Doaibmaplána sápmelaččaid cielaheami ja vealaheami vuostá 2025–2030

Ovdasátni

Ráđđehus háliida dásseárvosaš ja máŋggabealat servodaga mii lea oadjebas buohkaide. Mii almmuhit dál vuosttaš nationála doaibmaplána sápmelaččaid cielaheami ja vealaheami vuostá mas leat 32 doaibmabiju mat galget eastadit ja vuosttaldit dákkár cielaheami ja vealaheami.

Sámi giela, kultuvrra ja servodateallima eavttut leat áiggi mielde nannejuvvon, ja dábálaš ipmárdus ja dihtomielalašvuohta sámi leahkimis lea buorránan. Sámi mánáidgárddiin ja sámegieloahpahusas skuvllas lea mávssolaš rolla sámegielaid ja sámi identitehta nannemis. Sámi festiválat, sámi dáidda ja sámi searvevuođaid ásaheapmi leat leamaš mielde lokteme sámi gielaid, kultuvrra ja servodateallima.

Seammás diehtit mii ahte ovddeš áiggi vearrivuohta lea guođđán čiekŋalis háviid. Duohtavuođa- ja seanadankommišuvdna lea kárten Norgga eiseválddiid politihka sápmelaččaid, kvenaid/norggasuopmelaččaid ja meahccesuopmelaččaid ektui, ja guorahallan dáruiduhttinpolitihka váikkuhusaid maŋit áiggis. Norgga stáhta bealis šállošii Gonagas Harald dáruiduhttinpolitihka golggotmánu 7. beaivvi 1997. Stuoradiggi šállošii skábmamánu 12. beaivvi 2024 vearrivuođaid maid dáruiduhttinpolitihkka dagahii dáidda joavkkuide.

Kártemat čájehit mo majoritehtaálbmoga negatiiva miellaguottut sáhttet joatkahuvvat vaikko vel almmolaš politihkka lea ge nuppástuvvan. Sápmelaččaid cielaheapmi ja vealaheapmi lea ain stuora servodatváttisvuohta. Dás leat negatiiva váikkuhusat sidjiide geaidda dát čuohcá njuolga ja muđui obbalaččat servodahkii. Ovttaskas olbmuide sáhttá dat mielddisbuktit balu čájehit iežaset sámi identitehta dahje oassálastit almmolašvuođas. Servodatdásis sáhttá cielaheapmi ja vealaheapmi leat mielde bisuheame ja nanneme ovdagáttuid, ja maiddái vuortnuheami legitimerema.

Norggas mis ii galgga leat nu. Lea min oktasaš ovddasvástádus fuolahit ahte buot sámit dovdet iežaset oadjebassan ja fátmmastuvvon.

Doaibmaplána sápmelaččaid cielaheami ja vealaheami vuostá lea oassin ráđđehusa ollislaš barggus nannet ja ođasmahttit áŋgiruššama rasismma, cielaheami ja vealaheami vuostá, mii dáhpáhuvvá čearddalašvuođa ja oskku geažil. Ráđđehus lea meroštallan golbma čuovvovaš váldovuoruhansuorggi: 1) gulahallan ja buresdoaibmi demokratiija, 2) máhttu ja gelbbolašvuohta ja 3) oadjebasvuohta ja sihkarvuohta.

Ráđđehus giitá buohkaid geat leat buktán cealkámušaid doaibmaplánii. Erenoamáš giitu Sámediggái ja iešguđet sámi birrasiidda geat leat juohkán mávssolaš vásáhusaid ja dieđuid minguin. Dát cealkámušat leat leamaš dehálaččat buriid doaibmabijuid ráhkadeamis.

Ráđđehusa bealis,

Jonas Gahr Støre

stádaministtar

Lubna Jaffery

kultur- ja dásseárvoministtar

Erling Sande

gieldda- ja guovlluministtar

Kari Nessa Nordtun

máhttoministtar

Emilie Enger Mehl

justiisa- ja gearggusvuođaministtar

Jan Christian Vestre

dearvvašvuođa- ja fuolahusministtar

Tonje Brenna

bargo- ja searvadahttinministtar

Geir Pollestad

eanandoallo- ja biebmoministtar

Kjersti Toppe

mánáid- ja bearašministtar

Terje Aasland

energiijaministtar

Oddmund Hoel

dutkan- ja alitoahppoministtar

Espen Barth Eide

olgoriikaministtar

Bjørn Arild Gram

suodjalusministtar

Romsa ođđajagimánu 14. beaivvi 2025

Doaibmabijuid listu

Vuoruhansuorgi 1: Ságastallan ja doaibmidemokratiija

1

Ásahit ovttasbargoforuma sápmelaččaid cielaheami ja vealaheami vuostá

2

Ovttasbargat Sámedikkiin ja Sámi ohppiidforumiin sihkkarastin dihte mielváikkuheami

3

Nannet doarjjaortnega rasismma, vealaheami ja cielaheami vuostá

4

Lasihit doarjaga «Stopp hatprat» lihkadussii

5

Heivehit bearašráđđemálle sámi bearrašiidda

6

Nannet vuostálastima boasttudieđuid vuostá

7

Lágidit dilálašvuođaid rabas ja čuvgehuvvon ságastallamiidda

Vuoruhansuorgi 2: Máhttu ja gelbbolašvuohta

8

Geahččalit sierra bagadallanbálvalusa Davvi-Norggas

9

Čohkket dieđuid rasismma, vealaheami ja cielaheami birra ja daid váikkuhusain servodatoassálastimii

10

Čađahit ođđa guorahallama álbmoga guottuid birra sápmelaččaide

11

Loktet gelbbolašvuođa suohkaniin sápmelaččaid cielaheami ja vealaheami birra

12

Juohkit dieđuid e-oahppankurssa birra dásseárvvu, searvadahttima ja girjáivuođa birra

13

Juohkit dieđuid sápmelaččaid ja nationála minoritehtaid birra

14

Doarjut oadjebas ja buori mánáidgárde- ja skuvlabirrasa ovddideami, ja eastadit ja bissehit loavkašuhttimiid

15

Ovddidit doarjjaresurssaid bargui sámi sisdoaluin mánáidgárddiin ja skuvllain

16

Nannet demokratiijaoahpahusa, kritihkalaš jurddašeami ja ohppiid mielváikkuheami

17

Ásahit ođđa ollislaš vuogádaga mánáidgárddiid ja skuvllaid bargiid gelbbolašvuođa- ja karriearaovdánahttimii

18

Doarjja báikkálaš gelbbolašvuođaovddideapmái mánáidgárddiid ja vuođđooahpahusa várás

19

Evalueret Dembra

20

Doarjut ráfi- ja olmmošvuoigatvuođaguovddážiid

21

Viidáseappot ovddidit ung.no

22

Lasihit dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid jođiheddjiid gelbbolašvuođa máŋggabealatvuođa birra

23

NAV dahká davvisámegiela telefovdnalinnjá bistevažžan

24

Davvisámegiella bargogiellan – NAV Ávjovárri – Guovdageainnu ja Kárášjoga verddeovttasbargu

25

Nannet máhtolašvuođa sohkabealvuođa- ja seksuála girjáivuođa birra sámi servodagain

Vuoruhansuorgi 3: Oadjebasvuohta ja sihkarvuohta

26

Čađahit sierra iskkadeami cielaheami ja áitagiid birra sámediggepolitihkkáriid vuostá

27

Ođasmahttit bagadusa vaššicealkámušaid, cielaheami ja áitagiid birra politihkkáriid vuostá

28

Lasihit politiijaid máhtu ja ipmárdusa sámi giela ja kultuvrra birra

29

Lasihit politiijaid fuomášupmi ja gelbbolašvuođa vašširihkolašvuođa birra sápmelaččaid vuostá

30

Čohkket dieđuid ja analyseret váidojuvvon vašširihkolašvuođa sápmelaččaid vuostá

31

Láhčit diliid nu ahte sáhttá juohkit dieđuid ja gulahallat sámegillii politiijaiguin

32

Nannet politiijaid ja sámi birrasiid gulahallama

1 Álggahus

Doaibmaplánain 2025–2030 sápmelaččaidcielaheami ja vealaheamivuostávuoruharáđđehusdoaimmaidsápmelaččaidvealaheami ja rasismmavuostá. Dát lea vuosttašnationáladoaibmaplánasápmelaččaidcielaheami ja vealaheamivuostá.

Rasismma ja vealaheami vuostálastima nannen: ráđđehusa áŋgiruššansuorggit

Ráđđehusa ulbmil lea nannet ja ođasmahttit doaimmaid rasismma, cielaheami ja vealaheami vuostá, mii dáhpáhuvvá čearddalašvuođa ja oskku geažil. Ráđđehus háliida ahte buohkat galget dovdat iežaset oadjebassan ja ahte buohkain galget leat ovttadássásaš vejolašvuođat searvat, beroškeahttá duogážis. Mii áigut sihkkarastit buresdoaibmi demokratiija, gos olbmot atnet guhtet guimmiideaset árvvus. Mii áigut joatkit bargguin hukset máhtu ja gelbbolašvuođa rasismma ja vealaheami birra iešguđet sajiin servodagas. Buohkain lea vuoigatvuohta cealkit oaiviliiddiset, muhto ii oktage galgga cielahuvvot čearddalašvuođa dahje oskku geažil. Mii áigut ain nannet min servodaga ja váldit vára dain árvvuin maid atnit alla árvvus: luohttámuš, dásseárvu ja demokratiija. Buohkain lea ovddasvástádus eastadit sápmelaččaid cielahuvvomis ja vealahuvvomis, seamma ládje go lea ovddasvástádus eastadit eará rasismma ja vealaheami.

Dát doaibmaplána galgá gehččojuvvot Doaibmaplánarasismma ja vealaheamivuostá – ođđadoaibmabijut 2024–2027, Doaibmaplánaantisemitismmavuostá 2025–2030 jaDoaibmaplánamuslimavašivuostá 2025–2030 oktavuođas, mat almmuhuvvojedje skábmamánus 2023, skábmamánus 2024 ja juovlamánus 2024.

Bajábealde namuhuvvon ulbmiliid vuođul lea ráđđehus mearridan golbma oktasaš áŋgiruššansuorggi doaibmaplánaide antisemittisma, muslimvaši ja sápmelaččaid cielaheami ja vealaheami vuostá:

Gulahallan ja buresdoaibmi demokratiija

Máhttu ja gelbbolašvuohta

Oadjebasvuohta ja sihkarvuohta

Doaibmaplána doaibmabijut leat juhkkojuvvon dán golmma vuoruhansuorggi mielde, kapihttalin 4, 5 ja 6.

Doaibmaplána galgá leat dynamalaš. Dat mearkkaša ahte dálá doaibmabijuid sáhttá rievdadit ja ođđa doaibmabijut sáhttet boahtit sadjái, earret eará dan bokte ahte čuovvolit Stuoradikki mearrádusa Duohtavuođa- ja seanadankommišuvnna raportta meannudeamis. Doaibmabijut čađahuvvojit guoskevaš departemeanttaid gustovaš bušeahttarámmaid siskkobealde.

Doaibmaplánabargu

Sámedikki doaibmaplána sámevaši vuostá 2022–2025 almmuhuvvui miessemánus 2022. Doaibmaplánas leat 17 doaibmabiju, ja okta dain doaibmabijuin lea gáibidit našuvnnalaš doaibmaplána sámeváši vuostá.[1]

Cealkinfriddjavuođakommišuvdna čájehii ahte máŋga čuođi jagi vealaheapmi ja dáruiduhttin lea dagahan čiekŋalis háviid sámi álbmogii ja čuohcan sámi álbmoga luohttámuššii stuoraservodahkii, ja ahte ovttaseallima ain báidnet cielaheapmi ja hejoheaddji guottut. Dan dihte ávžžuhii kommišuvdna eiseválddiid ráhkadit sierra doaibmaplána sápmelaččaid vealaheami vuostá.[2] Duohtavuođa- ja seanadankommišuvdna lea dorjon dán ávžžuhusa.[3]

Dát doaibmaplána lea ráhkaduvvon eastadan dihte ja ulbmiliin hehttet sápmelaččaid cielaheami ja vealaheami. Departemeanttaidgaskasaš ovttasbargu lea leamaš mávssolaš sihkkarastin dihte ahte doaibmaplána speadjalastá oktasaš nationála ja koordinerejuvvon áŋgiruššama.

Mis lea leamaš lagas ovttasbargu Sámedikkiin. Dát lea leamaš mearrideaddjin dasa ahte oažžut fágalaš veahki ja máhcahemiid proseassa áigge, ja sihkkarastin dihte ahte doaibmaplána bures vuođđuduvvo sámi birrasii.

Ráđđehus lea doallan golbma rabas gulaskuddančoahkkima, ja ovtta čoahkkima joatkkaskuvlaohppiide. Dát čoahkkimat ledje Oslos, Árran julevsámi guovddážis Ájluovttas Hábmera suohkanis, ja Čoarvemáddagis ja Sámi allaskuvllas Guovdageainnus. Dasa lassin leat lágiduvvon čoahkkimat guovddáš organisašuvnnaiguin ja aktevrraiguin, earret eará digaštallančoahkkin Romssas ja máŋga čoahkkima Plaassjas.

Lea maid leamaš vejolaš sáddet čálalaš árvalusaid, ja mii leat ožžon árvalusaid sullii 40 iešguđet aktevrras. Árvalusat leat dárkilit árvvoštallojuvvon, ja leat veahkehan gávdnat guovddáš hástalusaid mat leat leamaš mávssolaččat go mii leat hábmen doaibmabijuid. Máŋga cealkámuša leat váldon mielde doaibmaplánii.

Máŋggas deattuhedje ahte dárbbašuvvo eanet máhttu ja gelbbolašvuohta. Oahpahussuorgi loktejuvvui dehálaš arenan, muhto lea maid dárbu nannet gelbbolašvuođa almmolaš bálvalusain, hálddahusas ja álbmotválljen áirasiid gaskkas. Máŋggas deattuhedje dárbbu eanet dieđuid majoritehtaálbmogii, ja ahte sámit galget buorebut dovdat iežaset vuoigatvuođaid ja veahkkefálaldagaid mat leat olámuttos. Máŋggas válde ovdan dárbbu nannet sámi servodaga eastadan dihte cielaheami ja vealaheami váikkuhusaid. Bođii ovdan ahte cielaheami ja vealaheami vásáhusat leat iešguđetláganat iešguđet guovlluin.

Nannen dihte diehtovuođu lea Álbmotdearvvašvuođainstituhtta čađahan systemáhtalaš jođánisgeahčastaga sápmelaččaid dáláš dutkamis vealaheami ja cielaheami birra Norggas, Ruoŧas ja Suomas maŋimuš logi jagi.[4] Duohtavuođa- ja seanadankommišuvnna raporta lea maiddái leamaš dehálaš diehtovuođđu.

Sápmelaččat Norggas

Sápmelaččat leat eamiálbmot geain leat árbevirolaš ássanguovllut Norggas, Ruoŧas, Suomas ja Ruoššas. Sápmelaččaid lohku sáhttá leat 50 000 olbmos gitta 80 000 olbmui, ja dat lea dan duohken makkár eavttut adnojuvvojit vuođđun.[5] Eanas sápmelaččat orrot Norggas, ja sápmelaččat orrot miehtá riikka.

2023:s ledje 23 488 olbmo čálihuvvon Sámedikki jienastuslohkui. Ollu sápmelaččat eai leat čálihuvvon jienastuslohkui.[6] Statistihkalaš guovddášdoaimmahat (SGD) geavaha sámi ássanguovlluid olmmošlogu dieđuid vuođđun go ráhkada statistihka sámi álbmoga birra.[7] Dát dieđut eai muital maidege daid sápmelaččaid birra, geat orrot dáid guovlluid olggobealde.

Norga lei vuosttaš riika máilmmis mii dohkkehii ILO-konvenšuvnna eamiálbmogiid vuoigatvuođaid birra. Konvenšuvdna addá sápmelaččaide vuoigatvuođa seailluhit ja ovdánahttit iežaset kultuvrra, ja geatnegahttá eiseválddiid mearridit doaibmabijuid mat dorjot dán barggu. Konvenšuvdna fátmmasta maiddái mearrádusaid eanavuoigatvuođaid, barggahusa ja bargoeallima, oahpahusa, oaju ja dearvvašvuođa birra.[8] Stuoradiggi nannii 2023:s sápmelaččaid álgoálbmotstáhtusa vuođđolága bokte, ja válddii vuođu das ahte «Norgga stáhta lea huksejuvvon sihke sápmelaččaid ja dáččaid eatnamiidda».[9]

Statistihkka ja sápmelaččaid birra dutkan

Almmolaš statistihkain Norggas eai registrerejuvvo dieđut álbmoga čearddalaš gullevašvuođa birra. Sápmelaččaid, juvddálaččaid, kvenaid/norggasuopmelaččaid, romániálbmoga/táhteriid ja romalaččaid registarat leat historjjálaččat adnojuvvon negatiiva sierradoaimmaid ja veahkaválddálašvuođa vuođđun sosiála, kultuvrralaš ja nállebuhtisvuođa ákkaid mielde.

Go ii leat statistihkka čearddalaš gullevašvuođas, de váilot vuođđodieđut main sáhtášii ráhkadit indiviidavuđot statistihka olbmuid birra geain lea sámi gullevašvuohta.[10] Lea almmatge vejolaš čađahit dutkama ja iskkademiid sápmelaččaid ja eará čearddalaš minoritehtaid birra jus váldá vuhtii ahte čearddalaš gullevašvuohta lea hearkkes persovdnadiehtu masa gustojit sierra meannudannjuolggadusat.[11] Ovdamearkka dihte UiT Norgga árktalaš universitehta Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš čohkke namahis dearvvašvuođadieđuid sámi ja davvinorgalaš álbmoga birra dearvvašvuođa- ja eallindilleiskkadeamis SAMINOR. [12]

Dáruiduhttinpolitihkka

1800-logu rájes gitta loahpageahčái 1970-logu šadde Norgga sápmelaččat vásihit dáruiduhttinpolitihka, man ulbmil lei assimileret sápmelaččaid dáčča servodahkii. Dáruiduhttinpolitihkka mielddisbuvttii ahte sámi álbmot fertii heaitit iežas giela, oskku ja eará beliid iežas kultuvrras. Politihkas ledje ollu rasisttalaš guottut, ja lea guhkit áiggi leamaš veahkkin legitimereme sápmelaččaid vealaheami.

Historjjálaš vásáhusat stáhtalaš vealaheamis, assimilerenduolbmamis ja olggušteamis váikkuhit ain ollu sápmelaččaid oktavuhtii almmolaš eiseválddiiguin.[13] Ollu sápmelaččat guddet vássánáiggi badjelduolbmama oassin iežaset identitehtas. Ballu vealahuvvot, ovdagáttut ja negatiiva guottut dagahit ahte ollu sápmelaččat válljejit čiehkat iežaset sámi identitehta garvin dihte vel eanet stigmatiserema ja marginaliserema Norgga servodagas.[14] Majoritehtaálbmoga heajos miellaguottut sáhttet bissut vaikko vel almmolaš politihkka lea ge rievdan, ja ollu sápmelaččat vásihit ain cielaheami ja vealaheami.[15]

Duohtavuođa- ja seanadankommišuvdna

Stuoradiggi nammadii geassemánus 2018 Duohtavuođa- ja seanadankommišuvnna guorahallat dáruiduhttinpolitihka ja vearrivuođa mii lea dáhpáhuvvan sápmelaččaid, kvenaid/norggasuopmelaččaid ja meahccesuopmelaččaid vuostá. Kommišuvnna mandáhtta lei golmmaoasát: Dat galggai kártet historjjá čilgen dihtii Norgga eiseválddiid politihka ja doaimmaid namuhuvvon joavkkuid ektui, guorahallat makkár váikkuhusaid dáruiduhttinpolitihkka lea mielddisbuktán, ja evttohit doaibmabijuid mat sáhttet buvttihit stuorát ovttadássásašvuođa majoritehta- ja minoritehtaálbmoga gaskal. Kommišuvdna geigii geassemánu 1.beaivvi 2023 raporttas Dokument 19 (2022-2023) Sannhet og forsoning – grunnlaget for et oppgjør med fornorskningspolitikk og urett mot samer, kvener/norskfinner og skogfinner (sámegillii Dokumeanta 19 (2022-2023) Duohtavuohta ja seanadeapmi - vuođđumovtčoavditdáruiduhttinpolitihka ja vearrivuođasápmelaččaid, kvenaid/norggasuopmelaččaid ja meahccesuopmelaččaidvuostá).

Kommišuvdna čujuha ahte vaikko vel dáruiduhttinpolitihkka lea ge loahpahuvvon, de ain joatkašuvvet máŋga doaibmanmálle, miellaguottut ja servodatstruktuvrrat maid dáruiduhttinpolitihkka dagahii. Kommišuvdna buktá albmosii boasttuvuođaid mat čuožžilit, erenoamážit sápmelaččaid, kvenaid/norggasuopmelaččaid ja meahccesuopmelaččaid vealaheami ja váilevaš dohkkeheami. Njuolggadusaid váilevaš implementeren, maiguin galggai sihkkarastit dahje nannet minoritehtaid, lea dagahan ahte váikkuhusat leat vearáskan. Dasa lassin čujuha kommišuvdna olbmuidgaskasaš dilálašvuođaide, nugo ahte dat go olbmot vásihit givssideami dahje bilkiduvvojit, dovdet vuostehágu čearddalaš ovdanbuktimiidda dahje vásihuvvon vealaheapmi sáhttá ovttaskas olbmuide šaddat hástaleaddjin bisuhit ja čájehit čearddalaš identitehta.

Duohtavuođa- ja seanadankommišuvnna raporta meannuduvvui Stuoradikkis skábmamánu 12.beaivvi 2024, ja Stuoradiggi dagai čuovvovaš mearrádusa:

«Stuoradiggi áigu čiekŋalepmosit šállošit daid vearredaguid ovddas maid dáruiduhttinpolitihkka dagahii sápmelaččaide, kvenaide/norggasuopmelaččaide ja vuovdesuopmelaččaide. Dákko bokte bivdá Stuoradiggi ándagassii ovddeš stuoradikkiid aktiivvalaš rolla ovddas dáruiduhttinpolitihkas, ja dovddasta ovddasvástádusa dán politihka váikkuhusain joavkkuide ja ovttaskas olbmuide.» (Dás jorgaluvvon.)[16]

Stuoradiggi dagai 16 eará mearrádusa Duohtavuođa- ja seanadankommišuvnna raportta čuovvoleami hárrái, earret eará mearrádusa nationála gelbbolašvuođaguovddáža birra, báikkálaš giella- ja kulturarenaid birra álgoálbmogiidda ja nationála minoritehtaide, nationála vuoruheami birra das ahte čađahit kvena- ja sámegieloahpahusa mánáidgárddi rájes rávisolbmuidoahpahusa rádjái ja ollislaš dieđáhusa seanadanpolitihka birra ja čuovvolanbarggu stáhtusa birra.[17]

Rasisma, vealaheapmi ja cielaheapmi

Vealaheapmi lea dásseárvo- ja vealahanlágas definerejuvvon nu ahte muhtumat meannuduvvojit heajubut go earát ovtta dahje máŋgga guoskevaš dilálašvuođa dihte. Dakkár dilálašvuođat sáhttet ovdamearkka dihte leat olbmo osku, eallinoaidnu, dahje čearddalašvuohta.[18] Dat gohčoduvvo njuolggo vealaheapmin. Sáhttá maid lohkkot vealaheapmin, jus juoga mii duohtavuođas galggašii gustot ovttaveardásaččat buohkaide, goitge bidjá muhtuma heajut dillái earáid ektui, lága ovtta dahje eanet vealahanvuođuštusaid dihte. Dat gohčoduvvo eahpenjuolggo vealaheapmin.[19]

Ii gávdno okta ja áidna dábálaš ipmárdus rasismma doahpagis, iige dat leat lága bokte definerejuvvon seamma ládje go vealaheapmi. Ráŋggáštusmearrádusat vaššicealkámušaid ja vašširihkkosiid vuostá fátmmastit roavva rasisttalaš cealkámušaid ja daguid, muhto lassin dasa ii leat rasisma meroštallojuvvon lágain. Oktasaš ipmárdus iešguđetlágán rasismmas lea jáhkku ahte ovttaskas olbmuid sáhttá geahččat joavkun, leaš dál dát jovkui gullevašvuohta čadnon našunalitehtii, makkár lea oaidnit, kultuvrii, čearddalašvuhtii dahje oskui. Nubbi guovddáš dovdomearka rasismmas lea jáhkku ahte kultuvrra, osku dahje sullasačča dovdomearkan leat dihto iešvuođat mat leat ovttaláganat ja rievdatmeahttumat. [20]

Vaššicealkámušat leat ráŋggáštuslága §185 mielde áitit dahje bilkidit, dahje vaššisága ovddideapmi, doarrádallan dahje badjelgeahččan soapmása vuostá: sin liikeivnni dahje našuvnnalaš dahje čearddalaš duogáža, osku dahje eallinoainnu, seksuálalaš soju, sohkabealidentitehta dahje sohkabeali ovdanbuktima, dahje doaibmanávccaid dihte. Doahpagat vaššiságat ja cielaheapmi definerejuvvojit dávjá viidábut go dat maid ráŋggáštusláhka fátmmasta. Vaššiságain/cielahemiin oaivvildit mii cealkámušaid mat leat stigmatiserejeaddjit, hejoheaddjit, cielaheaddjit dahje áitagat, ja mat leat čujuhuvvon ovttaskas olbmui dahje jovkui olles joavkku mihtilmasvuođaid vuođul (nugo ovdamearkka dihte sápmelaš duogáža vuođul).[21]

2 Hástalusat

Sápmelaččaidcielaheapmi ja vealaheapmi lea stuoraservodatváttisvuohta. Ollusápmelaččatguddetovddešáiggibadjelduolbmamiidoassiniežasetidentitehtas, ja oallugatvásihitainovdagáttuid, cielaheami ja vealaheamimajoritehtaálbmogabealis ja siskkáldasatsámibirrasiin.

Váilevaš diehtu ja gelbbolašvuohta

Máŋga čuođi jagi dáruiduhttinpolitihka váikkuhus lea ahte Norgga majoritehtaálbmogis lea unnán máhttu sápmelaččaid, kvenaid/norggasuopmelaččaid ja vuovdesuopmelaččaid birra.

Sámi allaskuvlla cealkámuš

Váilevaš máhttu sámi giela, kultuvrra ja eallineavttuid birra sáhttá dagahit ovdagáttuid ja vealaheami.[22] Máŋggat aktevrrat ja guorahallamat čujuhit dasa ahte lea unnán máhttu sámi dilálašvuođaid birra stuoraservodagas.[23] Muhtimat garvet váldimis oktavuođa almmolaš bálvalusaiguin go bálvalusain váilu gelbbolašvuohta, dahje muitalit dilálašvuođaid birra main sii ieža fertejit oahpahit dearvvašvuođabargiide sámi kultuvrra birra.[24] Alit dearvvašvuođa- ja sosiálafágalaš oahpuid rámmaplánas leat mearriduvvon sierra oahppanjoksosat sápmelaččaid stáhtusa birra eamiálbmogin ja sápmelaččaid vuoigatvuođaid birra. UiT Norgga árktalaš universitehta lea ráhkadan oahpponeavvuid maid eará ásahusat sáhttet geavahit vai olahit oahppanjoksosiid.

Stuoradiggedieđáhus sámi giela, kultuvrra ja servodateallima birra

Ráđđehus ovddida jahkásaččat stuoradiggedieđáhusa sámi giela, kultuvrra ja servodateallima birra. Dieđáhusaid fáttát molsašuvvet jagis jahkái, muhto Sámedikki jahkeraporta lea fásta mielddusin, ja Sámedikki árvvoštallamat bohtet ovdan dieđáhusteavsttas sierra mearkkašupmin.

Stuoradiggedieđáhus galgá 2025:s gieđahallat suohkaniid ja fylkkasuohkaniid ovddasvástádusa bálvalusfálaldagas sámi álbmogii. Dieđáhusas válddahuvvojit dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusat boarráset sápmelaččaide, mánáidsuodjalus ja heahteguovddášfálaldat, lassin eará sosiála- ja čálgofálaldagaide maid earret eará bargo- ja čálgohálddašeapmi lágida. Galgá muitaluvvot dakkár fálaldagaid birra mat nannejit mánáid ja nuoraid sámegiela ja sámi identitehta. Lea maid áigeguovdil váldit mielde muhtun fáttáid mat loktejuvvojedje ovdan dan guovtti maŋemus jahkásaš stuoradiggedieđáhusas, dás maiddái gelbbolašvuohta ja rekrutteren mánáidgárddiin, vuođđooahpahusas ja alit oahpus ja álbmotdearvvašvuohta sámi álbmogis.

Norgga olmmošvuoigatvuođaid institušuvdna (Norges institusjon for menneskerettigheter (NIM)) čađahii 2022:s iskkadeami guottuid birra, mas boahtá ovdán ahte 30 proseanttas álbmogis lea unnán dahje ii obage diehtu sápmelaččaid birra, ja 49 proseantta dadjet ahte sii ohppe unnán dahje eai maidige sápmelaččaid birra skuvllas. Dat oassi álbmogis, geain lea ollu diehtu sápmelaččaid birra, orrot Davvi-Norggas ja leat badjel 60 jahkásaččat. Bealli jearahallon olbmuin dadjet ahte sis ii leat goasse leamaš oktavuohta sápmelaččaiguin.[25]

Álbmotdearvvašvuođainstituhta jođánisgeahčastagas namuhuvvojit dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusat ja oahppoásahusat dakkár arenan gos váilevaš máhttu lea hástalussan.[26] Raporta Rasisme er overalt (Rasisma lea juohkesajis) čájeha ahte mánáidskuvlaoahppit, geain lea sámi duogáš, vásihit ahte oahpaheddjiin ja eará ohppiin lea váilevaš diehtu sámi kultuvrra birra. Muhtin oahppit muitalit ahte oahppogirjjiin leat boasttodieđut, ja ahte oahpaheddjiin ja mielohppiin leat stereotyhpalaš oaivilat sápmelaččaid birra. Ovttaskas oahppit muitalit maiddái oahpahusdiliin gos ieža leat hástaluvvon muitalit sápmelaččaid ja sámi kultuvrra birra go oahpaheaddjis váilu máhttu fáttá birra.[27]

Go oahppit ipmirdivčče boazoealáhusa rolla nanu bistevaš árbevirolaš ealáhussan, de dat ovddidivččii eambbo ipmárdusa ja árvvusatnima hástalusaide maid boazosápmelaččat vásihit.

Ut på vidda/Duoddarii prošeavtta cealkámuš

Mánáidgárddit ja skuvllat leat mávssolaččat sámi kulturmáhtolašvuođa nannemis. Mánáidgárddi sisdoalu ja doaimmaid rámmaplána eaktuda ahte buot mánáidgárddit váikkuhit dasa ahte mánát ohppet ahte sápmelaččat leat Norgga eamiálbmot ja ahte oahpásmuvvet sámi kultuvrii. Skuvllat válde atnui ođđa oahppoplánaid maŋŋil Fágaođasmahttima2020:s. Olles oahpahusas galget oahppit oahppat sámi eamiálbmoga historjjá, kultuvrra, servodateallima ja vuoigatvuođaid birra. Iskkadeapmi sámi ofelaččaid vásáhusaid birra čájeha ahte ofelaččat oidne čielga oktavuođa ohppiid ja oahpaheddjiid máhttodási, ja vealaheaddji dahje hejoheaddji láhttema gaskal. Ofelaččat vásihedje buoret ovttasdoaibmama ohppiiguin ja oahpaheddjiiguin geat ledje bures ráhkkanan ja geat ledje oahpásmuvvan sámi kultuvrii ovdagihtii. [28]

Sámi ofelaččat

Sámi ofelaččat galget leat veahkkin oahpaheame Norgga nuoraid- ja joatkkaskuvlaohppiide sápmelaččaid ja sámi dilálašvuođaid birra. Dan dahket earret eará go finadit skuvllain miehtá riikka ja ovdánahttet neahttasiiddu www.samiskeveivisere.no, mii lea dehálaš diehtojuohkinkanála. Ofelašortnega ulbmil lea earret eará oažžut buori gulahallama sámi nuoraid ja eará nuoraid gaskkas, ja eastadit vealaheami ja ovdagáttuid sápmelaččaid vuostá.

Go eambbo skuvllat háliidit ofelaččaid guossái ja go sámevašši lassána, de juolludii 2024 stáhtabušeahtas guokte miljovnna ruvnno lassin. Nu viiddiduvvui ortnet njealji ofelaččas guđa ofelažžii skuvlajagis 2024/2025.

Álbmoga guottut sápmelaččaide

Miieatgalggagierdatahtesápmelaččatgillájitcielaheami, vaššiságaid, givssideami ja vealaheami. Mii fertet doarjutguhtetguimmiideamet ja muitalit jus dakkáriidoaidnit. Muhtodat ii leatálki. Danne mii fertet huksetkultuvrra ja dohkkeheamijustedandihte.

Rossen tjielte cealkámuš

Sápmelaččat Norggas vásihit ain ovdagáttuid ja heajos miellaguottuid majoritehtaálbmogis. NIM iskosis vástidit 64 proseantta vástideddjiin ahte sis lea positiiva govva sápmelaččain, seammás go 3 proseanttas lea negatiiva govva. 30 proseantta vástidit ahte sis ii leat ii buorre ii ge heajos govva sápmelaččain.[29] Vaikko leat unnán olbmot geat njuolga dovddahit negatiiva oainnu sápmelaččaid birra, de doarju mearkkašahtti oassi álbmogis stereotyhpalaš oainnuid sápmelaččaid birra. 27 proseantta leat ovttaoaivilis dainna čuoččuhusain ahte sápmelaččat leat beare seammalágánat go norgalaččat ja beare ollu integrerejuvvon majoritehtaservodahkii ja goitge galget rehkenastot eamiálbmogin, ja 23 proseantta oaivvildit ahte sápmelaččain leat beare ollu sierravuoigatvuođat, ortnegat ja buorit.[30] Okta Amnesty raporta čájeha ahte dábáleamos negatiiva miellaguoddu sápmelaččaid vuostá Facebook kommentárain lea ahte sápmelaččat hehttejit ovdáneami ja ođđaáigásaš ovdáneami. Dát čatnasa erenoamážit Fovse-áššái.[31]

Guovlluin gos orrot ollu sápmelaččat, de cielahuvvojit sii dávjá areálariidduid geažil. Dat sáhttá leat industriija dego fápmorusttet, dat sáhttá leat boanda vs. boazoealáhus, dahje juoga nu álki go dat ahte guhte bearaš galgá murjet guđe bovnnas.

Sámedikki nuoraidpolitihkalašráđi cealkámuš

Fovse-ášši

Fovse-áššis lea sáhka sápmelaččaid vuoigatvuođain kulturdoaimmaheapmái bieggafápmohuksema oktavuođas Fovses Trøndelágas. 2013:s attii Oljo- ja energiijadepartemeanta lobi hukset máŋga bieggafápmorusttega Fovsii, earret eará Storheia ja Roan bieggafápmorusttegiid. Goappašat dát bieggafápmorusttegat gusket Fovse orohaga boazoguohtonguovlluide.

Alimusriekti hilggui golggotmánu 11. beaivvi 2021 ášši bággolonistanbuhtadusa meroštallama birra Fovse boazodollui, dainna ákkain ahte konsešuvdna- ja bággolonistanmearrádusat eai lean dohkálaččat. Alimusriekvtti konklušuvnna mielde dat rihkku boazodolliid vuoigatvuođa kulturdoaimmaheapmái ON-konvenšuvnna vuođul siviila ja politihkalaš vuoigatvuođaid hárrái. Alimusriekteduopmu ii hehtten bieggafápmorusttegiid joatkimis doaimma, ja dat dagahii stuora fuolastuvvama oallugiidda. 500 beaivvi maŋŋil go Alimusrievtti duopmu celkojuvvui, ja čuovvovaš vahkuid demonstrerejedje ollu sápmelaččat ja miellačájeheaddjit Oslos.

Ollu sápmelaččat leat juogadan negatiiva vásáhusaid hálddahusain go singuin lea dahkamuš, go leat dovdan ahte dat eai ipmir. Boazosápmelaččat čilgejit ahte dovdet ahte sis lea unnán fápmu, ja sii vásihit ahte areálasisabahkkemat ja váikkuhusčielggadeamit unnán váldet vuhtii sámi perspektiivvaid dahje unnán váldet vuhtii iešguđet sisabahkkemiid ollislaš váikkuhusaid.[32]

Prošeakta boazosápmelaččaid cielaheami ja rasisma vuostá

Boazodoallošiehtadusa 2024/2025 bokte leat várrejuvvon ruđat viidáseappot ovddidit Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvvi prošeavtta mas barget boazosápmelaččaid cielaheami ja rasisma vuostá. Ulbmil lea ahte prošeakta šaddá oassin organisašuvnna dábálaš doaimmas. Prošeavtta bokte lea ráhkaduvvon sierra neahttasiidu, reinfakta.no.

Reinfakta.no

Neahttasiiddu ulbmil lea unnidit cielaheami ja jávkadit myhtaid boazodolliid ja boazodoalu birra dakko bokte ahte gaskkustit fáktádieđuid ja juohkit dieđuid boazodoalu birra Norgga geavaheddjiide, mediaide ja servodahkii.

Go gaskkusta objektiivvalaš fáktádieđuid ja gulahallama ealáhusa vuolggasajis, de veahkeha neahttasiidu lasihit olbmuid máhtolašvuođa ja ipmárdusa boazoealáhusa birra, ja hukset šaldi gaskal boazodolliid ja muđui servodaga.

Vealaheapmi ja cielaheapmi

Servodat ii leat vel ge dohkkehan ahte sápmelaččat ain dál vásihit rasismma ja vealaheami.

LDO cealkámuš

Álbmotdearvvašvuođainstituhtta lea gávnnahan ahte sápmelaččat vásihit eambbo vealaheami, givssideami, veahkaválddi ja áitagiid go álbmot muđui dahká. Vealaheapmi dáhpáhuvvá iešguđetlágan arenain, muhto muitaluvvojit dávjjimusat báikkálaš servodagas, skuvla- ja oahpahussuorggis ja dearvvašvuođa- ja fuolahussuorggis.[33] Dutkamušas sápmelaččaid gaskkas, geat ledje 16-31 jahkásaččat, vástidedje 41 proseantta ahte sii vásihit vealaheami moattegearddejagis ja 26 proseantta leat vásihan vealaheami okte. Sullii bealli vástidedje ahte vealaheapmi lea sin čearddalaš duogáža dihte.[34] Raporttas Barn og unges erfaringer med rasisme og diskriminering (Mánáid ja nuoraidvásáhusatrasismma ja vealaheamihárrái) muitalit nuorra sápmelaččat ahte rasisma ja negatiiva kommentárat dáhpáhuvvet earenoamážit giliin ja sosiála mediain.[35]

Cielaheapmi ja vealaheapmi sáhttet leat máŋgga hámis, negatiiva kommentáraid ja sánálaš loavkašuhttimiid rájes gitta áitagiid, veahkaválddálašvuođa ja roavva vašširihkolašvuođa rádjái.[36] Duohtavuođa- ja seanadankommišuvdna čujuha raporttastis olluváttisvuođaide. Olmmoš sáhttá gieđahallat ovtta dahje guokte bahča kommentára, muhto go gártet ollu, de šaddá lossat. [37]

samehets.no

Cuoŋománus 2024 almmuhii Sámediggi ovttas Politiijadirektoráhtain neahttasiiddu samehets.no. Neahttasiidu lea sápmelaččaid várás geat leat vásihan sámevaši ja neahttasiidu rávve maid sáhttá dahkat iešguđet dilálašvuođain. Neahttasiiddu bagadus bidjá vuođđun iešguđetlágan arenaid gos sáhttá vásihit sámevaši: digitálalaččat, barggus, skuvllas, medias, almmolašvuođa deaivvademiin ja eará sajiin.

Sámevašši sáhttá lea lobiheapme. Bagadus čájeha movt sáhttá váldit oktavuođa politiijaiguin, movt váidit ášši ja movt sáhttá cavgilit politiijaide jus oaidná muhtima gii vásiha sámevaši.

Ulbmil dainna lea ahte eanet rihkkumat dieđihuvvojit, čalmmustahttit sámevaši, unnidit noađi sutnje geasa dat čuohcá, ja leat veahkkin eastadeamen sámevaši.

Guvllolaš erohusat

Mađi davvelii boahtá, dađi eambbo sámevašši lea. Davvin ii leat váttisvuohta šat čielga diehtemeahttunvuohta maid sáhttá njulget johtilit, muhto baicca ahte vašuheddjiin lea ovdagáddu, sii leat ráhkadan gova sápmelaččain ja válljejit geavahit dan sin vuostá.

Sámedikki nuoraidpolitihkalašráđi cealkámuš

Doaibmaplána barggu oktavuođas leat fuomášuvvon stuora erohusat guvllolaš dásis das movt vásihit cielaheami ja vealaheami. Máŋggas leat čujuhan dasa ahte lea eambbo oadjebas vázzit gávttiin eahkes Oslos go Romssas, ja ahte vašši sápmelaččaid vuostá lassána mađi davvelii olmmoš boahtá. Dan duođašta maid NIM raporta, mii čájeha ahte davvin leat eanebut go muđui riikkas, geain leat negatiiva guottut sápmelaččaid ektui. Viidáseappot jáhkket 9 proseantta vástideddjiin ahte earáin lea negatiiva oaidnu sápmelaččaide. Dáid guottuid vuođđu lea dat oaidnu ahte sápmelaččat leat (beare) gáibideaddjit, ja ahte sis unnitlohkun leat beare stuora ja mearehis vuoigatvuođat. Earát fas oaivvildit ahte boazoguohtunriiddut nannejit heajos guottuid sápmelaččaid vuostá.[38]

Sápmelaččat, geain lea gullevašvuohta boazoealáhussii, geain leat oinnolaš sámi dovdomearkkat (biktasat, giella, namma), geat leat earenoamáš sámi bargguin, ja sápmelaččat geain leat máŋga minoritehtadovdomearkka, gillájit erenoamážit cielaheami ja vealaheami.[39] Olbmot, geain lea nanu sápmelaš gullevašvuohta, muitalit ahte lea ollu vealaheapmi sihke eanetlohkoservodagas ja siskkáldasat sámi birrasiin.[40] Ákkat cielaheapmái sáhttet leat iešguđetláganat, muhto dávjá lea sáhka das ahte muhtimat eai adnojuvvo doarváisápmelažžan, ahte eai čuovo dihto norpmaid dasa mii lea leat sápmelaš, dahje bearraša dilálašvuođa dihte.[41] Proba servodatguorahallamis nuorat deattuhedje maiddái ahte sámi birrasiin leat riiddut siskkáldasat, mat earenoamážiid čatnasit boazoealáhussii ja bearašduogážii.[42]

Davvi-Norgga dili ferte váldit duođas. Givssideapmi mielddisbuktá ahte nuorra sápmelaččat válljejit eret iežaset identitehta ja heitet geavaheames dahje oahppamis sámi dahje kvena giela.

Stopp Hatprat cealkámuš

Giellakampánnja Nordlánddas

Nordlándda fylkkasuohkan lea ovttasráđiid ByRAA máinnusdoaimmahagain ovddidan digitála kampánnja buoridan dihte dihtomielalašvuođa sámi leahkima birra ja dan viđa sámegiela birra mat gávdnojit Nordlánddas.

Kampánnja lea mearkkašan ollu Nordlándda álbmogii, ja lea earret eará váikkuhan dasa ahte muhtumat leat álgán giellakurssaide, ja muhtumat leat geahččalan oahpásnuvvat iežaset sámi historjjáin.

Dilli Ruoŧas ja Suomas

Maiddái Ruoŧas ja Suomas lea sápmelaččaid cielaheapmi ja vealaheapmi stuora hástalussan. Suomas cielahuvvojit sápmelaččaid dávjá sosiála mediain, earenomážit sámi vuoigatvuođaáššiid oktavuođas. Muhtin guorahallamis sámi álbmoga čearddalaš vealaheami ja mentála dearvvašvuođa birra Ruoŧas vástidedje 56% vástideddjiin ahte sii leat vásihan rasismma dahje vealaheami iežaset sámi duogáža dihte.[43]

Ruoŧa beale raporttas vašširihkolašvuođa birra, mii dáhpáhuvvá sápmelaččaid vuostá gávnnahuvvo ahte leat earenoamážit boazosámi bearrašat geat sáhttet vásihit vašširihkolašvuođa. Vašširihkolašvuohta dáhpáhuvvá dávjá smávva servodagain gos buohkat dovdet buohkaid, ja gillájeaddji dávjá dovdá vearredahkki. Raporta deattuha ahte vaššicealkámušat sosiála mediain leat stuora hástalussan. Ollu dain cealkámušain gusket sámi vuoigatvuođaide, earenoamážit áššiide, mat gusket elfápmohuksemiidda ja infrastruktuvrii.[44]

Bargoprográmma eastadit rasismma sápmelaččaid vuostá

Ruoŧa bealde almmuhuvvui doaibmaprográmma Åtgärdsprogram mot rasism mot samer jagis 2021 ja dat lea lasáhus nationála plánii rasismma ja vašširihkolašvuođa vuostá. Prográmmas leat njeallje strategalaš suorggi: Eanet máhttu, oahpahus ja dutkan, nannoset eastadanbargu neahtas, aktiivvalaš riektelágádus ja siviila servodaga nannen. Doaibmaprográmma bisttii áigodagas 2021-2022.

Duohtavuohta ja seanadeapmi Suomas ja Ruoŧas

Suopma ásahii duohtavuođa- ja seanadankommišuvnna sápmelaččaid hárrái 2021. Seamma jagi ásahii Ruoŧŧa duohtavuođakommišuvnna sápmelaččaide, man bargomearrádussii gullá maiddái seanadeapmi. Goappaš kommišuvnnat galget loahpahit guorahallama juovlamánu 2025.

Mediaáššit ja vaššicealkámušat interneahtas

Ollu sámevašis dáhpáhuvvá sosiála mediain.[45] NIM iskkadeapmi čájeha ahte 15 proseantta vástideddjiin leat oaidnán vaššiságaid/cielaheami[46] sápmelaččaid vuostá, ja sullii bealli lei oaidnán daid interneahtas ja sosiála mediain. Cielaheamis lea dávjá sáhka sámi vuoigatvuođain ja čuoččuhusain dan birra ahte dát vuoigatvuođat leat eahpevuoiggalaččat ja geavahuvvojit boastut. Kommentárat gusket dávjá bieggafámuid ja ruvkedoaimmaid huksenprošeavttaide, ja vuoigatvuođaide geavahit meahci ja guohtonguovlluid.[47] Ollu boazosápmelaččat fuolastuvvet dan geažil movt boazoealáhus ovdanboahtá mediain ja vásihit dan lossadin.[48]

Fovse-akšuvnnaid geažil leat oaidnán ahte interneahtas lea lassáneame sámevašši. Sápmelažžan lean ieš vásihan ollu dán cielaheami dušše danne go oassálasten miellačájeheapmái ja lean rahpasit sámástan. Lean cielahuvvon dušše govaid juohkima dahje sáhkavuoru kommenterema dihte, go lean hupman jitnosit dilálašvuođa birra dahje váldán sátnevuoru.

Stopp Hatprat cealkámuš

Raporta maid Amnesty lea čállán čájeha ahte kommentárat, maidda gullet negatiiva guottut ja stereotypiijat, lassánedje measta 10 proseanttain njuolga Fovse-ášši digaštallamiid boađusin, ja ahte okta juohke njealji kommentáras Facebookas sápmelaččaid birra lea negatiiva. Eanas negatiiva kommentárain leat cealkinfriddjavuođa rájiid siskkobealde ja dušše birrasiid 1 proseanta kommentárain sáhttá definerejuvvot vaššicealkámuššan.[49] Kommentárat sáhttet dattetge vásihuvvot noađđin. [50]

Stuoradiggedieđáhus oadjebas digitála bajásšaddama birra

Sosiála mediat ja eará digitála lávddit leat dahkan vejolažžan mánáide ja nuoraide searvat ja gulahallat ođđa vugiiguin, ja dat addet ollu vejolašvuođaid. Seammás gártet mánát ja nuorat gillát rasismma, vealaheami ja vaššicealkámušaid neahtas, ja minoritehtaide gullevaš mánát ja nuorat leat erenoamáš suojeheamit.

Ráđđehus ovdanbuktá 2025 dálvvi mielde dieđáhusa Stuoradiggái oadjebas digitála bajásšaddama birra. Dieđáhusa ráhkadeami oktavuođas lea deattuhuvvon ahte áigot háhkat cealkámušaid mánáin ja nuorain alddiineaset. Sámi mánát ja nuorat, Sámi ohppiidforumas, bivdojedje buktit cealkámuša dieđáhussii. Go jerrui lea go sin mielas erohus sámi mánáin ja eará mánáin neahtas, de vástidedje ahte ollu sámi mánát vásihit vealaheami ja rasismma nuorra agis, ja ahte lea unnán vejolašvuohta geavahit sámegiela digitála árgabeaivvis. Go jerrui lea go mihkkege earenoamážiid maid háliidit muitalit sámi mánáid digitála eallima birra, de vástidedje ahte sámi mánáide lea earenoamáš dehálaš digitála oktavuohta, danin go Sámis leat guhkes gaskkat, ja ahte doppe leat unnit doaimmat go muđui leat eará sajiin. Muđui jáhkket ahte leat ollu ovttaláganvuođat sámi mánáid ja eará mánáid digitála eallimis.

Ollu doaimmaheaddjit ja journalisttat dovdet bures ahte sámi áššit leat dakkár fáttát maid ferte erenoamáš dárkilit čuovvut, muddet digaštallamiid ja dađibahábut ferte daid dihte dávjá giddet kommentáravejolašvuođaid

Norsk Redaktørforening cealkámuš

Máŋggabealat friddja ja sorjjasmeahttun doaimmaheaddjestivren journalisttalaš media lea eaktun rabas ja čuvgejuvvon ságastallamii, mas iešguđetlágan oainnut bohtet ovdan. NIM miellaguoddoiskkadeamis jerrui sis, geat ledje gullan sápmelaččaid birra, ahte leat go sii lohkan, oaidnán dahje gullan áššiid mediain joavkku birra maŋimuš 12 mánus. 81 proseantta ledje fuobmán ođasáššiid sápmelaččaid birra, mat dábálaččat ipmirduvvojedje leat dakkárin mat govvidedje sápmelaččaid positiiva dahje dásseárvosaš vugiin.[51]

Proba servodatguorahallamis jearahalle sámi nuoraid dutkanprošeavttas Mánáid ja nuoraidvásáhusatrasismmain ja vealahemiin, mas vástidedje ahte mediat čalmmustahttet dušše heajos muitalusaid sápmelaččaid birra. Nuorat oaivvildedje ahte dát mielddisbuktá ahte sin eallinvuohki ovddiduvvo boastut, ja ohcaledje buoret ja máŋggabealat gova mii govvidivččii sin iežaset vásáhusaid sápmelažžan. Sii gesse ovdan maiddái sosiála mediaid, erenoamážit Facebook, arenan gos rasisma ja negatiiva kommentárat deaividit.[52]

Dat mii dáhpáhuvvá kommentáračállosiin, lea duođaid dušše mearka stuora servodatváttisvuođas mii mis lea. Ja dat servodatváttisvuohta lea mis juohke dásis.

Norgga boazosápmelaččaid riikkasearvvi cealkámuš

Doarjja sámi aviissaide

Sámi aviissaid doarjagiid láhkaásahusa bokte láhčá ráđđehus dili demokráhtalaš digaštallamii, oaivilhábmemii ja giellaovddideapmái sámi servodagas. Sámi aviissat leat ožžon stáhtalaš doaibmadoarjaga 1978 rájes. Doarjjaortnegii gullet dál dušše báberáviissat. Stuoradiggedieđáhusas 17 (2018-2019) čoahkkáigesii ráđđehus ahte galgá sáddejuvvot gulaskuddamii evttohus nuppástuhttit doarjjaortnega, mii galgá guoskat buot medialávddiide, earret eará ovddidan dihte viidát mediamáŋggabealatvuođa.

NRK ja NRK Sápmi

2018 rájes deattuhuvvui ođđa njuolggadusas ahte NRK galgá leat mielde nanneme sámegielaid ja sámi identitehta ja kultuvrra. NRK galgá fállat sisdoalu buot golmma sámegillii. NRK fállá beaivválaš mediafálaldaga sámi álbmogii ja lea mielde oainnusindahkame sámi servodaga ja kultuvrra buohkaide Norggas.

NRK Sámis lea erenoamáš ovddasvástádus buvttadit ja gaskkustit ođđasiid, áigeguovdilis áššiid, drámá ja eará mediasisdoalu sámi álbmogii. NRK Sápmi galgá fállat sisdoalu mii nanne sámi kultuvrra ja giela, ja gaskkustit sámi kultuvrra ja servodaga olles Norgga álbmogii. NRK Sápmi ovttasbargá Yle, Ruoŧa Televišuvnna ja Ruoŧa Radio sámi doaimmahusaiguin.

NRK Sámis lea sierra sámi taleantaprográmma man olis rekrutterejit ođđa nuorra journalisttaid.

Sápmelaččat geain leat máŋga minoritehtaidentitehta

Dat ahte gullá máŋgga minoritehtii sáhttá dagahit sierra hástalusaid ja sáhttá dagahit máŋggadáfot dahje duppal vealaheami. Sápmelaččat, geat gullet máŋgga minoritehtii, sáhttet erenoamážit gillát cielaheami ja vealaheami sihke stuoraservodagas ja maiddái siskkáldasat sámi servodagas.[53]

Earenomážit árbevirolaš ealáhusaid dáfus lea dievdoolbmuid dominánsa mii dahká normálavuođa ja leat dievdoolbmot geat meroštallet norpmaid. Sámi servodagain lea leamaš dáhpi ahte eai huma rahpasit dihto fáttáid birra, nu go sohkabeali, seksualitehta, veahkaválddálašvuođa ja riidduid birra. Maŋemuš jagiid lea lassánan fokus earret eará dásseárvvu ektui, mii dahká álkibun ságastallat bonju sohkabealidentitehta ja veahkaválddálašvuođa birra sámi servodagas.

Sámediggeráđi čilgehus sohkabealdásseárvvu birra, 2020

Sápmelaččat, geat gullet seksuála minoritehtii, muitalit ahte sii sáhttet dovdat iežaset marginaliserejuvvon sámi birrasiin. Muhtimat válljejit čiehkat iežaset seksuála soju garvin dihte cielaheami ja sosiálalaš olggušteami. Go sámi servodagas vurdojuvvo ahte galgá gárvodit ja láhttet dihto vugiid mielde, de sáhttá leat váttis ovdanbuktit iežas identitehta nu go ieš háliida.[54] Nuorat, geain lea bonju sápmelaš duogáš Sámis, raporterejit ahte sii vásihit jávohisvuođa seksuála soju, sohkabealidentitehta, sohkabealmearkkaid ja sohkabealiešvuođaid birra. Sáhttá ain leat váttis leat bonju olmmožin sámi birrasiin, muhto dat lea buorránan earret eará máŋgga bonju sámi rollamodealla geažil. Dasa lassin lágiduvvo Sápmi Pride juohke jagi, ja dat lea mielddisbuktán ahte leat eambbo oidnosis ja dohkkehuvvo buorebut.[55]

Jagi davviálbmogat 2024: Bonju eamiálbmogat

Riddu Riđđu lea badjel 20 jagi erenoamážit čalmmustahttán davviguovlluid eamiálbmogiid Jagidavviálbmogatprográmmain, mas sii gudnejahttet iešguđet eamiálbmogiid álbmogis-álbmogii ovttasbarggu ja dáiddalaš ovdanbuktimiid bokte. 2024 festivála gudnejahtii bonju eamiálbmogiid Jagi davviálbmogin.

Festivála čujuha dasa ahte máŋggabealat seksuálavuohta ja máŋga sohkabeali lea oassin máŋgga eamiálbmotservodagaid historjjás ja kulturárbbis. Sii gesset ovdan ahte ain sáhttet leat stuora hástalusat čadnon dasa ahte leat unnitlohkun unnitlogus, ja máŋggas vásihit ahte ollu bonju eamiálbmogat eai dohkkehuvvo sin iežaset olbmuin.

Olbmot, geain leat doaibmahehttehusat, sáhttet vásihit hástalusaid nugo ovdamearkka dihte ahte váilot dearvvašvuođaiskkadeamit sámegillii ja váilot kultuvrralaččat heivehuvvon veahkkeneavvut. Dát sáhttá dagahit hehttehusaid dearvvašvuođabálvalusaid oažžumii ja dárbbašlaš doarjagii, ja nu vel eanet marginaliserejuvvo dat joavku.[56] Davviriikkalaš raporttas sápmelaččaid birra, geat ásset Suomas ja geain leat doaibmahehttehusat, ovdanboahtá ahte sihke doaibmavádjitvuohta ja sápmelašvuohta dagahit vealaheami. Miellaguottut leat buorránan, muhto historjjálaš vásáhusat leat ain váikkuheame sápmelaččaid dálá eallimii.[57] Sápmelaččat, geain lea doaimmashehttejupmi, earenoamážit nissonolbmot, gillájit erenoamážit vealaheami ja olggušteami.[58]

TryggEst

TryggEst galgá eastadit, almmustahttit ja gieđahallat veahkaválddálašvuođa ja illastemiid riskavuloš rávisolbmuid vuostá. Leahkit erenoamáš riskavuložin mearkkaša ahte eallá dakkár dilis mas lea stuorát riska vásihit veahkaválddálašvuođa, illasteami dahje fuolahusváilli, ovdamearkka dihte doaibmahehttehusa, alla agi dahje minoritehtaduogáža geažil. Dieđut TryggEst birra leat dieđut jorgaluvvon davvi- ja lullisámegillii, ja máŋga suohkana sámi hálddašanguovllus leat TryggEst-suohkanat.

Rasismma, vealaheami ja cielaheami váikkuhusat

Vealaheapmi mii lea bistán guhká, máŋggaid buolvvaid čađa, lea máŋgga dilálašvuođas dagahan čearddalaš mearkkaid ja identitehta čiegadeami ja loahpas vel giella- ja kultuvramolsuma. Persovnnalaš muitalusat lullisámi boazodoallobirrasiin čájehit ahte hui oallugiin lea heajos luohttámuš eiseválddiide, ja ollugat muitalit movt Norgga eiseválddit leat heahpatvuođadovddu sidjiide dagahan.

Sámi allaskuvlla cealkámuš

Cielaheamis ja vealaheamis leat váikkuhusat sidjiide geaidda njuolgut váikkuha, oidniide dahje vihtaniidda ja servodahkii ollislaččat. Lea bures duođaštuvvon ahte oidniid/vihtaniid doarjja sáhttá váikkuhit positiivvalaččat olbmuide geat vásihit cielaheami ja vealaheami. Nuppe dáfus sáhttá váilevaš doarjja nannet daid heajos beliid sávakeahtes dáhpáhusain.[59]

Guhkes áiggi vealaheapmi ja dáruiduhttin lea dagahan čiekŋalis háviid sámi álbmogii ja sin luohttevašvuhtii stuoraservodahkii. Sápmelaččat geat leat vásihan vealaheami, dieđihit dávjjit dearvvašvuođaváttisvuođaid birra go sii geat eai leat vásihan vealaheami.[60] Duohtavuođa- ja seanadankommišuvdna čujuha ahte vaikko dáruiduhttinpolitihkka formálalaččat lea loahpahuvvon, de ain dál joatkašuvvet olu dat guottut ja láhttenminstarat. Ollu sápmelaččat leat guhká vásihan vealaheami eiseválddiid ja almmolaš ásahusaid bealis. Unnán luohttámuš Norgga eiseválddiide sáhttá fievrriduvvot ođđa buolvvaide ja dagahit ahte maiddái nuorat sápmelaččain váilu luohttámuš almmolaš ásahusaide.[61]

Vaššicealkámušat sámi álbmoga vuostá sáhttet dagahit dorvvuhisvuođa ja olggušteami dovddu.[62] Sihke Duohtavuođa- ja seanadankommišuvdna ja Sátnefriddjavuođakommišuvdna leat fuomášan ahte hiddjideapmi, cielaheapmi ja garra ságastallamat sáhttet baldit olbmuid searvamis digaštallamiidda ja dagahit ahte olbmot váibet ja vuollánit searvamis (dárogillii ytringstrøtthet).[63] Lea erenoamáš hástaleaddjin jus nuorra jienat jaskkodit.[64] Jus muhtin oainnuid ja perspektiivvaid systemáhtalaččat duolbmá, de dat heađušta cealkinfriddjavuođa, ja rabas ja čuvgejuvvon almmolaš ságastallama.[65]

3 Sámi identitehta nannen

Sámideaivvadanbáikkit, nugofestiválat, falástallanlágideamit ja eaktodáhtolašdoaimmat ja davviriikkalašforumatleatveahkkinnannemesámiidentitehta. Dakkár arenaide oassálastinhuksesearvevuođa ja sáhttádoaibmatsuodjaleaddjifáktorinvealaheamivuostá.

Kultuvra, falástallan ja eaktodáhtolašvuohta

Oassálastin kultur- ja falástallanlágidemiin ja eaktodáhtolaš doaimmain ovddida searvevuođa ja gierdevašvuođa, ja addá gálggaid ja vásáhusaid main sáhttá leat mearkkašupmi olles eallinagi. Kultuvra, falástallan ja eaktodáhtolašvuohta nannejit maiddái sámi identitehta, ja oassálastin sáhttá leat suodjaleaddjin vealaheami vuostá.

Oassálastin eaktodáhtolaš organisašuvnnain sáhttá leat mielde ovddideamen olbmuidgaskasaš luohttámuša, ja váikkuhit searvevuhtii, nanu báikegottiide ja geahpedit sosiála gaskka. Mánáid ja nuoraid astoáiggedoaimmaide searvan lea mávssolaš oktasašvuođa, identitehta, birgema ja gálggaid ja vásáhusaid ovddideami dáfus.

Sámi Valáštallan Lihtu cealkámuš

Lihkadeapmi lea lunddolaš oassi sámi kultuvrras, ja falástallamis lea guovddáš sadji sámi servodagas. Falástallan addá sámi servodahkii vejolašvuođa juohkit máhtu ja čehppodaga ođđa buolvvaide ja lea mielde ovddideamen sámegiela. Sápmelaččat servet árbevirolaš falástallandoaimmaide, nugo heargevuodjimiidda ja njoarostallamiidda, muhto maiddái spábbačiekčamiidda ja čuoigamiidda, main oassálastet sihke nationála ja riikkaidgaskasaš dásis.

Buohkat fárus

Ráđđehus ovddidii 2024 giđa doaibmaplána Alle inkludert! Doaibmaplánas leat guhtta vuoruhansuorggi ja 43 doaibmabiju mat galget álkidahttit buohkaide vejolašvuođa searvat kultur-, falástallan- ja olgodaddandoaimmaide.

Geahččaladdandoarjjaeanetmáŋggabealatvuhtii ja fátmmasteapmáieaktodáhtolaškultureallimis

Ráđđehus lea almmuhan golmma jagi áŋgiruššama máŋggabealat ja fátmmasteaddji kultureaktodáhtolašvuhtii. Mihttomearrin lea ahte eanet mánát ja nuorat besset searvat máŋggalágan báikkálaš kulturdoaimmaide. Kulturtanken juolluda ruđaid, maid sáhttá ohcat, gitta 5 miljovnna ruvnno rádjai, doaibmabijuide mat sáhttet vuolidit hehttehusaid oassálastimii ja addit eanebuidda viidát fálaldaga eaktodáhtolaš kultureallimis. Ruhta galgá mannat fierpmádagaide, gelbbolašvuođahuksemii, juogadeapmái ja ovttasbargoprošeavttaide.

MII-MET-VI

MII-MET-VI lea prošeakta mii galgá eastadit rasismma, vealaheami ja vaššicealkámušaid 2024-2026. Lea Finnmárkku Spábbačiekčanbiire mii jođiha MII-MET-VI prošeavtta veahkkálaga 34 spábbačiekčanklubbain buot Finnmárkku 18 suohkanis.

Sámi Valáštallan Lihttu (SVL)

Speallanruhtaortnega bokte falástallanulbmiliidda oažžu Sámediggi doarjaga Kultur- ja dásseárvodepartemeanttas sámi falástallamii. Doarjja juogaduvvo viidáseappot Sámi Valáštallan Lihttui (SVL), mii lea oassin Sámedikki doarjagis sámi falástallamii. SVL ulbmilin lea addit mánáide ja nuoraide vejolašvuođa leat aktiivvalaččat ja sosiálalaččat sámi falástallansurggiin. Sámi falástallan galgá leat identitehtavuođđudeaddji, ja seammás leat sámi kulturárbbi, ja sámegiela guoddin. Daddjojuvvon mihttomearri lea ahte falástallan galgá leat rájiidrasttildeaddji ja čohkkejeaddji Sámis.

SVL:s lea sierra prošeakta Ovttas, mas ovddidit vuogi dasa movt gieđahallat rasismma ja vealaheami falástallamis. Ovttas-prošeavtta ulbmil lea čalmmustahttit sámi kultuvrra falástallama bokte buot suohkaniin Finnmárkkus, Romssas ja Nordlánddas.

2024:s juolluduvvui Sámediggái 3,5 miljovnna ruvnno sámi falástallamii speallanruhtaortnega bokte. Doarjaga ulbmilin lea bisuhit ja ovdánahttit sámi falástallama sámi kultuvrra, giela ja identitehta oassin. Doarjja galgá váikkuhit dasa ahte eanet mánát ja nuorat sáhttet falástallat ja lihkadit sihke árbevirolaš sámi falástallamiin ja eará falástallansurggiin. Sámi falástallan sáhttá maiddái oažžut speallanruđain doarjaga hukset falástallanrusttegiid.

Dáidda ja kultuvra

Dáidda ja kultuvra leat dehálaš oasit ealli demokratiijas. Sámi kulturárbbis, dáidagis ja gielas lea identitehtaovddideaddji doaibma. Sámi kulturásahusat nugo museat, teáhter, sámi festiválat ja kulturdoalut ovddidit eallinárvvu ja buori dearvvašvuođa, ja leat oadjebas arenat ja deaivvadanbáikkit. Dáin birrasiin lea máhttu sámi dáidaga, kultuvrra ja giela birra, ja leat mielde sihke ealáskahttimin, ovddideamen, gaskkusteamen ja oainnusin dahkamin kultuvrra ja giela.

Sápmelaččat galget beassat bajásšaddat seamma dásis go buohkat earát, gos besset fátmmastit iežaset kultuvrra nu ahte ii oktage čiŋat duohtavuođa ja bilkit dan, ja dušše de sáhttit mii oažžut buoret gova ja ipmárdusa das mii sámi kultuvra lea, ja mat sápmelaččat leat máilmmiviidosaččat ja riikaviidosaččat.

Stopp Hatprat cealkámuš

Duohtavuođa- ja seanadankommišuvdna čujuha ahte majoritehtaálbmot dárbbaša eanet máhtu sápmelaččaid birra. Dás lea sápmelaččaid iežaset gelbbolašvuođabirrasiin ja kulturásahusain mávssolaš doaibma. Nanu gelbbolašvuođabirrasiid bokte sáhttá iežas kultuvrra hálddašit iežas eavttuid vuođul, ja fágalaš ovttasbargu ja máhttojuogadeapmi sáhttá dáhpáhuvvat ovttadássásaš eavttuid vuođul. Eanaš sámi dáidda- ja kulturásahusat leat dattetge Sámis, ja olggobealde stuora gávpotguovddážiid.

Lea dehálaš ahte sámi dáidda ja kultuvra maiddái lea mielde ásahusain ja eará kultureallimis muđui servodagas. Proba servodatguorahallan kártii 2024:s movt kulturdoaimmat miehtá riikka barget sámi dáidagiin ja kultuvrrain. Guorahallan čájehii ahte lea stuora beroštupmi bargat sámi dáidagiin ja kultuvrrain, ja ovttasbargat sámi kulturdoaimmaiguin, muhto ahte heajos ekonomiija ja unnán doaibmannákca hehtte sámi ovttasbarggu. Raporta árvala máŋga doaibmabiju, nugo ovdamearkka dihte lasihit máhtu, eanet gaskkustanarenaid ja eanet jeavddalaš máhtu. Konkrehta doaibmabidju livččii jearrat nationála kulturásahusain jeavddalaččat movt sii barget sámi dáidagiin ja kultuvrrain, oaidnin dihte barggu ovdáneami guhkit áiggi badjel. [66]

Sámi mearkagárdin

Statsbygg lea Máhttodepartemeantta ja Kultur- ja dásseárvodepartemeantta ovddas huksen ođđa gárdima Guovdageidnui, gos Sámi joatkkaskuvla ja boazodoalloskuvla ja Sámi Našunála Teáhter Beaivváš leat ovtta dáhki vuolde. Oktasaš gárdimis lea stuora mearkkašupmi sámi kultuvrra infrastruktuvrii Norgga beale, ja lea mielde nannemin ja suodjaleamen sámi identitehta, giela ja kultuvrra, ja muitalan- ja lávdedáiddu.

Riikkaidgaskasaš ovttasbargu

Sápmelaččaid árbevirolaš ássanguovllut leat njealji nationálastáhtas: Norggas, Ruoŧas, Suomas ja Ruoššas. Ollu sápmelaččain lea gullevašvuohta máŋgga riikii. Danne lea mávssolaš láhčit diliid nu ahte sámi álbmot sáhttá ovttasbargat riikkarájiid rastá.

Suoma, Ruoŧa ja Norgga eiseválddit leat ovttasbargan sámi gažaldagaiguin 1964 rájes go Davviriikkaid sáme- ja boazodoallogažaldagaid ovttasbargoorgána ásahuvvui. Dan sadjái ásahuvvui 2001:s ovttasbargolávdegoddi Davviriikkalaš sámi áššiid ámmátorgána (NÄS). Sámedikkiin leat ovddasteaddjit dán orgánas.[67] Sámediggepresideanttat ja ministarat, geain lea ovddasvástádus sámi áššiin Suomas, Ruoŧas ja Norggas, leat 2000 rájes deaivvadan jeavddalaččat gulahallat, digaštallat ja meannudit oktasaš sámi gažaldagaid. Cielaheapmi, áitagat ja rasisma sápmelaččaid vuostá lea ságastallojuvvon ámmátolbmuid čoahkkimiin ja presideanta- ja ministtarčoahkkimis maŋimuš jagiid. Suoma, Ruoŧa ja Norgga sámedikkit leat ásahan oktasaš ovttasbargoorgána, Sámi parlamentáralaš ráđi, sihkkarastin dihte institušonaliserejuvvon ovttasbarggu sámedikkiid gaskka dakkár áššiin mat gusket sápmelaččaide máŋgga riikkas dahje sápmelaččaide oktan álbmogin.

Árktalaš ráđđi

Árktalaš ráđđi lea deháleamos riikkaidgaskasaš forum árktalaš gažaldagaide. Dan rájes go Árktalaš ráđđi ásahuvvui 1996:s lea dat leamaš mávssolaš arena gieđahallat áššiid, mat leat oktasaččat árktalaš stáhtaide, ja erenoamážit deattuhuvvo biras, dálkkádat ja bistevaš ekonomalaš ovdáneapmi. Árktalaš ráđis leat gávcci árktalaš stáhta (Kanáda, Dánmárku, Suopma, Islánda, Norga, Ruošša, Ruoŧŧa ja USA), ja vel guhtta bistevaš álgoálbmotorganisašuvnna.

Eamiálbmogiin lea dehálaš jietna Árktalaš ráđis eamiálbmotorganisašuvnnaid bokte mat oassálastet ráđi barggus (bissovaš oassálastit). Lea mávssolaš ja árvvolaš ahte iešguđet eamiálbmotperspektiivvat álo bohtet oidnosii digaštallamiin ja prošeavttain maid Árktalaš ráđđi čađaha.

Davviriikkalaš ministtarráđđi

Davviriikkalaš ministtarráđđi juolluda jahkásaččat doarjaga sámi ovttasbargui kultursuorggis. Ruđat juogaduvvojit Sámiráđi ja Sámi dáiddárráđi gaskka ja geavahuvvojit sámi kulturovttasbarggu nannemii Davviriikkaid rájiid rastá. Doarjja addo sámi kulturárbbi ja sámegielaid seailluheapmái. Mánát ja nuorat leat dán áŋgiruššamis dehálaš ulbmiljoavku. Davviriikkalaš ministtarráđđi addá oahpahussuorggis jahkásaččat doarjaga Davviriikkalaš Sámi Instituhttii.

ON generálačoahkkin dohkkehii 2017:s julggaštusa álgoálbmotvuoigatvuođaid birra ja Norgga eiseválddit ja Sámediggi dorjo dan mielas. Julggaštusas válddahuvvojit sihke oktagaslaš olmmošvuoigatvuođat mat leat ovttaskas olbmuin, geain lea eamiálbmotduogáš, ja eanet kollektiiva vuoigatvuođat mat gusket juohke eamiálbmogii oktan joavkun. Julggaštus addá dehálaš láidestusaid viidáset bargui gilvit ipmárdusa das makkár vuoigatvuođat eamiálbmogiin leat ja čujuha erenoamáš suodjaleapmái mii eamiálbmogiin lea, vai galget sáhttit bisuhit giela, kultuvrra ja eallinvuogi. Dasto deattuha julggaštus ahte eamiálbmogat eai galgga gillát vealaheami iežaset vuoigatvuođaid čađaheami oktavuođas eai ge sin stáhtusa geažil eamiálbmogin. Stáhtain lea maiddái ovddasvástádus eastadit eamiálbmogiid čearddalaš vealaheami.

Eará ON-mekanismmat, mat váldet ovdan eamiálbmotáššiid, leat earret eará ON eamiálbmotáššiid bistevaš forum (UNPFII), ON eamiálbmotvuoigatvuođaid erenoamášraportevra ja Eamiálbmotvuoigatvuođaid áššedovdimekanisma (EMRIP). Mekanismmain lea dehálaš rolla áššiid čuovvoleamis mat čatnasit eamiálbmotvuoigatvuođaide ja UNDRIP:ii. Barggus nannet eamiálbmogiid oassálastima ON:s lea maiddái giddejuvvon fuomášupmi váttisvuođaide mat čatnasit mávssaheapmái ja negatiiva reakšuvnnaide daid eamiálbmotovddasteddjiid vuostá geat oassálastet ON barggus.

Nannet eamiálbmogiid searvama ON:ii

Maŋimus jagiid lea bargojuvvon nannet eamiálbmogiid oassálastima ON:s, nu ahte eamiálbmogiid ovddasteaddji ásahusat (nugo Sámediggi) ožžot vejolašvuođa akkrediterejuvvot iešheanalaččat ja ožžot vejolašvuođa searvat forumaide gos sin guoskevaš áššit meannuduvvojit. Norgga eiseválddit leat leamaš aktiivvalaččat ságastallamiin ja dorjot nannoset searvama. Vejolašvuohta ovddastit iežas lea dehálaš, ja Norgga eiseválddit áigot ain bargat dan ovdii.

Riikkaidgaskasaš kulturovttasbargu

Davvin lea rájiidrasttideaddji kulturovttasbargu hui mávssolaš. Kultur- ja dásseárvodepartemeanta lea várren sierra ruđaid davviguovlluid kulturovttasbargui. Oassi das manná sámi aktevrraide, nugo Riddu Riđđu festiválii Gáivuonas ja dáiddárovttastussii Dáiddadállui Guovdageainnus. Doarjja galgá ovddidit davviguovlluid oktavuođaid ja ovttasbarggu rájiid rastá. Dasa lassin leat várrejuvvon ruđat Barentskult kulturprográmmii, mii juhkkojuvvo almmuhusaid mielde ámmátlaš davvinorgalaš kulturaktevrraide, ovttasbargui Ruoŧa ja Suoma davimus guovlluid oasálaččaiguin. Dát ortnet lea maiddái rabas sámi aktevrraide ja prošeavttaide.

4 Vuoruhansuorgi 1: Gulahallan ja buresdoaibmi demokratiija

Oktasašdeaivvadansajitovttasgulahallan- ja váikkuhanarenaiguinvuostálastetovdagáttuid, ja duddjojitguovttebealatluohttámuša ja gudnejahttima. Ráđđehusálggahamáŋgadoaibmabijunannendihtegulahallama ja kulturipmárdusa, ja eastadandihteahtesápmelaččatcielahuvvojit.

Doaibmabidju 1: Ásahit ovttasbargoforuma sápmelaččaid cielaheami ja vealaheami vuostá

Ráđđehus áigu dahkat álkibun ovttastahttit áŋgiruššama sápmelaččaid cielaheami ja vealaheami vuostá. Ollu aktevrrat barget buori barggu cielaheami ja vealaheami vuostá, muhto dat leat bieđgguid miehtá riikka ja váilu oktasaš deaivvadanbáiki. Ráđđehus áigu ovttasráđiid Sámedikkiin ásahit ovttasbargoforuma vásáhusaid lonohallama várás ja ovttasbarggu várás suorggi iešguđet oassálastiid gaskka.

Ovddasvástideaddjidepartemeanta: Kultur- ja dásseárvodepartemeanta

Doaibmabidju 2: Ovttasbargat Sámedikkiin ja Sámi ohppiidforumain sihkkarastin dihte mielváikkuheami

Vai mánát ja nuorat besset váikkuhit áššiin mat gusket sidjiide, de lea mávssolaš ahte hábmejuvvo buorre politihkka ja ahte ovddiduvvojit bálvalusfálaldagat mánáide ja nuoraide. Dát guoská maiddái politihkkii ja doaibmabijuide mat galget eastadit sápmelaččaid cielaheami ja vealaheami. Go láhčá dili mielváikkuheapmái, de movttiidahttá dat maiddái mánáid ja nuoraid dovdat servodatovddasvástádusa. Ráđđehus áigu láhčit dilálašvuođaid nu ahte Sámi ohppiidforum beassá heivvolaš vuogi mielde leat mielde hábmeme dakkár politihka mii lea erenoamáš dehálaš sámi mánáide.

Ovddasvástideaddjidepartemeanta: buohkat

Doaibmabidju 3: Doarjjaortnet rasismma, vealaheami ja vaššicealkámušaid vuostá

Ráđđehus áigu lasihit juolludusaid doarjjaortnegiidda, mat barget rasismma, vealaheami ja vaššiságaid eastademiin. Doarjjaortnet galgá láhčit dilálašvuođaid álgagiidda ja doaimmaide, maid ulbmil lea eastadit rasismma, vealaheami ja vaššicealkámušaid čearddalašvuođa, oskku ja eallinoainnu dihte.

Doarjjaortnet galgá evaluerejuvvot plánaáigodagas.

Ovddasvástideaddjidepartemeanta: Kultur- ja dásseárvodepartemeanta

Doaibmabidju 4: Lasihit doarjaga Stopp hatpratii

Ráđđehus áigu lasihit doaibmadoarjaga Stop hatpratii. Stopp hatprat fállá nuoraide gaskaomiid ja máhtu das movt vuosttaldit vaššiságaid ja olmmošvuoigatvuođarihkkumiid neahtas, ja oahpaha olmmošvuoigatvuođaid birra oahpaheddjiide, nuoraidbargiide ja earáide, geain lea oktavuohta nuoraiguin.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Kultur- ja dásseárvodepartemeanta

Doaibmabidju 5: Heivehit bearašráđđemálle sámi bearrašiidda

Mánáid-, nuoraid- ja bearašdirektoráhta (dárogillii Bufdir) galgá sihkkarastit ahte bearašráđđemálle heivehuvvo sámi bearrašiidda. Bearašráđđi lea čoahkkin mas bearaš, fuolkkit ja ustibat čoahkkanit almmolaš vehkiiguin gávdnat čovdosiid hástalusaide mat mánás dahje nuoras leat. Ulbmilin lea ráhkadit plána mii sáhttá buoridit máná ja bearraša dili, ja mas sámi giella, kultuvra ja árbevierut vuhtiiváldojuvvojit. Bearašráđđi geavahuvvo eanemusat mánáidsuodjalusas 0-24 jahkásaš mánáid ja nuoraid guovdu.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Mánáid- ja bearašdepartemeanta

Doaibmabidju 6: Nannet vuostálastinnávccaid boastto- ja váilevaš diehtojuohkima ektui

Ráđđehus áigu almmuhit strategiija, man bokte lea ulbmil nannet vuostálastinnávccaid boastto- ja váilevaš diehtojuohkima ektui. Boastto- ja váilevaš diehtojuohkin ja ahte boasttodieđut juhkkojit interneahtas ja sosiála mediain, sáhttá leat áittan demokratiijai. Minoritehtat sáhttet erenoamážit vásihit ovdagáttuid mat ráhkaduvvojit ja gilvojuvvojit boasttu diehtojuohkima bokte interneahtas. Strategiija gullá Cealkinfriddjavuođakommišuvnna čielggadeami čuovvoleapmái, NOU 2022: 9. Ráđđehusa áigumuš lea ovddidit strategiija 2025 giđa.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Kultur- ja dásseárvodepartemeanta

Doaibma 7: Láhčit dilálašvuođaid rabas ja čuvgejuvvon ságastallamii

Ráđđehus áigu ovddidit strategiija oažžut rabas ja čuvgejuvvon digaštallama. Strategiija galgá čilget ráđđehusa barggu das mo ollašuhttit Vuođđolága siskkáldasstruktuvrragáibádusa - maiddái dan dáfus mo láhččojuvvo buresdoaibmi cealkinvejolašvuohta, buorre cealkinkultuvra, ja ássiid cealkingearggusvuohta. Barggu vuođđun galgá leat Cealkinfriddjavuođakommišuvnna čielggadeapmi ja dat viiddes gulaskuddan mii čađahuvvui dan maŋŋil. Minoritehtaid eavttut ja vejolašvuođat searvatrabas ja čuvgejuvvonságastallamii šaddá dehálaš fáddá.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Kultur- ja dásseárvodepartemeanta

Konsultašuvdnageatnegasvuohta sámi áššiin

Eamiálbmogin lea sápmelaččain vuoigatvuohta konsulterejuvvot áššiin main sáhttá leat njuolggo mearkkašupmi sidjiide. Konsultašuvnnat galget sihkkarastit ahte sámi beroštumit bohtet árrat mielde proseassaide ja ahte Sámedikkis lea vejolašvuohta váikkuhit mearrádusaide. Geassemánu 7. beaivvi 2021 lasihii Stuoradiggi konsultašuvdnanjuolggadusaid sámeláhkii. Ođđa láhkamearrádusat bohte fápmui suoidnemánu 1. beaivvi 2021. Láhkamearrádusat galget láhčit dili nu ahte šattašedje beaktilet ja buoret ráđđádallamat almmolaš eiseválddiid ja Sámedikki dahje eará sámi beroštumiid gaskka. Láhka vuođđuda konsultašuvdnageatnegasvuođa buot hálddašandásiide, maiddái suohkaniidda ja fylkasuohkaniidda.

5 Vuoruhansuorgi 2: Máhttu ja gelbbolašvuohta

Oallugiinleatovttageardánis ja stereotyhpalašjurdagatsápmelaččaidbirra. Ráđđehusálggahamáŋgadoaibmabiju mat galgetnannetmáhttovuođu ja gelbbolašvuođasámikultuvrrabirra, ja maiddáisápmelaččatcielaheami ja vealaheamibirra.

Doaibmabidju 8: Geahččalit sierra bagadanbálvalusa Davvi-Norggas

Ráđđehus áigu álggahit ovddasmanni prošeavtta mas Dásseárvo- ja vealahanáittardeaddji (DVA) ásaha Davvi-Norgii sierra ossodaga, mas lea earenoamáš gelbbolašvuohta sámegielas ja dasa gullevaš čuolmmaid birra. Prošeavtta ulbmil lea ahte sápmelaččain, geat vásihit vealaheami, lea muhtin geainna sáhttet váldit oktavuođa oažžut rávvagiid ja veahki, ja ahte ossodat galgá leat mielde sihkkarastime ahte dásseárvosaš bálvalusat ovddiduvvojit sápmelaččaide. Gelbbolašvuođalokten ja doaibma olggos guvlui bohtet leat guovddáš vuoruheamit.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Kultur- ja dásseárvodepartemeanta

Doaibmabidju 9: Čohkket dieđuid rasismma, vealaheami ja vaššicealkámušaid váikkuhusaid birra servodatoassálastimis

Ráđđehus áigu háhkat dieđuid das movt ja man viidát rasisma ja vealaheapmi ovdanboahtá ja váikkuha vásáhusaide ja oassálastimii iešguđet servodatarenain. Diehtoháhkamis leat golbma oasseprošeavtta mat galget:

Guorahallat rasismma ja vealaheami dan olgguldas dovdomearkkaid mearkkašumi nugo liikeivnni, gárvvuid ja oskkolaš symbolaid vuođul.

Kártet rasismma ja vealaheami viidodaga ja vugiid eaktodáhtolaš barggus ja kultureallimis Norggas.

Geavahit goanstajierpmi kártet vaššicealkámušaid sosiála mediain ja guorahallat vejolašvuođaid ja ráddjehusaid das movt goanstajierbmi sáhttá geavahuvvot ráddjet demokráhtalaš áitagiid neahtas.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Kultur- ja dásseárvodepartemeanta

Doaibma 10: Čađahit ođđa guorahallama álbmoga miellaguottuid birra sápmelaččaid guovdu

Ráđđehus áigu jeavddalaččat iskat álbmoga miellaguottuid sápmelaččaid guovdu. Iešguđetlágan dutkamat čájehit ahte sápmelaččat vásihit vealaheami, cielaheami ja veahkaválddi, ja deaividit álbmoga ovdagáttuiguin ja negatiiva miellaguottuiguin.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Kultur- ja dásseárvodepartemeanta

Doaibmabidju 11: Loktet suohkaniid gelbbolašvuođa sápmelaččaid cielaheami ja vealaheami birra

Ráđđehus áigu buoridit suohkanlaš eiseválddiid gelbbolašvuođa das movt sáhttet bargat sápmelaččaid cielaheami ja vealaheami vuostá. Bufdir lea ožžon bargun gaskkustit metodaid suohkaniidda mat háliidit kártet rasismma ja vealaheami, ja ovddidit doaibmabijuid iežaset suohkanis.

Bufdir áigu searválaga Sámedikkiin čađahit regionála čoagganeami láhčin dihte dili nu ahte lokte gelbbolašvuođa ja lonohallá vásáhusaid suohkaniid ja siviila servodaga aktevrraid gaskka.

Sámevašši boahtá leat fáddán ovtta dahje máŋgga dain jahkásaš nationála konferánssain rasismma vuostá.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Kultur- ja dásseárvodepartemeanta

Demokráhtalaš dárkkistanlistu sámevaši eastadeapmái

Det Europeiske Wergelandssenteret ja Stiftelsen Narviksenteret leat ovttas Nuoraidfylkkaráđiiguin Innlandetis, Trøndelágas, Nordlánddas, Romssas ja Finnmárkkus ráhkadan demokráhtalaš dárkkistanlisttu sámevaši eastadeapmái.

Doaibmabidjun sáhttet ovdamearkka dihte leat čalmmustahttit sámi girjjálašvuođa ja kultuvrra, sámi perspektiivvat mearridanproseassain, ja báikkálaš fálaldagat, nugo oahpahus sámegillii.

Dárkkistanlistu lea ráhkaduvvon buot suohkaniid ja fylkkasuohkaniid várás, ja lea gávdnamis viđa gillii.

Doaibmabidju 12: Juohkit dieđuid e-oahppokurssaid birra dásseárvvu, searvadahttima ja máŋggabealatvuođa birra

Bufdir lea ráhkadan e-oahppokurssaid dásseárvo-, máŋggabealatvuođa- ja olmmošvuoigatvuođabargui suohkaniin ja eará almmolaš doaimmahusain. Ovttadássásaš bálvalusfálaldat mii čatnasa sámi identitehtii, gillii ja historjái lea tematiserejuvvon case-bargobihtáid ja ovdamearkkaid bokte. Ovdagáttut olbmuid vuostá geain lea sámi duogáš lea maiddái fáddán.

Bufdir áigu juohkit dieđuid e-oahppokurssa birra suohkaniin ja eará almmolaš ásahusain, ja áigu dađistaga árvvoštallat lea go dárbu ođđa kursamodulaide.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Kultur- ja dásseárvodepartemeanta

Doaibmabidju 13: Juohkit dieđuid sápmelaččaid ja nationála minoritehtaid birra

Ráđđehus áigu eambbo dovddusin dahkat e-oahppoprográmma sápmelaččaid birra ja Norgga viđa nationála minoritehta birra (kvenaid/norggasuopmelaččaid, meahccesuopmelaččaid, romániálbmoga/táhteriid, romaálbmoga ja juvddálaččaid). Prográmma lea oaivvilduvvon suohkaniid, fylkkasuohkaniid ja stáhtalaš hálddahusaid bargiide. Ráđđehus áigu earret eará ovddidit prográmma KS-čoagganemiin ja fylkkadásiid čoagganemiin. Departemeanttat ja direktoráhtat galget eambbo geavahišgoahtit prográmma.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Gielda- ja guovlodepartemeanta

Nationála sámi gelbbolašvuođaguovddáš

Gelbbolašvuohta sámi gielas ja kultuvrras almmolaš bálvalusain váikkuha dasa ahte sápmelaččat váldojuvvojit vuostá almmá ovdagáttuid ja vealaheami haga. Nationála sámi gelbbolašvuođaguovddáš (NASAK) ásahuvvui buoridit gelbbolašvuođa sámi gielas ja kultuvrras bearašsuodjalusas, mánáidsuodjalusas ja heahteguovddášfálaldagas. Dát láhčá dili eanet dásseárvosaš bálvalusfálaldahkii sámi mánáide, nissonolbmuide ja bearrašiidda. NASAK lea ráhkadan oahppanprográmma «Lær mer om» mii lea jurddašuvvon daid bálvalusaid bargiid várás geaid NASAK galgá veahkehit. Oahppoprográmma lea juhkkon viđa modulii:

Sápmelaččat ja mánáidbajásgeassin

Sápmelaččat ja giella

Sápmelaččat ja dovddut

Sápmelaččat ja identitehta

Sápmelaččat, bearaš ja sohka

Juohke modula sisttisdoallá álkit olámuttus dieđuid sápmelaččaid deaivvademiid birra veahkkebálvalusaiguin, ja konkrehta rávvagiid ja bagadusaid das movt bálvalusaid bargit sáhttet áimmahuššat geavaheddjiid vuoigatvuođa oažžut dásseárvosaš fálaldaga.

Mánáidgárddi ja skuvlla viiddis mandáhtta

Mánáidgárdi galgá ovddidit demokratiija ja dásseárvvu ja bargat buotlágan vealaheami vuostá. Mánáidgárdeláhka gáibida ahte olmmoš ii galgga dohkkehit loavkašuhttima, nugo ovdamearkka dihte olggušteami, givssideami, veahkaválddi, vealaheami ja cielaheami. Mánáidgárdi galgá jeavddalaččat bargat eastadit dakkár dilálašvuođaid goas mánáin ii leat oadjebas ja buorre mánáidgárdebiras.

Mánáidgárddi rámmaplána eaktuda ahte buot mánáidgárddit váikkuhit dasa ahte mánát dovdet ahte sápmelaččat leat Norgga eamiálbmot ja oahpásmuvvet sámi kultuvrii. Mánáidgárdi galgá čalmmustahttit sámi kultuvrra ja láidestit mánáid árvvus atnit ja dovdat searvevuođa sámi máŋggabealatvuođain.

Oahpahuslága mielde galgá buotlágan vealaheapmi vuostálastojuvvot. Skuvla ii galgga dohkkehit loavkašuhttima, nugo givssideami, veahkaválddi, vealaheami ja cielaheami. Buot ohppiin lea vuoigatvuohta vásihit oadjebas ja buori skuvlabirrasa mii ovddida dearvvašvuođa, loaktima ja oahppama, ja skuvla galgá jeavddalaččat bargat dan ovdii.

Oahppoplána lea oahpahuslága láhkaásahus ja bidjá rámmaid skuvlla árvvuide, prinsihpaide, mihttomeriide ja sisdollui. Oahpahusa bokte galget oahppit oahppat sámi eamiálbmoga historjjá, kultuvrra, servodateallima ja vuoigatvuođaid birra. Oahppit galget oahppat sámi kultuvrra ja servodateallima máŋggabealatvuođa ja variašuvnnaid birra. Dát lea dárkkuhuvvon oahppoplána oppalaš oasis. Servodatfága, historjjá, dárogiela, musihka ja ROEE oahppoplánain leat gelbbolašvuođamihttomearit, mat duddjojit dan ahte oahppit miehtá skuvlaáiggi ožžot ollislaš máhtu vealaheami ja rasismma birra ja demokráhtalaš árvvuid ja doaibmanjuolggadusaid birra. Skuvlaáiggis galget oahppit oahppat movt mii eallit ovttas iešguđetlágan perspektiivvaiguin ja guottuiguin ja galget beassat deaivvadit iešguđetlágan kultuvrralaš ovdanbuktimiiguin ja árbevieruiguin. Lea lagas oktavuohta gaskal barggu vaššiságaid, rasismma ja vealaheami vuostá ja barggu háhkat oadjebas ja buriid mánáidgárde- ja skuvlabirrasiid gos buohkat leat mielde. Oahpahusa olis galget oahppit ovdánahttit kritihkalaš jurddašeami, demokráhtalaš gearggusvuođa ja ehtalaš diđolašvuođa. Jus galgá olahit dáid mihttomeriid, de fertejit oahppit dovdat iežaset oadjebassan.

Doaibmabidju 14: Doarjut oadjebas ja buori mánáidgárde- ja skuvlabirrasa ovddideami, ja eastadit ja bissehit loavkašuhttimiid

Ráđđehus áigu čuovvolit doaibmabijuid oadjebas ja buori skuvlabirrasa várás, mat ovdanbohtet St. dieđáhusas 34 (2023-2024) En mer praktisk skole - Bedre læring, motivasjon og trivsel på 5.-10. trinn (Eambbopraktihkalašskuvla – Buoretoahppan, mokta ja loaktin 5.-10. ceahkis). Ráđđehus árvala dás máŋga dehálaš ja ollislaš doaimma sihkkarastin dihte buoret doarjaga ohppiide, váhnemiidda, bargiide ja suohkaniidda buori skuvlabirrasa ovddideamis ja bisuheamis, earret eará ráhkadit ođđa ja ollislaš strategiija oadjebas ja buori mánáidgárde- ja skuvlabirrasa várás. Strategiijabarggu oktavuođas áigu Máhttodepartemeanta namuhit earenoamáš sámi hástalusaid ja árvvoštallat ođđa doaibmabijuid.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Máhttodepartemeanta

Doaibmabidju 15: Ovddidit doarjjaresurssaid sámi sisdoalu bargui mánáidgárddiin ja skuvllain

Oahpahusdirektoráhta (Odir) ráhkada diehtojuohkin- ja doarjjaresurssaid sámi giela ja kultuvrra birra mánáidgárddis, astoáiggeortnegis ja skuvllas. Dat galget váikkuhit dasa ahte mánáidgárddit, astoáiggeortnegat ja skuvllat váldet vuostá sámi mánáid ja nuoraid buriin vugiin, ja seammás ollašuhttet sin rivttiid. Resurssat galget maiddái váikkuhit dasa ahte buot mánát ja oahppit ožžot oahpu ja ipmárdusa sámegielas ja sámi kultuvrras. Doarjjaresurssa leat Sámediggi ja Odir ráhkadan ovttas.

Odir bargá maiddái sámi giela ja kultuvrra čalmmustahttima ovdii mánáidgárddiid rámmaplána ja oahpponeavvuid doarjjaresurssaid bokte. Ovdamearkan dasa lea go Odir lea dorjon báikkálaš barggu fágaođasmahttimis ja gelbbolašvuođapáhka olis maid Odir lea ráhkadan máŋggagielat mánáidgárdebirrasa birra.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Máhttodepartemeanta

Doaibmabidju 16: Nannet demokratiijaoahpahusa, kritihkalaš jurddašeami ja ohppiid mielváikkuheami

Oahppoplána, ja fágaidrasttideaddji fáddá demokratiija ja borgárvuohta, láhčet dili bures ohppiide, vai sii ohppet demokratiija birra ja šaddet doaimmalaš servodatlahttun. Ráđđehus áigu nannet demokratiijaoahpahusa dakko bokte ahte doarju skuvllaid oahppoplánabarggu ja fágaidrasttideaddji fáttáid.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Máhttodepartemeanta

Doaibmabidju 17: Ásahit ođđa ollislaš vuogádaga mánáidgárddiid ja skuvllaid bargiid gelbbolašvuođa- ja karriearaovdánahttimis

Ráđđehus áigu ásahit ođđa ollislaš vuogádaga gelbbolašvuođa- ja karriearaovddideami várás mánáidgárddiid ja skuvllaid bargiide, mii álggahuvvo jagiin 2025 ja 2026. Sámi perspektiiva gozihuvvo vuogádagas. Dál leat mis čuovvovaš joatkkaoahppodoaibmabijut:

Mánáidgárdeoahpaheddjiid joatkkaoahppu: Sámi giella, kultuvra ja árbevierru buot mánáidgárddiin.

Oahpaheddjiid joatkkaoahppu: Fágaidrasttildeaddji sámi perspektiivvat skuvllas, 1.-10. ceahkis.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Máhttodepartemeanta

Doaibmabidju 18: Doarjja báikkálaš gelbbolašvuođaovddideapmái mánáidgárddiin ja vuođđooahpahusas

Doarjjaortnega ulbmil lea buoridit mánáidgárddiid ja skuvllaid bargiid kollektiiva gelbbolašvuođaovddideami. Gelbbolašvuođaovddideapmi galgá váldit vuođu báikkálaš dárbbuin ja galgá leat organiserejuvvon ovttasráđiid universitehtain ja allaskuvllain. Doarjjaortnet lea oassin gelbbolašvuođa ja karrieara ođđa vuogádagas. Sámi perspektiivvat galget vuhtiiváldot báikkálaš gelbbolašvuođadárbbuid vuoruheamis.

Galgá ásahuvvot sierra nationála forum sámegielaid ja sámi kultuvrra várás dálá gelbbolašvuođaortnegiid siskkobealde. Dat addá sámi gelbbolašvuođabirrasiidda arena gos sáhttet ovttasbargat ja ovttastahttit bargguset doarjjaortnegiiguin. Forum galgá juohkit ruđaid ja nannet gelbbolašvuođa báikkálaš gelbbolašvuođaovddideami doarjjaortnegiin. Forum galgá maid váikkuhit dasa ahte šaddá álkit háhkat joatkkaoahpu sámegielas ja sámi kultuvrras.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Máhttodepartemeanta

Láhkaásahus vuođđoskuvlaoahpu rámmaplána birra

Vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahpu 1. - 7. dási rámmaplána láhkaásahusas čuožžu ulbmilparagráfas (dás jorgaluvvon) ahte oahpahus galgá addit studeanttaide gelbbolašvuođa fuolahit oahpahusa sámi diliid birra, dás maiddái máhtu dan stáhtusa birra mii eamiálbmogiin lea riikkaidgaskasaččat, ja sámi ohppiid vuoigatvuođa birra oažžut oahpahusa oahpahuslága ja gustovaš oahppoplána mielde. Dasa lassin gáibiduvvo ahte

kandidáhtas lea máhttu mánáid birra, geain lea váttis eallindilálašvuohta, dás maiddái máhttu givssideami, veahkaválddálašvuođa ja mánáid seksuálalaš illasteami birra, gustovaš lágaid birra ja mánáid vuoigatvuođaid birra našuvnnalaš ja riikkaidgaskasaš perspektiivvas

kandidáhtta máhttá nannet riikkaidgaskasaš ja máŋggakultuvrralaš perspektiivvaid skuvlla barggus, váikkuha dasa ahte šaddá ipmárdus sápmelaččaid stáhtusii eamiálbmogin ja movttiidahttá demokráhtalaš oassálastimii ja ceavzilis ovddideapmái

Sullasaš gáibádusat gustojit daid eará oahpaheaddjeoahpuide maid.

Leat sierra rámmaplánat sámi mánáidgárdeoahpaheaddjeoahpuide ja vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahpuide.

Dembra bargá sápmelaččaid dilálašvuođaid guvlui

Dembra (Demokratisk beredskap mot rasisme og antisemittisme dahje sámegillii: Demokráhtalaš gearggusvuohta rasismma ja antisemittismma vuostá) addá oahpaheddjiide, skuvlajođiheddjiide ja oahpaheaddjioahppostudeanttaide reaidduid ja bagadusa hábmet fátmmasteaddji skuvlabirrasa ja hukset demokráhtalaš gelbbolašvuođa. Dembras lea oahpahusdagus sápmelaččaid ja nationála minoritehtaid birra. Dálá juolludusas lea Dembra DjO-vuoruheapmin buoridit Norgga álbmoga máhttodási sámi kultuvrra ja historjjá birra, mii lea Duohtavuođa- ja seanadankommišuvnna ávžžuhusaid čuovvoleapmi. Dembra lea bargame ráhkadit obbalašgeahčastaga Norgga oahpaheaddjioahpu fálaldagain sámi fáttáin, ođasmahttime smiehttanreaiddu «Guldalit ja beroštit muitalusain» ja geahčadit Dembra sámegielat neahttasiidduid nu ahte dat bohtet ávkin sámi oahpaheaddjeohppui.

Doaibmabidju 19: Evalueret Dembra

Dembra fállá bagadallama, kurssaid ja neahttaresurssaid skuvllaide ja oahpaheaddjeohppui. Mihttomearrin lea nannet skuvllaid barggu demokráhtalaš gearggusvuođain iešguđetlágan joavkovašuhemiid vuostá, nugo ovdagáttuid, amasbalu, rasismma, antisemittismma, muslimavaši ja ekstremismma vuostá. Dembras lea sierra oahpahusdagus sápmelaččaid ja nationála minoritehtaid birra.

2016:s čađahuvvui Dembra ráddjejuvvon evalueren, man boađusin lei ahte fálaldat buoriduvvui. Ráđđehus lea árvalan nannet Dembra 2025 stáhtabušeahtas. Dán olis galgá 2025:s álggahuvvot Dembra eksterna evalueren, mii vurdojuvvo gárvvistuvvot 2027 mielde. Árvvoštallan fátmmasta olles Dembra bargoviidodaga ovdagáttuid ja rasismma eastadeami barggus skuvllas, masa maiddái gullá eastadit ovdagáttuid ja rasismma sápmelaččaid ja nationála minoritehtaid vuostá.

Ovddasvástideaddjidepartemeanta: Máhttodepartemeanta

Doaibmabidju 20: Doarjut ráfi- ja olmmošvuoigatvuođaguovddážiid

Dat čieža ráfi- ja olmmošvuoigatvuođaguovddáža[68] ožžot doarjaga Máhttodepartemeanttas (MD) ovddidit ja fállat oahpahusa ohppiide dakkár fáttáin go demokratiija ja mielborgárvuohta, rasisma, vealaheapmi ja vaššicealkámušat. Máŋga guovddáža giddejit erenoamáš fuomášumi vealaheapmái ja cealkámušaide sápmelaččaid ja sámi kultuvrra vuostá.

Guovddážat leat vuođđudusat ja danne leat fágalaččat sorjjasmeahttumat ja iešheanalaččat. Dat deattuhit ulbmiljoavkun erenoamážit mánáid ja nuoraid, ja ollu sin barggus čujuhuvvo oahpaheddjiide ja skuvlii.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Máhttodepartemeanta

Doaibmabidju 21: Ovdánahttit ung.no neahttasiiddu

Bufdir áigu kártet sámi nuoraid diehtodárbbu. Direktoráhtta áigu maid kártet makkár bálvalusat ja reaiddut gávdnojit iežas veahkeheapmái, mat leat erenoamáš áigeguovdilat sámi nuoraide, ja bidjat dáid diehtojuohkin- ja bálvalusfálaldagaid olámuddui sámi nuoraide ung.no neahttasiiddus.

Bufdir áigu árvvoštallat lea go vejolaš oažžut áigái sámi fágabirrasa, mii sáhttá neavvut ung.no neahttadoaimmahusa sámi nuoraid dárbbuid birra.

Bufdir galgá ráhkadit siiddu Ung.no oktavuođas, mas leat dieđut sámegillii heivvolaš veahkkefálaldagaid birra mánáide ja nuoraide, gč. St. Dieđ. 12 (2023-2024) Sámigiella, kultuvra ja servodateallin – Sámiálbmogaálbmotdearvvašvuohta ja eallindilit.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Mánáid- ja bearašdepartemeanta

Doaibmabidju 22: Lasihit dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid jođiheddjiid gelbbolašvuođa máŋggabealatvuođa birra

Dearvvašvuođadirektoráhtta oažžu bargun árvvoštallat doaibmabijuid buoridan dihte dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa jođiheddjiid gelbbolašvuođa máŋggabealatvuođa, vealaheami ja vuortnuheami birra. Jođiheddjiid máhttu ja gelbbolašvuohta máŋggabealatvuođa, vealaheami ja vuortnuheami birra lea dehálaš vai dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalus galgá sáhttit bargat ovttadássásašvuođa ja searvadahttima ovdii. Lea maiddái dehálaš áimmahuššat bargiid geat vásihit rasismma, vealaheami dahje vuortnuheami iežaset barggus.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta

Doaibmabidju 23: NAV ásaha davvisámegiel telefovdnabálvalusa bistevažžan

2024 giđa čađahii NAV geahččaladdandoaibman telefonbálvalusfálaldaga davvisámegielagiidda miehtá riikka. Geahččaladdama oktavuođas ovttastuvvui etáhta sámegielkapasitehta (NAV Guovdageaidnu) spesialiserejuvvon telefonbálvalusain NAV Kontaktsenter (NAV oktavuođaguovddážiin). Dát mielddisbuktá ahte davvisámegielagat riŋgejit sierra telefonnummarii, gos ožžot bagadusa NAV:s davvisámegillii. NAV Kontaktsenter sámi telefonbálvalus lea 2024 giđa rájes šaddan bistevažžan.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Bargo- ja searvadahttindepartemeanta

Doaibmabidju 24: Davvisámegiella bargogiellan - Guovdageainnu ja Kárášjoga ovttasbargu NAV Ávjovári olis

NAV Ávjovárri lea Guovdageainnu ja Kárášjoga suohkaniid ovttasbargu, mas davvisámegiella lea bargogiellan. Dat rahppui almmolaččat njukčamánu 8. beaivvi 2024. Suohkaniid ovttasbargu mielddisbuktá ahte NAV Guovdageaidnu-Kárášjohka lea organiserejuvvon oktan kantuvran, guovtti báikkis, Guovdageainnus ja Kárášjogas. Okta mihttomearri ovttasbarggus lea ahte geavaheaddjit galget vásihit buoret áššemeannudeami, ja ahte bálvalusat ja bargodoaimmat heivejit geavaheddjiid dárbbuide. Viidáseappot lea ovttasbarggu mihttomearrin sihkkarastit ovdánahttima dásseárvosaš bálvalusain sámi geavaheddjiide dakko bokte ahte bisuhit ja rekrutteret kantuvrraide sámi giella- ja kulturmáhtu.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Bargo- ja searvadahttindepartemeanta

Doaibmabidju 25: Nannet máhtolašvuođa sohkabeali ja seksualitehta máŋggabealatvuođa birra sámi servodagas

Ráđđehus áigu nannet máhtolašvuođa sohkabealvariašuvnnaid ja seksualitehta máŋggabealatvuođa birra sámi servodagain historjjálaš perspektiivvas. Máhttovuođđu galgá leat relevánta sámi servodahkii, ja galgá veahkehit suorgeeiseválddiid ja bálvalusfálaldagaid sin barggus dásset bonju sápmelaččaid dilálašvuođa.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Kultur- ja dásseárvodepartemeanta

Sámi gelbbolašvuođafálaldat suodjalussii

Suodjalus lea searválaga Sámedikkiin ráhkadan oahpahusa sámi kultuvrra birra suodjalangeatnegas soalddáhiidda ja Finnmárkku eanansuodjalusa bargiide. Gelbbolašvuođapáhka ulbmilin lea juohkit dieđuid ja ipmárdusa sámi kultuvrra, historjjá ja eará sámi dilálašvuođaid birra vuosttažettiin suodjalusbargiide ja soalddáhiidda Finnmárkkus. Mihttomearrin lea ahte dat sáhttá leat mielde eastadeamen negatiiva miellaguottuid, cielaheami, givssideami ja vuortnuheami, ja maiddái fuobmát ja gieđahallat sávakeahtes ja moaittehahtti daguid ja miellaguottuid sápmelaččaid vuostá.

Oahpahuspáhkka lea váldon atnui Porsáŋggu Garnisovnnas ja Mátta-Várjjat Garnisovnnas. Doaibmabidju almmuhuvvui sámi álbmotbeaivvi oktavuođas guovvamánu 6. beaivvi 2023.

6 Vuoruhansuorgi 3: Oadjebasvuohta ja sihkarvuohta

BuohkatNorgga servodagas galgetdovdatoadjebasvuođa ja sihkarvuođa, beroškeahttáduogážis. Buohkain lea vuoigatvuohtacealkitoaiviliiddiset, muhto ii oktagegalggacielahuvvotčearddalašvuođadahjeoskkudihte. Ráđđehusáigubargatunniditsápmelaččaidriskkavásihitvašširihkolašvuođa ja cielahemiid, ja lasihitpolitiijaidgelbbolašvuođasámidilálašvuođaidbirra.

Doaibmabidju 26: Čađahit sierra iskkadeami cielaheami ja áitagiid birra sámediggepolitihkkáriid vuostá

Ráđđehus lea addán Politiijaallaskuvlii bargun čađahit sierra guorahallama vuortnuheami ja áitagiid birra sámediggepolitihkkáriid vuostá. Guorahallan čađahuvvo ráđđehuslahtuid ja stuoradiggeáirasiid jearahallamiid vuođul sin vásáhusaid birra áitagiid ja vuortnuhemiid hárrái, mii lea čađahuvvon golmma geardde 2013, 2017 ja 2021.

Iskkadeapmi čađahuvvo lulli-, davvi- ja julevsámegillii.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Kultur- ja dásseárvodepartemeanta

27. doaibmabidju: Ođasmahttit bagadusa vaššicealkámušaid, cielahemiid ja áitagiid birra politihkkáriid vuostá

Politihkkáriin ja kandidáhtain, geain lea čearddalaš ja oskkoldatlaš minoritehtaduogáš, lea earenoamáš várra vásihit vaššicealkámušaid, cielahemiid ja áitagiid. Ráđđehus áigu Politiijaallaskuvlla iskkadeami bohtosiid vuođul, mas guorahalle vuortnuheami ja áitagiid sámediggepolitihkkáriid vuostá, ođasmahttit bagadusa vaššicealkámušaid, cielahemiid ja áitagiid birra, mat dáhpáhuvvet politihkkáriid ja evttohasaid vuostá. Ođasmahttimis lasihuvvojit dárkilet dieđut vealahanvuođuštusaid birra, nugo čearddalašvuođa ja oskku, ja dan birra movt politihkkáriin, geain lea minoritehtaduogáš, sáhttá leat earenoamáš riska vásihit vaššicealkámušaid ja áitagiid dihte.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Gielda- ja guovlodepartemeanta

Doaibmabidju 28: Buoridit politiijaid máhtu ja ipmárdusa sámi giela ja kultuvrra birra

Politiijadoaimma bargiin galgá leat vuođđomáhttu sámi kultuvrra, historjjá ja sámi vuoigatvuođaid birra. Galgá heivehuvvot oahpahus politiijaid várás. Dál váilot maid ollu fágaolbmot, geain lea sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta, ja lea stuora dárbu dulkonbálvalusaide. Lea dárbu háhkat eanet fágaolbmuid, geain lea sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta, sihke dakkár virggiide, mat gáibidit politiijaoahpu, ja virggiide maidda gáibiduvvo eará fágaduogáš.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Justiisa- ja gearggusvuođadepartemeanta

Doaibmabidju 29: Buoridit politiijaid fuomášumi ja gelbbolašvuođa vašširihkolašvuođa birra sápmelaččaid vuostá

Politiijain galgá leat gelbbolašvuohta ja máhttu vašširihkolašvuođa birra ja movt dat boahtá ovdan ja galget máhttit fuomášit, eastadit ja vuosttaldit dakkár rihkolašvuođaid buot politiijaguovlluin. Nationála gelbbolašvuođabiras vašširihkolašvuođa birra ásahuvvui 2021. Gelbbolašvuođabiras galgá veahkehit lasihit politiijaguovlluid gelbbolašvuođa ja dat sáhttá rávvet konkrehta áššiin. Mandáhtas deattuhuvvo earret eará vašširihkolašvuohta sápmelaččaid vuostá.

2024:s lea gelbbolašvuođabiras nannejuvvon. Vurdojuvvo ahte biddjojit eanet návccat loktet politiijaguovlluid gelbbolašvuođa ja bagadallama, ja ahte vašširihkolašvuođa riskkat analyserejuvvojit buorebut, maiddái vašširihkolašvuohta sápmelaččaid vuostá.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Justiisa- ja gearggusvuođadepartemeanta

Doaibmabidju 30: Háhkat dieđuid ja analyseret váidojuvvon vašširihkolašvuođaid sápmelaččaid vuostá

Buot politiijaguovllut galget čohkket dieđuid vaššicealkámušaid ja vašširihkolašvuođa birra sápmelaččaid vuostá ja raporteret jahkásaččat vašširihkolašvuođa Nationála gelbbolašvuođabirrasii, ja almmuhit daid vašširihkolašvuođaraporttas.

Nationála vašširihkolašvuođa gelbbolašvuođabirrasii galgá addot bargun čiekŋalit guorahallat váidojuvvon vašširihkolašvuođa sápmelaččaid vuostá.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Justiisa- ja gearggusvuođadepartemeanta

Doaibma 31: Láhčit dili dasa ahte sámegillii galgá sáhttit juohkit dieđuid ja gulahallat politiijaiguin

Politiijat galget lágidit diehtojuohkima ja gulahallama iešguđet gillii go sis lea dahkamuš ássiiguin. Dát galgá leat mielde sihkkarastimin dárbbašlaš ipmárdusa ja riektesihkarvuođa vuhtii váldima. Dehálaš dieđut mat almmuhuvvojit politiijaid neahttasiidduin ja eará kanálain galget leat máŋgga gillii.

Galgá láhččojuvvot dilli dasa ahte politiijaid nationála stivrendokumeanttat jorgaluvvojit sámegielaide ja ahte politiija neahttasiidduin lea eanet diehtojuohkin máŋgga sámegillii.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Justiisa- ja gearggusvuođadepartemeanta

Doaibmabidju 32: Nannet politiijaid ja sámi birrasiid gulahallama

Politiija lea sorjavaš das ahte álbmogis lea luohttámuš politiijaide, vai buoremusat sáhttet čoavdit iežaset servodatdoaimma ja sihkkarastit oadjebas servodaga. Politiija galgá sihke našuvnnalaččat ja politiijaguovlluin nannet gulahallama iešguđet sámi birrasiiguin sihkkarastin dihte riektesihkarvuođa ja ahte sámi perspektiivvat váldojuvvojit vuhtii politiija bálvalusaid ovddideamis.

Ovddasvástádusdepartemeanta: Justiisa- ja gearggusvuođadepartemeanta

Girjjálašvuohta

Analyse & Tall. (2023). Negative holdninger og stereotypier om samer på Facebook. Amnesty International Norge. https://amnesty.no/netthets-mot-samer

Blix, B. H. & Munkejord M.-C. (2022). Indigenous Sami Family Caregivers’ Experiences With Accessing and Collaborating With Municipal Health and Care Services. Global Qualitative Nursing Research, 2022(9). https://doi.org/10.1177/23333936221123333

Bufdir. (u.å.). Samisk kultur, historieogbefolkning. https://www.bufdir.no/nasak/samisk-kultur-historie-og-befolkning/

Dokument 19 (2022–2023). Sannhet og forsoning – grunnlag for et oppgjør med fornorskingspolitikk og urett mot samer, kvener/norskfinner og skogfinner. Sannhets- og forsoningskommisjonen. https://www.stortinget.no/globalassets/pdf/dokumentserien/2022-2023/dok19-202223.pdf

Fladmoe, A., Nadim, M. & Birkvad, S. R. (2019). Erfaringer med hatytringer og hets blant LHBT-personer, andre minoritetsgrupper og den øvrige befolkningen (Rapport 2019:4). Institutt for samfunnsforskning. http://hdl.handle.net/11250/2584665

Folkehelseinstituttet. (2024). Hets og diskriminering av samer: en systematisk hurtigoversikt. Forfattere: Johansen, T. B., Borge, T. C., Klem, H. E., Hval, G. & Hestevik, C. H.https://www.fhi.no/publ/2024/hets-og-diskriminering-av-samer/

Fossheim, H. J. & Ingierd, H. (2024). Etniske minoriteter. De nasjonale forskningsetiske komiteene. https://www.forskningsetikk.no/ressurser/fbib/bestemte-grupper/etniske-grupper/

Hansen, K. L. & Skaar, S. W. (2021). Unge samers psykiske helse. En kvalitativ og kvantitativ studie av unge samers psykososiale helse. UiT Norges arktiske universitet. https://uit.no/Content/721559/cache=20210403160302/Miha_Unge_samer_rapport_digital.pdf

Helsedata. (u.å.). SAMINOR - Helse- og levekårsundersøkelsen i områder med samisk og norsk bosetting. https://helsedata.no/no/forvaltere/universitetet-i-tromso/saminor---helse--og-levekarsundersokelsen-i-omrader-med-samisk-og-norsk-bosetting/

Hoelseth, D. T. (2023, 16. mai). Endring i Grunnloven § 108 (samene som urfolk). Lovdata. https://lovdata.no/artikkel/endring_i_grunnloven_%C2%A7_108_(samene_som_urfolk)/4404

Hokkanen, L. (2017). Experiences of inclusion and welfare services among Finnish Sámi with disabilities. Stockholm: Nordic Welfare Centre. https://norden.diva-portal.org/smash/get/diva2:1179576/FULLTEXT01.pdf

ILO-konvensjon nr. 169. (1989). Konvensjon om urbefolkningerogstammefolkiselvstendige stater ILO nr. 169 (27-06-1989). Lovdata. https://lovdata.no/dokument/TRAKTAT/traktat/1989-06-27-2

Innst. 408 S (2017-2018). InnstillingfraStortingetspresidentskap om mandat for ogsammensetning av kommisjonensomskalgranskefornorskingspolitikkogurettoverforsamer, kvenerognorskfinner – BERIKTIGET. Stortingets presidentskap. https://www.stortinget.no/globalassets/pdf/innstillinger/stortinget/2017-2018/inns-201718-408s.pdf

Innst. 30 S (2024-2025). Innstilling fra kontroll- og konstitusjonskomiteen om Sannhet og forsoning – grunnlag for et oppgjør med fornorskingspolitikk og urett mot samer, kvener/norskfinner og skogfinner. Kontroll- og konstitusjonskomiteen. https://www.stortinget.no/globalassets/pdf/innstillinger/stortinget/2024-2025/inns-202425-030s.pdf

La Parra-Casado, D., San Sebastian, M. & Stoor, J. P. A. (2023). Ethnic discrimination and mental health in the Sámi population in Sweden: The SámiHET study. Scandinavian Journal of Public Health, 52(4). https://doi.org/10.1177/14034948231157571

Likestillings- og diskrimineringsloven. (2017). Lov om likestillingogforbud mot diskriminering(LOV-2017-06-16-51). Lovdata. https://lovdata.no/dokument/NL/lov/2017-06-16-51

Løvold, A. H. H. (2015). The silence in Sápmi – and the queer Sami breaking it [Masteroppgave, UiT Norges arktiske universitet]. UiT Munin. https://munin.uit.no/handle/10037/7063

Melbøe, L., Johnsen, B.-E., Fredreheim, G. E., & Hansen, K. L. (2016). Situasjonentilsamer med funksjonsnedsettelse. Stockholm: Nordens Välfärdscenter. https://nordicwelfare.org/publikationer/situationen-samer-med-funktionsnedsattning/

Midtbøen, A. H. & Lidén, H. (2015). Diskriminering av samer, nasjonaleminoriteteroginnvandrerei Norge. En kunnskapsgjennomgang (Rapport 2015:01). Institutt for samfunnsforskning. http://hdl.handle.net/11250/2440432

Mienna, C. S, Omma, L. & Axelsson, P. (2021). Fokuspåhälsaochhälsoforskningi Sápmi – resultatfrånelvasamiskafokusgrupper. Umeå universitet. http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:umu:diva-188745

Møllersen, S. (2018). Helserelaterte leve- og arbeidsforhold for reindriftssamisk befolkning i sørsamisk område. https://samilogutmuitalit.no/sites/default/files/4._korrektur.docx_18092018_sne.pdf

Norges institusjon for menneskerettigheter. (2022). Holdninger til samer og nasjonale minoriteter i Norge. https://www.nhri.no/wp-content/uploads/2022/08/NIM-R-2022-006-web.pdf

NOU 2022: 9. (2022). En åpen og opplyst offentlig samtale – Ytringsfrihetskommisjonens utredning. Kultur- og likestillingsdepartementet. https://www.regjeringen.no/no/dokumenter/nou-2022-9/id2924020/

Olsén, L., Heinämäki, L. & Harkoma, A. (2018). Human Rights and Multiple Discrimination of Minorities within Minorities: Sámi persons with disabilities and sexual and gender minorities. JuridicaLapponica 44. https://lauda.ulapland.fi/handle/10024/63142

Proba samfunnsanalyse. (2023). Barn ogungeserfaringer med rasismeogdiskriminering. (Rapport 2023-19). https://proba.no/wp-content/uploads/Rapport-2023-19-Barn-og-unges-erfaringer-med-rasisme-og-diskriminering.pdf

Proba samfunnsanalyse (2024). Kartlegging av arbeid med samisk kunst og kultur ikulturvirksomheteri Norge (Rapport 2024-4). https://proba.no/wp-content/uploads/Rapport-2024-4-Kartlegging-av-samisk-kunst-og-kultur.pdf

Redd Barna. (2024). Rasisme er overalt. Barn og unges stemmer om fordommer og rasisme. https://www.reddbarna.no/content/uploads/2021/01/Redd-Barna_RasismeErOveralt_rapport-2024.pdf

Sametinget. (u.å.). Sametingets valgmanntall 1989–2023. https://sametinget.no/politikk/valg/sametingets-valgmanntall/sametingets-valgmanntall-1989-2023/

Sametinget (2022). Sametingets handlingsplan mot samehets. https://sametinget.no/_f/p1/iad6ed3b0-a065-4395-b5a6-7ae1e68b0dd4/handlingsplan-mot-samehets_norsk.pdf

Skorgen, T., Ikdahl, I. & Berg-Nordlie, M. (2023). Rasisme. Store norske leksikon. https://snl.no/rasisme

Stubberud, E., Prøitz, L. & Hamidiasl, H. (2018). Den eneste skeive i bygda? Unge lhbt-personers bruk av kommunale helsetjenester. Forlaget Nora. http://hdl.handle.net/11250/2587251

Sundvall, M. G., Eastwood, E. M & Bäarnhielm, S. (2023). Samis in the city. A qualitative study of mental health and well-being among Samis in Stockholm. International Journal of Circumpolar Health, 2023;82(1).

Sønstebø, A. (2022). Samiskstatistikk 2022/Sámi statistihkka 2022 (Rapporter 2022/5). Statistisk sentralbyrå. https://www.ssb.no/befolkning/folketall/artikler/samisk-statistikk-2022

Wallin, L. & Huuva, L. (2024). Hatbrott mot samer (Rapport 2024:5). Brottsförebygganderådet (Brå). https://bra.se/rapporter/arkiv/2024-04-29-hatbrott-mot-samer

Walsh-Knarvik, K. (2023). Agents of change: the Sámi Pathfinders, transforming majority-education within the cultural interface 2023 [Masteroppgave, UiT Norges arktiske universitet]. UiT Munin. https://munin.uit.no/handle/10037/29730

Wollscheid, S., Lynnebakke, B., Fossum, L. W., & Bergene, A. C. (2021). Konsekvenser av rasismeogdiskrimineringpågrunn av etnisitet, religion oglivssyn: En kunnskapsoversikt(NIFU-rapport 2021:22). NIFU. https://nifu.brage.unit.no/nifu-xmlui/handle/11250/2978279

Fotnoter

1)
 Sametinget, 2022.

2)
 NOU 2022: 9, s. 108.

3)
 Dokument 19 (2022-2023), s. 656.

4)
 Folkehelseinstituttet, 2024.

5)
 Bufdir, u.å.

6)
 Sametinget, u.å

7)
 Sønstebø, 2022, s. 7-8.

8)
 ILO-konvensjon nr. 169 (1989).

9)
 Hoelseth, 2023.

10)
 Sønstebø, 2022, s. 7.

11)
 Fossheim & Ingierd, 2024.

12)
 Helsedata, u.å.

13)
 Folkehelseinstituttet, 2024; Dokument 19 (2022–2023).

14)
 Folkehelseinstituttet, 2024; Redd Barna, 2024.

15)
 Folkehelseinstituttet, 2024; Dokument 19 (2022–2023).

16)
 Innst. 30 S (2024-2025), vedtak 15.

17)
 Innst. 30 S (2024-2025).

18)
 Likestillings- og diskrimineringsloven § 7, jf. § 6.

19)
 Likestillings- og diskrimineringsloven § 8, jf. § 6.

20)
 Skorgen m.fl., 2023.

21)
 Norges institusjon for menneskerettigheter, 2022.

22)
 Folkehelseinstituttet, 2024.

23)
 Innspill fra innspillsmøter; Folkehelseinstituttet, 2024; Norges institusjon for menneskerettigheter, 2022.

24)
 Blix & Munkejord, 2022; Sundvall m.fl., 2023; Mienna m.fl., 2021.

25)
 Norges institusjon for menneskerettigheter, 2022.

26)
 Folkehelseinstituttet, 2024, s. 7.

27)
 Redd barna, 2024.

28)
 Walsh-Knarvik, 2023.

29)
 Norges institusjon for menneskerettigheter, 2022.

30)
 Norges institusjon for menneskerettigheter, 2022.

31)
 Analyse & Tall, 2023.

32)
 Dokument 19 (2022-2023).

33)
 Folkehelseinstituttet, 2024.

34)
 Hansen & Skaar, 2021.

35)
 Proba samfunnsanalyse, 2023.

36)
 Folkehelseinstituttet, 2024.

37)
 Dokument 19 (2022-2023).

38)
 Norges institusjon for menneskerettigheter, 2022.

39)
 Møllersen, 2018.

40)
 Folkehelseinstituttet, 2024.

41)
 Folkehelseinstituttet, 2024.

42)
 Proba samfunnsanalyse, 2023.

43)
 La Parra-Casado m.fl., 2023.

44)
 Wallin & Huuva, 2024.

45)
 Folkehelseinstituttet, 2024.

46)
 NIM geavaha doahpaga cielaheapmi dajaldagaid birra mat leat stigmatiserejeaddji, hejoheaddji, loavkašuhtti dahje áitta cealkámušat, ja mat leat oaivvilduvvon ovttaskas olbmo dahje joavkku vuostá joavkomearkkaid vuođul. Muhtin cealkámušat, maidda dát definišuvdna gusto, sáhttet leat vaššicealkámušat ráŋggáštuslága mielde.

47)
 Norges institusjon for menneskerettigheter, 2022.

48)
 Møllersen, 2018.

49)
 Facebookas leat reaiddut, mat automáhtalaččat mudde kommentáraid. Dasa lassin leat ollu media- ja politihkkarsiidduin iežaset muddejeaddjit. Kommentárat mat leat automáhtalaččat dahje manuálalaččat sihkkojuvvon eai leat fátmmastuvvon mielde Amnesty (2023) Analyse & Tall analysii.

50)
 Analyse & Tall, 2023

51)
 Norges institusjon for menneskerettigheter, 2022.

52)
 Proba samfunnsanalyse, 2023.

53)
 Fladmoe m.fl., 2019.

54)
 Olsén m.fl., 2018.

55)
  Stubberud m.fl., 2018; Løvold, 2015; Hansen & Skaar, 2021.

56)
  Olsén m.fl., 2018.

57)
  Hokkanen, 2017.

58)
  Melbøe m.fl., 2016.

59)
  Norges institutt for menneskerettigheter, 2022.

60)
  Folkehelseinstituttet, 2024.

61)
  Midtbøen & Lidén, 2015; Dokument 19 (2022-2023); Wollscheid m.fl., 2021.

62)
  Hansen & Skaar, 2021.

63)
  Dokument 19 (2022-2023), s. 620.

64)
  Hansen & Skaar, 2021.

65)
  NOU 2022: 9, s. 188.

66)
 Proba samfunnsanalyse, 2024.

67)
 Kommunal- og distriktsdepartementet, 2020.

68)
 Senter for studier av Holocaust og livssynsminoriteter (HL-senteret), Det europeiske Wergelandsenteret (EWC), Falstadsenteret, Arkivet freds- og menneskerettighetssenter, Nansen Fredssenter, Narviksenteret og Raftostiftelsen.