen geavahuvvo dávjá doaimmashehttejuvvon olbmuid vuostá. Muhto doaimmashehttejuvvon olbmot eai báljo goassege váidde.

Muhtun sajiin riikkas geavahuvvo eambbo bággen go eará sajiin.

Ođđa láhka bággema birra

2016:s diŋgui ráđđehus raportta, mii galggai muitalit berreš go rievdadit lágaid dan birra goas lea lohpi geavahit bággema. Raporta geahčai maiddái mii ON-konvenšuvnnas CRPD daddjo bággema birra.

2019:s ilmmai raporta. Das evttohuvvui ođđa láhka bággema birra. Okta dain deháleamos evttohusain lei ahte olbmot galge beassat mearridit eambbo ieža. Diagnosain ii galgan leat mearkkašupmi bággema geavaheapmái. Bágget sáhtii dušše jus olmmoš duođaid dárbbašii veahki, muhto ii ieš ádden doarvái dadjat juo dahje ii veahkkái.

Raportta namma lei NOU 2019: 14 Bággoráddjenláhka – Evttohus oktasaš njuolggadusaide mieđitkeahtes bággema ja sisabahkkemiid birra dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas. Sii geat ráhkadedje dan, gohčoduvvo Bággoláhkalávdegoddin.

Riekti oahppat

Buohkain lea riekti oahppat. Ja buohkain galgá leat buorre dilli skuvllas.

Buohkat galget leat searvvis mánáidgárddis ja skuvllas

Buot mánát ja nuorat galget dovdat oktiigullevašvuođa earáiguin. Sii galget dovdat iežaset searvadahtton ja dovdat ahte sis lea árvu. Ii oktage galgga vealahuvvot.

Mánáidgárddis ja skuvllas lea ovddasvástádus dasa ahte buohkat sáhttet leat fárus. Ii oktage galgga dovdat iežas olgguštuvvon.

Buot mánát ja oahppit galget leat fárus mearrideamen movt sis galgá leat mánáidgárddis ja skuvllas. Sii galget dovdat ahte sin guldalit. Ja sii galget dovdat ahte sii sáhttet váikkuhit dasa mii guoská sidjiide.

Oahppit, geat leat doaimmashehttejuvvon, soitet dárbbašit earenoamáš veahki, vai sáhttet leat fárus mearrideame. Dan veahki lea sis riekti oažžut.

Mánáid galgá ráhkkanahttit rávisolbmoeallimii

Okta skuvlla mihttomeriin lea ahte buohkat galget leat ráhkkanan oassálastit bargui ja oktavuhtii servodagas, vai sáhttet eallit buriid eallimiid rávisolmmožin.

Nubbi mihttomearri lea ahte buohkat galget nagodit leat fárus mearrideame servodagas ollesolmmožin. Dasa sáhttá oažžut earenoamáš veahki bajásšaddadettiin, vai dan nákce .

Mánáin, geat dárbbašit earenoamáš veahki ovdalgo álget skuvlii, lea riekti earenoamáš veahkkái. Sis lea riekti oažžut dan ležžet dál mánáidgárddis dahje eai. Dakkár veahkki gohčoduvvo earenoamášpedagogalaš veahkkin.

Buohkat galget leat searvadahtton skuvllas

Buohkain lea riekti vázzit skuvlla ránnjágottis. Skuvllas galget doaimmashehttejuvvon olbmot vázzit seamma luohkás go eará mánát. Sii galget oažžut dan láhčima, maid dárbbašit, vai searvadahttojuvvojit.

Riekti vázzit joatkkaskuvllas maŋŋil nuoraidskuvlla

Buohkain, geat leat geargan nuoraidskuvllas, lea riekti álgit joatkkaskuvlii. Dalle sáhttá ohcat iešguđetge oahppoprográmmaide, ja muitalit masa lea eanemus miella álgit.

Biddjojuvvo ráidovuogádat mearrida gii beassá sisa gosa. Sis, geain lea riekti earenoamášoahpahussii ja heiveheapmái, leat vuosttažin ráiddus. Dát gohčoduvvo vuosttašriektin.

Muhtun skuvllat eai atte ohppiide dan masa sis lea riekti

Leat olu mánáidgárddit, skuvllat, ja SÁO:t mat addet mánáide dan masa sis lea riekti. Muhto leat maiddái oallugat mat eai daga dan.

Olu mánát fertejit vuordit guhká oažžut dan veahki maid sii dárbbašit. Oallugat eaige beasa oahppat buot maid sii dárbbašit. Muhtun háviid danne go skuvla jáhkká ahte sii eai nagot oahppat dan. Oallugat nagodit oahppat jus skuvla láhčá ja addá sidjiide dan vejolašvuođa.

Lea dehálaš leat searvadahtton skuvlabirrasis

Máŋgasa, geat ožžot erenoamášoahpahusa, váldet eret luohkálanjas. Sii sáhttet dalle dovdat iežaset olgguštuvvon.

Lea dehálaš ahte buot oahppit leat searvadahtton skuvlabirrasis ja dovdet ahte sii gullet jovkui.

Maid áigu ráđđehus bargat?

Ráđđehus áigu oahpahit sin geat barget mánáiguin ja ohppiiguin

Ráđđehus háliida ahte mánáidgárddiid, skuvllaid ja PP-bálvalusa bargit galget máhttit eambbo. Mánáidgárdi, skuvla, SÁO ja dat earát geat veahkehit, galget ovttasbargat buorebut.

Ráđđehus áigu buoridit skuvlamolsuma

Ráđđehus áigu gávnnahit lea go vejolaš buoridit molsuma mánáidskuvllas nuoraidskuvlii. Ja go molsot nuoraidskuvllas joatkkaskuvlii. Sáhttá leat ahte skuvllat sáhttet muitalit eanet ohppiid birra guhtet guoibmáseaset, vai dat ođđa skuvla lea buorebut ráhkkanan.

Ráđđehus áigu maiddái gávnnahit movt nuoraidskuvla ja joatkkaskuvla sáhttet ovttasbargat buorebut.

Ráđđehus háliida ahte SÁO galgá searvadahttit buohkaid

Ráđđehus háliida ahte oahppit, geat dárbbašit láhčima, galget oažžut seamma fálaldaga go earát SÁO:s. Dalle ferte SÁO searvadahttit mánáid seamma láhkái go skuvllat fertejit.

Ráđđehus háliida ahte eanebut galget fuomášit ahte mánát dárbbašit veahki

Ráđđehus háliida eanet rávisolbmuid mánáidgárddis ja skuvllas geat sáhttet fuomášit ahte mánát dárbbašit láhčima. Dat galgá dagahit ahte mánát ožžot dan veahki maid dárbbašit johtileappot, almmá ozakeahttá.

Dát liigeolbmot galget leat earenoamášpedagogat. Sii šaddet oassin das mii gohčoduvvo árra veahkki mánáidgárddis ja skuvllas.

Riekti bargat

Buohkat geat sáhttet ja háliidit bargat, galget oažžut vejolašvuođa dahkat dan. Doaimmashehttejuvvon olbmot sáhttet dárbbašit láhčima iežaset barggus. Jus sidjiide láhččojuvvo, de sáhttet eanebut bargat go sii geat barget odne.

Láhčin barggus

Buohkat fertejit váldit ovddasvástádusa dasa ahte eanebut galget beassat bargat. Olbmot barget iešguđet láhkái. Doaimmashehttejuvvon olbmuin lea riekti dasa ahte soames árvvoštallá sin vejolašvuođaid oažžut barggu.

Soapmásiidda sáhttá heivet buoremusat bargat bargosajis, gos olles bargosadji lea láhččojuvvon. Dakkár bargosajit gohčoduvvojit ovdagihtii dohkkehuvvon doaibmafitnodahkan dahje bargosearvadahttinfitnodahkan. Dát mearkkaša ahte fitnodagat galget searvadahttit olbmuid, geat muđui eai oaččo barggu eará sajis. Dat gohčoduvvojit maiddái dávjá suddjejuvvon fitnodahkan.

Buorre láhčin lea dehálaš vai sii, geat háliidit bargat, sáhttet bargat. Láhčin ferte buorránit. Iešguđetge fálaldagat fertejit maiddái ovttasbargat.

VTA (BHB) ii doaimma oallugiidda

Eatnasat, geat leat doaimmashehttejuvvon, barget VTA:s (BHB) («VTA (BHB) mearkkaša bistevaččat láhččojuvvon bargu). BHB gávdno eanemusat suddjejuvvon fitnodagain. Muhto BHB gávdno maiddái dábálaš fitnodagain. Jus buohkat, geat háliidit saji BHB:i, galget oažžut barggu, dárbbašuvvojit olu ođđa BHB-sajit.

Sirdin skuvllas bargui lea dehálaš

Máŋggas, geat leat doaimmashehttejuvvon, eai oaččo barggu go leat geargan skuvllas. Lea dehálaš ahte láhčin doaibmá bures go soames heaitá skuvllas ja galgá bargagoahtit. Jus olbmot leat barggu haga guhká maŋŋil go leat heaitán skuvllas, de lea váddáset bargagoahtit maŋŋil.

Doaimmashehttejuvvon olbmot leat dávjjibut barggu haga go earát

Mii eat dieđe juste galle doaimmashehttejuvvon olbmo leat barggus. Muhto mii diehtit ahte doaimmashehttejuvvon olbmot dávjjibut leat barggu haga go olbmot, geat eai leat doaimmashehttejuvvon.

Oallugat doivot ahte doaimmashehttejuvvon olbmot eai hálddaš nu olu. Dat sáhttá dagahit ahte sii eai oaččo barggu.

Muhto maiddái skuvla ja bearaš sáhttá doaivut ahte son ii máhte nu olu. Dat sáhttá dagahit ahte son ii beasa oahppat doarvái áššiid. Sáhttá dávjá leat váttis fidnet barggu, jus eai leat báhpirat das maid lea oahppan.

Maid áigu ráđđehus bargat?

Ráđđehus háliida ahte buohkat sáhttet bargat nu olu go nagodit

Ráđđehus háliida ahte buohkat servodagas veahkehit láhčit nu ahte buohkat sáhttet bargat. Ráđđehus háliida maiddai ahte eanebut galget oahppat ođđa áššiid rávisolmmožin.

Ráđđehusa mielas lea dehálaš ahte olbmot, geat ožžot oadjoruđa, galget sáhttit bargat seammás. Buohkat galget dovdat iežaset searvadahtton servodahkii barggu bokte.

Ráđđehus háliida dahkat iskkadeami bargoráhkkaneaddji hárjehallamis

Ráđđehus háliida oaidnit doaibmá go AFT (BRH) (AFT (BRH) merkkaša bargoráhkkaneaddji hárjehallan). BRH lea fálaldat sidjiide, geat dárbbašit bargat láhččojuvvon bargosajis, ovdalgo álget bargohárjehallamii dábálaš fitnodagas.

Ráđđehus háliida ovdánahttit BHB

Ráđđehus háliida gávnnahit movt bistevaš láhččojuvvon bargu sáhttá doaibmat buorebut. Ráđđehus háliida geahččalit leago ávkkálaš go oažžu eambbo veahki BHB:s. Dan áigot geahččalit muhtun fylkkain.

Riekti orrut nugo háliida

Dehálaš oassi iežas eallima mearrideamis lea mearridit gos háliida orrut. Buori ásodagas sáhttá nagodit eanet veahki haga. Dat addá maiddái eambbo friddjavuođa.

Go doaimmashehttejuvvon olbmot šaddet rávisolmmožin, de galget sii sáhttit fárret ruovttus eret ja ásodahkii maid ieža leat válljen. Ráđđehus háliida ahte buohkat galget beassat bures ja oadjebasat orrut, ja ahte eanebut galget eaiggáduššat ásodaga mas ásset. Ráđđehus háliida maiddái ahte sidjiide, geat eai eaiggáduša ásodaga, galgá leat buorre láigohit.

Eanas doaimmashehttejuvvon olbmot ásset okto

Olbmot, geat leat doaimmashehttejuvvon, háliidit eallit seammalágan eallima go earát. Sii háliidit ráhkkása, bearraša, ja vejolaččat mánáid.

Dattetge orrot eanas okto eaige ovttas ráhkkásiin. Dan sadjái orrot njealjis viđadis sis, geat eai leat doaimmashehttejuvvon, ovttas soapmásiin.

Lea váttis fárret oktii. Lea maiddái váttis gávdnat soapmása geainna fárre oktii. Dat leat guokte siva manne eanas doaimmashehttejuvvon olbmot orrot okto.

Doaimmashehttejuvvon olbmuin eai leat nu dávjá nu olu olbmot geaidda lea lagas oktavuohta. Dasa lassin orrot oallugat ássansearvevuođas. Dalle lea váttis leat priváhta ja gávdnat ráhkkása.

Galget sáhttit orrut dábálaš ásodagain

Olbmot, geat leat doaimmashehttejuvvon, galget sáhttit orrut dábálaš ásodagain dahje viesuin dábálaš ásodatguovlluin. Doppe galget sii sáhttit eallit iešheanalaččat, nugo buohkat earátge.

Doaimmashehttejuvvon olbmuid ásodagat eai berre sulastahttit institušuvnnaid. Sii geat ásset doppe, fertejit beassat leat fárus mearrideame.

Eai berre leat beare olu ásodagat olbmuide, geat leat doaimmashehttejuvvon, ovtta sajis. Dat sáhttá dagahit ahte sii, geat ásset doppe, eai fátmmastuvvo servodahkii. Lea maiddá dehálaš ahte olbmot, geat dárbbašit iešguđetlágan veahki, eai oro guhtet guimmiideaset lahka dainna lágiin ahte doaibmá hejot.

Ráđđehusa mihttomearri ásodagaide

Ráđđehus háliida ahte buohkat galget orrut bures ja oadjebasat. Sii háliidit ahte

eanebut galget eaiggáduššat iežaset ásodaga

ássanbirrasat galget buorránit

galget huksejuvvot eanet ásodagat

ođđa visttit galget huksejuvvot dálkkádatseasti láhkái

Lea vejolaš ohcat álggahanloanan

Viessobáŋkku fállá juoidá mii gohčoduvvo Álggahanloatnan. Dalle lone Viessobáŋkku ruđa gielddaide, mii lone olbmuide geain lea heittot ráđđi. Sáhttá atnit loana oastit ásodaga dahje oažžut doarvái ruđa doalahit ásodaga mas ássá.

Eanas gielddat fállet álggahanloana. Muhto álggahanloanat doaimmashehttejuvvon olbmuide eai geavahuvvo buot gielddain.

Olu báikkiin leat doaimmashehttejuvvon olbmot ja sin bearrašat oasttán ásodaga ovttas earáiguin. Muhtumin leat sii ovttasbargan láhčit ásodatsearvvi, nu ahte leat eanet ásodagat olbmuide, geat leat doaimmashehttejuvvon.

Dát sáhttá leat buorre vuohki doaimmashehttejuvvon olbmuide eaiggáduššat iežaset ásodaga. Muhto dát sáhttá maiddái dagahit ahte sii, geat ásset doppe, eai searvadahttojuvvo servodahkii.

Gos ásset doaimmashehttejuvvon olbmot?

Ovdal ovddasvástádusođasteami 1991:s, ásse olu rávis olbmot, geat leat doaimmashehttejuvvon, ásahusain dahje ovttas váhnemiiddisguin.

Ovddasvástádusođastemiin galget doaimmashehttejuvvon olbmot orrut dábálaš ásodagain. 1990 rájes 1996 rádjái huksejuvvoje 3500 ásodaga doaimmashehttejuvvon olbmuide. Almmatge eaiggáduššet dušše 1 njealji doaimmashehttejuvvon olbmos ásodaga gos ásset.

Oktasašásodatsearvi lea doaimmashehttejuvvon olbmuid dábáleamos orrunvuohki.

Maid áigu ráđđehus dahkat?

Ráđđehus áigu

čielggasmahttit gielddaid ovddasvástádusa veahkehit sin, geain lea váttisvuođat ásodatmárkanis

veahkehit dainna lágiin ahte eanet doaimmashehttejuvvon olbmot sáhttet oastit ásodaga dan sadjái go láigohit

diehtit eambbo movt doaimmashehttejuvvon olbmot ásset

Riekti astoáiggedoaimmaide

Buohkain lea riekti

doaimmahit kultuvrra

astoáiggedoaimmaide

leat fárus festiválain ja leairrain

doaimmahit valáštallama

leat mielde doaimmain mat gullet religiovdnii dahje oskui

Astoáiggedoaimmat fertejit leat láhččojuvvon ja plánejuvvon nu ahte buohkat besset leat fárus. Ferte leat álki oažžut veahki leat fárus doaimmain mat leat religiovnna ja oskku birra. Veahkki oassálastit dakkár doaimmaide galgá leat oassi fálaldagas buohtalaga eará doaimmaiguin.

Ráđđehus háliida ahte mánát galget beassat leat fárus unnimusat ovtta astoáiggedoaimmas ovttas earáiguin. Ja sii háliidit álkidahttit doaimmashehttejuvvon olbmuide leat fárus.

Manne lea dehálaš leat mielde astoáiggedoaimmain astoáiggis?

Kultuvrra doaimmaheapmi ja searvan valáštallamii dahká ahte dovdá iežas fátmmastuvvon. Dat dahká ahte astoáigi orru ulbmilaš. Lea maiddái vuohki oažžut ustibiid.

Servodat ja demokratiija doaibmá dasa lassin buorebut go buohkat besset olggos ja háleštit áššiid birra, mat leat dehálaččat sidjiide.

Lea danne dehálaš ahte doaimmashehttejuvvon olbmot besset doaimmahit kultuvrra ja valáštallama ovttas earáiguin. Jus sii dušše ožžot sierra fálaldagaid, mat leat láhččojuvvon sidjiide, de sáhttá dat dagahit ahte sii eai searvadahttojuvvo

Oallugat eai beasa leat fárus dain doaimmain main háliidit

Olbmot, geat leat doaimmashehttejuvvon, eai álo beasa leat fárus dain doaimmain main háliidit. Dat seamma guoská mánáide, geain leat eará doaibmavádjitvuođat.

Dat sáhttá leat danne go earát doivot ahte sii eai hálddaš doaimmaid. Dat sáhttá maiddái leat danne go láhčin lea beare heitot. Ovdamearkka dihte ahte eai leat doarvái diimmut doarjjaolbmuin vuolgit doaimmaide. Dahje ahte eai beasa doaimmaide.

Lea dehálaš ahte doaimmashehttejuvvon olbmot besset leat fárus lihka olut go earát. Dalle sáhttet oažžut eanet skihpáriid. Sii sáhttet maiddái vealtat olu buozanvuođain danne go besset leat fárus lihkadandoaimmain.

Doarjjaolmmoš sáhttá váikkuhit eanet searvamii

Lea gieldda ovddasvástádus ahte buohkat sáhttet leat fárus doaimmain. Doaimmashehttejuvvon olbmot sáhttet dárbbašit veahki dasa. Sii sáhttet ovdamearkka dihte dárbbašit mieđušteaddji dahje doarjjaolbmo.

Doarjjaolmmoš sáhttá váikkuhit dasa ahte doaimmashehttejuvvon olmmoš beassá mearridit ieš masa háliida searvat. Gielda galgá fállat doarjjaolbmo.

Gávdnojit olu kultur- ja valáštallanfálaldagat

Doaimmashehttejuvvon olbmot leat fárus olu kulturdoaimmain. Ovdamearkka dihte musihkas, dánsumis ja govvadáidagis.

Maŋemus guoktelogi jagi leat gártan eanet valáštallandoaimmat doaimmashehttejuvvon olbmuide. Dat lea iešguđetge valáštallamiid organisašuvnnaid oainnu mielde buorre.

Eanas doaimmahehttejuvvon olbmot leat valáštallandoaimmain báikkálaš valáštallanservviin. Muhtun háviid leat sis sierra doaimmat.

Eai gávdno álo láhččojuvvon fálaldagat buot valáštallamiidda, dušše muhtumiidda. Dalle eai sáhte sii, geat leat doaimmashehttejuvvon, ieža válljet guđe valáštallama háliidit doaimmahit. Mánát sáhttet dasa lassin dovdat iežaset olggobealde, go eai beasa valáštallat ovttas luohkkáskihpáriiguin.

Maid áigu ráđđehus bargat?

Doaimmashehttejuvvon olbmot galget beassat leat fárus valáštallandoaimmain seamma láhkái go earátge.

Ráđđehus áigu

áŋgiruššat ahte buohkat fátmmastuvvojit go doaimmahit dáidaga, kultuvrra, eaktodáhtolaš doaimmaid ja valáštallama

fuolahit ahte mieđušteaddjiduođaštusat šaddet digitála, ja ahte lágideamit fállet bileahtaid mieđušteddjiide

bargat dan ala ahte buot mánát galget sáhttit leat fárus unnimusat ovtta astoáiggedoaimmas ovttas earáiguin

dahkat Norgga jietna- ja čalmmehemiidčállosiid girjerádjosa eanet dovddusin, nu ahte buohkaide leat girjjit olámuttus

bargat dan ala ahte eanebut besset lohkat buriid girjjiid «Lohkki ohcá girjji» bokte

joatkit barggu dan ala ahte olbmot besset searvat religiovdnii ja eará oskui buohcceviesuin ja eará dearvvašvuođafálaldagain.

4 Gean ovddasvástádus leat vuoigatvuođat?

Oanehaččat muitaluvvon

Dán kapihttalis beasat lohkat maid servodat dahká doaimmashehttejuvvon olbmuid ja sin bearrašiid ovddas:

Sihke stáhtas ja gielddain lea ovddasvástádus dasa ahte buohkat ožžot maid dárbbašit.

Oallugat eai oaččo dan masa sis lea gáibádus.

Váhnemiin, geain leat doaimmashehttejuvvon mánát, lea eanet ovddasvástádus go earáin, ja ožžot veahá doarjaga.

Politihkkarat fertejit guladit doaimmashehttejuvvon olbmuid.

Dásseárvu lea departemeanttaid ovddasvástádus

Stáhta lea juhkkojuvvon olu departemeanttaide. Departemeanttain lea ovddasvástádus iešguđetge suorggis servodagas. Ovdamearkka dihte lea máhttodepartemeanttas ovddasvástádus buot áššiin mat gullet skuvlii.

Buot departemeanttaid stivre olmmoš gean gohčodit stáhtaráđđin dahje ministtarin. Stáhtaráđis lea ovddasvástádus dasa ahte departemeanta dahká dan mii lea departemeantta ovddasvástádus.

Buot departemeanttain lea ovddasvástádus dásseárvvus iežaset suorggis. Ja Kultur- ja dásseárvodepartemeanta galgá veahkehit eará departemeanttaid bargat dásseárvvuin. Galgá leat dásseárvu juohke sajis.

Kultur- ja dásseárvodepartemeanttas lea earenoamáš ovddasvástádus gozihit ahte eará departemeanttat meannudit nu ahte

buohkat searvadahttojuvvojit

buohkat besset leat fárus

ii oktage vealahuvvo

Doaimmashehttejuvvon olbmot galget beassat leat mielde ráhkadit politihka. Galget ovdamearkka dihte leat doaimmashehttejuvvon olbmot ráđiin ja lávdegottiin, mat barget doaimmashehttejuvvon olbmuiguin,.

Gielddain lea maiddái olu ovddasvástádus

Gielddas lea ovddasvástádus olu fálaldagain gieldda ássiide. Sii sáhttet maiddái mearridit olu iešguđetlágan áššiid. Ovdamearkka dihte mearrida gielda gosa lea lohpi hukset ođđa viesuid. Dahje makkár visttiid lea lohpi hukset dihto sajiide.

Lea buorre ahte gielddat besset mearridit olu áššiid. Sii han dovdet eanadaga ja olbmuid geat orrot doppe buoremusat. Gielddat dihtet maiddái maid gieldda olbmot dárbbašit.

Lea dehálaš ahte gieldda ássit, besset leat fárus mearridit iežaset gielddas, Dát gohčoduvvo báikkálaš demokratiijan.

Bálvalusat leat gielddaid ovddasvástádus

Gielddat galget fállat bálvalusaid maid doaimmashehttejuvvon olbmot dárbbašit. Bálvalusat galget leat oassi seamma vuogádagas go bálvalusat earáide geat ásset gielddas. Ii galgga leat sierra vuogádat mas leat fálaldagat dušše olbmuide geat leat doaimmashehttejuvvon.

Gielddat ja fylkkagielddat galget nammadit sierra ráđiid olbmuide, geain leat doaibmavádjitvuođat. Ráđit galget beassat diehtit buot áššiid birra, mat gusket doaibmavádjigiidda. Ráđit galget fuolahit ahte olbmot, geain leat doaibmavádjitvuođat, besset cealkit maid sii oaivvildit daid áššiid birra.

Odne eai oaččo buohkat vuoigatvuođaideaset

Lea hirbmat molsašuddi gielddas gildii ožžot go doaimmashehttejuvvon olbmot vuoigatvuođaideaset. Muhtun gielddain eai oaččo daid fálaldagaid maidda sis lea riekti, dahje fálaldagaid maid sii dárbbašit.

Doaimmashehttejuvvon olbmot vájalduvvojit politihkas

Go politihkkarat ráhkadit politihka doaimmashehttejuvvon olbmuid várás, de ráhkadit sii dávjá dearvvašvuhtii guoski politihka. Olbmot geat leat doaimmashehttejuvvon galget leat fárus buot politihkas. Politihkka doaimmashehttejuvvon olbmuid várás berre leat dásseárvvu birra.

Leat hárve olbmot geat hállet ovddasvástádusođastusa birra dán áiggi. Sáhttá leat danne go olbmot, geat leat doaimmashehttejuvvon, hárve leat ođđasiin ja politihkas. Hárve barget doaimmashehttejuvvon olbmot ovttas olbmuiguin geat eai leat doaimmashehttejuvvon. Danne olbmot eai nu dávjá jurddaš doaimmashehttejuvvon olbmuid birra.

Politihkkarat fertejit guldalit olbmuid geat leat doaimmashehttejuvvon

Leat dušše doaimmashehttejuvvon olbmot ieža geat dihtet movt sin dilli lea. Danne lea dehálaš sin guldalit ja ahte sii leat fárus ráđiin ja lávdegottiin.

Dát stuorradiggedieđáhus lea huksejuvvon earret eará seminárii gos doaimmashehttejuvvon olbmot besse muitalit movt sis lea dilli (geahča siidu 9). Dát lea ovdamearka movt sáhttá guldalit olbmuid, geat leat doaimmashehttejuvvon.

Doaimmashehttejuvvon olbmot fertejit beassat muitalit guđiid bálvalusaid sii dárbbašit

Lea dehálaš ahte olbmot, geat leat doaimmashehttejuvvon, besset muitalit makkár bálvalusaid sii dárbbašit. Leat sii ieža geat buoremusat dihtet movt sin dilli lea. Sii sáhttet maid oažžut organisašuvnnaid, main sii leat lahttun, muitalit.

Doaimmashehttejuvvon olbmot besset hárve muitalit maid sii dárbbašit. Ja gielddat, main lea ovddasvástádus fálaldagain, váilu dávjá vuogádat hálddašit dan mii sidjiide muitaluvvo.

Eai buohkat, geat barget doaimmashehttejuvvon olbmuiguin, dieđe mat vuoigatvuođaid sis leat. Oallugat doivot dasa lassin ahte doaimmashehttejuvvon olbmot hálddašit unnit go sii dahket.

Fálaldagat fertejit ovttasbargat buorebut

Doaimmashehttejuvvon olbmot ožžot dávjá veahki olu iešguđetge sajiin, ovdamearkka dihte ruovttus ja skuvllas dahje barggus. Muhto dat iešguđet olbmot geat veahkehit, eai ovttasbargga álo nu bures guhtet guimmiideasetguin. Dat dagaha dávjá doaimmashehttejuvvon olbmuide váttisvuođaid go galget álgit juoga ođđasiin. Ovdamearkka dihte jus galget molsut skuvlla, dahje go leat geargan skuvllas ja galget bargagoahtit.

Olbmot geat leat doaimmashehttejuvvon eai oaččo álo BankID

Ea leat buot doaimmashehttejuvvon olbmot geat ožžot BankID Dan geažil sii eai sáhtege geavahit buot stáhta ja gieldda neahttasiidduid. Olu neahttasiidduin leat garra gáibádusat sisaloggemii. Ráđđehus lea bargamin geahčadit sáhttet go sii ieža addit olbmuide juoidá mii sulastahttá BankID.

Koronapandemiijas ledje stuorra váikkuhusat

Go koronapandemiija lei, de giddejuvvoje olu fálaldagat. Dat lei eastadan dihte ahte olbmot njoammuduvvo.

Olu doaimmashehttejuvvon olbmot dárbbašit veahki sáhttit leat fárus servodagas. Sii dárbbašit maiddái veahki doaimmaide astoáiggis ja eallit bures. Go fálaldagat steŋgejuvvoje, de eai sáhttán sii šat dahkat daid diŋggaid. Oallugiin, geat leat doaimmashehttejuvvon, hedjonii eallin pandemiija áiggi.

Dasa lassin hedjonedje fálaldagat go rahppojuvvui fas pandemiija maŋŋil.

Ráđđehusa oaidnu lea ahte doaimmashehttejuvvon olbmot fertejit beassat doalahit vuoigatvuođaideaset, jus boahtá ođđa pandemiija. Jus mii galgat vealtat njoammumis boahtte áiggis, fertet mii dahkat veahá eará láhkái.

Veahkki mearridit áššiid

Váldeguoddi sáhttá veahkehit

Buohkat galget beassat mearridit iežaset badjel, muhto soapmásat dárbbašit veahá veahki nagodit dan. Dalle sáhttá oažžut váldeguoddi gii sáhttá veahkehit. Váldeguoddi sáhttá ovdamearkka dihte veahkehit

fuolahit ahte oaččut vuoigatvuođaidat

ordnet ruđa ja loana

gávnnahit galggat go vuolláičállit šiehtadusaid

gávnnahit berretgo loahpahit šiehtadusaid

Danne go buohkat galget beassat mearridit iežaset badjel, de galgá váldeguoddi álo čuovvut dan olbmo sávaldagaid, geas lea váldeguoddi. Son gii oažžu váldeguoddi, ferte miehtat oažžut váldeguoddi. Son ferte maiddái leat ovtta oaivilis gii váldeguoddi galgá leat.

Sullii 42 500 ollesolbmos lea váldeguoddi. Oallugat sis leat doaimmashehttejuvvon olbmot.

Ortnet, go lea dus lea váldeguoddi, gohčoduvvo váldeguoddimin.

Bákkolaš váldeguoddin

Jus lea áibbas dárbbašlaš veahkehan dihte olbmo oažžut vuoigatvuođaidis, de sáhttá duopmostuollu mearridit ahte leat muhtun diŋggat maid dát olmmoš ii beasa mearridit ieš. Ovdamearkka dihte ii oaččo son lobi váldit loana iešheanalaččat.

Dalle sáhttá olmmoš oažžut váldeguoddi, vaikko olmmoš ieš ii mieđa dasa. Dát gohčoduvvo bákkolaš váldeguoddin. Dat sáhttá dušše dáhpáhuvvat dallego olmmoš ii nákce ieš iežas áimmahuššat. Ovdamearkka dihte jus addá buot ruđaidis dahje geavaha daid spealuide, dan sadjái go máksit biepmu, biktasiid ja ásodaga. Lea hui hárve ahte muhtun ferte oažžut váldeguoddi iežas dáhtu vuostá.

Váldeguoddi galgá aŋkke álo guldalit su oaiviliid, gean son lea veahkeheame. Dat guoská maiddái jus olmmoš lea ožžon váldeguoddi dáhtus vuostá. Váldeguoddi galgá álohii veahkehit mearridemiin, nu ahte olmmoš beassá eallit iežas eallima nugo son háliida.

Sáhttá sáddet váidaga stáhtahálddašeaddjái jus ii lea vuostemielas dasa maid váldeguoddi dahká.

Muhtumat eai ipmir mii váldeguoddi lea

Muhtun olbmot eai ipmir maid dat mearkkaša go dus lea váldeguoddi, beroškeahttá man olu veahki ožžot ipmirdit dan. Dahje sii eai ádde maid váldeguoddi mearrida. Dat sáhttá maiddái leat váttis soapmásiidda čilget dárkilit maid sii oaivvildit. Dát olbmot sáhtte dárbbašit eanet veahki, danne go lea váttis gávnnahit masa son lea ovttamielalaš dahje vuostemielas. Sáhttá maiddái leat váttis gávnnahit háliida go son váldeguoddi vai ii.

Go olmmoš ii ádde maid mearrádus mearkkaša, de daddjojuvvo ahte olbmos ii leat mearridangelbbolašvuohta.

Dát olbmot galget beassat mearridit dan maid sii sáhttet, nugo buot earátge. Muhto sii dárbbašit dávjá vel eanet veahki mearridit go eará olbmot, geat dárbbašit veahki váldeguoddis.

Váldeguddiid láhka rievdaduvvo

Ráđđehus lea bargame rievdadit váldeguddiid lága. Galgá šaddat čielgaseabbon lágas ahte lea eaktodáhtolaš oažžut veahki váldeguoddis. Dat galgá šaddat čielgaseabbon sihke njuolggadusaid olis ja sániiguin mat geavahuvvojit lágas.

Dasa lassin galgá šaddat čielgaseabbon ahte váldeguoddi ii sáhte dahkat maidege masa olbmos lea vuosteháhku.

Láhka galgá maiddái dadjat juoidá olbmuid váldeguddiid birra, geat eai ádde mii váldeguoddi lea, dahje masa váldeguoddi galgá leat veahkkin (sis geain ii leat mearridangelbbolašvuohta). Láhka galgá maiddái dadjat čielgasit ahte váldeguoddit galget mearridit nu, ahte olmmoš beassá eallit eallimis nugo háliida eallit dan.

Láhka váldeguoddiid birra gohčoduvvo láhkaguoddiláhkan.

Veahkki doaimmashehttejuvvon mánáid váhnemiidda

Buot mánáin ja nuorain galgá leat oadjebas ja buorre bajásšaddan. Ráđđehus áigu guldalit maid bearrašat lohket dárbbašit.

Ráđđehus háliida ahte buot mánát ja nuorat galget oažžut buoret fálaldaga. Dat galgá dahkat servodaga vealaid unnibun. Dat galgá maiddái addit bearrašiidda eanet friddjavuođa.

Doaimmashehttejuvvon mánáid váhnemiin lea eanet ovddasvástádus go earáin

Sáhttá leat váttis go dus lea doaimmashehttejuvvon mánná. Dutkan čájeha ahte doaimmashehttejuvvon mánáid váhnemiin lea váddáset dilli go eará váhnemiin. Lea áddjás ja nákcagáibideaddji bargu fuolahit ahte mánná oažžu dan maid dárbbaša.

Doaimmashehttejuvvon mánáid váhnemat jotket dávjá ávjámis mánáideaset go šaddet rávisolmmožin. Viđá doaimmashehttejuvvon rávis olbmos orru okta ain váhnemiiddis luhtte.

Váhnemat eai leat álo duhtavaččat fálaldagaiguin

Muhtun bearrašat fárrejit eará gielddaide dahje gávpotosiide, main lea buoret fálaldat doaimmashehttejuvvon olbmuide. Dalle gohčoduvvojit sii dávjá bálvalusbáhtareaddjin.

Doaimmashehttejuvvon mánáid váhnemat ožžot eará oainnu almmolašvuođas go eará váhnemat. Sis váilot dávjá dat dieđut maid dárbbašit. Ja sii ohcet dávjá diŋggaid mat eai dohkkehuvvo. Dat dagaha ahte sii luhttet unnit stáhtii ja gielddaide go earát.

Dásseárvu gaskal váhnemiid lea maiddái heajut bearrašiin, main lea mánná gii lea doaimmashehttejuvvon. Dat lea danne go eadni bearrašis dávjá heaitá bargamis dahje bargá unnit ávjan dihte máná.

Maid áigu ráđđehus dahkat?

Ráđđehus áigu fállat prográmma «Movt minguin?»

Ráđđehus áigu joatkit fállamis veahki vánhemiidda, geain leat mánát geain leat doaibmavádjitvuođat prográmma «Movt minguin» olis.

Ráđđehus áigu maiddái árvvoštallat sáhttet go ráhkadit prográmma mánáid várás, geain leat oarbinat geain leat doaibmavádjitvuođat.

Ráđđehus áigu fállat prográmma International Child Development Programme

Ráđđehus háliida ahte buot gielddat sáhttet fállat prográmma International Child Development Programme (mánáid ovdáneami riikkaidgaskasaš prográmma). Prográmma lea váhnemiid oahpaheami birra ipmirdit maid mánná dárbbaša.

Suodjaleapmi veahkaválddálašvuođa, boasttogeavaheami ja ávkkástallama vuostá

Geat gillájit veahkaválddálašvuođa, boasttogeavaheami ja ávkkástallama?

Muhtun olbmot gillájit dávjjit veahkaválddálašvuođa, boasttogeavaheami ja ávkkástallama, go earát. Dat dáhpáhuvvá dávjjit

hui nuorra dahje hui boares olbmuiguin

nissoniiguin

doaibmavádjigiiguin

Olmmoš, guhte gullá máŋgga jovkui, lea earenoamáš stuorra várra gillát veahkaválddálašvuođa, boasttogeavaheami dahje ávkkástallama.

Leat eanet nissonat go dievddut, geat leat doaibmavádjigat, geat šaddet gillájeaddjin.

Mii eat dieđe man galle doaimmashehttejuvvon olbmo leat veahkaválddálašvuođa, boasttogeavaheami ja ávkkástallama gillájeaddjit. Oallugat muitalit go dakkárat dáhpáhuvvet. Muhto leat várra hirbmat olusat geat eai muital. Dalle lea hui váttis diehtit man olusat vásihit dan.

Mii lea veahkaválddálašvuohta, boasttogeavaheapmi ja ávkkástallan?

Veahkaválddálašvuohta lea go soames vaháguhttá nuppi. Dábáleamos ovdamearka lea go soames cápmá nubbi. Dat lea fysalaš veahkaválddálašvuođa ovdamearka.

Boasttogeavaheapmi ja ávkkástallan lea go muhtun bágge dahje fille soapmása dahkat juoidá maid eai duođaid háliidivčče. Jus bágge muhtuma bargat bálkká haga, de ávkkástallá sin. Jus geavaha muhtun eará olbmo BankID dahkaluddat ahte son leat dat olmmoš, de geavaha nuppi identitehta boastut.

Rihkkun lea go muhtun dahká nu, ahte earát eai oaččo vuoigatvuođaideaset. Veahkaválddálašvuohta, boasttogeavaheapmi ja ávkkástallan leat iešguđetlágan rihkkumat.

Dábáleamos, go lea sáhka veahkaválddálašvuođa birra, lea dattetge seksuálalaš veagalváldin. Dat lea go soames geavaha eará olbmo rupmaša vai ieš beassá návddašit vaikko ii leat ožžon lobi.

Doaimmashehttejuvvon olbmuin lea earenoamáš várra gillát veahkaválddálašvuođa ja rihkkumiid

Olu olbmot, geat leat doaimmashehttejuvvon, ásset nu ahte lea earenoamáš várra gillát veahkaválddálašvuođa ja rihkkumiid. Muhtun bealit mat sáhttet stuorrudit vára leat jus

sin ásodat muittuha institušuvnna

hárve lea soames gii iská mii dáhpáhuvvá ásodagas

sii eai dieđe nu olu iešmearrideami birra

sii eai beasa mearridit ieža

bargit heitet oanehis áiggi maŋŋil ja dávjá bohtet ođđa bargit

bargit barget dušše moadde diimmu vahkus

bargiin ii leat oahppu

Movt sáhttit mii eastadit veahkaválddálašvuođa ja rihkkumiid?

Garvin dihte veahkaválddálašvuođa- ja rihkkunvára, de berre leat muhtun gii iská ahte buot manná nugo go galgá. Sii berrejit maiddái iskat ahte leat buorit bargit geat dovdet lágaid. Ja ahte fálaldaga lágideapmi lea buorre.

Lea maiddái dehálaš ahte buohkat besset skuvllas oahppat mii veahkaválddálašvuohta ja rihkkun lea,. Buohkat fertejit maiddái beassat oahppat seksa birra.

Láhka dadjá maiddái ahte gielddat galget earenoamážit gozihit ahte sii, geat ožžot veahki earáin, eai gillá veahkaválddálašvuođa. Sii galget maiddái váruhit ahte sii eai bággehala dahje fillejuvvo seksuála ovttastallamii. Gielddain galget leat buorit plánat, nu ahte sáhttet fuomášit jus veahkaválddálašvuohta dáhpáhuvvá.

Maid áigu ráđđehus bargat?

Ráđđehus áigu gáhttet doaimmashehttejuvvon olbmuid veahkaválddálašvuođa ja rihkkumiid vuostá.

Ráđđehus áigu

joatkit oččodeamis ovttasbarggu gaskal iešguđet bálvalusaid ja etáhtaid, mat galget várjalit rávis olbmuid lobihis áššiid vuostá – dat ovttasbargu gohčoduvvo TryggEst (OadjebaSamus)

oahpahit heahteguovddážiid bargiid nu, ahte sii dihtet eambbo olbmuid birra geain leat doaibmavádjitvuođat (heahteguovddáš lea báiki gosa muhtun gii lea heađis, sáhttá mannat vai lea oadjebas)

oahpahit dearvvašvuođafálaldagaid bargiid veahkaválddálašvuođa ja rihkkuma birra

joatkit fálaldagain masa váhnemat sáhttet riŋget go sis leat váttisvuođat mánáideasetguin – dat fálaldat gohčoduvvo Foreldresupport (Váhnendoarjja)

Riekti láhčimii go deaivvada politiijaiguin

Go soapmása mielas lea váttis áddet áššiid maid eanas olbmot ipmirdit, de sáhttet dan olbmos leat dat maid gohčodit kognitiiva váttisvuohtan. Doaimmashehttejupmi lea ovdamearka kognitiiva váttuide. Go politiijat arresterejit muhtuma geas leat kognitiiva váttut, de lea sus riekti láhčimii go politiijat barget áššiin. Sáhttá leat váttis politiijaide diehtit leat gos sus, gean arresterejit, kognitiiva váttut.

Jus politiijat eai leat sihkkarat, de galget sii láhčit go gažadit olbmo. Gažadeapmi mearkkaša čilget politiijaide mii lea geavvan.

Juohke logát olbmos giddagasas leat kognitiiva váttut. Muhto leat sihkkarit vel eanet, danne go giddagasat dihtet hui unnán dan birra. Dát olbmot eai oaččo dan láhčima mii sis galgá leat.

Maid áigu ráđđehus dahkat?

Ráđđehus áigu

oččodit láhččojuvvon doaimmaid doaimmashehttejuvvon olbmuide, geat čohkkájit giddagasas

oččodit buriid čovdosiid vai doaimmashehttejuvvon olbmuin, geat čohkkájit giddagasas, leat buorit bálvalusat.

Gižžu vaššikriminalitehta vuostá

Mii lea vaššikriminalitehta?

Vaššikriminalitehta lea go soames dahká juoidá lobihemiid danne go ii liiko dihte olmmošjovkui.

Sivvan vaššikriminalitehtii muhtun olbmuid vuostá sáhttá leat

gos sii dahje sin váhnemat leat eret

religiovdna dahje eará osku

geasa sii ráhkásmuvvet

goabbán sohkabeallin sii dovdet iežaset

goabbán sohkabeallin sii liikojit leat

leat go sis doaibmavádjitvuođat

Vaššikriminalitehta ovdamearkkat dihto joavkkuid vuostá

dadjat juoidá mii čájeha vaši dahje vealaheami

soardit soapmása

buktit áitagiid

billistit eará olbmuid diŋggaid

oalgguhit soapmása dahkat juoidá mii lea lobiheapme

geahččalit oažžut earáid givssidit soapmása

Go vaššikriminalitehta dáhpáhuvvá, de šaddet dávjá olusat joavkkus ballui. Dat lea danne go ii ipmirdit ahte muhtumis lea miella leat bahá dakkáriid vuostá go sii. Maiddái olbmot olggobealde joavkku šadde ballui. Dat lea danne go sii eai liiko ahte vearredagut gevvet.

Olbmot eai jáhke ahte olbmot geat leat doaibmavádjigat vásihit vaššikriminalitehta

Eai leat nu olusat geat muitalit politiijaide vaššikriminalitehta birra go dat dáhpáhuvvá

olbmuid vuostá geat láhttejit eará sohkabeallin go mat sii leat riegádeamis

juvddálaččaid vuostá

doaibmavádjigiid vuostá

Olusat jurddašit ahte dat dáhpáhuvvá hárve, dannego mii eat gula nu olu dan birra. Muhto daid olbmuid organisašuvnnat dadjet ahte olbmot eai muital go vaššikriminalitehta dáhpáhuvvá. Dat lea danne go sii eai ádde ahte lea vaššikriminalitehta maid vásihit.

Mii berret atnit dihto sáni vaššái doaibmavádjigiid vuostá

Olbmot ipmirdit bures mii vaššikriminalitehta lea go lea sáhka liikeivnnis. Dat lea danne go mis lea sátni «rasisma». Mis lea maiddái sátni «homofobiija» go olbmot eai liiko homofiila olbmuide. Ja mis lea «muslimavašši» go olbmot eai liiko muslimaide. Muhto mis ii leat sullasaš sátni dasa go olbmot eai liiko olbmuide geain leat doaibmavádjitvuođat.

Ruoŧas gávdno dakkár sátni: funkofobija. «Funko-» boahtá «funk-s» funksjonsnedsettelse sánis, ja «fobiija» mearkkaša ballu. Dan sáni leat mii geavahišgoahtán Norggas maiddái.

Gižžu vaši vuostá joatkašuvvá

Ráđđehus áigu joatkit bargamis dan vuostá ahte olbmot dadjamiin čájehit vaši.