Dieđ. St. 4

(2016–2017)
Dieđáhus Stuoradiggái

Sámedikki doaimma birra 2015

Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta ráva golggotmánu 14. b. 2016, dohkkehuvvon stáhtaráđis seamma beaivvi. (Solberga ráđđehus)

Dokumentet på regjeringen.no

1 Álggaheapmi

Sámedikki dievasčoahkkin mearridii Sámedikki jahkedieđáhusa njukčamánu 3. beaivvi 2016. Stáhta ekonomiijastivrema njuolggadusaid čuoggá 1.5.1 mielde válljii Sámediggi válljen juohkit 2015 jahkedieđáhusa guđa váldooassái. Dieđáhus lea strukturerejuvvon čuovvovaččat dáid namahusaiguin: I) Jođiheaddji dieđáhus, II) Doaimma ja váldologuid introduseren, III) Jagi doaimmat ja bohtosat, IV) Doaimma stivren ja dárkkisteapmi, V) Boahttevuođaoainnuid árvvoštallan ja VI) Jahkerehketdoallu.

Dán stuoradiggedieđáhusas leat muhtin áššit Sámedikki jahkedieđáhusas váldojuvvon ovdan ja kommenterejuvvon. Sámedikki bušeahttajuolludemiid geavaheapmi 2015:s muhtin dihto surggiin čilgejuvvo. Dás čilgejuvvo maid makkár ráđđádallamat leat dahkkojuvvon 2015:s ja 2016 vuosttaš jahkebealis.

2 Ráđđehusa bargu sámepolitihkalaš áššiiguin ja Sámedikki jahkedieđáhusa čuovvoleapmi

Ollislaš sámepolitihkka vuolgá buori ovttastahttimis daid iešguđet departemeanttaid gaskkas. Fágadepartemeanttas lea ovddasvástádus čuovvulit sámepolitihka iežaset surggiid siskkobealde. Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas lea bajimus ovddasvástádus ovttastahttit sámi áššiid.

Sámepolitihka bohtosat bohtet bures oidnosii eará departemeanttaid ja Sámedikki bargguid bokte. Dain iešguđet departemeanttain lea ovddasvástádus njuolggadusčállosiidda mat galget vuhtiiváldit sámi álbmoga iežaset surggiin. Nugo ovdamearkka dihte sámeláhka, oahpahuslága kapihtal 6 ja boazodoalloláhka, mat leat Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta, Máhttodepartemeantta ja Eanandoallo- ja biebmodepartemeantta ovddasvástádussuorggis. Dasa lassin lea departemeanttain ovddasvástádus doaimmaide mat gusket olles álbmogii, muhto main sáhttet leat erenoamáš váikkuhusat sápmelaččaide.

Sámediggi lea ráđđehusa ovddimus premissabuvttadeaddji ja ságastallanbealli sámepolitihkas.

2.1 Sámedikki ja válljejuvvon áššesurggiid birra

Vuođđolága § 108 nanne ahte:

«Lea stáhta eiseválddiid geatnegasvuohta láhčit dili nu ahte sámi álbmot sáhttá sihkkarastit ja ovddidit gielas, kultuvrras ja servodateallimis.»

Dáinna vuođđolágamearrádusain leat Norgga eiseválddit geatnegahtton lágalaččat, politihkalaččat ja morálalaččat láhčit dili nu ahte sápmelaččat sáhttet ieža sihkkarastit ja ovddidit iežaset giela, kultuvrra ja servodateallima. Paragráfa addá sápmelaččaide aktiivvalaš rolla dan ektui ahte váras váldit iežaset beroštumiid, ja lea hábmejuvvon giela, kultuvrra ja servodateallima sihke suddjema ja ovdánahttima váste.

Sámediggi ásahuvvui geassemánu 12. beaivvi 1989 lága nr. 56 vuođul Sámedikki ja eará sámi riektegažaldagaid birra (sámeláhka). Sámelága ovdabargguin deattuhuvvui ahte Sámedikki váldi galgá sáhttit ovdánit, ja ahte galgá joatkevaččat árvvoštallojuvvot, gč. Od.prp. nr. 33 (1986–87) ja Innst. O. nr. 79 (1986–87). Viidásit eaktuduvvui ahte sápmelaččaide «addojuvvo mearkkašahtti iešmearridanvuoigatvuohta ja dadjamuš dakkár áššiin mat leat erenoamáš dehálaččat sámi kultuvrra sajádahkii, gč. Od.prp. nr. 33 (1986–87).

Sámelága ulbmila ja lága ovdabargguid mielde lea Sámediggi veahážiid mielde ožžon eanet dadjamuša áššiide mat gusket sámiide. Sámediggi lea máŋgga suorggis ožžon mearridanválddi áššiin mat gusket dušše, dahje eanas, sápmelaččaide. Seammás lea Sámediggi ožžon váikkuhanválddi go lea vejolašvuohta váikkuhit mearrádusaid buot áššiin mat Sámedikki mielde gusket sápmelaččaide, gč. sámelága § 2-1. Dasto lea stáhtas geatnegasvuohta ráđđádallat Sámedikkiin dainna ulbmiliin ahte olahit ovttaoaivilvuođa áššiin gos eiseválddit árvvoštallet doaimmaid dahje lágaid mat njuolga sáhttet váikkuhit sámi beroštumiid, gč. ILO-konvenšuvnna nr. 169 art. 6 ja Ráđđádallanprosedyraid stáhta eiseválddiid ja Sámedikki gaskka.

Bušeahttaoktavuođain lea Sámediggi ožžon eanet váikkuhanvejolašvuođa go Sámediggi lea váldán badjelasas ekonomalaš váikkuhangaskaomiid hálddašeami mat lea ásahuvvon nannet sámi kultuvrra, giela ja ealáhusovdánahttima. Sámediggi lea maid ožžon lasi ovddasvástádusa ja iešheanalašvuođa bušeahttaoktavuođain, go Sámediggi oaččui 1999 rájes lobi spiehkastit bruttobušehterenprinsihpas. Spiehkastatmearrádus vuođuštuvvui dainna mihttomeriin ahte Sámedikkis, álbmotválljejuvvon orgánan, galgá leat stuorát ovddasvástádus, friddjavuohta ja vejolašvuohta dahkat iežas vuoruhemiid stáhtabušeahta jahkásaš juolludemiid siskkobealde, gč. Vuođđolága § 108.

Sámediggi oaččui 2015:s juolludemiid Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeantta, Dálkkádat- ja birasdepartemeantta, Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta, Kulturdepartemeantta, Máhttodepartemeantta, Mánáid- ja dásseárvodepartemeantta, Eanandoallo- ja biebmodepartemeantta, Oljo- ja energiijadepartemeantta ja Olgoriikadepartemeantta bušeahtain.

Sámediggi hálddašii 2015:s oppalaččat 429,6 milj. ruvnno. Sámedikki doaibmagolut 2015:s ledje oktiibuot 140,8 milj. ruvnno. Sámediggi vuoruhii dáin ruđain bidjat 29,3 milj. ruvnno politihkalaš doibmii, mas stuorámus olggosgolut ledje dievasčoahkkimat, dievasčoahkkinjođihangoddi ja sámediggeráđđi. Hálddahuslaš olggosgolut ledje 111,5 milj. ruvnno 2015:s. Sámedikki gaskaoapmerehketdoallu čájeha ahte Sámediggi jugii oktiibuot 284,7 milj. ruvnno doarjjan iešguđetlágan ulbmiliidda. Sámedikki jahkerehketdoallu čájeha 4,1 milj. ruvnno sturrosaš badjelbáhcaga. Nettobušetterejuvvon doaibman sáhttá Sámediggi sirdit ovvta doaibmajagi bohtosiid čuovvovaš jahkái.

Sámediggi hálddaša maid lassijuolludemiid ja doarjagiid mat leat oktiibuot 9,9 milj. ruvnno. Dát ruđat juolluduvvojedje čuovvovaš ásahusaid bušeahtaid mielde: Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta (válgadutkan ja bargu suohkanreforpmain), Kulturdepartemeanta (tippenruđat), Olgoriikadepartemeanta (riikkaidgaskasaš bargu) ja Riikaantikvára.

Sámedikki hálddahusas ledje 142 jahkedoaimma juovlamánu 31. beaivvi 2015.

Ráđđehus mearridii njukčamánu 2015:s ahte Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta, ovttas eará departemeanttaiguin ja Sámedikkiin, galget árvvoštallat ovdamuniid ja hehttehusaid das go čohkke eanas dahje visot Sámedikki juolludemiid ovtta bušeahttakapihttalii ja ovtta bušeahttabostii. Gieldda- ja ođasmahttindepartemeanta lea Sámediggái sádden raportaevttohusa. Raporttas earret eará válddahuvvojit iešguđetlágan bušehterenmodeallat mat leat geavahuvvon Sámedikkis vuođđudeami 1989 rájes otnáža rádjái. Premissat maid stáhta ekonomiijanjuolggadusat vuođđudit Sámedikki juolludemiid geavaheami birra válddahuvvojit. Dasto čilgejuvvojit dálá gulahallanrutiinnat Sámedikki ja departemeanttaid gaskkas. Sámedikki fievrridanárvvu dáfus čilgejuvvo maid rámmastivrejumi birra, nu movt dát doaimmahuvvo suohkansuorggis ja fylkkamánniámmáhis. Raportaevttohusa maŋemus oasis čilgejuvvojit ovdamunit ja hehttehusat mat gusket molssaevttolaš modeallaide Sámedikki bušehteremis. Ráđđádallamat Sámedikki bušeahttaortnega vejolaš rievdademiid birra bohtet leat loahpalaš raportta vuođul.

2.2 Sámi gielat

Sámi gielaid gáhttemis ja nannemis lea stuora mearkkašupmi sámi kultuvrra ja eallinvuogi gáhttemii ja ovdánahttimii. Sámi gielat leat kulturguoddit ja leat dehálaččat sámi árvvuid ja máhtu fievrrideamis.

Riekti atnit sámi gielaid go deaivvada almmolašvuođain ja riekti oahppat sámegiela ja sámegillii leat muhtin dain deháleamos vuoigatvuođain mat sápmelaččain leat álbmogin. Riekti atnit sámi gielaid sáhttá maid váikkuhit ovttaskas olbmo riektesihkarvuhtii almmolašvuođas.

Sámedikkis lea guovddáš rolla go lea sáhka das ahte sámi gielaiguin bargat. Seammás lea Norgga eiseválddiin bajit ovddasvástádus. Lea stáhta ovddasvástádus fuolahit sámi gielaid gáhttema ja ovdáneami. Visot almmolaš doaimmain lea ovddasvástádus vuhtiiváldit sámi giellageavaheddjiid vuoigatvuođaid iežaset bargosuorggi siskkobealde. Kulturdepartemeanta lea dat fágadepartemeanta mas lea giellapolitihkalaš ovddasvástádus, ja mas lea bajitdási ja sektorrasttildeaddji ovddasvástádus hábmet, dulkot ja ovddidit giellapolitihkalaš mihtuid Norggas. Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas lea váldoovddasvástádus hálddašit giellanjuolggadusaid mat leat sámelágas ja das ahte ovttastahttit dan barggu mii lea Eurohpá lihtus guovllu- ja minoritehtagielaid ektui (minoritehtagielaidlihttu).

Sámediggi bijai 2015:s 74, 9 milj. ruvnno iešguđetlágan gielladoaimmaide. Ruhta juhkkojuvvui earret eará suohkaniidda ja fylkkasuohkaniidda sámegielaid hálddašanguovlluin, sámi giellaguovddážiidda, iešguđetlágan giellaprošeavttaide, stipeandan ohppiide geain lea sámegiella fágan joatkkaskuvllas ja Sámi Giellagáldui (Davviriikkalaš sámegiela fága- ja resursaguovddáš).

Čakčamánus 2014:s bijai ráđđehus, ovttas Sámedikkiin, lávdegotti geahčadit láhkaortnegiid, doaimmaid ja ásahusaid Norgga bealde sámi gielaid váste. Lávdegoddi buvttii oasseraportta suohkana geatnegasvuođaid ja struktuvrra birra mat gullet sámi gielaide guovvamánu 15. beaivvi 2016:s. Lávdegotti loahpalaš raporta buktojuvvo Gielda- ja ođasmahttindepartementii golggotmánu 10. beaivvi 2016:s. Ráđđehus áigu sámi giellalávdegotti raportta vuođul árvvoštallat, ja Sámedikkiin ráđđádallat, movt sámi gielaiguin galgá viidásit bargat. Áigeguovdilis doaimmat bohtet maid árvvoštallojuvvot suohkanreforpma hárrái.

Sámegielaid doaibmaplána lea čalmmustahttán sámi gielaid iešguđet servodatsurggiin, erenoamážit oahpaheamis ja oahpuin, almmolaš bálvalus- ja fuolahusaddimis ja maid sámi gielaid geavaheamis ja oainnusin dahkamis almmolaš oktavuođain. Doaibmaplána gustonáigi lea guhkiduvvon 2017 lohppii. Sámi gielaid doaibmabijuid viidáset organiseren árvvoštallojuvvo sámi giellalávdegotti raportta čuovvoleamis, ja ráđđádallamiin Sámedikkiin.

Sámi Giellagáldu – Davviriikkalaš sámegiela fága- ja resursaguovddáš, maid Norgga, Ruoŧa ja Suoma sámedikkit ásahedje 2013:s, lea oktasaš davviriikkalaš giellaorgána mas lea guovddážis gielladikšun, giellaovdánahttin ja terminologiijaovdánahttin. Ráđđehus sihkkarasttii Norgga oasi dan ruhtadeamis go lasihii Sámedikki bušeahta 2 milj. ruvnnuin 2015 stáhtabušeahtas. Dasa lassin de ruhtaduvvo dat guovddáš Interreg-ruđaiguin. (Interreg lea EU-prográmma mii ovddida sosiála ja ekonomalaš integrašuvnna riikkarájiid rastá regiovnnalaš ovttasbarggu bokte).

Kulturdepartemeanta attii 2015:s 150 000 ruvnno Norgga Biibbalsearvái jorgalan dihte biibbalčállosiid julevsámegillii. Juolludeapmi bođii ruđain mat ledje vurkejuvvon čuovvulan váste St.dieđ. nr. 35 (2007–2008) Ulbmil ja áigumuš (gielladieđáhus).

2.3 Sámi kultuvra ja kulturmuittut

Sámediggi lea dehálaš eavttuid biddji sámi dáidaga ja kultuvrra ovdánahttimis. Seammás lea maid našunála, guovllu ja báikkálaš eiseválddiin ovddasvástádus addit sámi kultuvrii buriid ovdánanvejolašvuođaid.

Kulturdepartemeantta juolludeamit sámi kulturulbmiliidda addojuvvojit ovddemustá stáhtabušeahta kap. 320 bokte Oppalaš kulturdoaimmat, poasta 53 Sámediggi. Juolludeami ulbmilin lea váikkuhit dasa ahte Sámediggi bargguinis olahivččii iežas váldomihtuid dáidda- ja kultursuorggis. 2015:s juolluduvvui bušeahttapoastta bokte 79 milj. ruvnno. Sámediggi atná daid ruđaid iežas vuoruheami mielde.

Sámedikki jahkedieđáhus čájeha ahte Sámediggi vuoruha kulturulbmiliid hui bajás. 2015:s juolludii Sámediggi 106,7 milj. ruvnno iešguđetlágan kulturulbmiliidda. Dán ruđas attii Sámediggi 79 milj. ruvnno doarjjan iešguđetlágan sámi kulturásahusaide, nu movt kulturviesut, kulturgaskkustanásahusat, teáhterat, festiválat ja museat. Muđui juolluduvvui 21,6 milj. ruvnno dakkár doaimmaide mat leat veahkkin dagaheame dáiddáriidda buriid rámmaeavttuid iežaset barggus, ja dan vuollái boahtá sámi dáiddáršiehtadus ja ohccivuđot ortnegat. Go Norsk Tipping AS jugii dietnasis 2014:s, de Sámediggi oaččui 2015:s 750 000 ruvnno doaimmaide mat bisuhit ja ovdánahttet erenoamáš sámi valáštallandoaimmaid. Sámediggi attii 2,2 milj. ruvnno doarjjan sámi valáštallandoaimmaide. Sámediggái lea dehálaš sihkkarastit sámi álbmogii eambbo iešguđetlágan sámi mediaid mat bidjet oidnosii sámi gielaid, kultuvrra ja servodateallima. 2015:s bijai Sámediggi 3,8 milj. ruvnno dan ulbmilii.

Lassin dan ruhtii mii biddjojuvvui kulturdoaimmaide, de attii Sámediggi 2015:s 9 milj. ruvnno girjerájusulbmiliidda/sámi girjebussiide.

Kulturdepartemeanta ja Sámediggi dollet ságastallančoahkkima hálddahusdásis guktii jagis sihkkarastin dihte diehtojuohkima ja buori ovttasbarggu.

2015:s addojuvvui 3 milj. ruvnno prošeaktaruhtan ođđa ovdaprošektii mii galgá bargat ođđa, unniduvvon prošeavttain hukset ođđa Saemien Sijte-vistti. Statsbygg oaččui barggu ođđa ovdaprošeavttain 2105:s, ja bargu lea dál jođus.

Nu movt eará guovddášfestiválat ge, de sirdojuvvui Riddu Riđđu-festivála ođđa festiváladoarjjaortnega vuollai mii gullá Norgga kulturfondii. Norgga kulturráđđi galgá ovdánahttit festiváladoarjjaortnega. Kulturdepartemeanta lea sihtán Norgga kulturráđi ráđđádallat Sámedikkiin daid osiid birra ortnegis mat gusket njuolga sámi beroštumiide.

Troandin suohkan, Lulli-Trøndelága fylkkasuohkan ja Sámediggi vuolláičálle 2015 čavčča ovttasbargošiehtadusa ahte searválaga lágidit 100-jagi doaluid ávvudan dihte vuosttaš sámi riikkačoahkkima. 2016 reviderejuvvon našunálabušeahtas addojuvvui 4 milj. ruvnno dán ulbmilii Kulturdepartemeantta ja Gieldda- ja ođasmahttindepartemeantta bušeahtaid bokte.

Sámi kulturmuittut leat dehálaččat identitehta- ja servodathuksemis olu sámi báikkálašservodagain. Kulturmuittut čalmmustahttet sámi kulturbirrasiid ja sámi leahkima, ja gaskkustit máhtu eallineavttuid, birgenstrategiijaid, resursageavaheami, oskkuid ja eanadatheivehemiid birra.

Sámedikkis lea ovddasvástádus sámi kulturmuittuid hálddašit. 2015:s addojuvvui 3,4 milj. ruvnno sámi kulturmuittuid gáhttenbargui Dálkkádat- ja birasdepartemeantta bušeahta bokte.

Riikaantikvára lea bidjan johtui prošeavtta identifiseret ja registreret buot sámi huksehusaid mat automáhtalaččat leat ráfáiduhtton. Mihttu lea ahte bargu galgá gárvánan ovdal 2017. Sámediggi lea huksehusregistrerema prošeaktajođiheaddji ja oaččui 2015:s 4,2 milj. ruvnno dan ulbmilii Riikaantikvára bušeahta bokte. Prošeavtta ferte geahččat Máhttodepartemeantta kulturmuitoprošeavttain ovttas mii lea jođus, man ulbmil lea oažžut buoret oppalaš gova das man olu ráfáiduhtton sámi kulturmuittut gávdnojit ja makkár stánddas dat leat. Sámediggi oaččui 2015:s 2 milj. ruvnno Riikaantikvára bušeahta bokte ráfáiduhtton ja suodjalanveara kulturmuittuid ja kulturbirrasiid gáhttemii ja sihkkarastimii.

Dálkkádat- ja birasdepartemeanta ja Sámediggi leat ovttaoaivilis das ahte lihkadeaddji 100-jagi rádji automáhtalaččat ráfáidahttit sámi kulturmuittuid sáhttá šaddat hástalussat oalle farga. Danne lea departemeanta, ovttasbarggus Sámedikkiin, bargagoahtán kulturmuitolága láhkarievdadusain dainna ulbmiliin ahte ásahit fásta ráfáiduhttináiggi. Ulbmil lea ovddidit láhkaevttohusa Stuoradiggái 2017:s.

Sámedikki evttohus Várjjat siidda bidjat Norgga tentatiiva listui nu ahte maŋŋel nammaduvvo Unesco máilmmiárbelistui, lea dábálaš bargovuogi mielde sáddejuvvon árvvoštallamii Unesco kulturárbbiid ráđđeaddi orgánii, Icomosai. Easka go evttohus lea dárkilit árvvoštallojuvvon, dahká ráđđehus oaivila ahte áigu go Norga bidjat evttohusa tentatiiva listui.

Pilohtaprošeakta Árbediehtu álggahuvvui Sámi Allaskuvllas 2008:s. Pilohtaprošeakta loahpahuvvui 2016 vuosttaš jahkebealis.

2.4 Ealáhusovdánahttin, biras ja areála

Norggas leat ollu variašuvnnat ja lea hui girjás riika. Iešguđet guovlluin riikkas leat iešguđetlágan hástalusat ja vejolašvuođat. Olmmošlohku, fárrendábit, ealáhusstruktuvra ja ealáhusovdánahttin váikkuha guovllu ovdánahttima. Ráđđehus geahččala fievrridit dakkár politihka mii láhčá dili árvoháhkamii ja dakkárin ahte livčče eambbo barggut buot beliin Norgga ekonomiijas. Sundvolden-julggaštusas lea ráđđehus dadjan ahte áigu vuoruhit gaskaomiid mat sáhttet nannet innovašuvnna ja ođđaceggemiid buot osiin riikkas.

Sámediggi bargá iežas gaskaoapmeortnegiid bokte dan ovdii ahte earret eará vuođđoealáhusat, kulturealáhusat ja sámi mátkeealáhus sáhttet ahtanuššat ja ovdánit. 2015:s juolludii Sámediggi oktiibuot 33,1 milj. ruvnno iešguđetlágan ealáhusulbmiliidda. Dáin ruđaid attii Sámediggi 6,2 milj. ruvnno dakkár doaimmaide mat gáhttejit ja ovdánahttet vuođđoealáhusaid. Sámediggi bijai 17 milj. ruvnno iešguđetlágan doaibmabijuide mat sáhttet movttiidahttit ásahit eambbo sámi dáiddár- ja kulturvuđot bargosajiid. Juolludeamit vuoruhuvvojedje eanas dakkár doaimmaide mat galget lasihit gánnáhahttivuođa, gálvvuid jođiheami ja rekrutterema duodjeealáhussii.

Ráđđehusa politihkalaš vuođđovuogádagas čuožžu ahte ráđđehus áigu buktit stuoradiggedieđáhusa boazodoalu ceavzilvuođa birra. Eanandoallo- ja biebmodepartemeanta álggii bargat ođđa stuoradiggedieđáhusain boazodoallopolitihka birra 2015 giđa. Eanandoallo- ja biebmodepartemeanta doalai 2015 čavčča čoahkkimiid visot boazoguohtunguovlluin, viđain davimus fylkkamánniin ja Boazodoallostivrrain dan váste vai buktet cealkámušaid dieđáhussii. Vuosttaš álgo ráđđádallančoahkkin Sámedikkiin ođđa stuoradiggedieđáhusa birra dollojuvvui geassemánu 3. beaivvi 2016:s. Stuoradiggi galgá meannudit dieđáhusa 2017 giđa.

Boazologu heiveheami dáfus osiin Finnmárkkus leat dál eanas boazologut mearriduvvon dásis. Maŋŋel viiddis barggu boazologu unnidemiin, lea hirbmat dehálaš ahte boazolohku gustojeaddji guovlluin ii fas lassán. Stuoradiggi mearridii dan vuođul geassemánu 2016 rievdadit boazodoallolága § 60, mii šattai gustovažžan suoidnemánu 1. beaivvi 2016:s. Láhkarievdadus mielddisbuktá dan ahte fylkkamánnis lea láhkavuođđu mearridit bajimus boazologu juohke siidaoassái go leat erenoamáš ákkat dasa.

Davviriikkalaš ministerráđis Suomas geassemánu 30. beaivvi 2016:s dollojuvvui čoahkkin Ruoŧa giliidministara ja Norgga eanandoallo- ja biebmoministara gaskkas viidásit barggu birra ratifiseret ođđa Norgga-Ruoŧa boazoguohtunkonvenšuvnna. 2016 giđa guorahallojuvvojedje Ruoŧa bealde muhtin gažaldagat ođđa konvenšuvnna oktavuođas, earret eará juridihkalaš čuolmmat. Guorahallan sáddejuvvo gulaskuddamii Ruoŧas 2016 čavčča. Norgga bealde dovddahit ahte dálá dilli lea hui unohas, ja ahte lea hoahppu oažžut ođđa konvenšuvnna. Ruoŧas leat maid cealkán ahte ođđa konvenšuvdna ferte ratifiserejuvvot jođáneamos lági mielde.

2014 eanandoallošiehtadusas heaittihuvvui dat ortnet ahte sirdit Eanandoalu Ovdanahttinfoandda bokte ruđaid Sámedikki ealáhusulbmiliidda 2015 rájes. Ruhta galggai movttiidahttit ealáhusovdáneapmái eanandoalus sámi guovlluin, ja galggai adnot bissovaš investeren- ja ovdánahttindoaimmaide. Dát heaittiheapmi lei oassin stuorát álkidahttinbarggus man ulbmil lei unnidit doarjjaoažžuid logu eanandoallošiehtadusas. Dán suorggis ledje máŋga ortnega regionála dásis mat belohahkii bohte dán ortnega sadjái, nu go investeren- ja fitnodatovdánahttinruđat maid Innovašuvdna Norga hálddaša, ja čielggadan- ja heivehanruđat maid fylkkamánni hálddaša.

Árktalaš eanandoallu lei golmma jagi prošeakta 2012–2014 áigodagas. Dán áigodagas várrejuvvui 9 milj. ruvnno eanandoallošiehtadusas, mii hálddašuvvui oktasaš prográmmaáŋgiruššamin mainna Davvi-Norgga golbma fylkkamánneámmáha, Sámediggi, riikkaoasi ealáhusorganisašuvnnat ja Nordlándda fylkkasuohkan ovttasbarge. Ruđaid ulbmil lei veahkehit árktalaš kvalitehta ovdánahttima ja ávkkástallama vai davviguovlluid eanandoalus šaddá gilvoovdamunni. Ruđaid juolludeapmi lei Árktalaš eanandoalu ovdánahttinprográmma bokte, maid Davvi-Norgga eanandoalloráđđi lei ovddidan. Oktiibuot 24 prošeavtta ožžo doarjaga árktalaš eanandoalu váste. Prošeavttas deattuhuvvui nannet buvttademiid mat leat dábálaččat árktalaš eanandoalus, ja mat sáhttet leat oktasaš árktalaš mearkagálvvu oassin. Boazodoallu váldojuvvui fárrui áŋgiruššamii, ja hábmejuvvojedje ovttastahttin-/ovttasdoaibmaarenat árktalaš eanandoalu áŋgiruššama várás.

Dálkkádat- ja birasdepartemeanta ja Sámediggi leat gulahallan Dieđ. St. 14 (2015–2016) Luondu eallima váras – Norgga luondduvalljivuođa doaibmaplána barggadettiin. Sámediggi ja ráđđehus leat árvvoštallan ahte dieđáhusas eai leat evttohusat doaimmaide mat váikkuhit sámi beroštumiide. Go dieđáhusa galgá konkrehta váikkuhangaskaomiin čuovvulit, gustojit dábálaš ráđđádallanbargovuogit, ovdamearkka dihte guovllusuodjalus luondduvalljivuođalága mielde.

Sámediggi searvvai Norgga delegašuvdnii dálkkádatkonferánsii Parisas (COP 21). Áiggis mii lei ráddjejuvvon Norgii alldási oasis oaččui Sámediggepresideanta sátnevuoru gos son čalmmustahtii sámi geahččanguovlluid dálkkádatrievdademiid hárrái.

Ráđđehus áigu sihkkarastit boraspirešlájaide eallinnávccalaš náli boraspiresoahpamuša mielde, seammás go geahččala unnidit riidodási. Dan dihte ohcaluvvo eanemus lági mielde dohkkeheapmi das movt boraspiret hálddašuvvojit. Boraspirehálddahusas lea alla gearggusvuohta vai sihkkarastá ahte sáhttá beaktilit jávkadit boraspiriid mat sáhttet vahága dahkat.

Njukčamánu 18. beaivvi 2016 buvttii ráđđehus Dieđ. St. 21 (2015–2016) Gumppet Norgga luonddus mii lea gumppiid ođđa nállemihtu ja gumpeguovllu juohkima birra. Stuoradiggedieđáhusa buktima ovdal čađahuvvojedje ráđđádallamat Sámedikkiin ja Norgga Boazosámiid Riikkaservviin ráđđehusa evttohusa birra ahte rievdadit gumpehálddašeami. Sámediggi, Norgga Boazosámiid Riikasearvi ja Dálkkádat- ja birasdepartemeanta ledje ovttaoaivilis ahte ledje buorit ja konstruktiivvalaš ráđđádallamat, ja ahte buohkat ledje geahččalan olahit ovttaoaivilvuođa. Sámediggi ja Dálkkádat- ja birasdepartemeanta leigga eanas ovttaoaivilis visot čuolmmaid dáfus, gumpenállemihtu ja gumpeguovllu birra maid. Dieđáhusa buktima maŋŋel gesii goitge Sámediggi ráđđádallanovttaoaivilvuođa ruovttoluotta das mii guoská gumpeguovlluid viidodahkii davvin. Stuoradiggi mearridii geassemánu 6. beaivvi 2016 ođđa nállemihtu gumppiide ja ođđa ráddjejumiid gumpeguovlluide, gč. Innst. 330 S (2015–2016).

Sámediggi buktá jámma vuostecealkámušaid konsešuvdnaohcamiidda maid Norgga čázádat- ja energiijadirektoráhtta (NČE) lea meannudeame. Vuostecealkámušat leat máŋgii doalahuvvon dainna ákkastallamiin ahte albma ráđđádallamat eai leat čađahuvvon. Sámedikki váldovuostecealkámuš lea ahte konsešuvdnaáššis ii leat ovddiduvvon evttohus čovdosii, ja ahte Sámedikkis ii leat doarvái diehtu man vuođul ráđđádallá ášši loahppabohtosa birra. Ráđđehus lea ovttaoaivilis das ahte mihttu olahit ovttaoaivilvuođa, sáhttá olahuvvot dušše jus stáhta eiseváldi dovddaha lea go mielas, ja guđiid eavttuid vuođul sáhtášii, dohkkehit konsešuvdnaohcama. Ráđđehus nannii Dieđ. St. 25:s (2015–2016) Fápmu rievdadit – Energiijapolitihkka 2020 rádjái ahte ráđđádallamat Sámedikkiin galge ovttastahttojuvvot konsešuvdnaáššiid vuostecealkinvuogádagain. Dákkár ovttastahttimin loahpahuvvo Sámedikki vuostecealkámuš konsešuvdnaohcamii vuostecealkámuščoahkkimin gos ášši guorahallojuvvo rahpasit ja dainna ulbmiliin ahte olahit ovttaoaivilvuođa. Ovdal go NČE dahká mearrádusa áššis dahje addá árvalusa departementii stuorát áššiin, de ferte Sámediggi oahpásnuvvat mearrádusa álgoevttohusa sisdollui, vai sáhttá árvvoštallat doalahit go vuostecealkámuša. Ráđđádallamat departemeanttain álkiduvvojit dieinna lágiin olu.

2.5 Bálvalusat ássiide

Min buresbirgenservodagas lea vuođđun dat ahte olmmoš lea oadjebas dan ala ahte oažžu veahki ja ovddasmorraša go dárbbaša. Lea almmolaš ovddasvástádus sihkkarastit buriid bálvalusaid buohkaide. Ráđđehus áigu sihkkarastit dásseárvosaš bálvalusaid olles álbmogii, beroškeahttá gos orrot ja makkár giella ja kultuvrralaš duogáš lea.

Sámediggi lea guovddáš ságastallanbealli stáhta, guovllu ja báikkálaš eiseválddiiguin geain lea ovddasvástádus bálvalusaid fállat sámi álbmogii.

Sámediggi oaččui 2015:s juolluduvvot 5,4 milj. ruvnno Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeantta bušeahta bokte. Juolludeapmi gokčá Sámedikki hálddahuslaš goluid mat leat Sámedikki dearvvašvuođa- ja sosiálaossodagas, ja veahkeha Sámedikki buktit árvalusaid guovddáš eiseválddiide ja gulahallat dearvvašvuođaásahusaiguin. Ruđat gokčat maid doarjaga iešguđetlágan dearvvašvuođa- ja fuolahusprošeavttaide. 2015:s jugii Sámediggi 2,9 milj. ruvnno dákkár doarjagiid várás.

Ráđđehus buvttii miessemánu 2015 Dieđ. St. 26 (2014–2015) Boahtteáiggi vuođđodearvvašvuođabálvalus. Dieđáhus lea evttohusaid birra movt suohkanlaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa sáhttá ovddidit vai gokčá dálá ja boahtteáiggi hástalusaid. Dieđáhusas čuožžu doaimmaid birra maiguin galgá heivehit suohkanlaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa máŋggafágalažžan ja ollislažžan. Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanttas ja Sámedikkis ledje golbma čoahkkima dieđáhusa čálidettiin. Dieđáhusas čuožžu earret eará ahte: «Sámi geavaheddjiid berre geahččalit várás váldit buot dásiin pasieanta- ja geavaheddjiidmielváikkuheamis. Suohkanat gos leat sápmelaččat sáhttet sihkkarastit ahte sámi geavaheddjiid vásáhusat ja beroštumit gullojit ja vuhtiiváldojuvvojit dan bokte ahte leat ovddastuvvon iešguđet geavaheddjiidráđiin. Sámi geavaheddjiin sáhttet maid leat dehálaš vásáhusat mat leat ávkin ovttaveardásašbarggus.» Dieđáhusas lea maid okta kapihtal mii lea vuđolaččat sámi álbmoga bálvalusaid birra. Dán kapihttalis čilgejuvvo dálá dili stáhtus, ja das čilgejuvvojit soames hástalusat maid sámi álbmot deaivá dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas. Muđui čilgejuvvo oanehaččat makkár rolla ja vejolašvuohta Sámedikkis lea váikkuhit dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa mii addojuvvo sámi álbmogii, ja das namuhuvvojit golbma čuovvolandoaibmabiju.

Dieđ. St. 19 (2014–2015) Álbmotdearvvašvuođadieđáhus – Hálddašeapmi ja vejolašvuođat buktojuvvui njukčamánu 2015:s. Dieđáhusa barggadettiin čađahuvvui ráđđádallančoahkkin departemeantta ja Sámedikki gaskkas. Departemeanta deattuha dieđáhusčállosis ahte: «Suohkanat galget plána- ja huksenlága mielde vuhtiiváldit sámi servodateallima ja suohkanat dárbbašit máhtu sámi álbmoga birra. Álbmotdearvvašvuođainstituhtta áigu searválaga Sámi dearvvašvuođa guovddážiin árvvoštallat movt data, mii boahtá dearvvašvuođa- ja eallindilleiskkadeamis mii čađahuvvui davvin suohkaniin gos orrot sihke sápmelaččat ja dáččat (Saminor), sáhttá adnot vuođđun sámi dearvvašvuođa birra gaskkustit máhtu. Dasa lassin lea maid áigeguovdil geahčadit eará vejolašvuođaid vai oažžut oidnosii data sámi dearvvašvuođa birra.»

Ráđđehus buvttii skábmamánu 2015:s buoridanplána gárrenmirkosuorggi birra 2016–2020, gč. Prop. 15 S (2015–2016). Plánas addojuvvo oppalašgovva gárrenmirkosuorggi boahttevaš váldohástalusaid birra ja das leat maid strategiijat movt galgá hástalusaiguin birget sihke oanehis áiggi ja guhkes áiggi dáfus. Plána vuođđostrategiijain lea maid mearkkašupmi sámi álbmogii. Sámediggi ja Sámi našuvnnalaš gealboguovddáš – psyhkalaš dearvvašvuođasuddjen ja gárrendilli (SANAG) bukte čálalaš cealkámušaid go plánain bargojuvvui. Máŋga dáin cealkámušain leat plánas mielde.

Juovlamánus 2015 almmuhii Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta Demeansaplána 2020. Plána ulbmil lea hábmet servodaga mii fuolaha ja váldá searvái olbmuid geain lea demeansa. Plána oppalaš doaimmain boahtá leat mearkkašupmi sámi álbmogii. Plánain barggadettiin bovdii Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta Sámedikki čoahkkimii demeansaplána birra. Departemeanta ovddidii čoahkkimis ahte Sámediggi sáhtii hástit eanet čoahkkimiidda jus lea dárbu. Máŋga gulaskuddancealkámuša maid Sámediggi buvttii leat mielde plánas.

Ráđđehus nammadii golggotmánu 2. b. 2015 lávdegotti mii galgá guorahallat movt stáhtalaš eaiggátvuođa spesialistadearvvašvuođabálvalussii sáhttá organiseret. Lávdegoddi galgá čielggadit molssaevttolaš modeallaid dasa movt stáhta sáhttá organiseret eaiggátvuođa buohcciviesuide. Lávdegoddi galgá maid árvvoštallat dearvvašvuođaregiovnnaid juogu ja man olu dearvvašvuođafitnodagat berreše leat. Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta lea deattuhan ahte ovddasteddjiin lea buorre dearvvašvuođafágalaš máhttu, stivrenmáhttu ja geavaheddjiidmáhttu go bidje lávdegotti oktii. Lávdegoddi boahtá bovdet olggobealde olbmuid dárbbu mielde, vai vuhtiiváldá Sámedikki.

Ráđđehusa ođđa doaibmaplána «Oadjebasvuohta, máŋggabealatvuohta, rabasvuohta» mii lea vealaheami vuostá seksuála soju, sohkabealidentitehta ja sohkabealovdanbuktima dihte, almmuhuvvui 2016 geasi, ja galgá gustot 2017 rájes 2020 rádjái. Sierra teakstaoasis plánas namuhuvvojit lesbat, homofiillat, bifiillat ja transseksuálat geain lea sámi duogáš. Olu doaimmat dán doaibmaplánas leat maid relevánttat sámi birrasiin ja joavkkuin, gč. doaimmaid báikkálaš/regiovnnalaš eiseválddiid ja bargoeallima dáfus. Eiseválddit áigot álggahit ovttasbarggu Sámedikkiin ja sámi institušuvnnaiguin dainna ulbmiliin ahte joatkit ja ovddidit doaimmaid mat sáhttet veahkehit nu ahte lesbat, homofiillat, bifiillat ja transseksuálat geain lea sámi duogáš dovdet eanet rabasvuođa ja searvadahttima.

2016 čavčča áigu ráđđehus buktit strategiija vašálaš cealkámušaid vuostá. Sámediggi lea bovdejuvvon searvat ráđđehusa referánsajovkui vašálaš cealkámušaid hárrái. Sámediggi lea buktán cealkámušaid strategiijai.

Ráđđehus almmuhii njukčamánu 4. b. 2016 Dieđ. St. 17 (2015–2016) Oadjebasvuohta ja fuolaheapmi – Biebmoruoktu mánáid dihte. Mánáid- ja dásseárvodepartemeanttas lei jámma oktavuohta Sámedikkiin dieđáhusain barggadettiin.

Bures heivehuvvon oahpahusfálaldat sámi ohppiide lea mearrideaddjin sámi gielaid boahtteáiggis. Dat go ohppiin lea riekti oažžut oahpahusa sámegielas ja sámegillii lea dehálaš eaktun das go sámi gielaid galgá ovdánahttit ja ealáskahttit hupmangiellan ja čállingiellan. Dasa lassin de vuođđooahpahus sámi álbmogii dagaha ahte lea álkit válljet alit oahpu iežas gillii.

Sámedikkis lea váldi oahpahussuorggis ja dat boahtá ovdan ovddemustá oahpahuslágas § 6-4. Sámedikkis lea earret eará ovddasvástádus hábmet sámegielaid oahppoplánaid vuođđoskuvlla ja joatkkaoahpu oahpahusa várás.

Sámediggi oaččui 2015:s 40 milj. ruvnno doarjjan sámi vuođđooahpahussii ja 15,6 milj. ruvnno doarjjan mánáidgárdefálaldahkii Máhttodepartemeantta bušeahta bokte. Oasi Máhttodepartemeantta juolludeamis ani Sámediggi hálddahuslaš olggosgoluide mat leat Sámedikki bajásšaddan- ja oahpahusossodagas. Sámediggi jugii 25 milj. ruvnno iešguđetlágan vuođđooahpu doaimmaide, eanas dasa ahte ovdánahttit ja buvttadit sámi oahpponeavvuid. 2015:s joatkkaskuvllaid dásis vuoruhuvvojedje oahpponeavvut golmma sámi gillii davvisámegiella, lullisámegiella ja julevsámegiella. Vuođđoskuvllaid dásis vuoruhuvvojedje fágaidrasttildeaddji oahpponeavvuid mat leat temáid giela ja kultuvrra birra. Sihke oahppit, váhnemat ja skuvlaeaiggádat váldet oktavuođa Sámedikkiin sámegieloahpahusa birra, ja Sámediggi fállá dieđuid ja bagadallamiid. Eatnasat váldet oktavuođa sámegieloahpahusa fálaldagaid ja organiserema birra. Sámediggi juolludii oktiibuot 11,3 milj. ruvnno dakkár doaimmaide mat sáhttet leat veahkkin dasa ahte sámi mánáidgárddiin lea alla kvalitehta.

Máhttodepartemeanta lea váldán Sámedikki mielde NÁČ 2015:2 Gullat muhtin oktavuhtii čuovvoleapmái, mas leat evttohusat doaimmaide movt hábme buori psykososiála skuvlabirrasa ohppiide, ja movt eastada ja duste givssideami skuvllas.

Sámediggi lea maid árrat searvan Dieđ. St. 28 (2015–2016) Fága – čiekŋudeapmi – ipmárdus bargui, mii lea NÁČ 2015: 8 Boahtteáiggi skuvla čuovvoleapmi. Dieđáhusas ráđđehus buktá evttohusaid movt sáhttá vuođđoskuvlla ja joatkkaskuvlla fágaid ođasmahttit. Ulbmil lea buoridit ohppiid oahppama ja ipmárdusa. Fágaid sisdoallu galgá leat relevánta ohppiide ja galgá láhčit buori dili viidásit ohppui ja aktiivvalaš bargo- ja servodateallimii. Maiddái oahppoplánadahkosa oppalaš oassi galgá ođastuvvot. Ođđa oppalaš oassi galgá čielggadit skuvlla árvovuođu dainnalágiin ahte oahpahuslága ulbmilparagráfa čilgejuvvo dárkilit, ja galgá láhčit dili nu ahte olles oahppoplánadagus geavahuvvo aktiivvalaččat skuvlaárgabeaivvis. Máhttodepartemeanta lea ráđđádallan Sámedikkiin barggadettiin dieđáhusain. Dieđáhusas deattuhuvvo ahte departemeanta áigu váldit Sámedikki searvái olles prosessii fágaođasmahttimiin ja oppalaš oasi ođasmahttimiin.

Máhttodepartemeanta diehtá ahte Sámediggi háliida ahte oahpahusláhka ja friddjaskuvlaláhka rievdaduvvošedje. Ohcaluvvon rievdadusat leat stuorrát ja leat hui čavga bušeahtas gitta. Sámediggi čájeha iežas jahkedieđáhusas ahte sii leat bivdán ráđđádallamiid Máhttodepartemeanttain áššis láhkarievdadanevttohusa birra mii attášii joatkkaskuvlaohppiide rievtti friddja válljet skuvlla fylkkarájiid rastá. Máhttodepartemeanta mearkkašahttá ahte láhkaášši lei friddjabut skuvlaválljema birra, ja ahte Sámediggi bivddi ráđđádallamiid ášši láhkaásahusbarggu oktavuođas.

2016 bušeahtas evttohii ráđđehus heaittihit Gaska-Norgga Sámeskuvlla 2016 čavčča rájes. Reviderejuvvon našunálabušeahta meannudeami oktavuođas mearridii Stuoradiggi ahte skuvlajođiheapmi galgá bisuhuvvot 2016–2017 skuvlajagi dan botta go vuordá eará organiserema.

Árra ja buorre giellamovttiidahttin lea mearrideaddji dasa movt sámi mánát ovdánahttet ja doalahit sámegiela. Sámediggi lea čalmmustahttán Máhttodepartementii man dehálaš lea nannet lága bokte dan ahte buot mánáin geat dan háliidit, lea riekti sámi mánáidgárdefálaldahkii, beroškeahttá gos riikkas sii orrot.

Stuoradiggi lea ovtta sáddejuvvon evttohusas bivdán ráđđehusa árvvoštallat ahte galgá go leat geatnegahtton fállat sámegielat mánáidgárddi go leat unnimusat logi máná suohkanis geat dáhttot dan, maiddái daid suohkaniin mat eai gula giellahálddašanguovlluide, gč. Prop. 1 S (2013–2014) Stáhtabušeahtta 2014 (bearaš- ja kulturlávdegoddi). Máhttodepartemeanta áigu ášši čuovvulit dan oktavuođas go bargá mánáidgárddiid njuolggadusmearrádusaid rievdademiiguin, ja maid sámi giellalávdegotti raportta vouđul (gč. čilgehuse kapihttalis 2.2 Sámi gielat).

Máhttodepartemeanta lea ráhkadeame ođđa rámmaplánaid mánáidgárddi sisdoalu ja bargguid birra. Ođđa rámmaplána biddjojuvvo fápmui 2016/2017 mánáidgárdejagi rájes. Departemeanttas lea buorre ja konstruktiivvalaš ovttasbargu Sámedikkiin rámmaplánabarggu oktavuođas.

Ráđđehus buvttii 2016 giđa Dieđ. St. 19 (2015–2016) Áigi stoahkat ja oahppat. Ráđđehus háliida nannet sámi mánáidgárdefálaldaga, ja Stuoradiggi doarjjui dan ahte ođđa rámmaplána galgá čalmmustahttit ja čielggadit geatnegasvuođa mii suohkaniin lea addit sámi mánáide mánáidgárdefálaldaga mas sámi giella ja kultuvra lea vuođđun. Ráđđehus áigu muđui, ovttas Sámedikkiin, movttiidahttit iešguđetlágan doaimmaide mat nannejit sámi gielaid ovdánahttinbarggu. Galgá maid leat ovttasbargu gelbbolašvuođa- ja rekrutterendoaimmaid dáfus. Muđui lea Stuoradiggi bivdán ráđđehusa ráhkadit evttohusaid dasa movt mánáidgárdelága sáhtášii rievdadit dainnalágiin ahte sihkkarastá ahte sihke almmolaš ja priváhta mánáidgárdebargit máhttet dárogiela, ja ahte sámi mánáidgárdebargit máhttet sámegiela. Departemeanta čuovvula dáid áššiid láhkabarggus.

Gielddus hálddašanorgánain geavahit mánáid dulkan bođii fápmui suoidnemánu 1. beaivvi 2016. Gielddus mielddisbuktá ahte hálddašanláhka rievdaduvvo (ođđa paragráfa 11e). Mánát eai galgga, lága mielde, geavahuvvot dulkan dahje eará diehtogaskkusteapmái hálddahusaid ja olbmuid gaskka geat eai máhte dárogiela doarvái bures. Gildosis sáhttá spiehkastit dakkár diliin go lea dárbu hehtten dihte jápmima dahje duođalaš dearvvašvuođavahága, dahje jus lea dárbu eará heahtedili geažil. Gielddus guoská gaskkusteapmái sihke dárogiela, sámegiela ja eará gielaid gaskka, ja seavagieladulkoma dáfus.

Ráđđehus lea bargame čuovvolit NAČ 2014: 8 Dulkon almmolaš sektoris – gažaldat riektasihkarvuođa ja dásseárvvu birra, earret eará dan bokte ahte geahččaladdat ja kvalifiseret eanet dulkkaid. Ráđđehus lea mearridan bargagoahtit sierra dulkalágain. Láhkaevttohus mielddisbuktá geatnegasvuođa almmolaš sektoris geavahit dulkkaid geain lea gelbbolašvuohta. Láhka galgá čielgasit ovdanbuktit almmolaš eiseválddiid ovddasvástádusa bagadallat ja dieđuid addit buot ássiide.

Kriminálafuolahus lea ovttasbarggus Sámedikkin ráhkadan doaibmabidjoplána buori ja dásseárvosaš ráŋggáštusčađaheami birra sámi čohkkájeddjiide ja dubmehallon olbmuide. Plána mearriduvvui ja fápmuibiddjojuvvui guovvamánu 13. b. 2014, ja čađahuvvo ain dál. Kriminálafuolahusa davvi regiovnnas lea ovddasvástádus čađahit doaibmabidjoplána ja raporteret Kriminálafuolahusdirektoráhtii (KDI). Regiovdnahálddahus ráhkada maid jahkásaš doaibmaplánaid doaibmabidjoplánaid čađaheami birra. Doaibmabidjoplánas leat njeallje áŋgiruššansuorggi: 1) sihkkarastit gielalaš vuoigatvuođaid čohkkájeddjiide ja dubmehallon olbmuide, 2) joatkit ovddidit buorredássásaš árgabeaivvi giddagasas ráŋggáštusčađaheamis, 3) rekrutteret eanet bargiid kriminálafuolahussii geain lea sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta ja 4) lasihit riidočoavdinráđi áššemeannudangeavaheami ráŋggáštusčađaheamis. 2015:s čađahuvvojedje máŋga doaimma, earret eará jorgaluvvojedje dát čállosat davvisámegillii: gihpa giddagasbargioahpu birra, galledanrutiinnat, guossediŋgonskovit, mállet ja diehtojuohkinčállosat. Romssa ja Finnmárkku friddjafuolahuskantuvrra Girkonjárgga-ossodagas lea šiltejuvvon davvisámegillii, dulkafálaldat ja individuála ságastallanfálaldat eatnigillii sámi čohkkájeddjiide ja dubmehallon olbmuide leat ásahuvvon, sámi álbmotbeaivi čalmmustuvvo, čohkkájeaddjit besset čuovvut sámi ođđasiid rádios, tv:s ja aviissain, doaibmafálaldat «máŋggageavahanlatnja» lea ásahuvvon Romssa giddagassii gos sámi duodjedoaimmat leat guovddážis, Čáhcesullo musea ja Čáhcesullo giddagas leat čađahan logaldallamiid ja čájáhusaid čohkkájeddjiide, aspirántasisaváldin lea almmuhuvvon sámi aviissain sámegillii, ja guokte sámegielat aspirántta leaba sisaváldojuvvon Kriminálafuolahusa oahppoguovddážii (KRUS).

2.6 Suohkanreforbma ja sámi beroštumiid vuhtiiváldin

Stáhtas lea bajimus ovddasvástádus sihkkarastit ahte sápmelaččat álgoálbmogin ja minoritehtan váldojuvvojit vuhtii. Seammás atná stáhta vuođđun dan ahte suohkanat ja fylkasuohkanat ieža čuovvulit áigeguovdilis geatnegasvuođaid sámi álbmoga ektui.

Mihttun suohkanreforpmain leat buorit ja seammadássásaš bálvalusat ássiide, oppalaš ja ovttastuvvon servodatovdáneapmi, nana bistevaš ja ekonomalaš gievrras suohkanat ja nannejuvvon báikkálašdemokratiija. Ráđđehus áigu unnidit dan vuogi ahte stáhta stivre suohkaniid bienasta bitnii. Suohkanreforbma galgá addit suohkanstivrraide eambbo dadjamuša dain diliin mat leat dehálaččat ássiide. Stuorát suohkanat sáhttet oažžut eambbo doaimmaid ja váldit eambbo ovddasvástádusa go dálá suohkanat, ja dat sáhttá ges dalle dagahit ahte sámevuohta eambbo boahtá eambbo oidnosii ja nannejuvvo.

Ráđđehusa bealis lea dehálaš váldit vára sámi gielain. Ja lea dehálaš sámi giellageavaheddjiid ektui ahte sidjiide ii šatta heajut dilli danne go suohkaniid earáládje juhket. Sámediggi oaččui 2015:s 600 000 ruvnno Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta bušeahta bokte vai sáhttá suohkanreforpmas veahkehit suohkaniid mat leat olggobealde ja siskkobealde sámi gielaid hálddašanguovllu.

Sámi giellalávdegoddi buktá iežas loahpalaš raportta golggotmánu 10. beaivvi 2016:s (gč. čilgehusa kapihttalis 2.2 Sámi gielat). Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta áigu árvvoštallat áigeguovdilis doaimmaid suohkanreforpma barggu hárrái. Ráđđehus boahtá dahkat oaiviliid jearaldagaide mat gusket láhkaortnegii ja sámi gielaid hálddašanguvlui maŋŋel go lávdegoddi lea ovdanbuktán guorahallama 2016 golggotmánu. Vejolaš čovdosat bohtet ráđđádallojuvvot Sámedikkiin.

Ráđđehus deattuha láhčit dili dakkárin ahte šaddet buorit suohkanlaš proseassat, vai sápmelaččat besset leat mielde, ja vai ožžot duohta váikkuhanvejolašvuođa go suohkaniin dahkkojuvvojit mearrádusat. Sámi vuoigatvuođalávdegotti čielggadeami, NÁČ 2007: 13 čuovvoleapmin árvvoštallá dál departemeanta movt sápmelaččaid beroštumiid sáhttá buoremus lági mielde vuhtiiváldit suohkanlaš ja fylkkasuohkanlaš dásis. Dieđáhusas Dieđ. St. 22 (2015–2016) Ođđa álbmotválljen regiovnnat – rolla, struktuvra ja doaimmat boahtá ovdan ahte departemeanta bargá evttohusa čuovvolemiin dainna ulbmiliin ahte lága bokte nannet stáhta eiseválddiid, fylkkasuohkaniid ja suohkaniid ráđđádallangeatnegasvuođa. Bargu dahkkojuvvo ovttasráđiid Sámedikkiin ja KS:in. Dás geahčadit earret eará dan movt ráđđádallamat galget čađahuvvot suohkanlaš dásis, ja man muddui dálá ortnegat vuhtiiváldet sápmelaččaid rievtti váikkuhit mearridanproseassain, omd. dat mii čuožžu plána ja huksenlágas mieldemearrideami gáibádusas ja Sámedikki vuosteákkaid cealkinválddi birra.

2.7 Ráđđádallamat

Prosedyrat das movt ráđđádallamat gaskal eiseválddiid ja Sámedikki galget leat, lea okta dain deháleamos rámmain sihkkarastit sápmelaččaide álbmotrievttalaš rievtti oassálastit dain áššiin mat sidjiide gullet.

Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta juogada Sámedikki oainnu das ahte ráđđádallanprosedyrat leat nannen ovttasdoaimma ja ovttasbarggu stáhta eiseválddiid ja Sámedikki gaskka.

2.7.1 Ráđđádallanprosedyraid geavaheapmi

Šiehtadus prosedyraid birra go lea sáhka ráđđádallamiin gaskal eiseválddiid ja Sámedikki dahkkojuvvui 2005 miessemánu. Ráđđehus lea iežas politihkalaš vuođus «Sundvolden-julggaštusas» cealkán ahte ráđđádallanortnet Sámedikkiin galgá bisuhuvvot. Ráđđádallamat galget leat duohta ráđđádallamat ja dat galget čađahuvvot dainna mihtuin ahte olahit ovttaoaivilvuođa. Ja ráđđádallamat orrot aivve buorebun šaddame. Sihke Sámediggái ja eiseválddiide lea buorre go mii geahččalit ovttas olahit ovttaoaivilvuođa dakkár áššiin mat gusket sápmelaččaid beroštumiide. Ráđđehus vásiha dan ahte ráđđádallanortnet lea duddjon olbmuide eambbo ipmárdusa sámi servodaga dillái ja dárbbuide.

Eiseválddiin lea geatnegasvuohta ráđđádallat Sámedikkiin go lea sáhka ráhkadit lágaid dahje hálddahuslaš doaibmabijuid mat njuolgga sáhttet váikkuhit sámi beroštumiide. Go galgá čilget movt sámiid beroštumiide váikkuha, de lea dehálaš ahte lea buorre ságastallan guoski eiseválddiid ja Sámedikki gaskkas. Eiseválddit deattuhit Sámedikki árvvoštallamiid go lea sáhka das ahte váikkuhit go muhtin áššit sápmelaččaide ja sápmelaččaid beroštumiide njuolga, nu ahte sáhttá šaddat ráđđádallangeatnegasvuohta

Lea dehálaš doalahit buori ságastallama Sámedikkiin maid dakkár áššiin gos ii leat ráđđádallangeatnegasvuohta. Máŋggat departemeanttat leat ásahan čoahkkináiggiid Sámedikkiin. Dakkár fásta čoahkkimat addet sihke Sámediggái ja departemeanttaide dehálaš evttohusaid ja dat leat mielde nanneme ovttasbarggu gaskal departemeanttaid ja Sámedikki.

Sámi vuoigatvuođalávdegoddi lea NÁČ:s 2007: 13 evttohan ođđa ráđđádallannjuolggadusaid. Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta lea álgán ráđđádallat Sámedikkiin lávdegotti evttohusaid ektui dain osiin gos lea sáhka ráđđádallannjuolggadusain. Dassážii go dat lea sajis, áigot departemeanttat áigot joatkit ovttasbarggu Sámedikkiin – sihke ráđđádallamiid ja earálágan ságastallamiid bokte.

2.7.2 Dálá ja čađahuvvon ráđđádallamat Sámedikkiin

Tabealla 2.1 

Dep./ direktoráhtta

Temá

Áigi

Gárvvis/ ii gárvvis

Ovttaoaivilvuohta/ii ovttaoaivilvuohta

GOD

Juohke jahkebeale politihkalaš čoahkkin

Juovlamánu 9. 2015 ja geassemánu 22. b. 2016

Fásta čoahkkimat

Fásta čoahkkimat

GOD

Sámi vuoigatvuođalávdegotti čielggadeapmi NÁČ 2007: Dat ođđa sámeriekti.

Geassemánu 2016

Ii gárvvis

Ii loahpahuvvon

DFD

Dieđ. St. 19 (2014–2015) Álbmotdearvvašvuođadieđáhus – Hálddašeapmi ja vejolašvuođat

Guovvamánu 19. b. 2015

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

DFD

Dieđ. St. 11 (2015–2016) Nationála dearvvašvuođa- ja buohcciviessoplána (2016–2019)

Čakčamánu 9. b. 2015

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

DFD

Bargodokumeanta guovllu dearvvašvuođa fitnodagaide

Golggotmánu

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

MD

Láhkaásahus viđa jagi vuođđoskuvlla oahpaheaddjeoahpu birra

Miessemánu 6. b. 2016

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

MD

Dieđ. St. 28 (2015–2016) Fága – Čiekŋudeapmi – Ipmárdus

Njukčamánu 30. b. 2016

Gárvvis

Gč. máinnašeami kapihttalis 2.5

MDD

Evttohus oktasaš dásseárvoláhkii

Cuoŋománu 6. b. 2016

Ii gárvvis

Ii loahpahuvvon

KD

Gulaskuddannotáhtta giellalága birra

Skábmamánu 2015

Ii gárvvis

Ii loahpahuvvon

KD

Rievdadit láhkaásahusa báikenamaid čállinvuogi birra

Juovlamánu 2015 ja njukčamánu 2016

Ii gárvvis

Ii loahpahuvvon

KD

Dieđ. St. 30 (2014–2015) Boahtteáigásaš filbmapolitihkka

Njukčamánu 27. b. 2015 ja miessemánu 18. b. 2015

Belohahkii ovttaoaivilvuohta (Sámedikkis ledje muhtin evttohusat mat eai čuovvoluvvon)

KD

Dieđ. St. 38 (2014–2015) Rabas ja dieđihuvvon. Oppalaš áibmomedia ja mediamáŋggabealátvuohta.

Geassemánu 2. b. 2015

Gárvvis

Belohahkii ovttaoaivilvuohta

EBD

Boazodoallolága § 60 rievdadeapmi

Leat dollojuvvon 6 ráđđádallančoahkkima Sámedikkiin ja NBR:in guovvamánu 2015 rájes njukčamánu 2016 rádjái.

Gárvvis

Ii ovttaoaivilvuohta

EBD

Ođđa dieđáhus Stuoradiggái boazodoallopolitihka birra

Álgoráđđádallančoahkkin dollojuvvon geassemánu 3. b. 2016.

Ii gárvvis

Ii loahpahuvvon

OD

Politihkalaš oktavuođačoahkkin OD ja Sámedikki gaskkas

Borgemánu 25. b. 2015

Fásta čoahkkimat

Fásta čoahkkimat

DBD

Suodjalanevttohus vuovdeguovlluide

Golggotmánu – skábmamánu 2015

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

DBD

Luossabivddu mudden 2016 rájes

Ođđajagimánu 15. b. 2016

Gárvvis

Ii ovttaoaivilvuohta

DBD

Stuoradiggedieđáhus gumppiid birra mat leat Norgga luonddus

Guovvamánu 4. ja 11. b. 2016

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

DBD

Mearraluossabivddu bivdoreaidduide ásahit divvaga

Njukčamánu 15. b. ja cuoŋománu 1. b. 2015

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

Birasdirektoráhta

Nussir

Miessemánu 13. b. ja skábmamánu 23. b. 2015

Gárvvis

Ii ovttaoaivilvuohta

Birasdirektoráhta

Luossabivddu mudden 2016 rájes

Skábmamánu 19. b. 2015

Gárvvis

Ii ovttaoaivilvuohta

JGD

Finnmárkku Meahcceduopmostuolu áššegolut

Golggotmánu – juovlamánu 2015 ja cuoŋománus – geassemánnui 2016

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

JGD

Heahtedieđáhusbálvalusa čohkket ovtta sadjái

Ođđajagimánu 13. b. 2016

Gárvvis

Ii loahpahuvvon

JD

KVU E6 Nuvvosguolbba

-Girkonjárga

2016 giđa

Gárvvis

Ii ovttaoaivilvuohta

JD

KVU E6 Fuossko- Murgosvuodna

2015 čavčča

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

SLD¹ Davvi regiovdna

E10/Rv85 Hålogalandsvegen Stáhtalaš plána. Regulerenplána plánaprográmma.

2015 giđa

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

SLD Davvi regiovdna

E10/Rv85Hålogalandsvegen. Stáhtalaš plána.

2015 čavčča

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta²

SVV Davvi regiovdna

E10/Rv85 Hålogalánddaluodda. Stáhtalaš plána.Regulerenplána.

2016 giđa

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

OED

420 kV Báhccavuotna-Skáidi

Ođđajagimánu 2015

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

OED

Guovvamánu 2015

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

OED

Fálesrášša ja Hámmárfeastta bieggafápmorusttet

Geassemánu 2015

Gárvvis

OED

Bieggafápmu Moskavuonas

Golggotmánu 2015

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

NČE

Sørfjorden ja Skogvatnet bieggafápmorusttet

Golggotmánu 2015

Gárvvis

Ii ovttaoaivilvuohta

NČE

Øvre Tømmerelv bieggafápmorusttet

Golggotmánu 2015

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

NČE

Tverrelva elfápmorusttet

Golggotmánu 2015

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta

EGD

Dieđ. St. 17 (2014–2015) Gonagasreabbá hálddašeami evalueren

Guovvamánu 6. ja 16. b. 2015

Gárvvis

Ovttaoaivilvuohta earret earremudden-tabealla oaneheamos guhkkodaga dáfus

EGD

Ráđđádallan-geatnegasvuođa birra mearradoalloáššiin

Geassemánu 19. b. 2015

Gárvvis

Ovttaoaivil-vuohta

EGD

Jahkásaš politihkalaš čoahkkin

Juovlamánu 10. b.

Fásta čoahkkin

Fásta čoahkkin

EGD

Fylkkačanastagaid birra

Miessemánu 30. b. 2016

Gárvvis

Ii ovttaoaivilvuohta

Guolástus-direktoráhta

Dorskebivddu mudden davábealde 62° D 2016:s

Juksobivddu mudden davábealde 62° D 2016:s

Sáidebivddu mudden davábealde 62° D 2016:s

Alitbáldábivddu mudden

Áhkacincobivddu mudden

Norgga giđđagođđi sallitbivddu mudden 2016:s

Makreallabivddu mudden 2016:s

Ekovuogádatvuđot hálddašeapmi

Skábmamánu 4. ja 5. b. 2015

Gárvvis

Čoahkkimat ledje gulaskuddančoahkkimat jahkásaš muddemiid birra. Sámedikki evttohusat leat árvvoštallojuvvon ja váldojuvvon fárrui seammaládje go eará gulaskuddanbeliid evttohusat

Guolástus-direktoráhta

Njuorjjobivddu mudden Norgga rittus

Skábmamánu 10. b. 2015

Gárvvis

Gč. čilgehusa ovddit ceakkoráiddus

Guolástus-direktoráhta

Gonagasreabbábivddu njuolggadusa rievdadeapmi

Juovlamánu 1. b. 2016

Gárvvis

Gč. čilgehusa ovddit ceakkoráiddus

¹ SLD lea Stáhta luoddadoaimmahat

² Šattai ovttaoaivilvuohta ahte SLD bálkáha Protect Sápmi-vuođđudusa dainna ulbmiliin ahte olahit ráđđádallangeatnegasvuođa.

Sáhttit maid namuhit ahte ođđajagimánu 2015 rájes geassemánu 2016 rádjái lea Sámediggi sádden cealkámušaid guovtti stuorát ášši birra Riddodoaimmahahkii (Kystverket), ovtta ohcamuša birra mii lea fiberoptihkalaš mearrajohtasa birra Romssas, ja nuppi «Seawalk – North Cape Turnaround Finnmark» ásaheami birra.

Ráva

Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta

rávve:

Ráva Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas golggotmánu 14. b. 2016:s Sámedikki doaimma birra 2016:s sáddejuvvo Stuoradiggái.

Vedlegg 1
Sámedikki jahkeraporta 2015

1.1 Oassi – jođiheaddji muitala

Sámediggi lea duhtavaš jagi 2015 ollislaš ulbmilolahusain ja lea bures bargojuvvon ollašuhttit doaimma mearriduvvon mihttomeriid. Jagi bohtosat leat sullii nu mo vurdojuvvon.

2015:s leat deaŧalaš prošeavttat gárvvistuvvon, ja máŋga deaŧalaš dáhpáhusa leat deaividan. Dat leat leamaš deaŧalaččat dasa ahte ollašuhttit politihkalaš barggu váldomihttomeriid.

2015:s viimmat soabaimet loatnasániid ja vierissániid geavaheami julevsámi čállingielas. Dat lei deaŧalaš dáhpáhus ja dál sáhttit váikkuhit dan ahte šaddá geahppaseappot oahpponeavvuid ráhkadit julevsámegillii.

Nubbi stuorra prošeakta mii 10 jagi barggu maŋŋá almmuhuvvui geassemánus 2015, lei elektrovnnalaš lohkanveahkki davvisámegiela várás. Dát prográmma lea stuorra veahkkin doaibmavádjit ohppiide ja olbmuide geat eai máhte lohkat.

Mannan jagi lea sámi kulturárbbi máhcaheapmi Kulturhistorjjálaš museas Bååstede prošeavtta bokte dagahan ahte máŋga museadávvira, earret eará Binttá goavddis, dál máhcahan láhkai sámi museaide. Dat illudahttá, muhto hástalussan lea ráhkkanahttit sámi museaid dávviriid vuostáiváldimii.

Lullisámi mánáidgárddi ásaheapmi Plassje:ii lei deaŧalaš dáhpáhus 2015:s. Dát ásaheapmi ii livčče vejolaš almmá váhnemiid nana áŋgiruššama, ja mun lea ilus go Sámediggi lea veahkehan máhtuin ja doarjagiiguin dán deaŧalaš prošektii.

Suohkanođastus sáhttá váikkuhit sámi vuoigatvuođaide. Danne lea Sámediggi 2015:s ráhkadan čielggadusa suohkanođastusa birra ja lea dan vuođul meannudan ášši dievasčoahkkimis. Suohkanođastus váikkuha njuolgga sámi gillii, kultuvrii ja servodateallimii. Mun eaktudan ahte buot rievdadusat suohkanstruktuvrras galget leat mielde nannemin sámi giela, kultuvrra ja servodateallima.

Sámediggi lea vuosttaš geardde doallan dievasčoahkkima Stuorradikkis, mii lea historjjálaš dáhpáhus. Dat lea lagadan Sámedikki ja Stuorradikki ja buorebut čalmmustahttán min barggu Stuorradikki áirasiidda.

Háliidan maid muitalit ahte Statsbygg lea huksen oktiibuot 1 520 njealjehasmehtera sturrosaš ođđavistti lassin Sámediggái Kárášjohkii. Parlameantavisti lea Sámedikki govastatvisti, ja ođđavisti lea fas dakkár gudnedovdi huksehus mii ii leat nu goaŋkkas ii ge oidno nu bures. Dat lea láhččojuvvon sihke politihkalaš ja hálddahuslaš doaimmaide.

Mun mannan jagi ledje maid stuorra hástalusat erenoamážit dan bušeahttaproseassa oktavuođas mii Sámedikkis lea leamaš ráđđehusain. 2015 rájes váikkuhišgođii ráđđehusa byrokratiijahuhttin- ja beavttálmahttinođastus juolludemiide sámi ulbmiliid várás. Ođastus galgá váikkuhit dasa ahte vearromáksiid ruđat árvvusadnojuvvojit ja dasa ahte almmolaš ruđat eai duvhlliduvvo. Dán sámi servodaga «beavttálmahttima» vuoitu sirdojuvvo Norgga searvevuhtii, ii ge sámi servodahkii gos beavttálmahttin dáhpáhuvvá. 2015:s moittii ON čearddalaš vealaheami vuostálastinlávdegoddi (CERD) aiddo fal dan ekonomalaš vealaheami gaskal dáža ja sámi álbmoga.

Háliidan maid giitit váimmolaččat buot hálddahusbargiid geat leat veahkehan min ollašuhttit buot min áigumušaid 2015:s. Dasto giittán mannan jagi buori politihkalaš ovttasbarggu ovddas.

Dát lea dušše muosáš buot dan barggus maid Sámediggi lea čađahan 2015: s. Dán jahkebarggus ovddiduvvojit min barggu bohtosat.

Aili Keskitalo

Sámedikki presideanta

1.2 Oassi – oahpásnuvvat doaimmain ja váldo- loguiguin

Gonagaslaš Majestehta Gonagas Ovllá V rabai vuosttaš Sámedikki golggotmánu 9. b. 1989.

Govus 1.1

Sámediggi lea sámi álbmoga álbmotválljen parlameanta Norggas ja lea iehčanas álbmotválljen orgána. Sámediggi galgá nannet sámiid politihkalaš sajádaga ja ovddidit sámiid beroštumiid Norggas, váikkuhit dasa ahte sámi álbmot oažžu dásseárvosaš ja vuoiggalaš meannudeami ja leat mielde láhčimin dilálašvuođaid dasa ahte sámit sáhttet nannet ja ovddidit gielaset, kultuvrraset ja iežaset servodateallima.

Sámiid álbmotválljen orgánan Norggas lea Sámedikki mihttomearrin oažžut dohkkehuvvot sámiid vuođđovuoigatvuođaid vuođđun dasa ahte gáhttet ja nannet sámi kultuvrra, giela ja servodateallima ja bisuhit iešguđet sámi árbevieruid.

Sámediggi lea demokráhtalaš reaidu sámi iešmearrideami várás ja ávkkálaš ja dárbbašlaš bálvalusaid ja fálaldagaid ovddideami várás sámi álbmogii. Sámediggi lea sámiid jietnaguoddi riikka ja riikkaidgaskasaš dásis. Sámediggi áigu váikkuhit dasa ahte vuoigatvuođat ON julggaštusas álgoálbmogiid vuoigatvuođaid birra, váldojuvvojit mielde daidda lágaide ja geavatlaš politihkkii mat váikkuhit min árgabeaivái.

Sámediggi jođihuvvo parlamentáralaš prinsihpa vuođul, mas ráđđejeaddji Sámediggeráđi doaibma lea vuođđuduvvon dievasčoahkkima luohttámuššii. Sámedikki dievasčoahkkin lea Sámedikki bajimus orgána ja váldi. Diggi heiveha iežas doaimma Lága vuođul Sámedikki ja eará sámi riektediliid birra (sámeláhka). Dievasčoahkkin mearrida dikki bargamušaid, oktan njuolggadusaiguin buot Sámedikki eará doaimmaid várás. Lávdegodde- ja dievasčoahkkimat dollojuvvojit njelljii jahkái. Lávdegodde- ja dievasčoahkkimat njukčamánus ja čakčamánus čađahuvvojit seamma vahkus, ja miessemánu-geassemánu ja skábmamánu-juovlamánu lávdegodde- ja dievasčoahkkimat dollojuvvojit sierra vahkuin go lávdegoddečoahkkimat lágiduvvojit guokte vahku ovdal dievasčoahkkima.

Sámediggeválga lágiduvvo juohke njealját jagi seamma beaivvi go stuorradiggeválga. Sámediggi lea sámediggeválgga bajimus válgaeiseváldi. 7 válgabiirre gokčet olles riikka, juohke válgabiire oažžu mandáhtaid biirre jienastuslogu sturrodaga vuođul. Oktiibuot válljejuvvojit 39 áirasa olles riikkas.

Dievasčoahkkinjođihangottis leat 5 lahtu maid dievasčoahkkima áirasat válljejit iežaset gaskkas gorrelohkoprinsihpa vuođul. Válgaáigodaga 2013 – 2017 dievasčoahkkinjođihangottis leat dát áirasat:

Jørn Are Gaski, jođiheaddji

Anita Persdatter Ravna, nubbijođiheaddji

Marie Therese Nordsletta Aslaksen

Mathis Nilsen Eira

Aud Martinsen

Dievasčoahkkinjođihangotti bargamuššan lea gohččut Sámedikki lávdegodde- ja dievasčoahkkimiidda ja jođihit dievasčoahkkimiid Sámedikki čoahkkinortnega njuolggadusaid vuođul. Dasa gullá maid meannudit permišuvdnaohcamiid, ja dahkat daid mearrádusaid mat dárbbašuvvojit Sámedikki áššeráhkkaneami gažaldagain ja gažaldagain regulatiivva ja njuolggadusaid dulkoma birra.

Dievasčoahkkinjođihangoddi dat ovddida evttohusa dievasčoahkkimii Sámedikki áššemeannudeami njuolggadusaid oktavuođas ja Sámedikki politihkkáriid buhtadusaid oktavuođas. Dasa lassin lea dievasčoahkkinjođihangotti bargamuššan hálddašit Sámedikki jienastuslogu ja válgga Sámediggái, fuolahit ovddastandoaimmaid Sámedikki bealis ja nammadit Sámedikki oassálastiid čoahkkimiidda, konferánssaide ja nu ain.

Sámedikkit Suoma, Ruoŧa ja Norgga bealde leat ásahan oktasaš ovttasbargoorgána, Sámi parlamentáralaš ráđi. Ráđđi lea sámedikkiid gaskasaš ásahuvvon ovttasbargu dakkár áššiin mat gusket sápmelaččaide máŋgga riikkas dahje sápmelaččaide oktan álbmogin. Čállindoaibma gullá dan sámediggái mas lea presideantadoaibma. Sámi organisašuvnnat Ruoššas, geat leat sámeráđi miellahtut, leat dievaslaš miellahtut ráđis.

Buot Sámedikki áirasat leat lahttun ovtta dan golmma fágalávdegottis mat meannudit áššiid ja ovddidit evttohusaid Sámedikki dievasčoahkkimii:

Plána- ja finánsalávdegoddi

Bajásšaddan- fuolahus ja oahppolávdegoddi

Ealáhus- ja kulturlávdegoddi

Fágalávdegottit leat ásahuvvon dainna áigumušain ahte ávkkástallat buot dainna sámepolitihkalaš máhtuin mii lea Sámedikki áirasiin, seammás go láhččojuvvo dasa ahte áirasat besset buorebut searvat daid áššiid ráhkkaneapmái, maid Sámedikki dievasčoahkkin galgá meannudit. Sámediggeráđi, vejolaččat dievasčoahkkinjođihangotti, evttohusa vuođul lávdegottit ovddidit evttohusa dievasčoahkkimii dain áššiin maid dievasčoahkkinjođihangoddi sádde lávdegottiide.

Dievasčoahkkimiid dulkojit njeallje bistevaš dulkka dáro- (ruoŧa-), davvisáme-, julevsáme ja lullisámegielas/-gillii (ruoŧagielas/-gillii), dađi mielde guhte giella geavahuvvo sárdnestuolus.

Fágalávdegottiid čoahkkimiid leat dulkojuvvon davvisámegielas dárogillii, okta dulka juohke lávdegottis.

Válgaáigodagas 2013 – 2017 leat dievasčoahkkimis dát áirasat

Govus 1.2 Sámediggeráđđi

Plána- ja finánsalávdegoddi

Kirsti Gusám, jođiheaddji

Ronny Wilhelmsen, nubbijođiheaddji

Toril Bakken Kåven

Aud Marthinsen

Laila Susanne Vars

Marit Kirsten A. Gaup

Knut Store

Ellen Kristina Saba

Jovna Zakarias Dunfjell

Anita Persdatter Ravna

Laila Nystad

Piera Heaika Muotka

Viktor Inge Paulsen

Bajásšaddan-, fuolahus ja oahppolávdegoddi

Ellinor Marita Jåma, jođiheaddji

Beaska Niillas, nubbijođheaddji

Kjellrun Wilhelmesen

Lars Oddmund Sandvik

Johan Vasara

John Kappfjell

Vibeke Larsen

Lars Filip Paulsen

Sandra Márjá West

Nanna Thomassen

Inger Elin Utsi

Jørn Are Gaski

Hartvik Hansen

Ealáhus- ja kulturlávdegoddi

Mariann Wolmann Magga, jođiheaddji

Mathis Nilsen Eira, nubbijođheaddji

Christina Henriksen

Tor Gunnar Nystad

Nora Marie Bransfjell

Lisa-Katrine Mo

Per Mathis Oskal

Per A. Bæhr

Marie Therese Nordsletta Aslaksen

Arthur Tørfoss

Isak Mathis O. Hætta

Inger Eline Eriksen

Kjetil Romsdal

Áigodaga 2013 – 2017 Sámediggeráđis leat dát áirasat:

Presideanta Aili Keskitalo

Ráđđelahttu Henrik Olsen

Ráđđelahttu Ann-Mari Thomassen

Ráđđelahttu Silje Karine Muotka

Ráđđelahttu Thomas Åhrén

Sámediggeráđđi doaibmá Sámedikki «ráđđehussan» ja doaimmaha beaivválaš politihka. Buot Sámediggeráđi lahtut gullet NSR:i.

Sámediggi galgá leat geasuheaddji bargosadji mas sámi doaibma lea dovdomearkan, ja nu geasuhit áiggis áigái rivttes gelbbolašvuođa.

Sámedikki hálddahus lea lávdaduvvon 8 iešguđet báikái. Sámedikki parlameantavisti ja váldohálddahus lea Kárášjogas.

Kantuvrrat leat ásahuvvon deaŧalaš sámi guovlluide gos dat eanaš báikkiin juogadit lanjaid eará sámi ásahusaiguin. Dat addá sihke buriid fágabirrasiid ja deaŧalaš gealbobargosajiid smávva bargomárkaniin. Dasa lassin váikkuha lávdaduvvon kántorstruktuvra dasa ahte lea álkit fidnet bargiid ja dasa ahte bargit loktet bures go besse válljet bargosaji.

Sámedikki hálddahusas lea okta stába ja 7 fágaossodaga. Fágaossodagat leat fas juogaduvvon iešguđet fágajuhkosiidda. Hálddahusa bajimus jođiheaddji lea direktevra Rune Fjellheim. Muđui leat bajimus jođihangottis čuovvovaš ossodatdirektevrrat:

Randi Romsdal Balto, Dievasčoahkkinstába

Inger Eline Eira Buljo, Bajásšaddan ja oahpahus

Magne Svineng, Ealáhus, kultuvra ja dearvvašvuohta

Anne Britt Klemetsen Hætta, Giella

Jan Roger Østby, Gulahallan

Tommy Somby, Hálddahus

Sunniva Skålnes, Kulturmuittut, areála ja biras

Hege Fjellheim, Vuoigatvuođat ja riikkaidgaskasaš áššit

2015:s oaččui Sámediggi juolludusaid 7 iešguđet departemeanttas, mas Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta juolludus dagai 66 %. Dasa lassin oaččui Sámediggi juolludusaid dáin departemeanttain 2015:s; Máhttodepartemeanta, Dálkkádat- ja birasdepartemeanta, Kulturdepartemeanta, Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta, Mánáid-, dásseárvo- ja searvadahttindepartemeanta ja Oljo- ja energiijadepartemeanta.

Čoavddalogut 2013–2015

2013

2014

2015

Juolluduvvon oktiibuot

415 779 500

421 268 000

428 590 000

Váikkuhangaskaoamit oktiibuot

294 829 929

279 6.04 865

284 656 795

– Váikkuhangaskaomiid oassi buot juolludemiin

70,9 %

66,4 %

66,4 %

Politihkalaš ja hálddahuslaš dási doaibmagolut

124 001 827

135 694 741

140 881 710

Politihkalaš dási doaibmagolut

6,2 %

7,9 %

6,,8 %

Hálddahuslaš dási doaibmagolut

23,6 %

24,3 %

26,1 %

Bálkágolut jahkebargguid vuođul háld. dássi

554 478

542 820

5}6 374

Hálddahusa bálkáoassi hálddahusa doaibmag. ekitui

72,9 %

74,6 %

69.2 %

Geasuslogut 2013–2015

2013

2014

2015

Váidagiid lohku

39

48

31

Jahkebargguid lohku

129

141

142

– Nissoniid lohku

64,3 %

66,0 %

64.0 %

– Dievdduid lohku

35,7 %

34,0 %

36,0 %

Govus 1.3 Geavaheapmi – juogadeapmi váikkuhangaskaoamit 2015:s

Jahkebarggut lassánedje ovttain 2014 rájes go ledje l41 jahkebarggu nu ahte 31.12.15 muttus leat 142 jahkebarggu. Sohkabealejuohku sámedikki hálddahusas lea 64 % nissonat ja 36 % dievddut. Jođihangottis leat 58 % nissonat ja 42 % dievddut. 2015:s lei mis fidnooahppi gii válddii fágareivve IKT bálvalusfágas ja son lea vuosttaš fidnooahppi gii lea váldán fágareivve maŋŋá oahppoáiggi Sámedikkis. Sámediggi lea maid váldán ođđa fidnooahppi IKT bálvalusfágas ja su oahppoáigi min luhtte lea guokte jagi. 2015:s ásahuvvojedje 16 virgádanášši ja gaskamearálaččat ohce 12,25 olbmo juohke virgái. Hálddahusbargiid gaskamearálaš ahki 2015:s lei 47,8 jagi.

Sámedikki mihttomearri lea ahte dat buozalmasjávkan maid doavttir dieđiha, ii galgga leat stuorát go 5,6 %. Doaktára dieđihan buozalmasjávkan lea lassánan 4,3 proseanttas 2014:s 6,2 prosentii 2015:s ja čájehan negatiiva soju, muhto buozalmasjávkama sivva dábálaččat ii vuolgge bargodilis. Vuolábealde oaidnit mo doaktára dieđihan buozalmasvuohta lea rievdan áigodagas 2012 – 2015.

Turnover Sámedikkis 2015:s lei 0,7 %, mii adnojuvvo leat uhccán.

1.3 Oassi – jagi doaimmat ja bohtosat

1.3.1 Giella

Juolluduvvon submi: 74,868 miljon ru.

Sámedikkis leat njeallje áŋgiruššansuorggi mainna juksat deaŧaleamos mihttomeari eanet giellageavaheaddjit ja eanet sámegielaid geavaheapmi.

Dán mihttomeari juksama várás leat mis giellaossodagas ekonomalaš váikkuhangaskaoamit ja hálddahuslaš resurssat.

Ekonomalaš váikkuhangaskaomiid boađus 2015:s čájeha 3 995 699 ru. uhcit geavaheapmi bušeahta ektui. Njuolggadoarjagiid ruovttoluottageassin dagaha stuorámus oasi dás, erenoamážit guovttegielatvuođadoarjagat main ruhtageavaheami raporteren ii leat dohkkehuvvon. Ruovttoluottageassimat čujuhit ahte sámediggi čuovvola njuolggadusaid. Giellaprošeavttaid rabas ohcanáigemearri dagahii ahte bohte eanet ohcamat ohcanvuđot prošeavttaide go ovdalis jagiin. Sámediggi vuordá dattetge ahte ohcanhivvodat lassána go ohccit hárjánit ođđa ortnegii.

1.3.1.1 Ovddasvástádus sámegielas

Sámediggi ja sámi suohkanat leat ovttas suokkardan mo vejolaš suohkanovttastupmi váikkuha sámi álbmogii ja daidda bálvalusaide maid suohkanat fállet. Čilgehus Suohkanođastus ja sámi beroštusat almmuhuvvui čakčamánus 2015. Čilgehusa váldoráva lea ahte Sámediggi ii rávve sámi eanetlohkosuohkaniid čađahit ovttastumi suohkaniiguin mat leat olggobealde sámegiela hálddašanguovllu.

Sámediggi lea álggahan dálá sámi giellalágaid evaluerema. Guovddáš eiseválddit leat nammadan lávdegotti man mandáhta lea geahčadit dálá lágaid ja evttohit vejolaš buoridemiid. Sámediggi lea lágidan ja gaskkustan giellalávdegoddái daid dieđuid maid sii leat jearahan.

Nordlandsforskning lea Sámedikki ovddas evalueren guovttegielatvuođadoarjaga. Maŋŋonemiid geažil čielggadanbarggus almmuhuvvo raporta ođđajagimánus 2016. Bohtosat galget geavahuvvot viidásat barggus buoridit juolludaneavttuid guovttegielatvuođasuohkaniidda. Dát attášii buoret gielddalaš bálvalusaid sámegillii.

1.3.1.2 Sámegiela rámmaeavttut

Davviriikkalaš ovttasbargoprošeakta Sámi Giellagáldu loahpahuvvui geassemánus 2014. Ođđa tearpmat leat eaktun sámegiela geavaheapmái juohkebeaivválaččat, čálalaččat, mediain, sosiála mediain, ja buot eará giellaarenain. Mihttomearrin lea ahte terminologiijaovddideapmi, kvalitehtasihkkarastin ja normeren galgá dahkkojuvvot doaibmi davviriikkalaš giellaovttasbargoorgánas, mas lea sihke fágalaš ja gielalaš gelbbolašvuohta. Suoma, Ruoŧa ja Norgga bealde Sámedikkit ohce iežaset riikkain ruđa barggu joatkimii muhto dušše Norgga bealde Sámediggi oaččui juolluduvvot ruđaid stáhtabušeahta bokte iežas doibmii. Nu ii šaddan ge Sámi Giellagáldu bistevaš doaibman. Giellabargu mii doaibmá rájáid rastá lea deaŧalaš dasa ahte sihkkarastit sámegielaide oktasaš vuođu vai giela sáhttá geavahit rájáid rastá. Danne ohce sámedikkit EU-Interreg ruđaid joatkkaprošeavtta álggaheapmái.

Sámediggi oidná dárbbu dasa ahte davviriikkaid ráđđehusaid áŋgiruššan doarjumin sámegielaid gáhttema ja ovddideami, nannejuvvo ja koordinerejuvvo buorebut go dál. Buot sámegielat lea mielde UNESCO áitojuvvon gielaid listtas, ja nationálastáhtat leat geatnegahttojuvvon čađahit doaibmabijuid nationála dásis sihkkarastin dihtii sámegielaid boahtteáiggi. Sámediggi oaidná ahte nationála doaibmaplánat sámegielaid várás davviriikkain, berrešedje buohtalastojuvvot ja giellaealáskahttin-, -ovddidandoaimmaid berrešii geahččat rájáidrasttideaddji perspektiivvas ja gudnejahtidettiin Sámedikki iešmearrideami sámegielaid badjel.

Sámi Giellagáldu jotkojuvvui borgemánus. Eaktun dasa ahte Sámi giellagáldu galgá sáhttit leat ulbmillaš ortnet dasa ahte gáhttet ja ovddidit sámi gielaid, lea ahte davviriikkalaš stáhtat ovttas leat mielde ruhtadeamen ásahusa bistevaččat. Julevsámegielas eai leat ovdal leamaš čállojuvvon njuolggadusat/prinsihpat mo heivehit loatnasániid ja vierissániid julevsámegillii. Dat lea guhká hehtten oahpponeavvuid ráhkadeami julevsámegielas ja julevsámegillii. Dat prinsihppa mo heivehit loatnasániid ja vierissániid julevsámegillii, lea okta dain deaŧaleamos mihttomeriin mii lea juksojuvvon dán oanehis prošeaktaáigodagas. Dál lea vejolaš čađahit eará gielladoaibmabijuid nu go ráhkadit oahpponeavvuid sámegielas ja sámegillii. Sámediggi lea ovttas sámegielat fágaolbmuiguin ođasmahttán riektačállinmála davvisámegiela várás (Riektačállinrávvagat). Dat lea leamaš gulaskuddamis ja lea meannuduvvon Sámi Giellagáldus. Gihpa almmuhuvvo 2016:s.

Sámediggi addá rávvagiid sámi báikenamaid ja daid čállinvugiid oktavuođas. Okta dain sivain lea ahte sámi báikenamat, mat meannuduvvojit báikenammalága vuođul, galget geavahuvvot galbbain ja kárttain. Duohtavuođas, maid maiddái raporta Sámi logut muitalit 6 čujuha, váldá guhkes áiggi ovdalgo sámi namat ihtet galbbaide, vaikke vel gávdno ge mearriduvvon hápmi Báikenammalága vuođul. Suohkanat dohkkehit poastačujuhusaid, ja dan oktavuođas lea Sámediggi addán rávvagiid.

1.3.1.3 Giellageavaheaddjit

Sámi giellaáŋgiruššamat mánáid ja nuoraid várás eanedit sámegielat fágaolbmuid logu boahtteáiggis buot servodatsurggiin.

Giellakampánnja Sámás muinna / Snakk samisk t’ mæ loahpahuvvui ovttas Guovdageainnu beassášfestiválain, buriin bohtosiin. Sullii 1000 sámi nuora serve kampánnja loahpaheapmái.

Sámediggi juolluda giellamovttiidahttinstipeandda daidda ohppiide geain lea sámegiella fágan joatkkaoahpus.

2012 lei buoremus jahki, go 193 oahppi ohce stipeandda sámegiela várás vierisgiellan. Ohcanhivvodat dán ohppiidjoavkkus lea njiedjan 92 ohcamiin 2012 rájes 2015 rádjai. Eat dieđe siva njiedjamii, go mis eai leat logut mat muitalit galle oahppis lea sámegiella vierisgiellan. Daid ohppiid lohku, geain lea sámegiella vuosttaš ja nubbi giellan, lea viehka dássit, muhto erohus lea stuoris daid ohppiid logu gaskkas geain lea sámegiella fágasuorggis ja daid ohppiid gaskkas geat ožžot stipeandda. Uhcidan dihtii dán erohusgaskka mii jugiimet dieđuid stipeandda birra 2015:s buot joatkkaskuvllaide viđa davimus fylkkas. Dan mii dahkat maiddái 2016:s.

Hupmansyntesa lea šaddan deaŧalaš doarjjan oahppanproseassas doaibmavádjit ohppiide ja olbmuide geat iešguđet sivaid geažil eai máhte lohkat. Sámediggi lea ovttas Acapela Group AB:in, Divvun:in ja Giellatekno:in Romssa universitehtas ráhkadan hupmansyntesa davvisámegiela várás mii almmuhuvvui geassemánus 2015.

Njuolggadoarjja lea juogaduvvon daidda doaibmabijuide mat leat geatnegahttojuvvon lága vuođul ja daidda mat eai leat geatnegahttojuvvon lága vuođul.

10 suohkana: 19 000 ássi

4 fylkkasuohkana: 500 000 ássi

14 sámi giellaguovddáža: 18 000 olbmo olahusjoavkkus

1.3.1.4 Sámegiela geavaheapmi

Čilgehusas Suohkanođastus ja sámi beroštusat boahtá ovdan ahte sámegiela hálddašanguovllu suohkanat rihkkot sámelága giellanjuolggadusaid beaivválaččat. Fylkkamánni lea váiddainstánsa ja 2015:s eai lean Sámedikkis dieđut dan birra ahte ovttage dan njealji fylkkamánnái livččii boahtán váidda sámelága 3. kapihttala čuovvoleami geažil. Hástalusat leat guovtteláganat, suohkanat eai čuovvol sámelága njuolggadusaid ja sámegiela geavaheaddjit eai geavat váidinvejolašvuođa. Sámediggái dát ášši lea oahpis ja lea álggahan guovttegielatvuođa ulbmilstivrejuvvon ruhtadanortnega evaluerema, ja guovddáš eiseválddit leat nammadan lávdegotti mii galgá guorahallat giellanjuolggadusaid. Lávdegotti mandáhtas boahtá ovdan earret eará ahte giellanjuolggadusaid áittardandoaibma galgá guorahallojuvvot.

2015:s juolludii Sámedikki dievasčoahkkin 73,8 milj. ru sámegillii. Das juogaduvvui 48,4 milj. ru sámegiela hálddašanguovllu gielddaide ja fylkkagielddaide. Dat mearkkaša ahte sullii 500 000 olbmo sámi giellahálddašanguovllus Norggas ožžo 2015:s vejolašvuođa geavahit sámegiela go lei oktavuohta gielddaiguin ja stáhta orgánaiguin.

Sámediggi lea juohkán ná daid njuolggadoarjagiid mat eai leat lága bokte geatnegahttojuvvon:

Sámediggi lea leamaš mielde ruhtadeamen 13 sámi giellaguovddáža mat oktiibuot dán jagi leat čađahan sullii 30 jahkebarggu. Sullii 18 000 olbmo ásset sámi giellaguovddážiid doaibmaguovllus ja sis lea dakko bokte leamaš vejolašvuohta searvat sámi gielladoaimmaide.

Sámi giellaguovddážiid doarjjaortnet lea ođasmahttojuvvon, dan geažil go ovddit málles lei váilevaš einnostanvejolašvuohta. Dakko bokte ahte ođasmahttit 3-jahkásaš doaibmaplánaid giellakurssaid ja giellaarenaid ektui, deattuhuvvo giellanannen, mii lea giellaguovddážiid váldodoaibma. Dat addá vejolašvuođa mihtidit báikegottiid sámegielalaš ovdáneami.

2015:s juolluduvvui prošeaktadoarjja 37 prošektii, mii lea veaháš lassáneapmi 2014 ektui.

Sámediggi čujuha dasa ahte lea leamaš riikkaidgaskasaš fuomášupmi sámegiela geavaheami iešguđet beliid oktavuođas Norggas. ON Nállevealahanlávdegoddi lea iežas rávvagiin Norgga ráđđehussii 2011:s cuiggodan sámi dulkkaid ja dulkonbálvalusa váilli dearvvašvuođasuorggis ja riektelágádusas dakkár suorgin mas nationála eiseválddit fertejit čađahit sierra doaibmabijuid. Viidáseappot oaidná Sámediggi dárbbu buoret statistihkalaš vuđđui árvvoštallat ulbmilolahusa sámi giellapolitihkas, dás maiddái sihke kvantitatiiva ja kvalitatiiva statistihka.

Sámi oktasaš identitehta čatnasa sámi searvevuhtii, oktasaš sámi kultuvrralašgovastagaide ja oppasámi áddejupmái das mii sápmelašvuohta lea rastá nationálastáhtaid rájáid.Dat čatnasa maiddái sápmelaččaid stáhtusii álgoálbmogin ja min ovddasvástádussii sihkkarastimis ja ovddideamis min gielaid boahtteáiggi. Sámi giela, kultuvrra ja sámi servodagaid gáhtten ja ovddideapmi sápmelaččaid iežaset eavttuid vuođul mearkkaša ahte sámegielaid stáhtusa ferte nannet. Giela mearkkašumi geažil identitehtamearkan lea deaŧalaš ahte eanebut besset oahppat sámegiela.

1.3.2 Kultuvra

Sámedikkis leat njeallje áŋgiruššansuorggi maiguin juksat dan mihttomeari ahte mis galgá leat ealli ja juohkelágan sámi dáidda- ja kultureallin mas lea buorre kvalitehta ja lea buohkaid olámuttus.

Juolluduvvon submi: 106,736 miljon ru.

1.3.2.1 Čielgasat ovddasvástádus sámi kultuvrras

Mihttomearrin lea ahte Sámediggi galgá leat okta dain deaŧaleamos eaktudeddjiin sámi dáidaga ja kultuvrra ovddideapmái. Sámediggi lea čielgasit dadjan ahte min kulturáŋgiruššamis deattuhuvvo addit sámi dáiddáriidda ovdánanvejolašvuođaid dáiddáršiehtadusa ja ohcanvuđot ortnegiid bokte ja addit sámi kulturásahusaide buriid rámmaeavttuid.

Gulahallamis guovddáš eiseválddiiguin kulturáššiid birra lea Sámediggi erenoamážit deattuhan ođđa vistti Saemien Sijte:i, ovddidanplánaid Beaivváš Sámi Našunálteáhtera várás, rámmaeavttuid sámi museaide dáža museaid ektui, máhcahanprošeavtta Bååstede, ávvočalmmusteami Tråånte 2017, sámi girjerádjofálaldaga, stáhtaortnegiid heaittiheami oktan guovddášásahusaiguin ja sámi sisdoalu stuorradiggedieđáhusas oktasaš sáddagiid birra. Sámediggi vásiha ahte ráđđehus ii mieđit sámi dárbbuide kultursuorggis 2015:s. Hálddahuslaš konsultašuvnnat lea čađahuvvon stuorradiggedieđáhusa oktavuođas dábálaš sáddagiid birra.

Sámediggi lea joatkán ovttasbarggu Norgga kulturráđiin 2015:s dainna ulbmiliin ahte oainnusmahttit regionála eiseválddiid ovddasvástádusa sámi dáidagis ja kultuvrras, mii lea mielde nannemin sámi kultuvrra, dás maiddái vuoiŋŋalaš sámi kulturárbbi.

Sámediggi oaivvilda ahte dárbbašuvvo nannet kulturpolitihka nationála sámepolitihkas, mas deaŧalaš sámi kulturpolitihkalaš prošeavttat ožžot dan doarjaga mii dárbbašuvvo dasa ahte gáhttet ja viidáseappot ovddidit sámi kulturovdanbuktimiid máŋggabealatvuođa. Sámediggi oaivvilda ahte dakkár nannen kultursuorggis eaktuda ahte stáhta eiseválddit ovttasráđiid Sámedikkiin gávdnet ođđa vugiid mo buohtalastit kulturpolitihka. Sámediggi čujuha dasa ahte ovddeš nationála kulturnannemat uhccán leat boahtán sámi kultuvrii ávkin.

1.3.2.2 Buorit rámmaeavttut sámi dáiddáriidda

Dáiddáršiehtadusa bokte lea Sámedikkis mihttomearrin fuolahit ahte sámi dáiddáriin leat buorit ja einnostanvejolaš rámmaeavttut doaibmaseaset. Dan ollašuhttimii, ja dasa ahte addit sámi dáiddáriidda stuorát ovddasvástádusa sámi dáidaga ovddideamis, lea Sámedikkis ja Sámi dáiddárráđis leamaš ovttasbargošiehtadus 2004 rájes. 2015:s sohpe bealit ođasmahttit dán ovttasbargošiehtadusa áigodahkii 2016-2019. Ovttasbargošiehtadusas leat mihttomearit sámi dáiddapolitihkkii ja njuolggadusat jahkásaš dáiddáršiehtadusa šiehtadallamiidda. Jagi 2015 dáiddáršiehtadusa ekonomalaš rámma lei 7,1 milj. ru. Dat lea dagahan ahte Sámi dáiddárráđđi ja sámi dáiddárorganisašuvnnat leat ožžon buriid vejolašvuođaid láhčit organisašuvnnaid doaibmamii, ja maiddái oažžut sadjái fágakonsuleanttaid sámi čáppagirjjálašvuođas, juoigamis, musihkas, dánsumis ja teáhteris, filmmas ja govvadáidagis ja dáiddaduojis. Dat lea addán einnostanvejolašvuođa sámi dáiddaeallimii, ja addá sámi dáiddáriidda stuorra váikkuhanfámu sámi dáidaga ovddideapmái. Dáiddastipeandaortnet lea deaŧalaš dasa ahte sihkkarastit buriid ekonomalaš rámmaid sámi dáiddáriidda, ja dasa ahte addit ovttaskas sámi dáiddárii vejolašvuođa dáiddalaš ovdáneapmái. Dat lea mielde ovddideamen máŋggabealat ja rikkis sámi dáidda- ja kultureallima illun ollugiidda, maiddái ollugiidda olggobealde sámi servodaga.

Sámediggi nammadii 2015:s bargojoavkku mii galgá geahčadit ovddidanvejolašvuođas juoigamii ja sámi musihkkii. Bargojoavku geige álgo geahčen 2016 raportta dillečilgehusain ja rávvagiiguin. Bargojoavkku 2015 doaibma lea veahkehan buoridit gulahallama fágaorganisašuvnnaiguin, ja addán Sámediggái ođasmahttojuvvon dieđuid juoigama ja sámi musihka stáhtusa, dárbbuid ja hástalusaid birra. Bargu čuovvoluvvo 2016:s.

Sámediggi juolludii 2015:s 2 552 000 ru ruhtadit juoigan- ja musihkkaalmmuhemiid, ja gierdomátkkiid, konsearttaid, artistahonoráraid ja mátkedoarjaga sámi artisttaide. Sámi musihkka mielde nannemin identitehta ja das lea erenoamáš stuorra mearkkašupmi das ahte čalmmustahttit sámi identitehta ja Norgga máŋggakultuvrralaš riikan. Boađusin lea ahte sámi musihkka lea olámuttus ollugiidda.

Eanaš juoigan ja musihkka lea vuosttažettiinalmmuhuvvon dan doarjaga vuođul maid Sámediggi addá, ja lea mielde mearrideamen ahte almmuhuvvo go sámi musihkka oppanassiige.

Sámediggi álggahii 2015:s prošeavtta ovttas Sámi dáiddárráđiin (SDR), gohčoduvvon čállioahppu. Prošeavtta duogáš lea ahte Sámi dáiddárráđđi (SDR) čoahkkimis Sámedikkiin lea čilgen dárbbu oažžut nuoraid čállit ja almmuhit čáppagirjjálaš čállosiid sámegillii. Čállioahpu bajimus mihttomearri lea movttiidahttit eanet sámegielat čáppagirjjálašvuođa almmuhemiide nuoraid várás. Prošeakta galgá loktet boahtteáiggi čálliid girjjálaš gelbbolašvuođa. Prošeakta lea virgádan prošeaktajođiheaddji ja fágaovddasvástideaddji ja váldán ohppui 11 oassálasti. Dáid gaskkas galgá okta čállit lullisámegillii, ja earát davvisámegillii.

2015:s juolludii Sámediggi 6 302 000 ru buvttadandoarjjan čáppagirjjálašvuođa- ja fágagirjjálašvuođa almmuheapmái sámegielaide. Sámediggi lea válljen áŋgiruššat erenoamážit girjjálašvuođa almmuhemiin boarrásat mánáide ja nuoraide, sihke originálagirjjálašvuođa ja jorgalemiid. Dán áŋgiruššama boađus lea ahte sámi mánát ja nuorat ožžot buori girjjálašvuođafálaldaga iežaset eatnigillii. Eanaš sámegielat girjjálašvuohta lea vuosttažettiin almmuhuvvon dainna doarjagiin maid Sámediggi addá, ja danne lea buvttadandoarjja mearrideaddjin dasa ahte lágádusat galget nagodit almmuhit sámegiela girjjálašvuođa.

1.3.2.3 Sámi kulturásahusat arenan sámi kultuvrra gaskkusteapmái ja muosáheapmái

Sámedikki mihttomearri lea oččodit fágalaččat nana sámi ásahusaid mat leat buorit arenan sámi dáidaga ja kultuvrra ovddideapmái. Ovttasbargu ja gulahallan sámi kulturásahusaiguin lea deaŧalaš strategiija dán barggus. Jahkásaš gulahallančoahkkimiin besset ásahusat ovddidit iežaset dárbbuid ja hástalusaid. Dat addá Sámediggái vejolašvuođa áddet ásahusaid hástalusaid ja dárbbuid. Vaikke vel leat ge gáržžes ekonomalaš rámmat, de lea Sámediggi maiddái 2015:s várren eanet kulturáigumušaide ja kulturásahusaide sámediggebušeahtas go dan maid Kulturdepartemeanta lea juolludan. Sámediggi áigu gárvvistit sámediggedieđáhusa sámi kulturásahusaid birra álgogeahčen 2016.

Sámi teáhterat Beaivváš Sámi Našunálateáhter, ÅarjelhsaemienTeatere ja Sámi mánáidteáhter lea 2015:s buvttadan máŋga čájáhusa ja mátkkoštan eatnašiin. Ođđa teáhtervistti prošekteren Beaivváš Sámi Našunálateáhtera várás lea uhccán ovdánan 2015:s. Mihttomearrin lea oažžut stáhtabušehttii ruđaid teáhtervistti ovdaprošekterema álggaheapmái, dan ohcama vuođul mii lea sáddejuvvon Kulturdepartementii. Sámedikki áigumuš lea váldit hálddašanovddasvástádusa Beaivváš Sámi Našunálateáhteris dainna lágiin ahte váldit badjelasas geatnegasvuođa nannet ja ovddidit doaibmabušeahta go ođđa teáhtervisti huksejuvvo.

Sámi festiválat sturrot ja ovdánit, ja eatnašiin leat ollu galledeaddjit. Márkomeannu festiválas lei galledeaddjiolahus 2015:s, maŋŋágo 2014 geavahuvvui festivála evalueremii ja ođđasis struktureremii. Sámediggi lážii festivála ovddideapmái dakko bokte ahte bisuhit doaibmabušeahta 2015:s. Sámediggi lea máŋgga oktavuođas dadjan čielgasit Ráđđehussii ahte mii leat fuolastuvvan go guovddášfestiválaid ortnet lea heaittihuvvon ja go Riddu Riđđu-festivála lea massán einnostanvejolaš ruhtadeami.

Sámi museat leat deaŧalaš ásahusat maid Sámediggi vuoruha hui bajás. 2015:s bohte guokte ođđa ásahusa sámediggebušehttii museaid njuolggodoarjagiid bokte. Dat ledje Sámi museasearvi ja Bååstede. Bååstede sámi kulturárbbi máhcahemiin Norgga álbmotmuseas/Kulturhistorjjálaš museas, ja bargu lea dál ráhkkananmuttus guorahallat arkiivaávdnasiid ja ráhkkanit dávvirkonserveremiin. Sámi museat barget maid dan ala ahte ráhkkanit kulturárbbi vuostáiváldimii.

Sámediggi háliida eanet deattuhuvvot iešguđet sámi kulturásahusaid ovddidandárbbuid, nu ahte dat sáhttet ovdánit iežaset eavttuid vuođul ja leat mielde bisuheamen kulturmáŋggabealatvuođa Sámis. Sámediggi oaivvilda ahte sámi kulturásahusaid dárbbut váldojuvvojit menddo uhccán vuhtii guovddáš kulturpolitihkalaš nannemiid dahje áŋgiruššamiid oktavuođas. Dán berre čoavdit Sámedikki ja departemeantta gaskasaš konsultašuvnnaid bokte, ja dan bokte ahte árjjalaččat váldit mieldesámi kulturásahusaid go ráđđehus pláne ođđa kulturpolitihkalaš áŋgiruššamiid.

1.3.2.4 Sámi valáštallan

Sámediggái lea deaŧalaš láhčit máŋggabealat valáštallandoaimmaide sámi álbmoga várás. Dan vuođul ovddidii Sámediggeráđđi 2015:s čilgehusa sámi valáštallama birra. Čilgehus meannuduvvui Sámedikki dievasčoahkkimis čakčamánus. Sámediggi lea mielde ruhtadeamen sámi valáštallanorganisašuvnnaid ja servviid doaimmaid. Valáštallamis lea deaŧalaš sadji sámi servodagas mii sihke nanne identitehta, hávskuda ja dearvvašmahttá. Sámi valáštallanorganisašuvnnat galget beassat addit valáštallanfálaldaga sihke ollugiidda ja buoremusaide. Lea deaŧalaš ahte mis leat arenat dakkár rumašlaš doaimmaide, mat leat mielde čatnamin oktavuođaid erenomážit sámi mánáid ja nuoraid gaskkas, ja gos sámi gullevašvuohta, sámi duogáš ja sámi kultuvra ja giella lea lunddolaččat vuođđun.

Sámi valáštallanorganisašuvnnat lágidit ollu iešguđet valáštallandoaimmaid. Ollu dáin valáštallandoaimmain, nu go heargegilvvohallamis ja njoarosteamis, leat oasit árbevirolaš sámi kultuvrras, ja leat dál vuođđun alladási valáštallamii ja lihkadeapmái. Danne lea valáštallan deaŧalaš dakkár árbevirolaš sámi doaimmaid kulturguoddimii, mat muđui jávkkašedje.

Sámediggi atná positiivan dan ovdáneami go sámi valáštallit besset searvat valáštallamiidda ja kulturdoaimmaide ovttas eará riikkaid doaimmaheddjiiguin. Sámi nuorat servet juohke nuppi jagi Artic Winter Games lágidemiide, mat 2016:s lágiduvvojit Ruonáeatnamis. Dáidda lágidemiide servet eará árktalaš guovlluid nuorat, ja sámi nuorat sáhttet dieinna lágiin oažžut oktavuođa eará árktalaš nuoraiguin ja álgoálbmotnuoraiguin.

Sámediggi oaidná dan dárbbu mii sámi valáštallamis lea eanet kultuvrralaččat heivehuvvon valástallanarenaide ja rusttegiidda, dát guoská erenoamážit dakkár sámi valáštallansurggiide nu go heargegilvvohallamiidda mat guhká leat dárbbašan heivehuvvon valáštallanrusttegiid.

1.3.2.5 Sámi mediat

Sámedikki barggu mihttomearri sámi mediain lea hukset ja ovddidit dakkár sámi mediaid mat váikkuhit servodatáŋgiruššama.

Sámediggái lea deaŧalaš ahte mis leat máŋggalágan aviissat, prentosat ja eará mediat mat leat mielde ovddideamen sámi servodaga, ja mat leat mielde láhčimin bajásčuvgehussii ja gaskkusteapmái, ja oaivillonohallamiidda ja servodatdigaštallamii. Lea maid deaŧalaš giellaovddidanperspektiivvas ahte leat máŋggalágan mediat mat geavahit sámegielaid árjjalaččat. Sámediggi lea 2015:s joatkán áŋgiruššama sámi mediaiguin ja prentosiiguin.

Leat čađahuvvon hálddahuslaš konsultašuvnnat stuorradiggedieđáhusa 38 (2014-2015) «Open og opplyst. Allmennkringkasting og mediemangfald» birra. NRK rolla ja ovddasvástádus mediafálaldaga ovddideamis sámi álbmogii, sámi mediafálaldaga nannemis ja ovddideamis sámi servodaga ovdáneami vuođul, lei earret eará deaŧalaš Sámediggái. Sámediggi válddii maid ovdan dan ahte sámi prográmmasisdoallu ferte leat oassin vejolaš ođđa šiehtadusas gaskkustangeatnegas gávppálaš oktasaš sáddagiin. Konsultašuvnnain bijai Sámediggi ovdan sávaldaga oažžut sámi ovddastusa dan mediašláddjivuođalávdegoddái, maid ráđđehus nammadii 2015 čavčča. Lávdegoddi galgá čielggadit mo ekonomalaš váikkuhangaskaoamit mediasuorggis buoremus láhkai sáhttet lágiduvvot movttiidahttin dihtii mediašláddjivuhtii. Kulturdepartemeanta lea čuovvolan oasi Sámedikki árvalusas stuorradiggedieđáhussii, muhto mediašláddjivuođalávdegoddi nammaduvvui 2015 čavčča sámi ovddasteaddji haga.

1.3.2.6 Ávvudeapmi Tråante 2017

2017:s čalmmustahttá 100-jagi ávvudemiin sámi álbmoga vuosttaš riikkačoahkkima mii lei Roandimis guovvamánu 6. b. rájes 9. b. rádjai 1917. Sámediggi, Lulli-Trøndelága fylkkasuohkan ja Roandima suohkan áigot ovtta čalmmustahttit dán sámeálbmoga historjjá deaŧalaš dáhpáhusa. Ávvudeapmi 2017:s čalmmustahttá sámiid historjjá, ja dan demokratiijaovdáneami mii lea dáhpáhuvvan, muhto geahččá maid ovddasguvlui ja jearrá maid mii sáhttit dahkat vai demokratiija viidána min áiggis. Ávvudeapmi galgá leat rabas ja čohkket sámiid oktan álbmogin njealji riikkas. Tråante 2017 galgá lágidit guokte stuorra konferánssa. 4. Sámi parlamentarihkkárkonferánsa 2017 ovddasteddjiiguin Suoma, Norgga ja Ruoŧa bealde sámedikkiin ja Ruošša bealde sámiid ovddasteddjiiguin, ja 21. Sámekonferánsa Sápmi 2017. 2015:s dahke Sámediggi, Lulli-Trøndelága fylkkasuohkan ja Roandima suohkan ovttasbargošiehtadusa Tråante 2017 lágideapmái. Ovttasbargošiehtadusas dadjet bealit ahte prošeakta dárbbaša ruhtadeami stáhtas.

1.3.3 Girjerádju

Sámedikki girjeráju barggu váldomihttomearri lea eanedit máhtu sámi girjjálašvuođa birra.

Juolluduvvon submi: 9 miljon ru.

1.3.3.1 Gaskkustandoaibma

Sámedikki girjerádju oastá ja lagada buot sámi girjjálašvuođa, sámi oahpponeavvuid ja eará ávdnasiid sámegillii ja eará gielaide sámi dilálašvuođaid birra. Stuorra oassi luoikkahemiin lea dat maid eará fága- ja álbmotgirjerájut diŋgojit. Dasa lassin luoiká girjerádju girjepáhkaid girjebussiide ja eará girjerájuide. Nationála girjerádju lea geatnegas lágidit girjerádjoávdnasiid Sámedikki girjerádjui. Geatnegaslágideapmái gullet buot girjjit ja dokumeanttat almmuhuvvon Norggas mat leat sámegillii dahje oasit teavsttas lea sámegillii, geahča Lága geatnegaslágideami birra (Lov om pliktavlevering). Sámedikki girjerájus lea maid ovddasvástádus doaimmahit hálddašangirjeráju Sámedikki bargiid ja politihkkáriid várás. Čájehuvvo ahte dát bálvalus lea hui deaŧalaš, ja dat lea maŋimus jagiid viidánan ja girjerádjui váldet ollu bargit oktavuođa.

Sámediggi oažžu dál njuolggadoarjaga gávcci sámi girjebussii. 2015 várás juolluduvvui oktiibuot 8 974 000 ru. Doarjjaortnega mihttomearri lea addit sámi girjerádjobálvalusaid mat leat buorit ja álkit olámuttus olles sámi álbmogii ja earáide.

Sámediggeráđđi lea doallan gulahallančoahkkima girjebussiiguin. Girjebussiid ovddasteaddjit muitaledje stáhtusa ja hástalusaid birra, ja Sámediggi bijai ovdan girjebussiid siskkáldas kártema. Muhtun girjebusset doibmet kulturbussen mas deattuhuvvojit čájáhusat ja iešguđet lágideami busses, lassin luoikkaheapmái. Árbevirolaš girjebussiin lea uhcit sadjit čájáhusaide ja lágidemiide, váldodoaibman lea luoikkaheapmi.

Sámediggi čađahii siskkáldas kártema mii sáddejuvvui girjebussiide. Gažaldagat ráhkaduvvojedje daid eavttuid vuođul mat leat biddjojuvvon ortnegii, seammás go mii háliidit gullat mo sii oidnet boahtteáiggi girjebussedoaimma. Kárten čájehii ahte girjebussiin leat hui iešguđet lágan girjjálašvuohta sámegillii. Okta vástidii ahte sis luoikkahit uhccán sámegielat ávdnasiid go leat uhccán olbmot mat hállet sámegiela dan guovllus gos girjebusse vuodjá. Eanaš girjebussiin lea luoikkaheapmi njiedjan. Dan gažaldahkii ahte mo sii oidnet boahtteáiggi girjebussedoaimma, vástidedje eatnašat ahte ain bistá dárbu girjebussedoibmii sin guovllus. Sii háliidit maid eanet deattuhit lágidemiid ja gaskkusteami girjebusses.

1.3.3.2 Girjerádjoovdáneapmi

Sámedikki girjerájus lea erenoamáš ovddasvástádus das ahte bajidit girjerájuid gelbbolašvuođa sámi girjjálašvuođa ja kultuvrra birra. Girjerájut ja girjebusset vástidit ahte sii háliidit dakkár Sámedikki girjeráju mii bargá eanet árjjalaččat gaskkustemiin, fágalaš bagademiin ja sámi girjerádjobálvalusa ovddidemiin.

Sámedikki girjerádju lágidii sámi girjjálašvuođabeivviid golggotmánus Sámedikkis. Máŋga sámi girječálli lohke iežaset girjjiin. Oktiibuot ledje sullii 80 oasseváldi, sihke bibliotekárat ja eará berošteaddjit. Joatkkaskuvlaoahppit oassálaste goappašiid beivviid. Sámi girječállit ledje hui duhtavaččat go sii besse oahpásmahttit iežaset girjjiide, ja oasseváldit ledje bures duhtavaččat prográmmain.

1.3.4 Mánáidgárdi

Juolluduvvon submi: 11,297 miljon ru.

Sámedikki mánáidgárdesuorggi váldomihttomearri lea ahte sámi giella, kultuvra, árbevierut ja vuođđoárvvut leat oidnosis mánáidgárddiin. Sámediggi lea ožžon evaluerejuvvot mánáidgárddiid doarjjaortnegiid, gárvvis 2015:s. Evalueren čájeha bures mánáidgárddiid doarjjaortnegiid ja gielladili váikkuhusaid. Nordlandsforskning (2015) cealká loahpalaččat ahte mánáidgárddiid doarjjaortnega beaktu lea buorre. Evalueren evttoha rievdadusaid doarjjaortnegiin, juoidá maid Sámediggi áigu geahčadit 2016:s.

2015:s geavahuvvui 11 296 975 ru ja 100 000 ru geavahuvvui lágidit guokte seminára mánáidgárdebargiid várás.

Dát lea 108 025 ru unnit geavaheapmi go bušeahttas. Sivvan lea vuosttažettiin badjelmeare geavaheapmi ortnegis pedagogalaš ávdnasat. Dat lea gokčojuvvon ovddeš jagiid doarjagiid ruovttoluotta geassimiin ja ovtta doarjaga ruovttoluotta máksimiin.

Geassemánus 2015 dohkkehii dievasčoahkkin doaibmaplána sámi mánáidgárdefálaldaga várás. Doaibmaplána váldodeattu lea biddjojuvvon dasa ahte láhčit buoret kvalitehtii sámi mánáidgárdefálaldagas. Doaibmaplánas leat deaŧaleamos doaibmabijut maid Sámediggi háliida čađahit ovddidan dihtii buori sámi mánáidgárdefálaldaga.

1.3.4.1 Mánáidgárddi sisdoallu

Ortnega mihttomearri lea ahte mánáidgárddiin lea sámi sisdoallu mii ovdánahttá ahtanuššama, oahppama ja hápmašuvvama ovttasráđiid mánáid ruovttuin. 6 521 253 ru geavahuvvui. 24 sámi mánáidgárddi ja 7 ossodaga dáža mánáidgárddiin lea ožžon doarjaga. 668 máná ožžot ávkki sámegielfálaldaga dán ortnegis, das 640 máná davvisámegillii, 21 máná julevsámegillii ja 7 máná lullisámegillii. Doarjja lea veahkehan buoridit mánáidgárddiid sisdoalu kulturmuosáhemiid, árbedieđu oahpaheami ja pedagogalaš oahppanarenaid láhčima dáfus.

Dálá lágat hehttejit Sámedikki juksamis iežas mihttomeriid. Dálá lágaid vuođul ii leat buohkain geat dan háliidit, vuoigatvuohta oažžut sámi mánáidgárdefálaldat, muhto dušše vuoigatvuohta oažžut saji mánáidgárdái. Sámediggi lea evttohan Máhttodepartemeantta (MD) rievdadit mánáidgárdelága. Sámediggi ii leat ožžon vástádusa Máhttodepartemeanttas das mo bargu vejolaš láhkarievdadusain galgá dahkkojuvvot viidáseappot departemeanttas.

Sámediggi lea 2015:s nu go plánejuvvon, čađahan guokte seminára mánáidgárdebargiid várás. Seminárat galget nannet ovttasbarggu gaskal Sámedikki ja mánáidgárddiid. Sámediggi lea ožžon dieđuid ruovttoluotta ahte konferánsa veahkeha vásáhuslonohallamiidda, gealbudeapmái ja bagadeapmái mii fas buorida kvalitehta, ja addá dohkálaš fágalaš sámi sisdoalu mánáidgárddiin. Guovtti maŋimus jagis leat semináraide boahtán badjel 100 oassálasti. Ovddeš jagiid lea Sámediggi lágidan golbma seminára, muhto 2015:s lágiduvvojedje dušše guokte seminára. Sámediggi oažžu ruovttoluotta dieđuid mánáidgárdebargiin ahte dárbbašuvvojit eanet seminárat ja mánáidgárdekonferánssat. Danne áigu Sámediggi geahččalit oažžut eanet resurssaid vai bisuhuvvojit dálá deaivvadansajit.

Govus 1.4

1.3.4.2 Giellaovdáneapmi mánáidgárddis

Ortnega mihttomearri lea ahtemánáid giellaahtanuššan davvi-, julev- ja lullisámegielain movttiidahttojuvvo.2015:s geavahuvvui 1 197 700 ru. Dát lea veaháš eanet go bušeterejuvvon. 2015:s ledje eanet mánáidgárddit go vurdojuvvon mat ožžo doarjaga sámegieloahpahussii. 29 mánáidgárddi leat ožžon sámegieloahpahusa, mii lea lassáneapmi guovtti ovddit jagis. Dat lea dagahan ahte 115 máná ožžo sámegieloahpahusa, main ledje 95 davvisámegielat máná, 1 julevsámegielat mánná ja 19 lullisámegielat máná.

Sámi mánáidgárdefálaldagain oaivvilduvvo fálaldat mas mánáidgárdedoaibma lea vuođđuduvvon sámi gillii ja kultuvrii. Eaktun lea ahte mánáidgárddi jođiha sámegielat bargi. Nu vuordá ge Sámediggi ahte gielddat virgádit fágaolbmuid ja eará sámegielagiid dáid mánáidgárddiide.

2015:s bođii ovdan mediain ahte mánát eai leat ožžon sámi mánáidgárdefálaldaga. Váhnemat áŋgirušše ja dieđihedje Sámediggái duhtameahttunvuođa das mo gielda meannuda daid áššiid. Sámedikkis leat leamaš ollu čoahkkimat gielddaiguin ja mánáidgárddiiguin. Dat lea earret eará dagahan ahte Plassje suohkan áigu álggahit lullisámi mánáidgárdefálaldaga. Oslo gielda virgádii dárogielat olbmot sámi mánáidgárdái 2015:s. Gielda lea maid evttohan rievdadit mánáidgárddi njuolggadusain nu ahte ii galgga leat gáibádussan ahte bargi lea sámegielat. Sámediggi lea dál vuolláičállimin gávpotšiehtadusa Oslo gielddain. Earret eará lea sávaldat sihkkarastit ahte virgáduvvo sámegielat bargi Oslo sámi mánáidgárdái.

Julev- ja lullisámi guovlluin lea dárbu nannet mánáid sámegiela mánáidgárdefálaldaga bokte. Eaktun lea ahte mánáidgárddit ožžot vejolašvuođa virgádit giellabargi lassin dábálaš bargiide, vai mánáidgárddit besset vuoruhit giellaealáskahttima ja giellagáhttema.

Sámi mánáidgárddiide Oslos, Romssas, Álttás ja Divttasvuonas leat vuordinlisttat mánáidgárdesajiide. Dat čájeha ahte eanet báikkiin dárbbašuvvojit eanet sámi mánáidgárdefálaldagat.

1.3.4.3 Giellalávgunmállet

Ortnega mihttomearri lea ahte mánáidgárddiin main lea sámegielfálaldat, leat buorit giellaoahpahusmállet. Dán ortnega vuoruhuvvon suorggit ledje giellalávgunprošeavttat ja báikkálaš ovddidanprošeavttat. Geavaheapmi 2015:s lei 462 500 ru mii lea 943 500 ru uhcit go bušeterejuvvon. Sivvan dasa lea go eai boahtán ohcamat vuoruheapmái giellalávgunprošeavttat, ja danne addojuvvui doarjja dušše báikkálaš ovddidanprošeavttaide. Dat mii ii geavahuvvon dán poasttas, lea geavahuvvon gokčot dan mii geavahuvvui menddo ollu ortnegis pedagogalaš ávdnasat ja duhkorasat. Diehtojuohkin giellalávgunmálliid birra mánáidgárdebargiide ii leat vuoruhuvvon 2015:s uhccán resurssaid geažil.

1.3.4.4 Sámegielat bargiid rekrutteren

Ortnega mihttomearri lea ahte mánáidgárddiin leat doarvái sámegielat bargit. Sámediggi galgá váikkuhit dasa ahte šaddá sáhka rekrutteremis ovttas guovddáš eiseválddiiguin. 2015:s lea Sámediggi earret eará addán stipeanddaid daidda sámegielat studeanttaide geat váldet mánáidgárdeoahpaheaddjioahpu. Sávaldahkan lea deattuhit rekrutterema eanet, muhto dán barggu lagat čuovvoleapmi ii leat leamaš vuoruhuvvon váilevaš resurssaid geažil.

1.3.4.5 Pedagogalaš ávdnasat ja duhkorasat

Ortnega mihttomearri lea ahte mánáidgárddiin leat pedagogalaš ávdnasat ja duhkorasat daid dárbbu várás. Pedagogalaš ávdnasat ja duhkorasat galget váikkuhit sámi mánáidgárdefálaldaga kvalitehta nannemii. 2015:s juolluduvvui 3 029 700 ru doarjjan. Ruđat leat geavahuvvon spillaid, giellamovttiidahttinduhkorasat, máidnasiid ja girjjiid ráhkadeapmái. Badjelmeare geavaheami sivvan lea ahte bohte ollu buorit ohcamat maid háliideimmet vuoruhit, ja ahte bázii ruhta prošeavttaid ja ovddidanbargguid ortnegis ja ođđasis juogadeami ja ruovttoluotta máksima geažil. Sámediggi áigu ain váikkuhit dasa ahte ráhkaduvvojit pedagogalaš ávdnasat boahtte jagiin.

1.3.4.6 Ovttasbargu ja oktavuohta ruovttu, mánáidgárddi ja skuvlla gaskka

Ortnega mihttomearri lea sihkkarastit oktavuođa ja progrešuvnna oahppansisdoalus mánáidgárddi rájes skuvlii vai oktilašvuohta barggus sámi gielain ja kultuvrrain sihkkarastojuvvo. 2015:s čađahuvvui mánáidgárdeseminára fáttáin rasttideapmi mánáidgárddis skuvlii. Sámediggi lea čađahan jearahallaniskosa mánáidgárddiin ja skuvllain dán rasttideami birra. Boađus čájeha ahte gielddain barget fáttáin, muhto dattetge ii leat doarvái buorre ovttasbargu mánáidgárddi ja skuvlla gaskka sámi mánáid rasttideami birra. Sámediggi áigu mearridit galgá go bargat viidáseappot dáinna fáttáin.

Eanet dáža mánáidgárddit, váhnemat, studeanttat ja dat geat oahpahit mánáidgárdeoahpaheddjiid go ovdal leat váldán oktavuođa 2015:s. Sámedikki mielas dát lea buorre ja boađus das ahte sámi mánáidgárdefálaldat lea čalmmustahttojuvvon eanet olggos guvlui.

Sámediggi háliida ahte sámi mánát galget lága bokte oažžut vuoigatvuođa sámi mánáidgárdefálaldahkii.

1.3.5 Vuođđooahpahus

Juolluduvvon submi: 25,015 miljon ru.

Sámedikki váldomihttomearri vuođđooahpahusain lea ahte sámi álbmogis lea máhttu, gelbbolašvuohta ja gálggat mat dárbbašuvvojit vái sáhttá gáhttet ja ovddidit sámi servodagaid. Dán mihttomeari juksamii leat Sámedikkis čuovvovaš áŋgiruššansuorggit:

Sámi oahppi vuoigatvuođat ja skuvlla sisdoallu ja árvovuođđu

Oadjebas oahppanbiras

1.3.5.1 Sámi oahppi vuoigatvuođat ja skuvlla sisdoallu ja árvovuođđu

Sámediggi bargá dan ala ahte fuolahit sámi ohppiid vuoigatvuođaid oahpahussii sámegielas ja sámegillii sámi kulturárvvuid vuođul. Dan mii dahkat earret eará váikkuhettiin dan ahte oahpahusláhka, priváhtaskuvlaláhka ja eará stivrendokumeanttat čuovvoluvvojit ja bearráigeahčadettiin ahte sámi ohppiid vuoigatvuođat ja dárbbut fuolahuvvojit go lágat ja láhkaásahusat rievdaduvvojit.

Sámediggi sáddii loahpageahčen 2014 gulaskuddancealkámuša ja bivddii konsultašuvnnaid departemeanttain evttohusa birra rievdadit priváhtaskuvlalága (ođđa friijaskuvlalága). Sámedikki oainnu mielde lei priváhtaskuvlaláhka vealaheaddji, go sámi oahppit eai ožžon ollašuhttojuvvot iežaset vuoigatvuođaid oahpahussii sámegielas ja sámegillii. Máhttodepartemeanta hilggui Sámedikki ávžžuhusa oažžut konsultašuvnnaid go sii oaivvildedje ahte dát láhkarievdadusat eai guoskka sámi beroštusaide njuolgga. Sámediggi oaivvilda ahte departemeanta hilggui konsultašuvnnaid boasttu vuođu alde ja ahte sii nu hilgo Sámedikki vuoigatvuođa beassat bivdit konsultašuvnnaid.

Sámediggi bivddii rievdadusat oahpahuslágas ja priváhtaskuvlalágas, gáibádusaid oktavuođas guoskevaš gelbbolašvuođa birra oahpahusfágain ja eará. Rievdadusevttohusat guske mearridanváldái skuvlaoktavuođas go mánáidsuodjalusbálvalus lea váldán badjelasas fuolahusa mánás. Sámediggi gáibidii ahte vuoigatvuohta sámegillii ii noga fuolahusa váldima oktavuođas. Sámediggi ii leat ožžon vástádusa dán ávžžuhussii.

Sámediggi válddii dan oktavuođas oktavuođa Stuorradikki girko-, oahpahus- ja dutkanlávdegottiin, sihkkarastin dihtii ahte lávdegoddi diehtá ahte sii mearridit láhkarievdadusaid maid birra Sámediggi ii leat beassan konsulteret. Boađusin das lea Máhttodepartemeanta buoridan bargovugiidis konsultašuvnnaid oktavuođas Sámedikkiin.

Sámediggi lea loahpageahčen jagi bivdán konsultašuvnnaid guovtti áššis Máhttodepartemeanttas. Nubbi ášši lea gulaskuddan rievdadussii láhkaásahusas oahppolihtu ja neahttaskuvllaid birra ja nubbi ášši fas láhkarievdadusevttohus mii addá ohppiide joatkkaoahpahusas vuoigatvuođa friija skuvlaválljemii rastá fylkkarájáid. Goappašiid áššiin šaddet konsultašuvnnat 2016:s.

Sámedikkis lea loahpageahčen 2014 leamaš konsultašuvnnat Máhttodepartemeanttain gohččuma rievdadeami birra sámi joatkkaskuvllaid stivrra várás. Sámediggi gáibidii oažžut nammadanválddi stivrii. Oahpahusdirektevra lea dieđihan ahte gohččun lea rievdaduvvon nu ahte Sámediggi beassá nammadit lahtuid stivrii.

Sámedikkiin leat maiddái 2015:s váldán oahppit, váhnemat ja skuvlaeaiggádat oktavuođa sámegieloahpahusa birra. Oktavuođaváldimat gusket vuosttažettiin duhtameahttunvuhtii oahpahusfálaldaga organiseremiin ja sámi oahpahusfálaldagain. Sámediggi juohká dieđuid vuoigatvuođaid birra ja bagada váhnemiid váidinvuoigatvuođa birra.

Sámediggi lea bargan dan ala ahte Sámi lohkanguovddáš galgá oažžut seamma stáhtusa ja ekonomalaš rámmaid go eará nationála guovddážat Norggas. Dát guovddáš lea deaŧalaš fágaásahus daid skuvllaid várás, mat fállet sámi oahpahusa. Guovddáš koordinere earret eará sierra oahpaheaddjifierpmádaga, mii vuođđuduvvui 2013:s ja lea máhttoovddidanreaidu sámi skuvllas. Sámediggi lea máŋgii bivdán ahte guovddáš nannejuvvo ja áigu čuovvolit dan boahtteáiggis.

Sámediggi lea váldán ovdan eiseválddiiguin ahte sámi guluhis ohppiin galget leat seamma vuoigatvuođat oahpahussii sámegielas ja sámegillii go ohppiin muđui ge. Johtučállosis Udir-1 aiddostahttojuvvo ahte sámi guluhis ohppiin lea vuoigatvuohta oažžut oahpahusa sihke sámegielas ja sámegillii ja mearkagillii vuosttašgiellan.

Romssa suohkana skuvlastruktuvrra rievdadeami oktavuođas háliidii suohkan sirdit sámi luohkáid Báhpajávrri skuvllas eará skuvlii. Váhnemiin bohte garra moaitámušat dán sirdimii, ja sii válde oktavuođa Sámedikkiin áššis. Sámediggi čálii gulaskuddancealkámuša mii doarjjui váhnemiid oainnu. Gávpotráđđi jorgalii áššis, ja sámi luohkát ožžot ain oahpahusa Báhpajávrri skuvllas.

Máhttodepartemeanta lea 2015:s mearridan ođđa sámi oahppoplána fágas risttalašvuohta, osku, eallinoaidnu ja etihkka/ROEE, ovdal REE, mii gusto 1.1.2016 rájes. Lea leamaš ovttasbargu ja ovttamielatvuohta gaskal Máhttodepartemeantta ja Sámedikki rievdadusaid oktavuođas.

Stuorradiggi mearridii juovlamánus 2015 heaittihit Gaska-Norgga sámiskuvlla/Gaske-Nøørjensaemienskovle Árbordes maŋŋá 2015/2016 skuvlajagi. Sámediggi imaštallá go Stuorradiggi vállje badjelgeahččat Norgga geatnegasvuođaid dan ektui ahte lullisámegiella lea okta máilmmi duođaleamos áitojuvvon giella UNESCO listta vuođul, ja CERD rávvagiid vuođul erenoamážit julev- ja lullisámegiela ektui. Sámediggi moaitá garrasit dan mo eiseválddit meannudit dán ášši ja oaivvilda ahte Stáhta rihkku konsulterengeatnegasvuođa Sámedikkiin dakkár áššiin main leat njuolgga váikkuhusat sámi álbmogii. Sámediggi áigu bargat viidáseappot áššiin.

Dat bargojoavku mii galggai geahčadit sámi oahpahusáššiid rastá riikkarájáid, geigii raporttas, Evttohus doaibmabijuide mat galget buoridit ovttasbarggu gaskal Norgga ja Ruoŧa nannen dihtii sámegieloahpahusa – erenoamáš deattuin lulli- ja julevsámegillii, čakčamánus 2015. Sámediggi vuordá beassat mielde bargui čuovvolit raportta.

Máhttodepartemeanta lea gulahallamis Sámedikkiin ráhkadan ja dohkkehan rámmaid sámi gáiddusoahpahussii. Rámmaide gullet gáiddusoahpahusa mihttomearri ja stivrejupmi, gáibádusat sidjiide geat fállet ja sidjiide geat ožžot gáiddusoahpahusa ja skuvlaeaiggáda ovddasvástádus. Sámediggi lea duhtavaš rámmaiguin, muhto oaivvilda ahte hospiteren ja giellačoahkkaneamit galggašedje gullat gáiddusoahpahusfálaldahkii ja ruhtaduvvo danin.

Sámedikki oahpponeavvobušeahtta dábálaš ja erenoamážit heivehuvvon oahpponeavvuid davvisámegillii, julevsámegillii ja lullisámegillii lassánii 17 625 000 ruvnnus 21 025 000 ruvdnui 2014 rájes 2015 rádjai. Lassáneapmi lea dahkan vejolažžan vuoruhit oahpponeavvuid buot golmma sámegillii joatkkaoahppodássái ja fágaidrasttideaddji fáddávuđot giella- ja kulturoahpponeavvu vuođđoskuvlii.

Sámediggi addá doarjjalohpádusa čuovvolit 2013 mannosaš šiehtadusa gaskal Sámi allaskuvlla, Engerdal suohkana ja Sámedikki, mas geatnegahttojuvvojit fuolahit ja sihkkarastit Elgå lullisámi gealbobirrasa.

Sámediggi lasihii 2015:s njuolggadoarjaga Ovttas|Aktan|Aktesne Sámi oahpponeavvoportálii 1 miljovnna ruvnnus 2014:s 1,5 miljon ruvdnui. Portála lea sámi oahpahusa deaŧalaš arena oahpahusa várás, gos diehtojuohkin oahpponeavvuid birra ja oahpponeavvuid luoikkaheami ja juogadeami birra hálddašuvvo.

Sámediggi lea 2015:s leamaš mielde doarjumin máŋga skuvlla mat ovddidit ja čađahit dakkár prošeavttaid mat deattuhit árbedieđu ja sámi meahccegeavaheami vuođđoskuvllas. Dán doaibmabidjui lei várrejuvvon 1,0 miljon ru 12 ohcamiid gaskkas ožžo 10 skuvlla prošeaktaruđaid.

1.3.5.2 Oadjebas oahppanbiras

Sámedikki mielas lea deaŧalaš ahte sámi mánáid lea oadjebas psykososiála skuvlabiras ja Sámediggi lea dan meannudan sierra dievasčoahkkináššiin 2015:s, mas mii leat earret eará bivdán oažžut sierra sámi mánáidáittardeaddji. Sámediggi lea addán árvalusaid dokumentii NOU 2015:2 Å høre til -Virkemidler for et trygt psykososialt skolemiljø, ja vuordá beassat mielde dán barggu čuovvoleapmái. Sámedikki doaibmabijut muđui dán barggus lea oassálastin Julggaštus Givssideami vuostá ovttasbargui, ja mii leat mielde árvvoštallangottiin Dronnet Sonja skuvlabálkkašumi ja Benjamin-bálkkašumi várás mat goappašagat juhket bálkkašumiid daidda skuvllaide mat barget ulbmillaččat čáhkademiin ja dásseárvvuin ja eastadan dihtii vealaheami ja givssideami.

Sámediggi lea leamaš mielde nammadeamen ođđa lahtu FUG:ii/vuođđoskuvlla váhnenlávdegoddái áigodahkii 2016-2019.

1.3.6 Alit oahppu ja dutkan

Juolluduvvon submi: 4,673 miljon ru.

Sámedikkis leat njeallje áŋgiruššansuorggi mainna juksat guovddáš mihttomeari, Oahppofálaldat ja dutkan mii gokčá sámi servodaga dárbbuid ja mii váikkuha sávvojuvvon servodatovdáneami Sámis.

Juksan dihtii dán mihttomeari mis leat ekonomalaš váikkuhangaskaoamit ja hálddahuslaš resurssat oahpahusossodaga alit oahpu ja dutkama juhkosis.

Sámediggeráđđi lea loahpageahčen 2015 gárvvistan sámediggedieđáhusa alit oahpu ja dutkama birra. Sámedikki dievasčoahkkin meannuda dieđáhusa 2016:s.

1.3.6.1 Sámi alit oahppu

Sámediggi lea máŋga jagi bargan dan ala ahte galget leat fálaldagat alit oahpus sámegielas álgooahpahusa ráje doavttergráda dássái. Dat 5-jagi gealbudan- ja rekrutterenprográmma sámegielas alit oahpus mii álggahuvvui 20118:s, loahpahuvvui 2014:s. Dalle ledje lagabui 400 studeantta čađahan iešguđet oahppofálaldagaid álgodásis sámegielas. Vai álgo galgá leat fálaldat sámegielas buot dásiin lea Sámediggi 2015:s bargan dan ala ahte prográmma čuovvoluvvo viiddiduvvon rámmajuolludemiid bokte daidda oahppoásahusaide main lea sámegiella iežaset oahppofálaldagain. Sámediggi ii leat ožžon mieđáhusa dasa ja áigu 2016:s deattuhit dán ášši.

Ráđđehus lea mearridan ahte 2017 rájes galgá masterdásis ásahuvvot 5-jagi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahppu. Juovlamánus 2015 nammaduvvui rámmaplánalávdegoddi sámi oahpaheaddjiohppui, ja lávdegoddi galgá geiget rámmaplánaevttohusas ovdal cuoŋománu 1. b. 2016.

Butenschøn-lávdegotti 2012 mannosaš raportta, «Langs lange spor», čuovvoleapmin ásahuvvui sámi alit oahpu ja dutkama fágastrategalaš lávdegoddi 2015:s, Universitehta- ja allaskuvlaráđi vuollásažžan. Ásaheapmi dahkkojuvvui maŋŋá Máhttodepartemeantta ja Sámedikki soabadeami. Máhttodepartemeanta lea juolludan ruđaid fágastrategalaš ovttadaga doibmii. Earret earáid lea Sámediggi ja Máhttodepartemeanta dárkojeaddjin ovttadagas.

Sámediggi lea čađahan čoahkkimiid rektoriiguin alit oahppoásahusain Davvi-Trøndelága rájes davás guvlui digaštallan dihtii ásahusaid fálaldagaid sámi alit oahpus.

1.3.6.2 Sámi perspektiiva alit oahpus nationála dásis

Oahpaheaddjioahpu ođastusa oktavuođas lea Sámediggi konsulteren ođđa 5-jagi masteroahpu rámmaplánaid birra bearráigeahččan dihtii ahte sámi sisdoallu fuolahuvvo. Sohppojuvvui ovttamielalašvuohta gulaskuddanevttohusa birra. Gulaskuddanáigemearri lea 01.04.16.

1.3.6.3 Sámi dutkan

Davviriikkaid Ministtarráđđi lea evalueren iežas juolludemiid viđa davviriikkalaš bálddalastinorgánii dutkama várás, dás maiddái sámi dutkama Sámi allaskuvllas. 2017 rájes lea evttohuvvon rievdadus mii dagaha ahte ministtarráđi orgána NordForsk váldá badjelasas hálddašit juolludemiid. Dat mearkkaša ahte jahkásaš juolludeapmi sámi dutkamii ministtarráđis heaittihuvvo, ja ahte ruđat šaddet gilvovuložin ohcamiid bokte. Sámediggi lea fuolastuvvan go dát ortnet buvttiha heajut dutkaneavttuid Sámi allaskuvlii. Ohcan lea čuovvoluvvon Ráđđehusa ektui mas Máhttodepartemeantta bokte lea šiehtadusovddasvástádus juolludusas. Sámediggi bargá dan ala ahte juolludus galgá bisuhuvvot dálá dásis. Maiddái Sámi parlamentáralaš ráđđi lea meannudan ohcama.

Sámediggi lea dárkojeaddji Norgga dutkanráđi sámi prográmma stivrras. Sámediggi ii leat duhtavaš sámi ovddastemiin muđui dutkanráđis. Ođđa lahtuid nammadeami oktavuođas dutkanráđi njealji divišuvdnastivrii evttohii Sámediggi lahtuid buot njealji stivrii, muhto ii oktage vuhtiiváldojuvvon. Sámediggi lea 2015:s álggahan proseassa buoridit ovddasteami Norgga dutkanráđi stivrraide.

Sámediggi lea áigodagas 2008 – 2015 jahkásaččat juolludan doarga prošektii «Árbedieđu systemáhtalaš kárten – Árbediehtoprošeakta». Juolludeami mihttomearri lea váikkuhit sámi árbedieđu duođaštanvuogi ovddideapmái ja dan gaskkustit. Eaktun lea biddjojuvvon ahte galgá leat ovttasbargu guoskevaš fágabirrasiiguin, earret eará sámi museaiguin ja giella- ja kulturguovddážiiguin. Maiddái Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta lea veahkehan ruhtadit prošeavtta.

Áigodagas 2012 – 2015 lea Sámediggi dasa lassin juolludan ruđaid ovddasmanniprošektii Árbediehtu – sámi árbediehtoguovddáš. Prošeavtta vuođđun lea Sámedikki áigumuš čuovvolit ja konkretiseret Árbediehtoprošeavtta bohtosiid. Luonddušláddjiivuođalága § 8 čuovvoleapmin lea mihttomearri leamaš háhkat ja geavahit dieđuid sámi luonddugeavaheami birra resursan luondduresurssaid hálddašeamis. Dasa lassin lea mihttomearrin leamaš viidáseappot fievrridit sámi árbedieđu mánáidgárddi, vuođđooahpahusa ja alit oahpu ja bokte ja árbedieđu dahkat geavahan láhkai dutkamis.

Goappašiid prošeavttaid maid Sámi allaskuvla lea jođihan ja bálddalastán, loahpahuvvojit 2015:s. Sámi allaskuvla geigii 2015:s raportta Árbediehtoguovddáža birra oktan evttohusain mo čoavdit sámi árbediehtoguovddáža ásaheami. Sámediggi áigu 2016:s bargat dan ala ahte dakkár guovddáža ásaheami vuođđu čielggaduvvo.

1.3.6.4 Rekrutteren

Sámediggi lea Máhttodepartementii evttohan ásahit master- ja doavttergrádastipeanddaid sámegielas. Evttohus ii leat vuhtiiváldojuvvo, ja bargu jotkojuvvo 2016:s.

Oktavuođas oahppoásahusaiguin lea rekrutteren okta dain fáttáin maid leat digaštallan. Maiddái sámi alit oahpu ja dutkama fágastrategalaš ovttadat lea váldán ovdan dán fáttá.

Sámediggi juohká stipeanddaid alit ohppui. 2015:s leat vuoruhan sámegiela, mánáidgárdeoahpaheaddjioahpu, oahpaheaddjioahpu, buohccedivššároahpu, bachelor boazodoalus ja master logopediijas. Lea váttis dadjat leat go stipeanddat dagahan ahte eanet studeanttat lea váldán vuoruhuvvon fágaid, muhto ohcamiid lohku lea lassánan dássidit. Stipeandaortnet evaluerejuvvon 2016:s.

2015:s lei bušeterejuvvon 2 850 000 ru stipeanddaide, muhto 3 694 500 ru juolluduvvui stipeanddaide. Dat mearkkaša ahte badjelmeare geavaheapmi lei 844 500 ru. Duohta badjelmeare geavaheapmi maŋŋágo geassá eret ruovttoluottamáksimii, lea 665 500 ru. Sivvan badjelmeare geavaheapmái lea erenoamážit ohcamiid lassáneapmi vuoruhemiin mánáidgárdeoahpaheaddji-, oahpaheaddji- ja buohccedivššároahpus. Lea váttis dadjat leat go stipeanddat dagahan ahte eanet studeanttat válljejit vuoruhuvvon fágaid.

1.3.7 Dearvvašvuohta ja sosiála

Juolluduvvon submi: 3,325 miljon ru.

Sámedikkis leat 5 áŋgiruššansuorggi mainna juksat mihttomeari ovttaárvosaš dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusat sámi álbmogii sámi giela ja kultuvrra vuođul. Bálvalusat galget leat heivehuvvon sámi álbmoga vuoigatvuođaide ja dárbbuide.

1.3.7.1 Ovttaárvosaš dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalus

Bargu ovttaárvosaš dearvvašvuođa- ja sosiálafálaldagain sámi álbmoga várás lea 2015:s leamaš hástaleaddjin. Máŋgga suorggis ii leat Sámediggi ožžon mieđihuvvot iežas árvalusaid.

Ráđđehus dieđihii 2015:s ođđa ja ollislaš áŋgiruššama dearvvašvuođabálvalusain iešguđet dieđáhusaid ja plánaid bokte. Sámediggi lea ovddidan árvalusaid ja bivdán konsultašuvnnaid máŋgga áššis. Ráđđehusa bealis sii leat iešguđet láhkai váldán Sámedikki iešguđet bargguide.

Sámedikkis leat leamaš konsultašuvnnat nationála dearvvašvuođa- ja buohcceviessoplána birra, ja regionála dearvvašvuođadoaimmahagaid jagi 2016 bargamušdokumeantta birra. Sámediggi lei dasa lassin bivdán konsultašuvnnaid vuođđodearvvašvuođadieđáhusa birra ja dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid ođđa konkrehta doaibma- ja doaibmabidjoplána birra sámi álbmoga várás, muhto ráđđehus ii mieđihan dáid gáibádusaide.

Konsultašuvnnat nationála dearvvašvuođa- ja buohcceviessoplána birra buvttihedje ovttamielalaš bohtosa. Konsultašuvnnaid boađusin lea earret eará ahte ovddasvástádus spesialistadearvvašvuođabálvalusain sámi buhcciide, lea váldojuvvon mielde plánii, ja lea sohppojuvvon ovttamielalašvuohta strategalaččat ovddidit dearvvašvuođabálvalusaid sámi buhcciide. Regionála dearvvašvuođadoaimmahagaid jagi 2016 bargamušdokumeantta oktavuođas lea juksojuvvon ovttamielalašvuohta das ahte strategalaččat ovddideapmi spesialistadearvvašvuođabálvalusas sámi buhcciide addojuvvon bargamuššan Davvi Dearvvašvuhtii RHF jagi 2016 várás.

Áidna doaibmaplána doaibmanáigi, mii guoská dearvvašvuođafálaldahkii sámi álbmogii, nogai 20015:s. Dát lei sivvan dasa ahte bivddiimet oažžut konsultašuvnnaid dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid ođđa konkrehta doaibma- ja doaibmabidjoplána álggaheami birra sámi álbmogii. Dat ahte ráđđehus dan biehttalii, ii čuovo álgoálbmogiid jagi 2014 máilmmikonferánssa loahppadokumeantta masa Ráđđehus lea guorrasan. Sámediggeráđđi čujuhii erenoamážit loahppadokumeantta 8. čuoggái mas daddjojuvvo ná: 8. Mii leat geatnegahttojuvvon ovttasbargat álgoálbmogiin, sin iežaset ovddasteaddji ásahusaiguin,našonála doaibmaplánaid, strategiijaid ja eará doaibmabijuid ovddideami ja čađaheami várás, go dat leš guoskevaš, juksan dihtii Juolggaštusa mihttomeriid Sámediggi lea dieđihan Stuorradiggelávdegoddái bohtosa birra, Stuorradiggelávdegotti rabas gulaskuddamis vuođđodearvvašvuođadieđáhusa birra, ja čoahkkimis lávdegottiin.

Sámediggi lea ovddidan árvalusaid álbmotdearvvašvuođadieđáhussii, vuođđodearvvašvuođadieđáhussii, demeansaplánii 2020 ja gárrenplánii. Sámedikki árvalusat álbmotdearvvašvuođadieđáhussii bidjá vuođđun Sámi dearvvašvuođadutkama dearvvašvuođa- ja eallindilledieđuid, ja dárbui dieđuide ja duođaštuvvon máhttui earret eará dakkár suorggis go sámi mánáid dearvvašvuohta ja eallindilit, daid sámi mánáid dearvvašvuođadilli mat leat mánáidsuodjalusa fuolahusas, dearvvašvuođaváikkuhusat čearddalaš vealaheamis ja rasismmas ja hástalusat árbevirolaš ealáhusain, ja váilevaš dieđut dáruiduhttinproseassa birra ja internáhtaeallima váikkuhus dearvvašvuhtii. Sámedikki árvalusat lea muhtumassii namuhuvvon dieđáhusas, muhto dat eai čuovvoluvvo doaibmabijuiguin.

Sámedikki dievasčoahkkin meannudii juovlamánus 2014 ášši vuođđodearvvašvuođabálvalusaid birra sámi álbmoga várás. Sámediggi mearrádus biddjojuvvui vuođđun Sámedikki árvalussii ráđđehusa dieđáhussii vuođđodearvvašvuođa birra, muhto árvalusaide ii mieđihuvvon dieđáhusas. Eai ge čuovvolan Sámedikki árvalusa demeansaplánii 2020, eai ge árvalusa gárrenplánii.

Dearvvašvuođaministtar lea nammadan lávdegotti mii galgá čielggadit molssaektosaš málliid mo organiseret eaiggáduššama buohcceviesuide. Spesialistadearvvašvuođabálvalusaid organiseren sámi buhcciide galgá leat oassi lávdegotti barggus. Vai galgá sáhttit fuolahit sámi perspektiivva čielggadusas, de ferte lávdegottis lea buorre máhttu sámi álbmoga dárbbuid ja hástalusaid birra. Vaikke vel Sámediggi lea ge váldán oktavuođa, de ii leat ráđđehus válljen geavahit dán gelbbolašvuođa lávdegottis.

Sámedikki dievasčoahkkin lea 2015:s meannudan ášši spesialistadearvvašvuođabálvalusaid birra sámi álbmoga várás. Dearvvašvuođabálvalusaid ovddideapmi sámi álbmogii lea nationála ovddasvástádus ja Sámediggi oaidná dárbbu stuorát guovddáš áŋgiruššama ja seaguheapmi go galgá fuolahit ovttaárvosaš dearvvašvuođabálvalusaid sámi buhcciide. Nationála ovddasvástádus lea mealgadii fápmuduvvon vuollásaš dearvvašvuođadoaimmahagaide. Vuollásaš dearvvašvuođadoaimmahagat eai oaččo resurssaid fuolahit nationála ovddasvástádusa, ja váikkuhussan das lea earret eará ahte heivehuvvon dearvvašvuođafálaldagat (SÁNAG) sámi álbmogii jámma vuoruhuvvojit vulos. Sámediggái lea hui deaŧalaš ahte SÁNAG:s leat einnostanvejolaš rámmat ja ahte dat sihkkarastojuvvo viidásat ovdáneami ja nannejuvvo sihke ekonomalaččat ja fágalaččat. Čoahkkimis Dearvvašvuođa- ja fuolahusministariin lei spesialistadearvvašvuođabálvalusat sámi buhcciid okta dain fáttáin mas dát hástalusat biddjojuvvojedje ovdan.

1.3.7.2 Ovttaárvosaš mánáidsuodjalusbálvalus

Sámediggi lea 2015:s bivdán konsultašuvnnaid Ráđđehus sadjásašruovttuiddieđáhusa ráhkadeami birra. Sámediggi ii leat ožžon loahpalaš vástádusa dán ávžžuhussii, muhto lea sádden árvalusa sadjásašruovttuiddieđáhusa ráhkadeami birra.

Sámedikkis lea leamaš čoahkkin dan láhkalávdegottiin, mii galgá ođasmahttit dálá mánáidsuodjaluslága.

Dán čoahkkimis deattuhii Sámediggi sámi mánáid vuoigatvuođa oažžut fuolahuvvot vuoigatvuođaid sámi gillii ja kultuvrii go lea oktavuohta mánáidsuodjalusain.

1.3.7.3 Ovttaárvosaš heahtedieđihanbálvalus

Heahtedieđihanáššiin lea bargojuvvon guhká Sámedikkis ja dat loktejuvvui vuosttaš geardde guovddáš eiseválddiide 2005:s. Bargu bisánii 2010:s dan botta go vurde ahte heahtefierpmádat galggai huksejuvvot viidáseappot. Heahtefierpmádat gárvvistuvvui 2015:s ja Sámediggi áigu 2016:s konsulteret ášši birra ráđđehusain.

1.3.7.4 Sámi humána biologalaš ávdnasat

Sámediggi lea ruhtadan máŋga čielggadusa mat attášedje deaŧalaš duogášdieđuid boahttevaš mearrádusaide etihkalaš njuolggadusaid oktavuođas mo geavahit Sámi humána biologalaš ávdnasiid. 2015:s gárvánii raporta «Bruk av samisk etnisitet i forskningsdatabaser og helseregistre». Eambbo raporttat leat čállojuvvomin.

1.3.7.5 Veahkaváldi lagaš oktavuođain

Konsultašuvnnaid oktavuođa nationála dearvvašvuođa- ja buohcceviessoplána birra válddii Sámediggi ovdan dutkanbohtosiid mat čájehit veahkaválddálašvuođa gávdnoštumiid lagas gaskavuođain sámi álbmogis. Dat lea dagahan ahte Davvi Dearvvašvuohta RHF ferte sihkkarastit ahte fálaldat daidda sámi rávesolbmuide ja mánáide mat gillájit seksuála rihkkumiid, lea láhččojuvvon sámi giela ja kultuvrra vuođul. Sámediggi čalmmustahtii ON riikkaidgaskasaš beaivvi veahkaválddi vuostá nissonolbmuid ektui čalmmustahttimiin veahkaválddi nissonolbmuid vuostá sámi servodagas. Sámediggi máinnašii dan dutkama mii aiddo báliid lea almmuhuvvon dán suorggis. Ráđđelahttu Henrik Olsen oassálasttii dán Sámi Nisson Foruma lágideapmái.

Sámediggi lea ovttas Justiisadepartemeanttain álggahan dutkanprošeavtta mii galgá geahčat mo veahkkeapparáhta meannuda sámi veahkaválddi gillájeddjiiguin. Prošeakta galgá maiddái geahčadit leat sámi servodagas olggobealde ja siskkáldas bealit mat váikkuhit veahkaválddi gávdnoštumiid. Prošeakta galgá loahpahuvvot 2016:s.

Sámediggi lea lágidan čoahkkima máŋga iešguđet fágaásahusain veahkaválddi birra lagas gaskavuođain sámi servodagas. Čoahkkimis bohte ovdan deaŧalaš dieđut fáttá birra ja máŋga hástalusa suorggis.

1.3.8 Areála ja biras

Juolluduvvon submi: 3,272 miljon ru.

Areála ja birrasa váldomihttomearri lea guoddilis luonddu ja resursavuođu hálddašeami vuođul sihkkarastit ja ovddidit sámi kultuvrra, ealáhusbarggu ja servodateallima.

2015:s juolluduvvui 3 100 000 ru dán mihttomearrái. Oktiibuot 450 000 ru juolludusas areáladieđáhusbargui lea geavahuvvon fágaseminára lágideapmái ja fágalaš artihkalčoakkáldaga ráhkadeapmái.

Kulturmuito-, areála- ja birasossodagas lea stuorra ovddasvástádussuorgi čuovvolemiin áššiid earret eará plána- ja huksenlága ja kulturmuito- ja energiijalága vuođul, ja oažžut badjel 30 % buot dan poasttas mii Sámediggái boahtá. Ossodat addá gulaskuddanvástádusaid, oassálastá plánaproseassaide, konsultašuvnnaide ja gulahallamiidda guoskevaš eiseválddiiguin ja áššeoasálaččaiguin. Bargu lea 2015:s dagahan ahte sámi kultur- ja ealáhusdoaimmaheami luondduvuođus lea nannejuvvon, nu mo boahtá ovdan čuovvovaš teavsttas.

Sámediggeráđđi lea meannudan oktiibuot 14 ohcama bargui álgoálbmot- ja olmmošvuoigatvuođaáššiiguin. Ortnega olahusjoavkun leat organisašuvnnat ja ásahusat maid mihttomearri lea ovddastit ja fuolahit sámi vuoigatvuođaeaiggádiid beroštusaid ja vuoigatvuođaid eatnamiid ja resurssaid hálddašeami, geavaheami ja suodjaleami oktavuođas. Guđa organisašuvdnii ja ásahussii lea juolluduvvon oktiibuot 1,65 milj ru mii lea seamma go dat mii lea bušeterejuvvon jagi 2015 reviderejuvvon bušeahtas.

Sámediggi lea dál ráhkadeamen areála- ja birasdieđáhusa. Ráhkadan dihtii máhttovuđot ja áigeguovdilis areála- ja birasdieđáhusas lea Sámediggi láhčán govda searvamii ja máhttočoaggimii sámi servodaga ja guoskevaš máhttobirrasiid bealis. Skábmamánus 2015 lágiduvvui fágaseminára gos bovdejuvvon dutkit ja fágabirrasat bidje ovdan fáddáartihkkaliid hástalusaid birra go galgá sihkkarastit sámi kultuvrra, ealáhusdoaimmaheami ja servodateallima luondduvuđđosa. Eará máhttobirrasat ja stáhta ja regionála eiseválddit ledje bovdejuvvo searvat.

Juovlamánus 2015 geigejuvvui čielggadus areála- ja biraspolitihka birra Sámedikki dievasčoahkkimis. Ieš dieđáhus galgá meannuduvvot dievasčoahkkimis geassemánus 2016.

1.3.8.1 Areálahálddašeapmi

Areálahálddašeami politihkkasuorggi mihttomearri lea ahte sámi kultuvrra, ealáhusdoaimmaheami ja servodaga luondduvuođus lea sihkkarastojuvvon. Dakkár areálageavaheamit go biebman, bartahuksen, geaidnohuksemat dahje mássaviežžan hehttejit eanet ja eanet sámi árbevirolaš ealáhusdoaimmaheami, mii sáhttá váikkuhit sámi servodaga ja kultuvrra rámmaeavttuide, ja mii maid sáhttá bohciidahttit beroštusriidduid maid ii baljo sáhte čoavdit ge.

Sámediggi lea geahččalan beassat árrat fárrui plánaproseassaide gávdnandihtii čovdosiid mat sáhtášedje eastadit riidduid. Dat vuostecealkagat maid mii leat ovddidan suohkanplánaide, boazodoalu, árbevirolaš riddoguolásteami ja kulturmuitoárvvuid oktavuođas, leat vuosttažettiin čovdojuvvon gulahallama bokte suohkaniin dahje soabadeami bokte Fylkkamánni luhtte. 2015:s ovddideimmet vuostecealkagiid muhtun suohkanplánaide sámi árbevirolaš guovlluin dainna ákkain ahte noađđi oktiibuot šaddá menddo stuoris boazodollui. Muhtun áššiin, ovdamearkka dihtii Omasvuona suohkan areálaplána oktavuođas, lea vuostecealkka ovddiduvvon dan vuođul ahte ii leat čielggaduvvon sámi ealáhusa ja kultuvrra doaimmaheami vuhtiiváldin. Dát vuosttaldanáššit eai leat vel loahpahuvvon.

2015:s lea Sámediggi ovddidan cealkámušaid riddoavádatplánaide miehtá Romssa fylkka. Eará mearraareálaplánat leat maid álggahuvvon, muhto eai leat gárvásat. Buot vuostecealkimat riddoavádatplánaide dán jagi leat čovdojuvvon gulahallama dahje soabadeami bokte, dakko bokte ahte daidda lea jogo mieđihuvvon dahje ahte plánain lea areálageavaheapmi heivehuvvon.

Áigeguovdilis áššit mat gullet stáhta plánii Hålogalándda geainnuin gaskal Suortta ja Randa, leat vuoruhuvvon. 2015:s leat ásahuvvon šiehtadusat mo čađahit konsultašuvnnaid ja gulahallamii plánaproseassas. Sámediggi ovddidii konsultašuvnnain Stáhta geaidnodoaimmahagain gáibádusa ahte galgá ráhkaduvvo boazodoallofágalaš raporta ja ahte galgá nammaduvvot oktasaš ráđđeaddi boazoorohagaide. Stáhta geaidnodoaimmahat válddii vuhtii gáibádusaid ja juolludii ruđaid dasa. Maiddái Sørfold-tunneallat Nordlánddas ja Nuvvosguolbba Girkonjárggas leat guokte stuorra plánaášši maidda Sámediggi vuoruhii addit cealkámuša 2015:s. Gulahallančoahkkimat ja konsultašuvnnat stáhta eiseválddiiguin boazodoalloberoštusaid oktavuođas leat čađahuvvon.

Buoridan dihtii máhttovuođu sámi meahccegeavaheami birra lea sámediggeráđđi nammadan resursajoavkku mii galgá geahčadit mo dálá meahcceresurssaid hálddašeapmi lea heivehuvvon meahccegeavaheddjiid dárbbuide. Joavku galgá geiget raporttas ovdal guovvamánu 2016 loahpa. Raporta gártá deaŧalaš árvalussan sámediggedieđáhussii areála ja birrasa birra. Sámediggi vásiha ahte sámi meahccegeavaheapmi ja dakkár luonddugeavaheami ovddideapmi lea ráddjejuvvon dakkár lágaid geažil mat uhccán váldet vuhtii sámi meahccegeavaheddjiid dárbbuid. Lágat mohtorjohtolaga birra meahcit hehttejit ceavzilis árbevirot ávkkástallama. Sámediggi oaidná máŋga vejolašvuođa čoavdit dán hástalusa, earret eará dakko bokte ahte láhkaásahus mohtorjohtolaga birra meahcis ođasmahttojuvvo nu ahte dat buorebut fuolaha báikkálaš olbmuid dárbbuid ja sin vuoigatvuođa beassat doaimmahit árbevirolaš meahccegeavaheami ja ávkkástallama. Sámediggi oaidná dárbbu nannet sámi meahccegeavaheami ja ávkkástallama riektesuodjalusa.

1.3.8.2 Luondduresurssat

Sámedikki mihttomearri lea ahte buot resursa- ja energiijaávkkástallan galgá nannet sámi kultuvrra, servodateallima ja sámi ealáhusaid. Resursaávkkástallan sámi guovlluin galgá čađahuvvot dakkár vugiin mii fuolaha sámi vuoigatvuođaeaiggádiid ja báikegottiid, ja mii čuovvu riikkaidgaskasaš álbmotrievtti. Dat dahkkojuvvo earret eará dainna lágiin ahte čuovvolit konsešuvdnaáššiid hálddašangažaldagaid ja ahte deattuhit árbedieđu mearridanproseassain.

Deaŧalaš ášši 2015:s lei konsešuvdnaášši dan 420 kV-linnjá birra gaskal Báhccavuona ja Skáiddi mas Sámedikki dievasčoahkkin dagai mearrádusa maŋŋágo konsultašuvnnat ledje čađahuvvon Oljo- ja energiijadepartemeanttain (OED). Dan vuođul mearridii OED cuoŋománus addit konsešuvnna Statnettii. Deaŧalaš eaktun konsešuvdnii lei buorre gulahallan guoskevaš sámi beroštusaiguin ovdal linnjahuksema ja linnjá huksedettiin.

Beroštupmi biegga- ja čáhcefápmorusttegiidda lea stuoris. Sivvan dasa lea earret eará el-sertifikáhtorortnet. Sámedikkis leat leamaš konsultašuvnnat Norgga čázádat- ja energiijadirektoráhtain (NČE) sihke biegga-, čáhce- ja smávvafápmoáššiid birra. Sámediggi ii leat vel duhtavaš konsultašuvnnaiguin NČE:in. Dat eai leat duohta konsultašuvnnat dan dáfus ahte NČE ii juoge oainnuidis ieš konsešuvdnaášši birra, dušše gaskaboddasaš árvvoštallamiiddis dain váikkuhusaid birra mat doaibmabijuin sáhttet šaddat sámi beroštusaide ja vuoigatvuođaeaiggádiidda. Nu eai leat ge eavttut juksat ovttaoaivilvuođa ollašuhttojuvvon ja áššit sáddejuvvojit viidáseappot OED meannudeapmái. Dál leat departemeanttas ollu áššit mat eai leat loahpalaččat mearriduvvon.

OED juolludii 2013:s doarjaga Sámediggái gitta 3 miljon ruvnnu rádjai golmma jagi badjel. Ruđat leat geavahuvvon dasa ahte loktet Sámedikki návccaid energiijaáššiid meannudeapmái. Maŋimus oassi máksojuvvo 2016:s. Ruđat leat veahkehan Sámedikki háhkat resurssaid vuoruhit energiijaáššiid ja danne mii leat ohcan oažžut ortnega guhkiduvvot.

1.3.8.3 Luondduvalljodat

Sámedikki mihttomearri luondduvalljodaga oktavuođas lea ahte sámi kultuvra, ealáhusdoaimmaheapmi ja servodaga luondduvuođus vuhtiiváldojuvvo buot luondduvalljodaga hálddašeamis. Sámediggi lea áŋgirit bargan suodjalanáššiiguin. Vuolggasadjin Sámediggái lea ahte galgá leat báikkálaš dáhttu suodjaleapmái jus suodjalus galgá čađahuvvot. Dát bargi lea dagahan ahte dálkkádat- ja birasministtar Tine Sundtoft deaivvadii evttohuvvon Muvrrešábi álbmotmeahci/Goahteluobbala eanasuodjalanguovllu geavaheddjiiguin ja Anárjoga álbmotmeahci viiddideami geavaheddjiiguin Kárášjoga gielddas ja Guovdageainnu suohkanis ovdal suodjalanevttohusaid loahppameannudeami, mii dagahii ahte geavaheaddjiberoštusat šadde mearrideaddjin, ja suodjalanevttohusat gessojuvvojedje ruovttoluotta. Dan lea departemeanta vuhtiiváldán ja geavahan ággan go mearridii loahpahit suodjalanplánaid.

Dán jagi álbmotmeahccekonferánssa váldofáddán lei merkenstrategiija ja galledanhálddašeapmi Norgga álbmotmehciin. Sámedikki stivraáirasiid čoahkkaneamis digaštallojuvvui galledanhálddašeapmi sámi perspektiivvas. Várnjárgga álbmotmeahccestivra bijai ovdan galledanhálddašeapmi ovddasmanni barggu bohtosiid. Ovddasmanni barggu bohtosiid lea vuogas fievrridit viidáseappot suodjalanguovlluin gos leat seammalágan geavaheaddjijoavkkut.

Oassin Sámedikki barggus biologalaš valljodagain oassálasttii Sámediggi Norgga sáttagoddái Biologalaš valljodaga konvenšuvnna (CBD) bargočoahkkimis. Bargočoahkkima evttohusat sáddejuvvojit viidáseappot boahtte áššeoasálaščoahkkimii (COP) Meksikos 2016:s, gos stáhtat galget meannudit daid. Sámediggái deaŧalaš ášši mii digaštallojuvvui čoahkkimis, lei doabageavaheapmi. Gažaldahkan lei ahte sáhttá go doahpaga «Free prior and informedconcent » (FPIC), dahje dušše «prior informedconcent», sadjái geavahit dálá «approval and involment» go mieđiha geavahit árbedieđu viidásat bárggus, ja maiddái konvenšuvnna viidásat geavaheamis. Sáhttá leat bures vejolaš ahte boahtte áššeoasálaščoahkkin (COP 13) vállje geavahit FPIC go mieđihuvvo geavahit álgoálbmogiid ja báikegottiid árbedieđu.

1.3.8.4 Dálkkádat

Árktisii čuhcet dál johtileamos ja vearrámus dálkkádatrievdamat eatnamis. ON dálkkádatlávdegoddi lea duođaštan ahte dálkkádatrievdamat leat duođalaš áittan olbmuide ja olbmo eallimii, dearvvašvuhtii, sihkarvuhtii ja doaimmaide stuorra osiin máilmmis. Sii leat nannet ahte árktalaš álgoálbmotservodagat leat daid gaskkas geaidda dálkkádatrievdamat čuhcet garrasepmosit. Seammás oaidnit ahte ekonomalaš ovddideapmi ja resursaávkkástallan dáhpáhuvvá johtilit miehtá Árktisa. Dat dagaha ahte dat álgoálbmogat mat ellet dáid guovlluin, ožžot uhccán áiggi ja uhcit vejolašvuođaid heivehit iežaset dáid rievdamiidda. Álgoálbmogat mat ellet árbevirolaš ealáhusaiguin, sorjájit daid seamma eanaguovlluin maid earát háliidit geavahit industriijaáigumušaide.

Sámediggi oassálasttii árjjalaččat oppasámi ráhkkanemiide 21. Dálkkádatnjunuščoahkkimii Pariissas juovlamánus 2015:s. Ovttas eará álgoálbmogiiguin geahččaleimmet váikkuhit stáhtaid mearridit dakkár Pariisa-šiehtadusa mas álgoálbmotvuoigatvuođat árvvusadnojuvvojit go dálkkádatpolitihkka ja dálkkádatdoaibmabijut hábmejuvvojit, ja ahte álgoálbmogiid árbediehtu, eallinvuogit ja ekovuogádagat šaddet deaŧalaš oassin ollislaš dálkkádatčovdosis.

Pariisa-šiehtadus lea rievttálaš čadni dálkkádatšiehtadus daid 195 stáhtaid várás mat leat dohkkehan ON dálkkádatsoahpamuša. Pariisa-šiehtadus boahtá fápmui go uhcimusat 55 áššeoasálačča, mat ovddastit uhcimusat 55 proseantta máilmmit luoitimiin, leat dohkkehan šiehtadusa, áramusat 2020 rájes. Olmmošvuoigatvuođat ja álgoálbmotvuoigatvuođat leat namuhuvvon šiehtadusa ovdasártnis. Dát leat deaŧalaš vuhtiiváldimat mat galget leat vuođđun buot šiehtadusa mearrádusaide. Álgoálbmogiid árbedieđut leat namuhuvvon dálkkádatheivehemiid oktavuođas ieš šiehtadusas.

1.3.9 Kulturmuitosuodjalus

Juolluduvvon submi: 3,272 miljon ru.

Sámedikki váldomihttomearri kulturmuitosuodjalusas lea duođaštit, gaskkustit ja hálddašit daid dieđuid vássánáiggis boahtteáiggi várás, maid sámi kulturmuittut ja kulturbirrasat ovddastit.

1.3.9.1 Sámi kulturmuitosuodjalusa rámmaeavttut

Buriid rámmaeavttuid juksá dohkálaš ekonomalaš rámmaid bokte ja ovttasbarggu bokte báikkálaččat, regiovnnalaččat, našuvnnalaččat ja riikkaidgaskasaččat.

Finnmárkku fylkkagielddas lea, ovddeš hálddašangeavada vuođul, váldoovddasvástádus máilmmiárbeguovlluid hálddašeamis Álttás. Máilmmiárbbi hálddašeapmi ferte dahkkojuvvot ovttasráđiin Sámedikkiin. Sámediggi lea oassálastán bargui hábmet ođđa hálddašanplána máilmmiárbbi/báktedáidaga várás Álttás oassálastima bokte iešguđet bargobájiide ja ovddideame bokte čálalaš árvalusaid plánaevttohussii. Plána galgá čalmmustahttit ođđa višuvnnaid ja dárbbuid mat leat čuožžilan máilmmiárbebarggus, ja vuhtiiváldit ođđa signálaid fágasuorggis, nu go ásahit máilmmiárberáđi Álttá máilmmiárbbi várás. Sámediggi lea addán cealkámušaid ja árvalusaid dasa mii min mielas min lunddolaš ovddasvástádus máilmmiárberáđi ektui, ja Álttá báktedáidaga hálddahuslaš hálddašanjoavkku ektui.

Sámediggeráđđi lea 2015:s nammadan áirasa Plassje ja Circumfereanssa máilmmiárberáđđái. Oassálastin máilmmiárberáđđái lea deaŧalaš vai sáhttá čalmmustahttit lullisámi kultuvrra dán máilmmiárbeguovllus.

1.3.9.2 Kulturmuittuid hálddašeapmi

Sámediggi lea 2015:s čađahan máŋga kulturmuitoregistrerema ja -prošeavtta, main mii leat čalmmustahttán sámi kulturmuittuid ja daid árvvuid maid dat ovddastit. Dát lea mielde nannemin sámi kultuvrra ja identitehta, erenoamážit dain guovlluin gos sámi kultuvra iešguđet sivaid geažil ii leat nu nanus dál.

Sámediggi lea 2015:s čađahahan oktiibuot 127 báikediđoštallama, ja registreren 321 ođđa sámi kulturmuitobáikki Riikaantikvára kulturmuitodiehtovuđđui, Askeladdenii. 2015:s leat čađahuvvon muhtun stuorra prošeavttat kulturmuitoregistreremiid oktavuođas. Mii háliidit erenoamážit namuhit registreremiid mat leat čađahuvvon plánejuvvon Hålogalándda geainnu oktavuođas Davit-Nordlánddas/Lulli-Romssas ja 420 kV fápmolinnjá oktavuođas Snillfjordas/Hemnes Lulli-Trøndelágas. Goappašat prošeavttat leat addán ođđa máhtu dáid guovlluid sámi leahkima birra.

Luhtte leahkima bokte ja gulahallama bokte báikkálaš olbmuiguin lea Sámediggi viežžan ođđa ja vearditmeahttun dieđuid, ja duddjon luohttámuša. Mii leat čájehan ahte Sámediggi hálddaša buot sámi kulturmuittuid, sihke sámi álbmoga bealis ja álbmoga bealis muđui ge. Oktasaš historjá han galgá muitaluvvot. Vásáhussan lea ahte báikkálaš olbmuide lea guovllu sápmelaččaid historjá miellagiddevaš ja sis lea stuorra beroštupmi dasa ja sii atnet Sámedikki barggu árvvus.

2013 mannosaš kulturmuitočilgehusa čuovvoleapmin lea Sámediggi ráhkadeamen dieđáhusa sámi kulturmuitosuodjalusa birra. Dieđáhusas galgá sámi kulturmuitopolitihkka ovddiduvvon ja ságaškuššojuvvot viidáseappot. Sámi kulturmuittuid formálalaš hálddašaneiseválddi ságaškuššan galgá leat guovddáš fáddán dieđáhusas. Dieđáhusbarggu oktavuođas lágidii Sámediggi kulturmuitokonferánssa Guovdageainnus njukčamánus.

Kulturmuitoplánabargu Finnmárkku várás lea ovttasbargoprošeakta Finnmárkku fylkkagielddain, mas fylkkagielddas lea prošeaktajođiheaddjiovddasvástádus. Bargu álggahuvvui fas 2014:s ja 2015:s bargojuvvui viidáseappot árvalusaid gieđahallamiin ja plána hábmemiin. Áigumuš kulturmuitoplánain lea ahte dat galgá addit buoret hálddašanvuođu ja buoridit áddejumi kulturmuitosuodjaleapmái servodatovddideaddjin.

Sámedikki stuorámus eaŋkilprošeakta 2015:s lea prošeakta «Sámi visttiid identifiseren ja registreren», mii álggahuvvui 2012:s. Prošeakta lea deaŧalaš dasa ahte duođaštit sámi ássanhistorjjá ja kulturhistorjjá. 2015:s čađahuvvojedje 199 vistediđoštallama. Loahppaárvalussan lea ahte dain leat uhcimusat 150 sámi vistti. Automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon ja suodjalanveara visttiid hálddašanplánabargu álggahuvvui 2015:s. Hálddašanplána ráhkadii joavku mas ledje mielde fágaolbmot Dálkkádat- ja birasdepartemeanttas, Riikaantikváras ja Sámedikkis.

Romssa musea gávnnai 2015 geasi geađgeáigásaš báktesárgumiid Geresválas oarjjabealde Girkonjárgga. Oktiibuot gávnnaimet 48 sárguma mat govvidit bohccuid ja ealggaid, ja gávdnosat báikkis čujuhit ahte sárgumat leat čullojuvvon báktái sullii jagiin 4200-5200 ovdal min áigelogu. Gávnnus adnojuvvo vávaslažžan ja lea ge vuosttaš geardde go geađgeáigásaš báktesárgumat leat čujuhuvvon Várjjagis. 2015 čavčča dollojuvvojedje guokte buohtalastinčoahkkima gaskal Riikaantikvára, Romssa musea, Finnmárkku fylkkagieldda ja Sámedikki ovttas doaibmabidjoeaiggádiin Norterminal ja Mátta-Várjjaga gielddain. Loahpalaš mearrádusa báktesárgunguovllu sihkkarastima, láhčima ja viidásat duođašteami oktavuođas dahká Riikaantikvára.

Sámediggi gulahallá Oslo universitehtain Báhčaveaji sámi dákterikkiid ruovttoluottalágidangáibádusa birra. Dát dákterikkit vurkkoduvvojit Schreiner čoakkáldagas Oslos ja leat doppe leamaš 1960 rájes. Sámediggi háhká eanemus lági mielde dieđuid dákterikkiid birra ja doalaha lagas oktavuođa guoskevaš áššeoasálaččaiguin. Dat galgá leat vuođđun loahpalaš mearrádussii Sámedikkis das mo dákterikkit galget vurkkoduvvot boahtteáiggis.

Sámediggi hálddaša guokte ohcanvuđot ruđaid doarjjaortnega kulturmuitosuodjalusa várás. Sámedikki doarjjaortnega bokte kulturmuitosuodjalusdoaibmabijuide addojuvvui 2015:s oktiibuot 2 691 000 ru doarjjalohpádussan. Das juolluduvvui 732 000 ru sihke automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon suodjalanveara visttiide ja suodjalanveara visttiide mat eai leat automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon ja 1 968 000 ru eará kulturmuitosuodjalusdoaibmabijuide.

Dasa lassin oažžu Sámediggi 2 miljon ru Dálkkádat- ja birasdepartemeantta bušeahtas, Riikaantikvára bokte, njuolggadoarjjan vistesuodjalussii. Olles juolluduvvon submi lea addojuvvon automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon sámi visttiide.

Sámediggi lea ožžon doarjaga Riikaantikvára arkeologalaš kulturmuittuid gáhttenprográmmas (BARK). BARK mihtomearri lea ahte arkeologalaš kulturmuittuid ja kulturbirrasiid ovddasteaddji váljus galgá sihkkarastojuvvot guhkesáiggi dikšuma bokte ja oahpásmahttojuvvot álbmogii ovdal 2020. Okta prošeakta masa ortnet guoská, lea kulturmuittuid láhčin Spittás Návuonas ja lea dakkár bargu mii lea dahkkojuvvon máŋggaid jagiid. Sámediggi lea maid dikšugoahtán ja láhčigoahtán kulturbirrasa «Stálut» Činavuohpis Porsáŋggu gielddas. Viidáseappot lea ráhkaduvvon dikšunplána poláragierdoguovddáža Tempelhøyden várás Ránu suohkanis, danne vai álggahuvvo dakkár sámi kulturmuittuid sihkkarastin, mat leat áitojuvvon urrahuksemiid geažil, ja danne vai láhčit iešguđet kulturmuitobáikkiid Sáltoduoddaris.

2015:s lea čađahuvvon dábálaš dikšun Sää'msijdd:s, dasa lassin ahte leat čađahuvvon hoahppodoaibmabijut kulturbirrasa ássanviesus, nu gohčoduvvon Hallonen-viesus.

Sámedikki gulahallan Stáhta geaidnodoaimmahagain ja Nuortalaš museain lea maid dagahan ahte golmmagielat geaidnogalba Sää'msijdd várás ceggejuvvui 2015:s. Sää'msijdd geaidnogalba lea sihke nuortalaš gilli, dárogillii ja suomagillii. Dát lea vuosttaš galba nuortalaš gillii Norggas.

Viidáseappot álggahuvvui 2015:s oppalaš beassama hábmen oaggunsadjái Njávdánjoga geavgŋá luhtte ja plána mielde dat galgá leat gárvvis 2016 giđa.

1.3.9.3 Oainnusindahkan

Kulturmuittuid registreren sáhttá mielddisbuktit áigegáibideaddji gieddebarggu. Sámediggái lea deaŧalaš gávdnat ođđa vugiid mat áiggi mielde sáhttet beavttálmahttit gieddebargguid resursageavaheami ja muđui sámi kulturmuittuid hálddašeamis. Dakkár beavttálmahttingeahččaleapmi dahkkojuvvui 2015 gieddeáigodagas. Sáltoduoddara vuolde ledje ovdalis registrerejuvvon 1000 jagi boarrása sámi kulturmuittut, gohčoduvvon stálloduktásadjin. Registreremat eai lean dárkilit mearriduvvon kártii. Maŋit jagiin lea Sámediggi, ovttasbarggu bokte Kártadoaimmahagain, ožžon kártadieđuid nu ahte sáhttit ráhkadit golmma olat modealla guovllus. Ovdalgo Sámediggi vulggii gieddái dárkkistit boares registreremiid, de mii sáhtiimet daid darvvihit kártii viehka dárkilit, ja nu seastit ollu áiggi mii muđui livččii mannat ohcamii.

Vistesuodjalanprošeakta, «Visttit Sirpmás», álggahuvvui 2006:s, ja ovddeštanbarggut loahpahuvvojedje 2015:s. Prošeakta lea vuolggahan báikkálaš áŋgiruššama ja diehtomielalašvuođa duddjoma iežas visteárbbi birra. Lea maid háhkkojuvvon deaŧalaš duodjegelbbolašvuohta divvumis ráfáiduhttojuvvon/suodjalanveara visttiid.

Sámediggi lea 2015:s doallan máŋga logaldallama ja sáhkavuoru barggu birra sámi kulturmuittuiguin ja sámi kulturmuitosuodjalemiin earret eará ovttasbargočoahkkimiin fylkkagielddaiguin, gielddaiguin, museaiguin ja eará guoskevaš kulturmuitosuodjalusa oassálastiiguin. Mis leat viidáseappot leamaš máŋga sáhkavuoru Norgga arkeologačoahkkimis 2015:s, earret eará ovttain sáhkavuoruin gieddebarggu bohtosiid birra Hålogalándda geaidnohuksema oktavuođas ja sámi kulturmuitosuodjaleami rolla birra Norgga byrokratiijas.

Máilmmiárbebargu Várjjatsiiddain UNESCOs máilmmiárbelisttas lea dađibahábut bisánan maŋŋágo Riikaantikvára cuoŋománu álggus 2015 sáddii ášši árvvoštallamii ICOMOS:ii, UNESCO ráđđeaddi orgána kulturmuitosuodjaleami várás. Lea viiddes proseassa man čađa ášši galgá maiddái maŋŋá dakkár árvvoštallama, ja lea deaŧalaš ahte dat dál manná viidáseappot.

1.3.10 Ealáhusat

Juolluduvvon submi: 33,122 miljon ru.

Go galgá juksat mihttomeari nana ja juohkelágan ealáhuseallimis mii vuođđuduvvá sámi kultuvrii, lundui ja birrasii ja vuhtii váldá daid, ja lea vuođđun eallinfámolaš báikegottiide gos olbmot háliidit ássat, de leat Sámedikkis dasa vihtta áŋgiruššansuorggi.

1.3.10.1 Rámmaeavttut vuođđoealáhusaide

Sámediggi háliida fievrridit guolástuspolitihka mas deattuhuvvo riektevuođu sihkkarastin báikkálaš guolásteddjiide riddolagaš guovlluin, vai dien bokte sáhttit buoridit ássanmiela ja háhkat buori ovdáneami innovašuvnnain, ođđasis rekrutteremiin ja ássamiin buohkaide geat ásset mearrasámi guovlluin. Sámediggi lea ožžon čađa hálddašan doaibmabijuid nu ahte guolásteaddjit mearrasámi guovlluin leat ožžon buoret rámmaeavttuid go guoská guolástusresurssaiguin ávkkástallamii ja daid geavaheapmái. Nationála dásis oaidnit mii ahte sihke fanas- ja guolásteaddjilohku unnu ollu, go fas logut Finnmárkku ektui čájehit ahte dušše áigodagas 2010 – 2014 lea lohku njiedjan 17 olbmuin, mii ii leat nu ollu.

Sii geat álget bargat guolástusealáhusas iežaset fatnasiin, álggahit dábálaččat rabas joavkku (joavku 2) bivdoeriiguin. 21 olbmo ealáhusas leat álgán ámmátguolásteaddjin iežaset fatnasiin 2015:s. Dát lea hui buorre riddo- ja vuotnafatnasiid nannemii guovllus maidda Sámediggi addá doarjaga ealáhusovddideapmái ja váikkuha boahtte áiggi báikkálaš rekrutterema ealáhussii. Eanaš doarjjaoažžut leat viehka nuorra bivdit 30-40 jahkásaččat, geat leat álggahan bivdit iežaset fatnasiin. Gádderusttega ásaheapmi lea mielde sihkkarastimin unnimus fatnasiid vuovdinvejolašvuođaid lagaš guovlluin. Danne vuoruha Sámediggi doarjaga gádderusttegiidda ja dát doarjja addá vejolašvuođa divvumii ja ođasmahttimii mii lea dárbbašlaš jos galgá sáhttit duhtadit dáláš gáibádusaid gáddái buktimii ja varas guliid oastimii.

Sámedikki boazodoallopolitihkas deattuhuvvo boazodoalu vuoigatvuođaid ja boazodoalu árbevirolaš bearašvuđot ealáhussan suodjaleapmi. Sámediggi lea vuoruhan searvat proseassaid dán ektui ja lea dorjon daid. Sámediggi lea vuoruhan oktavuođa ja gulahallama sihke boazodoalus ja boazodoallohálddašeamis. Sámediggi lea searvan regionála gulahallanforaid čoahkkimiidda mat leat ásahuvvon oktavuohta arenan fylkka dásis. Forat leat leamaš buorit deaivvadanbáikkit ságastallama ja gulahallama várás NBR:in, Fylkamanniin ja Sámedikkiin.

Sámediggi lea álggahan Sámedikki boazodoallopolitihka ođasmahttinbarggu ođđa boazodoallodieđáhusa bokte. Áigumuššan lea viidát searvvahit Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvvi (NBR) ja oktavuođa boazodoaluin man boađusin 2015:s dollojuvvui álggahan konferánsa ja álbmotčoahkkimat máttasámi guovllus. Buriid rámmaeavttuid sihkkarastima várás boazodoalus lea hui deaŧalaš oažžut buriid proseassaid mat ealáhusa mielas leat buorit. Sámediggi lea vuoruhan searvama bargojovkui mii bargá doaibmabijuiguin maid áigumuššan lea buoridit siskkáldas bearráigeahččama ja iešstivrema boazodoalus.

Ollu jagiid lea leamaš stuorra fokus boazolohkoheiveheapmái osiin Finnmárkkus. Heiveheapmi lea dál váldoáššis čađahuvvon. Boazolohku lea váldoáššis mearriduvvon dásis, muhto lea stuorra eahpesihkarvuohta ealáhusas go jurddašit boazologu ođđasis lassáneami ja jos šaddet ođđasis gorálaš geahpedeamit. Eanadoallo- ja birasgáhttendepartemeanttain leat čađahuvvon konsultašuvnnat boazodoallolága § 60 rievdadeamis, muhto eai šaddan ovttaoaivilii Sámedikkiin ja NBR:in. Sámediggái ja NBR:ii lea leamaš deaŧalaš ahte čađahuvvojit vuđolaš proseassat ovddabealde ođđa láhkarievdadusaid, earret eará čađahuvvon boazolohkoproseassa evalueremiin. Dát čuovvu boazodoallolága geahčadeami.

Sámi bargojoavku, mas leat mielde Norgga ja Ruoŧa beale sámedikkit, Ruoŧa sámiid riikasearvi ja Norgga boazosápmelaččaid riikkasearvi, geigejedje njukčamánus 2014 rievdadusevttohusaset norgalaš-ruoŧŧilaš boazoguohtonkonvenšuvdnii. Čakčamánus 2015 gohččo norgga ja ruoŧa ráđđehusat beliid čoahkkimii Lulejui, gos dieđihedje ahte eiseválddiin lea áigumuš dohkkehit konvenšuvnna ovdal jagi 2016 loahpa, ja ahte bargojoavkku evttohus árvvoštallojuvvo dan oktavuođas. Sámediggi Norgga bealde áigu čuovvut proseassa viidáseappot, ja áigu bivdit konsultašuvnnaid jos leš dárbu.

Sámedikkis lea leamaš fokus váikkuhit ealáhusovddideami ja buoret árvoháhkama boazodoalus. Maiddái 2015:s lea juolluduvvon doarjja boazodoalu lassiealáhusaide earret eará prošeavttaide mátkeealáhusaid siskkobealde ja bohccobierggu viidáseappot nállašuhttimii. Sámediggi lea addán doarjaga maiddái láhčči prošektii mii váikkuha boazodoalu areálavuođu ja ekonomalaš ahtanuššama sihkkarastima olles riikkas. Doarjja lea earret eará addojuvvon Protect Sápmái areálakonferánssa čađaheapmái man ulbmilin lei kapasitehta- ja gelbbolašvuođa buorideapmi boazodoalus.

Ávjovárri-prošeakta eanadoalu birra Porsáŋggu ja Kárášjoga gielddain ja Guovdageainnu suohkanis lea dál goalmmát ja maŋimuš jagis. Bohtosat čájehit ahte lea beroštupmi bisuhit eanadoalu dáin gielddain. Ollu opmodatsirdimat leat dáhpáhuvvan, ja ealáhusas lea šaddan doaivva. Hástalussan lea dat go ođđa mielkebuvttadanvisttiin leat alla investerengolut.

Sámediggi searvá Biebmoprošektii Davvi-Norga. Eanadoallo- guolástus- ja boazodoallobuktagat galget leat mielde oktasaš biebmoáŋgiruššamis mas mihttomearrin lea ovddidit riikaoasi nu ahte dat šaddá riikkaidgaskasaččat dovddus biebmoregiovdna.

Eanadoallo- ja biebmodepartemeanta lea sihkkon 2 miljon ru Sámediggái eanadoalloulbmiliidda 2015:s. Dasa lassin ii fievrriduvvon Árktalaš eanadoallu viidáseappot, mii dagahii ain eanet geahpedeami Sámediggái, 2 miljon ru. Dát geahpedeamit leat dagahan dan ahte Sámediggi ii leat sáhttán addit doarjaga doallodivodemiide 2015:s. Sámedikki oassi ruhtadanplánain lea dávjá leamaš mearrideaddji deaŧalaš dasa ahte válljejit go ohccit divvut eanadoalu doaibmavistti.

Sámediggi lea ruhtadan trainee-prošeavtta Finnmárkkus. Prošeavtta ulbmilin lei rekrutteret 4 nuora vai sii sáhttet váldit badjelasaset doalu.

Sámediggi buktá juohke jagi cealkámuša eanadoallošiehtadussii. Sihke Eanadoallo- ja biebmodepartemeanta ja Sámediggi leat soahpan buoredit gulahallama nu ahte doallat čoahkkimiid guktii jagis.

Sámediggi lea fuolas daid vahágiid geažil maid boraspiret dagahit eana- ja boazodollui. Boraspirepolitihkka ii leat álggage buorránan sámi guovlluin 2015:s. Dálkkádat- ja birasdepartemeanttas lea ovddasvástádus boraspirepolitihkas. Regionála boraspirelávdegottiin lea gáržžes doaibmamunni boraspiriid geahpedeami ektui. Sámediggi lea ollu oktavuođain čujuhan ahte go nállemihtut leat olahuvvon, de ferte johtilit geahpedit boraspiriid – dát guoská erenoamážit getkkiide. Sámediggi lea searvan gumpeguovllu árvvoštallanprosessii Norggas. Sámediggi lea dárkilastán ahte gumpeguovllu viiddideapmi boazodoalloguovlluide ii leat dohkálaš. Dát proseassa ii leat loahpahuvvon.

1.3.10.2 Geasuheaddji báikegottit

Sámediggi lea searvan gulahallančoahkkimiidda muhtun gielddaiguin gos lea muitalan Sámedikki ealáhusovddidanruđaid birra. Dasa lassin lea ráđđi deaivvadan sihke gielddaiguin, ealáhuseallimiin ja ealáhusorganisašuvnnaiguin Nuorta-Finnmárkku riddogielddain. Dán čoahkkindoaimma ulbmilin lea ovddidit ođđa strategiijaid mearrasámi guovlluide. Sámediggi lea searvan sámi ealáhusgárddi ásahanbargui. SIVA lea formálalaččat dohkkehan sámi ealáhusgárddi ásaheami 2015:s. Njeallje gieldda leat leamaš mielas ásaheapmái. Dát bidjá vuođu ođđa ealáhuseallimii dáin gielddain.

Sámedikki váldoáŋgiruššan mátkeealáhusas áigodagas 2012-2015 lea leamaš prošeavtta Sámi mátkeealáhusat Davvi-Norggas bokte. Prošeakta lea leamaš ovttasbargu sámi mátkeealáhusaktevrraid, váikkuhangaskaoapmeapparáhta ja dutkanbirrasa gaskka. Ovddidanprošeavtta bokte leat čađahuvvon ollu doaibmabijut fierpmádatbarggus, márkanvuđot buvttaovddideamis, gelbbolašvuođa ovddideamis, máhttobuvttadeamis ja FoU-doaimmas. Váldomihttomearrin lea leamaš oažžut sámi kultuvrra ja historjjá leat okta váldoákkain manne mátkkoštit Davvi-Norgii lupmui. 37 fitnodaga leat leamaš mielde prošeavttas. Sámediggi áigu joatkit prošeavttain ovddidan dihte sámi mátkeealáhusa. Dán barggu galgá jođihit Davvinorgga mátkeealáhusat OS, mii lea riikaoassesearvi. Sámediggi lea addán álggahanstipeandda ja doarjaga fitnodagaid álggaheapmái ja ovddideapmái viidáseappot nállašuhttima, sámi mátkeealáhusaid ja sámi kulturealáhusa siskkobealde. Doarjja lea váikkuhan riskka unnideami ja buoridan čađahanvejolašvuođa. Ollugat dáin aktevrrain barget doaimmain buohtalaga dáiguin gávpesurggiin.

1.3.10.3 Kulturealáhusat

Sámediggi lea 2015:s juolludan 10 618 000 ru kulturealáhusulbmiliidda. Doaibmabijuid searvvis mat leat ožžon doarjaga leat vaikko mii nugo gráfalaš design, silbarávdebádji, sámi spealuid ovddideapmi. 2015:s lea ohcamiid lohku lassánan sámi kulturealáhusbargiid beales, mii čájeha ahte kulturealáhusáŋgiruššamiin leat olahan suorggi. Sámedikki áŋgiruššan kulturealáhusaiguin lea álgomuttus, ja kultuvra ealáhussan lea ain ođđa suorgi. «Sámedikki kulturealáhusprošeavtta» bokte leat álggahuvvon lihkostuvvan doaibmabijut maiguin nannet sámi kulturealáhusfitnodagain ealáhusaktevran. Kulturealáhusprošeavtta deaŧalaš boađus lea leamaš ahte Sámediggi lea ožžon buoret geahčastaga sámi kulturealáhusain aktevradásis. Dán geažil šaddá álkit boahtteáiggis gulahallat ja bidjat johtui doaibmabijuid njuolga ealáhusa ektui. Kultursiida (Davviálbmogiid guovddáš) lea ovdánahttimin fierpmádaga Romssa kulturealáhusaktevrraid várás. Riddu festivála oktavuođas lágidedje Sámediggi ja Kultursiida suorgedeaivvadeami kulturealáhusa várás, mas lei erenoamáš fokus kulturárbbi vuovdimii ja gávppašeapmái.

Fitnodatovddidanprográmma Dáhttu lea čađahuvvon Finnmárkkus ja Romssas, ja duojáriidda lea leamaš sierra prográmma. Vuosttaš Dáhttu-prográmma (Finnmárku) lea evaluerejuvvon 2015:s, ja dat čájeha ahte máŋggat fitnodagat leat šaddan gievrrabun earret eará ovttasbarggu bokte earáiguin. Ollu dáin ovttasbargguin lea stuorra gávppálaš vejolašvuohta. Buot doallit sáhttet čujuhit eanet dihtomielalaš áŋgiruššamii fitnodagas maŋŋá go prográmma nogai. Muhtun sámi kulturealáhusaktevrrat (36) leat vuolláičállán šiehtadusa gánnáhahttivuođa ovdánahttimis ja buoret profešonaliseremis Dáhttu-prográmmaid bokte. Sáhttá dadjat ahte Dáhttu álggaheapmi lea hui deaŧalaš olles sámi kulturealáhusa árvoráidui. Dáhttu-prográmmaid várra stuorámus sukseassa čatnasa fierpmádahkii mii šaddá bargiid gaskka birrasis mas fokusis lea háhkat buori ealáhusa kultuvrras.

Duodjeealáhusa siskkobealde lea leamaš eanet doaibma ovddidanbarggus dán jagi earret eará stuorát investerendáhtu bokte, mii fas lea dagahan dan ahte ruđaid golahus lea lassánan. Duodjemearka, mearkagálvoprošeakta, gelbbolašvuođa buoridandoaibmabijut ja bargu duoji viidásetovddidemiin leat muhtun prošeavttat mat áiggi mielde leat ávkkálaččat duodjeealáhussii oppalaččat. Dasa lassin leat fitnodagat investeren ođđaset mášenpárkka buoridan dihte buvttadusa ja gánnáhahttivuođa. Sámediggi lea ovddit jagiin earret eará ruhtadan mašiinnaid maiguin lea álkit neaskit gápmasiid – neaskenmašiidna. Dákkár mašiinnat eai gávdno márkaniin ja Duodjeinstituhtta lea leamaš mielde ovddideamen dákkár mašiinna – dát gárvvistuvvui 2015:s. Go hutká mašiinnaid ja teknihkaid duodjeealáhusa siskkobealde, de eahpitkeahttá buoriduvvo dan bokte gánnáhahttivuohta ja šaddá álkit duddjot. Sámediggi ásahii 2015:s hospiterenortnega duodjeealáhusa nannema várás. Vaikko ortnet 2015:s ii leat váikkuhan nugo doaivvuimet, de oaivvilda Sámediggi ahte ortnegis leat geavatkeahtes vejolašvuođat. Duoji fitnooahppiortnegis leat 10 fásta fidnooahppi oahpahallin. Dán ortnegis leat váldoáššis mielde nuorat.

Duodjeorganisašuvnnat ja Sámediggi leat 2015:s árvvoštallamin dahkat ovttasbargošiehtadusa duoji doaibmadoarjjaortnega badjelii váldimis. Badjelii váldimis ii leat dahkkojuvvon mearrádus, muhto dat čielgá 2016:s. Duoji ekonomalaš raporta čájeha ahte iežas dujiid vuovdin lea lassánan. Čájeha ahte golut lassánit vásttolaččat nu ahte ekonomalaš boađus ii lassán nugo lea sávahahtti. Buorre lea dat go ollugat áŋgiruššet ođđa design ja buvttaovddidemiin mii sáhttá váikkuhit eanet árvoháhkama duodjeealáhusas.

1.3.10.4 Árvoháhkan ja ođđaásaheamit

Ásahančuovvoleapmi ja oahpahus álggahuvvui Sis-Finnmárkkus 2014:s, ja loahpahuvvui 2015:s buriiguin bohtosiiguin. Oasseváldit ožžo maiddái njuolga čuovvoleami go ovttaskas fitnodat fertii vuoruhit makkár ekonomalaš doaibmabijut ledje dárbbašlaččat ekonomalaš bohtosa buorideapmái. Sámediggi lea vuoruhan nuorra ealáhushutkama 2015:s. Vásihusat dán áŋgiruššamis čájehit ahte nuorat geat servet dán lágan doaimmaide dávjjit ásahit iežaset doaimmaid go sii geat eai searvva.

1.3.11 Báikkálaš ja guovlulaš ovttasbargu

Juolluduvvon submi: 2,935 miljon ru.

Sámediggi mearridii 2015:s ovttasbargošiehtadusa Bådåddjo gielddain, ja dat leage dalle nubbi gávpotgielda mainna Sámediggi dahká sierra šiehtadusa. Ovttasbargošiehtadusaiguin gávpotgielddaiguin galgat nannet ja gozihit sámi giela ja kultuvrra áiggis goas sámit fárredit stuorát čoahkkebáikkiide ja gávpogiidda. Ovttasbargu Bådåddjo gielddain galgá čuovvoluvvot jahkásaš čuovvolančoahkkimiiguin ja lávga gulahallamiin gozihan dihte sámi beroštumiid ja vuoigatvuođaid gielddas. Sámediggi ja Bådåddjo gielda leat gulahallamiin makkár doaibmabidjosurggiid ovttasbargošiehtadusas lea lunddolaš čuovvolit boahttevaš jagiin.

1.3.11.1 Ovttasbargošiehtadusat suohkaninguin

Sámediggi lea čuovvolan ovttasbargošiehtadusa Romssa suohkaniin, earret eará nu ahte lea addán doarjaga Sámi viesu ovdaprošektii – glássa máilmmi guvlui 300 000 ru.

Sámediggi ja Álttá suohkan áigot joatkit barggu ja ráhkadit sisdoalu ovttasbargošiehtadussii mas válddahuvvojit sisdoallu, dan proseassa ja čielggadeapmi ođđa politihkalaš jođiheddjiid ektui Álttás.

Sámedikkis leat leamaš máŋga čoahkkima Oslo gielddain. Beliin lea áigumuššan gárvvistit julggaštusa ovttasbarggu birra 2016:s.

Sámediggi ja Finnmárkku fylkagielda leat dahkan ovttasbargošiehtadusa áigodahkii 2013-2016. Šiehtadus lea čuovvoluvvon 2015:s nugo lei plánejuvvon.

Sámediggi ja Romssa fylkkasuohkan leat álggahan proseassa ovttasbargošiehtadusa revideremiin ovttasbargošiehtadusa beliid gaskka. Dán oktavuođas čađahii Romssa fylkkasuohkan rávakonferánssa 2015:s. Dát rávvagat šaddet leat deaŧalaš vuođđoávnnasoasit dalle go Sámedikki ja Romssa fylkkasuohkana gaskasaš ovttasbargošiehtadus galgá reviderejuvvot.

Sámediggi oaidná ahte ovttasbargošiehtadusat gielddaiguin sáhttet leat ávkkálaččat dasa ahte čađahit sámepolitihka gielddadásis, ja oaidná ahte dakkár šiehtadusat maiddái sáhttet lea reaidun dasa ahte čađahit nationála sámepolitihka báikkálaččat.

1.3.11.2 Suohkanođastus

Sámediggi ja sámi gielddat leat ovttas geahčadan movt sámi álbmogii ja daid bálvalusaide maid gielddat addet váikkuha vejolaš gieldaovttastahttin. Čielggadus Gieldaođastusa ja sámi beroštumiid birra almmuhuvvui čakčamánus 2015. Čielggadusa okta váldorávvagiin lea ahte olles dat ođđa stuorragielda ferte gullat sámegiela hálddašanguvlui jos gielddat ovttastahttojuvvojit eará gielddain dahje gielddaiguin. Sámediggi ja gielda- ja ođasmahttindepartemeanta leat konsulteren dán áššečuolmma birra, almmá soabakeahttá das.

Das deattuhuvvo dasto ahte sámi eanetlohkogielddat leat deaŧalaččat sámi siviilaservodahkii, ja rávvejuvvo ahte eai ovttastahttojuvvo jos boađusin šattaš ahte dát gielddat šaddet unnitlohkodillái. Čielggadusas oainnusmahttojuvvo maiddái duohta dárbu nannet sámi giella- ja kulturgelbbolašvuođa buot fágasurggiin, erenoamážit dearvvašvuođa- ja areálasuorggis, gielddain. Evttohuvvo ahte sámi beroštumiid goziheapmái gielddain ráhkaduvvojit mekanismmat konsultašuvdnageatnegasvuođa várás gielddalaš dásis. Sámedikki dievasčoahkkin meannudii ášši juovlamánus 2015 goas dat guorrasii ollu daid rávvagiidda mat čielggadusas leat.

1.3.12 Sámi ovttasbargu ja riikkaidgaskasaš bargu

Juolluduvvon submi: 1,009 miljon ru.

Váldomihttomearrin Sámedikki sámi ovttasbargui ja riikkaidgaskasaš bargui lea ahte álgoálbmogat mearridit iežaset ovdáneami ja lea vejolašvuohta gozihit iežas beroštumiid riikkaidgaskasaččat.

Ruđat riikkaidgaskasaš bargui leat 2015:s mannan riikkaidgaskasaš organisašuvnnaid ruhtadeapmái mat leat Barents-čállingoddi IKS, Sámiráđđi – Norgga juogus, Mama Sara Education Foundation ja doCip, ja dasto doaibmabijuid ruhtadeapmái mas leat válddahuvvon Working Group of Indigenous Peoples (WCIP2014) loahppadokumeanttas ja ráđi riikkaidgaskasaš ovddasteaddji várás.

1.3.12.1 Riikkaidgaskasaš bargu

Sámediggi lea mearridan ođđa dieđáhusa solidaritehta ja riikkaidgaskasaš barggu birra. Dieđáhusa mihttomearrin lea ahte Sámediggi galgá gozihit sámi ja álgoálbmotberoštumiid riikkaidgaskasaččat ja mearridit ieš iežas ovdáneami min riikkaidgaskasaš barggus. Sámediggedieđáhusas deattuhuvvo hui ollu ON álgoálbmogiid vuoigatvuođajulggaštusa sisdoallu. Dieđáhusas ovddiduvvojit sierra servodatjoavkkuid dárbu dásseárvovuoigatvuođaid ektui, nugo maid nissonolbmuid.

Sámediggi lea čuovvolan ON álgoálbmogiid 2014 máilmmikonferánssa loahppadokumeantta. Bargojuvvo ahte nammaduvvojit guokte álgoálbmotmielláhčči váldočoahkkima presideantta várás. Soai galgaba ovttas guvttiin stáhtalaš mieldeláhččiin láhčit proseassa iežas konsultatiivvalaš stáhtusa ektui algoálbmotásahemiid várás, lassin dan juo doaibmi ECOSOC-stáhtusii, ON čoahkkimiin mat guoskkahit álgoálbmotáššiid. Norga galgá hábmet doaibmaplána dasa ahte čuovvolit máilmmikonferánssa loahppadokumeantta. Sámediggi bidjá vuođđun dan ahte doaibmaplána hábmejuvvo konsultašuvnnaid bokte Sámedikkiin.

Jagis 2015 lea Sámediggi Norgga delegašuvnna bokte searvan riikkaidgaskasaš čoahkkimiidda nugo ON álgoálbmotáššiid bissovaš forumii (UNPFII), ON olmmošvuoigatvuođaid áššedovdimekanismii ja dálkkádatnjunuščoahkkimii COP21. UNPFII vuolde searvvai Sámediggi maiddái iešheanalis aktevran olggobealde stáhta delegašuvnna. Sámediggi lea ovttas eará álgoálbmotovddasteddjiiguin álggahan proseassa mas geahčadit čovdosiid álgoálbmotfoandda ásaheapmái mii galgá sihkkarastit álgoálbmogiid searvama riikkaidgaskasaš čoahkkimiidda mat guoskkahit álgoálbmogiid. Dán lágan foandda galget álgoálbmogat ieža hálddašit.

ILO áššedovdikomitea máhcahandieđut Norgga ja Sámedikki raportii konvenšuvnna nr 169 ektui álgoálbmogiid ja čearddalaš olbmuid hárrái iešmearrideaddji riikkain, áigodahkii 01.06.08 – 31.05.13 almmuhuvvojedje ILO 104 konferánssas mii dollojuvvui geassemánus 2015. Máhcahandieđuin leat áicamušat hástalusaid birra konsultašuvnnain, finnmárkkulága čuovvoleami birra, maiddái sierra Finnmárkkukomišuvnna ja Finnmárkkuduopmostuolu birra.

Sámiid dilli Norggas lei okta fáttáin mat sierra čuvgejuvvojedje dalle go ON nállevealahankomitea (CERD) gažadii Norgga borgemánus 2015. Sámedikkis lei ovdal gulaskuddama čoahkkin CERD:in. Gulaskuddanraporttas buktá CERD rávvagiid: a) ahte finnmárkkulága sisdoallu sámi čáhce- ja resursavuoigatvuođaid dohkkeheamis duohtan dahkkojuvvo, b) ahte Sámi vuoigatvuođalávdegotti evttohus sámi guovlluid ektui Finnmárkku olggobealde čuovvoluvvo identifiseremiin ja sámi eana- ja resursavuoigatvuođaid dohkkehemiin, c) ahte konsultašuvdnaortnegat Sámedikki bušeahtas bohtet sadjái, d) ahte mearrádusain ja láhkaaddimis leat dáhkádusat, erenoamážit finnmárkkulága, minerálalága ja boazodoallolága ektui, ahte rogganindustriija sámi guovlluin dáhpáhuvvá dušše ovdagihtii dieđihuvvon miehtamiin guoskevaš sámi servodaga beales, ja ahte láhkaaddin mii sihkkarastá heivehandoaibmabijuid, buhtadusa ja ávkeárvvu guoskevaš sámi beroštumiide, rievdaduvvo, e) fuolahit dan ahte Finnmárkkukommišuvnnas ja Finnmárkku meahcceduopmostuolus leat doarvái ruhtaresurssat, f) ahte guolástusláhkaaddin ođastuvvo nu ahte sámiid historjjálaš bivdovuoigatvuođat dološ áiggiid rájes geavaheami ja báikkálaš árbevieruid vuođul dohkkehuvvojit ollásit.

Sámi Parlamentáralaš Ráđi doaibmaplána bidjá láidestusaid SPR bargui. Dievasčoahkkin 2015:s dollojuvvui Oulus njukčamánu 19. b., go doaibmaplána mearriduvvui. Dán áigodagas vuoruha SPR čuovvovaš áššiid: Barggu Davviriikkaid sámekonvenšuvnnain, giellaáššiid, WCIP loahppadokumeantta čuovvoleami, barggu árbevirolaš sámi ealáhusaiguin ja eará deaŧalaš proseassaid. Suoma Sámediggi válddii badjelasas SPR jođiheaddjidoaimma suoidnemánu 1. b. 2015 Ruoŧa beale sámedikki maŋŋá. Sámi parlamentáralaš ráđi lea maiddái 2015:s bargan dan ala ahte áigeguovdilis eiseválddit láhčet diliid nu ahta álgoálbmogat besset searvat ja vai duohtavuođas besset váikkuhit buot forain gos álgoálbmogiid beroštumit leat áššelisttas.

Borgemánus dán jagi doalai Sámi parlamentáralaš ráđi stivra birrabeavddi ságastallamiid Hemavan báikkis Ruoŧa bealde davviriikkaid sámedikkiid, Suoma, Norgga ja Ruoŧa stáhtalaš eiseválddiid ja ON álgoálbmotvuoigatvuođaid erenoamášdieđiheaddji Victoria Tauli-Corpuz gaskka. Erenoamášdieđiheaddji bargun lea bearráigeahččat, raporteret ja addit rávvagiid ráđđehusaide das mainna lágiin dat galget meannudit álgoálbmotáššiid iežaset riikkas. Erenoamášdieđiheaddji ráhkada raportta čoahkkimis.

Sámi parlamentáralaš ráđi (SPR-N) Sámedikki delegašuvdna árvvoštallá ahte gulahallan guovddáš eiseválddiiguin lea deaŧalaš maiddái Eurohpá politihkalaš áššiin. Ráđđehusa Eurohpá politihkalaš forum lea deaŧalaš arena gos oaidnit mii dáhpáhuvvá EO:s. SPR-N lea danne válljen searvat ráđđehusa Eurohpá politihkalaš forumii. Forum lea deaivvadanbáiki departemeanttaid gaskka politihkalaš dásis (stáhtačállidássi) ja fylkkagielddaid, gielddaid ja Sámedikki álbmotválljen olbmuide. Foruma ulbmilin lea lonuhallat dieđuid, oainnuid ja vásihusaid Eurohpá politihkalaš áššiin ja áššečuolmmain.

Davviriikkalaš ovttasbargu Davviriikkaid ráđi bokte lea deaŧalaš. Sámit eai leat váldojuvvon mielde ollesárvosaš lahttun Davviriikkaid ráđis, muhto sis lea áicistáhtus ja sáhkavuorrovuoigatvuohta Davviriikkaid Ráđi váldoságastallama jahkásaš sešuvnnas. Sámi parlamentáralaš ráđis lei okta ovddasteaddji dán jagi sešuvnnas Reykjaviikkas.

Sámediggi searvá EO territoriála ovttasbargui, (Interreg) dainna lágiin ahte nominere lahtuid Interreg VA Sápmi Bearráigeahččanlávdegoddái ja Stivrenlávdegoddái.

Sámediggi searvá Norgga delegašuvnna bokte ministarčoahkkimis ja Árktalaš ráđi virgeolbmuidčoahkkimiin. Ovttasbargu siskkilda ovttasbarggu Árktalaš ráđi stáhtaid ráđđehusaid gaskka ja parlamentáralaš čoahkkimiid gaskasaš ovttasbargu. Álgoálbmogiin lea guovddáš sadji ovttasbargoorgánain.

Davviguovlopolitihkka buktá stuorra hástalusaid muhto rahpá maiddái vejolašvuođaid buoret čálgui ja luondduresurssaid ceavzilis hálddašeapmái. Seammás leat sámit go lea álgoálbmot deaŧalaš eavttuid biddjit árvoháhkamii ja ođasmuvvi resurssaid hálddašeapmái davviguovlluin. Davviguovlopolitihka ferte danne hábmet ja čađahit gulahallamiin ja ovttasbargguin eiseválddiid, ealáhusaktevrraid, Sámedikki, sámi vuoigatvuođaoamasteddjiid ja sámi beroštusorganisašuvnnaid gaskka.

1.3.13 Dásseárvu

Sámediggi bargá oažžut ovttaárvosaš sámi servodaga mas leat seamma vuoigatvuođat, geatnegasvuođat ja vejolašvuođat buohkaide. Vuolggasadjin dán bargui lea ahte dásseárvu guoská buot servodatsurggiide ja lea danne heivehuvvon oassi min barggus.

Sámediggi lea 2015:s mearridan ođđa čilgehusa sohkabealdásseárvvu birra. Čilgehusas váldojuvvojit ovdan sierralágan suorggit gos sohkabealli sáhttá hehttet dásseárvvu. Muhtun surggiin válddahuvvo ahte movt mii galgat bargat sohkabealvealaheami vuostá oppalaččat. Dasa lassin deattuhuvvojit čilgehusas válljejuvvon suorggit nugo sohkabealidentitehta, veahkaváldi lagaš oktavuođain ja seksuála sodju.

Čilgehus lea bidjan vuođu Sámedikki bargui dásseárvosuorggis 2015:s ja galgá čuovvoluvvot máŋgga jagáš doaibmaplánain.

Sámediggi lea 2015:s doallan jahkásaš gulahallančoahkkima dásseárvoorganisašuvnnaiguin. Čoahkkimis ságastallojuvvojedje oktasaš hástalusat dásseárvosuorggi siskkobealde, ja bealit sohpe gulahallat gaskaneaset dásseárvoáššiid birra mat gusket sámi servodahkii.

Sámediggi lea 2015:s bargan oažžut saji ON nissonforuma CSW norgga delegašuvnnas 2016:s ja lea ožžon saji delegašuvnnas. Sámediggi pláne lágidit doaluid man fáddán lea veahkaváldi álgoálbmotnissoniid vuostá New York:s CSW vuolde.

Sámediggi lea addán rávvagiid Norgga raporteremii ON nissonkonvenšuvdnii, mas gieskat almmuhuvvon dutkan veahkaválddi birra lagaš oktavuođain sámi nissonolbmuid gaskkas lea válddahuvvon. Sámediggái lea deaŧalaš oažžut máhtu sivaid birra ja makkár doaibmabijuid ferte álggahit dan vuostá dáistaleapmái. Norga galgá addit raporttas ON nissonvealahankomiteai 2016:s, ja Sámediggi áigu joatkit gulahallamiin Ráđđehusain raporterema birra.

Sámediggi doalai 2015:s seminára lesbbaid, homofiillaid, bifiillaid ja transolbmuid birra sámi servodagas. Dát lei sámediggeráđi dásseárvočilgehusa čuovvoleapmi, ja oassi dásseárvodoaibmaplána ráhkadeamis. Seminára ulbmilin lei oainnusmahttin dáid olbmuid dili sámi servodagas ja ahte sin hástalusat bohtet politihkalaš áššelistii.

Ráđđelahttu Henrik Olsen namuhii sártnistis Sápmi Pride doaluin Kárášjogas miessemánus 2015 ahte sámi servodat lea moadde lávki lávken ovddusguvlui go dal lea dan meare rabasvuohta homofiliija birra ahte lea vejolaš ávvudit buriin mielain almmolaččat.

1.3.14 Politihkalaš dássi

1.3.14.1 Sámedikki lávdegodde- ja dievasčoahkkimat

2015:s doalai Sámediggi njeallje lávdegodde- ja dievasčoahkkima. Čoahkkimat njukča- ja čakčamánus dollojuvvojedje seamma vahkus, go fas miessemánu/geassemánu ja skábmamánu/juovlamánu lávdegoddečoahkkimiid ja dievasčoahkkimiid gaskka lei vahkku gaska. Lávdegodde- ja dievasčoahkkimat čakčamánus dollojuvvojedje Láhkadiggesálas Stuorradikkis.

Oktiibuot 51 ášši ovddiduvvojedje meannudeapmái dievasčoahkkimii.

1.3.14.2 Sámedikki bearráigeahččanlávdegoddi

Sámedikki bearráigeahččanlávdegoddi lea 2015:s doallan guhtta dábálaš čoahkkima ja lea meannudan oktiibuot 51 ášši. Dasa lassin lea bearráigeahččanlávdegottis leamaš čoahkkin sámediggeráđiin bearráigeahččanlávdegotti organiserema birra.

Lávdegoddečoahkkimiid oktavuođas skábmamánus 2015:s lágidii bearráigeahččanlávdegoddi seminára Sámedikki ovddasteddjiide bearráigeahččama ja dárkkisteami birra Sámedikkis. Seminárii serve earret eará Stuorradikki bearráigeahččan- ja vuođđudanlávdegotti lahtut. Dasa lassin lea lávdegoddi čađahan siskkáldas kursema mat fáddán lea leamaš bearráigeahččan ja dárkkisteapmi.

Válgááigodagas 2013 – 2017 leat bearráigeahččanlávdegottis čuovvovaš lahtut:

Govus 1.5 Sámediggeáirásat ja Sámediggeráđđi dievasčoahkkinastimin Stuoradikkis čakčamánu 2015:s

John Kappfjell, jođiheaddji

Marie Therese N. Aslaksen, nubbijođiheaddji

Tor Gunnar Nystad

Inger Elin Utsi

Arthur Tørfoss

1.3.14.3 Sámi parlamentáralaš ráđđi

Davviriikkalaš ovttasbargu Davviriikkaid ráđi bokte lea deaŧalaš. Sámit eai leat váldojuvvon mielde ollesárvosaš lahttun Davviriikkaid ráđis, muhto sis lea áicistáhtus ja sáhkavuorrovuoigatvuohta Davviriikkaid Ráđi váldoságastallama jahkásaš sešuvnnas. Sámi parlamentáralaš ráđis lei okta ovddasteaddji dán jagi sešuvnnas Reykjaviikkas.

Sámi parlamentáralaš ráđđi searvá ovtta fásta ovddasteddjiin Árktalaš parlamentarihkárkomiteai. Dán komiteai gullet álbmotválljen olbmot 8 árktalaš riikkas (Kanada, Dánmárku, Suopma, Islánda, Norga, Ruošša, Ruoŧŧa ja USA) ja Europarlameanta. Árktalaš parlamentarihkkáriid ovttasbargui searvamiin váikkuha SPR dan ahte álgoálbmotpolitihkalaš áššit biddjojuvvojit áššelistui. Deaŧalaš ulbmil Árktalaš parlamentarihkkáriid komiteai searvamiin lea gulahallan riikkain mii jođiha Árktalaš ráđi – árktalaš ráđđehusovttasbarggu. Sámi parlamentáralaš ráđis lea áicistáhtus Árktalaš ráđis, muhto lea dán rádjai searvan Árktalaš ráđi čoahkkimiidda stáhta delegašuvnnaid mielde. Sámi parlamentáralaš ráđđi lea ohcan sierra stáhtusa Árktalaš ráđis.

Sámi parlamentáralaš ráđi (SPR-N) Sámedikki delegašuvdna árvvoštallá ahte gulahallan guovddáš eiseválddiiguin lea deaŧalaš maiddái Eurohpá politihkalaš áššiin. Ráđđehusa Eurohpá politihkalaš forum lea deaŧalaš arena gos oaidnit mii dáhpáhuvvá EO:s. SPR-N lea danne válljen searvat ráđđehusa Eurohpá politihkalaš forumii. Forum lea deaivvadanbáiki departemeanttaid gaskka politihkalaš dásis (stáhtačállidássi) ja fylkkagielddaid, gielddaid ja Sámedikki álbmotválljen olbmuide. Foruma ulbmilin lea lonuhallat dieđuid, oainnuid ja vásihusaid Eurohpá politihkalaš áššiin ja áššečuolmmain.

Sámediggi searvá EO territoriála ovttasbargui, (Interreg) dainna lágiin ahte nominere lahtuid Interreg VA Sápmi Bearráigeahččanlávdegoddái ja Stivrenlávdegoddái. Delegašuvdna nominerii 03.12.14 ođđa lahtuid áigodahkii 2014 – 2020. Searvan lea mielde oainnusmahttimin sámi áššečuolmmaid EO territoriála ovttasbarggus, ja dieinna lágiin goziha iežas beroštumiid maiddái EO ektui. Borgemánus dán jagi doalai Sámi parlamentáralaš ráđi stivra birrabeavdeságastallamiid Hemavan báikkis Ruoŧa bealde davviriikkaid sámedikkiid, Suoma, Norgga ja Ruoŧa stáhtalaš eiseválddiid ja ON álgoálbmotvuoigatvuođaid erenoamášdieđiheaddji Victoria Tauli-Corpuz gaskka. Erenoamášdieđiheaddji bargun lea bearráigeahččat, raporteret ja addit rávvagiid ráđđehusaide das mainna lágiin dat galget meannudit álgoálbmotáššiid iežaset riikkas. Erenoamášdieđiheaddji ráhkada raportta čoahkkimis.

1.3.14.4 Sámediggeráđđi

Sámediggeráđis ledje 6 fysálaš čoahkkima 2015:s. Dasa lassin lea ráđđi čađahan telefončoahkkimiid vahkkosaččat. Ráđđi lea oktiibuot meannudan 498 ášši.

1.3.14.5 Sámedikki nuoraidpolitihkalaš lávdegoddi, SáNul

Sámedikki nuoraidpolitihkalaš lávdegoddi galgá nannet sámi nuoraid váikkuhanvejolašvuođaid Sámedikki politihkas. SáNul doalai golbma čoahkkima 2015:s. SáNul čuovui Sámedikki dievasčoahkkima juovlamánus, das lea leamaš čoahkkin sámediggeráđiin, searvan konferánssaide ja semináraide, ja lea muhtun oktavuođain doallan maiddái sáhkavuoru.

Govus 1.6 Sámedikki nuoraidpolitihkálaš lávdegoddi áigodagas 2014–2015

SáNul lea buktán rávvagiid Sámedikki bargui oadjebas psykososiála birrasa ektui sámi mánáide ja nuoraide, sámediggedieđáhussii alit oahpu ja dutkama birra, ja Sámedikki 2016 bušehttii.

SáNul searvá dutkanprošeavtta NUORGÁV referánsajovkui. Čoahkkin Sámedikki vuorrasiidráđiin boađusin lei earret eará oktasaš cealkámuš sámi bagadeaddjiortnega birra. SáNul lea sádden cealkámuša 16-jahkásaččaid jienastanvuoigatvuođa birra Sámediggái, ja sii leat ovtta cealkámušas dovddahan stuorra balu stáhtabušeahta evttohusa geažil ahte heaittihit Gaska-Norgga sámeskuvlla.

SáNul searvvai Sámedikki delegašuvnnas ON Álgoálbmogiid bissovaš foruma dán jagi sešuvdnii New York:s.

Sámediggi nammadii ođđa lahtuid ja várrelahtuid juovlamánus Sámedikki nuoraidpolitihkalaš lávdegoddái áigodahkii 2016 – 2017:

Ánná Káisá Partapuoli, jođiheaddji

várrelahttu: Marion Aslaksen Ravna

Ande Trosten

várrelahttu: Ronja Larsen

Maja Fjällstrøm.

várrelahttu: Ulrika Snowdon

Ida Ristiinna Hætta Ophaug

várrelahttu: Henrik Kristian Atle Olsen

Jon Christer Mudenia.

várrelahttu: Malene Eriksen

1.3.14.6 Sámedikki vuorrasiidráđđi

Sámedikki vuorrasiidráđđi lea 2015:s doallan golbma čoahkkima; Bådåddjos, Rørosas ja Gáivuonas. Čoahkkimiid oktavuođas leat vuorrasiidráđis leamaš čoahkkimat gielddaid ja gielddalaš vuorasolbmuidráđiid ovddasteddjiiguin, ja leat galledan boarrásiid ásahusain. Vuorrasiidráđđi fokusere sámi boares olbmuid giela ja kulturduogáža, sihke dáláš bálvalusain ja go bálvalusat hábmejuvvojit, ja ohcala sámegielat bargiid, sámi biepmu ja sámi doaimmaid. Vuorrasiidráđđi čujuha ahte gielddain lea ovddasvástádus sámi boarrásiidda addimis kultuvrralaš ja gielalaččat láhččojuvvon fálaldaga.

Govus 1.7 Sámedikki vuorrasiidráđđi

Eanaš gielddat dihtet ahte sis lea sámi álbmot, ja háliidit láhčit sidjiide nu bures go vejolaš. Dattetge raporterejuvvo ahte hástalussan lea sámegielagiid rekrutteren. Gielddaid gelbbolašvuođas ja láhččojuvvon fálaldagain áŋgiruššamiin sámi vuorasolbmuide leat maiddái viehka stuorra erohusat. Gielddat barget dihtomielalaččat sámi kultuvrrain ja láhčet deaivvadanbáikkiid sámi vuorasolbmuide, muhto eambbogat váillahit Sámedikki veahki sámi áššiin.

Sámedikki vuorrasiidráđi mielas lea deaŧalaš ahte sámi vuorasolbmot geavaheaddjin ožžot vejolašvuođa váikkuhit, ja leat sádden evttohusa viđa davimus fylkka fylkkavuorrasiidráđiide sámi ovddastusa.

Vuorrasiidráđis leat:

Inga Karlsen, jođiheaddji

Jonhild Joma

Hánssa-Jon Ovllá – Olaf Hansen

Berit Ellen Nikkinen Varsi

Kåre Eriksen

Várrelahtut:

Morten Danielsen

Kristine Julie Eira

Berit Anna Gaup

Synnøve Breviik

Ingolf Kvandahl

1.3.14.7 Sámedikki váiddalávdegoddi doarjjaáššiid várás

Sámedikki váiddalávdegoddi doarjjaáššiid várás ásahuvvui 2011:s ja galgá gozihit sin riektesihkarvuođa geat ohcet doarjaga Sámedikkis. Váiddalávdegoddi galgá meannudit váidojuvvon ovttaskas mearrádusaid ollašuhttin dihte hálddahuslága njuolggadusaid váiddameannudeami birra.

Sámedikki váiddalávdegoddi doarjjaáššiid várás lea 2015:s doallan njeallje čoahkkima ja meannudan buohkanassii 31 váidaga. 22 áššis bisuhuvvui biehttalanmearrádus. Njeallje áššis sihkkojuvvui mearrádus ja áššit sáddejuvvojedje sámediggeráđđái ođđa meannudeapmái. Njeallje áššis váldojuvvui váidda vuhtii ja mearrádusat rievdaduvvojedje. Okta ášši maŋiduvvui.

Jagi 2014 ektui lea váiddaáššiid lohku 2015:s njiedjan váile 50 áššis 31 áššái. Váiddaáššiid lohku 2015:s lea nugo gaskamearri lei váiddalávdegotti ásaheami rájes 2011:s.

Váiddaáššiid lohku maidda lea mieđihuvvon dahje go ášši lea sáddejuvvon ođđa meannudeapmái sámediggeráđis lea maiddái njiedjan jagi 2014 ektui.

Válgaáigodagas 2013 – 2017 leat čuovvovaččat váiddalávdegottis:

Ingar Nikolaisen Kuoljok, jođiheaddji

Josef Vedhugnes

Sølvi Kristin Pettersen (válljejuvvon Viviann Boine sadjái, geassemánus 2015).

1.3.15 Hálddahuslaš dássi

Sámediggi áigu leat rabas, geavaheaddjioiddot ja searvvaheaddji – Sámediggi álbmoga várás. Oktavuohta sámi álbmogiin galgá álohii leat vuođđun Sámedikki politihka ovddideapmái. Sámediggi galgá maiddái iežas barggus gulahallat guovddáš, regionála ja báikkálaš eiseválddiiguin.

1.3.15.1 Bargobiras ja organiseren

Hálddahusa fokussuorggit 2015:s leat leamaš earret eará bargobiras, beavttálmahttin ja álkiduhttin. Juovlamánus 2013 čađaheimmet mii viiddis bargiidiskkadeami. 2014-2015 leat mii čađahan doaibmabijuid siskkáldasat dán geažil. Bargiidiskkadeami boađusin lei ahte kulturmuito-, areála- ja biras ossodat ođđasis organiserejuvvui guovtti juhkosis nu ahte šadde golbma juhkosa. 2014-2015 leat mii ođđasis organiseren giellaossodaga ja vuoigatvuođaid ja riikkaidgaskasaš áššiid ossodaga. Ođđasis organiseremiid ulbmilin lei struktureret doaimmaid ossodagaid siste.

1.3.15.2 Beaktilis sámepolitihkkár ja -bargi

Min bálvalusaid digitaliseren galgá beavttálmahttit ja álkiduhttit min bálvalusaid ja dieinna lágiin buoridit daid kvalitehta ja min geavaheddjiid bálvaleami. Dalle luovvana Sámedikkis ollislaččat kapasitehta eará doaimmaide dahje ođđa bálvalusaid buorideapmái ja ovddideapmái geavaheddjiid várás.

Áigumuššan lea eanet álkiduhttet ja beavttálmahttet min hálddašeami daid hástalusaid ektui mat mis leat boahtteáiggis. Mii bidjat stuorát fokusa min bálvalusaid digitaliseremii. Almmolaš bálvalusaid digitaliseren lea deaŧalaš hálddašeami ođasmahttima, álkiduhttima ja buorideami dihte. Digitála bálvalusat galget addit álkit árgabeaivvi min geavaheddjiide, dan seammás go Sámediggi láhčá diliid nu ahte doaimmaid sáhttá čoavdit beaktileappo vuogi mielde.

Čuovvovaš prošeavttat leat čađahuvvon/álggahuvvon:

Mii leat hui ollu buoridan min áššemeannudanvuogádaga; leat sirdán WebSak Basis geavaheamis WebSak Fokus geavaheapmái, dat mearkkaša dan ahte áššemeannudanvuogádat lea heivehuvvon Microsoft Outlook geavaheapmái.

Buot relevánta ohcamat, skovit ja raporteremat galget leat olámuttus digitála, nu ahte daid sáhttá deavdit ja sáddet digitála jagi 2016 loahpas.

Váldit atnui bargojođu áššemeannudanvuogádagas buot stuorát bargoproseassain. Prošeakta lea álggahuvvon 2015:s ja loahpahuvvo 2016:s.

Váldit atnui ođđa čoahkkinportála: Ođđa čoahkkinportála lea geahččaluvvomin. Mihttomearrin lea sáhttit juohkit áššedokumeanttaid digitála dán vuogádahkii maid politihkkarat/čoahkkinoasseváldit sáhttet geavahit, ja čoahkkimiid sáhttá čađahit beaktileappot ja digitála.

Sámediggi lea, go lea Ekonomiija stivrema direktoráhta kunddar geavahišgoahtán elektrovnnalaš bálvalusaid. Dát mearkkaša dan ahte sihke siskkáldasat ja olggobealde lea dál vejolaš sáddet mátkerehkegiid, čoahkkinbuhtadusaid/bálkkáid elektrovnnalaččat. Dát álkiduhttá ja beavttálmahttá, ja geavaheaddjit (politihkkarat, bargit ja earát) ožžot johtileappot bálvalusaid.

1.3.15.3 Ođđa visti Sámediggái

Stáhta huksenfitnodat lea huksehan Sámediggái Kárášjogas ođđa oasi ja Sámediggi láigoha dáid areálaid Stáhta huksenfitnodagas. Visttis leat lokálat Sámedikki politihkalaš doaimma várás ja hálddahusa bargosajit. Visti váldojuvvui atnui golggotmánus 2015.

Dán oasis leat oktiibuot 1.520 njealjehasmehtera guovtti gearddis. Stein Halvorsen arkitekter AS lea tevdnen ja hábmen ođđa oasi, mii galgá leat áibbas dábálaš vistti Sámedikki váldovistti ektui.

Goappašagat visttit leat ovttastahttojuvvon vuohkkasit šalddiin nu ahte dán guovtti sierra oasis lea oktavuohta iige šaldi dominere nu sakka eanadagas.

Erenoamážit dan geažil go váilo kántursajit politihkalaš joavkkuide ja hálddahusa bargiide, ja čoahkkinlanjat lávdegottiid bargui lei dárbu hukset sierra oasi. Ođđa visti lea bures čihkosis eanadagas, seammás go das lea alla arkitektuvrralaš kvalitehta mii bures oidno vistti siste.

1.3.15.4 Sirdin stáhta rehketdoallovugiide

2015:s lea hálddahus sirdán ja heivehan iežas stáhta rehketdoallostandárddaide (SRS). Ođđajagimánu 1. b. 2016 rájes lea doaimmain main lea áigodatrehketdoallu bággu čuovvut SRS. Stáhta rehketdoallostandárddain leat njuolggadusat movt stáhta doaimmat galget ráhkadit ja ovdan buktit doaibmarehketdoaluset.

Mihttomearri standárddaiguin lea láhčit ollu buoret diehtojuohkinvuođu stivrema várás. Dasto gáibidit standárddat ahte dihto vuogi mielde listet sihkkarastin dihte standárdda ovdan buktimis, ja lea vuođđun dasa ahte doaimma opmodaga ja vealggi lea álki buohtastahttit ja šaddá buoret geahčastat.

Dása sirdin mearkkaša earret eará dan ahte Sámediggi galgá aktiveret buot rusttetruđaid mat leat badjel 30 000 ru ja investeremiid maid eallinahki lea vurdojuvvon leat eanet go 3 jagi. Dan oktavuođas galgá buot maid Sámediggi eaiggáda lohkkojuvvot.

1.3.15.5 Sámi statistihka fágalaš analysajoavku

Fágalaš analysajoavkku ulbmilin lea nannet fáktavuođu jahkásaš bušeahttabarggu várás ja árvvoštallamiid ja mearrádusaid várás konsultašuvnnain stáhtalaš eiseválddiid ja Sámedikki gaskka.

Lahtut geat čohkkájit joavkkus leat nammaduvvon áigodahkii 2011-2015. Joavku almmuha juohke jagi raportta «sámi logut muitalit». Raporttas deattuhuvvojit iešguđege fáttát jagis jahkái. 2015:s lei raportta váldofáddán oahppu ja dutkan. 2015:s evaluerejuvvui analysajoavku. Evaluerema ulbmilin lea leamaš geahčadit dávista go ortnet ja publikašuvdna dáláš njuolggadusaiguin mat leat joavkku várás.

Evalueremis konkluderejuvvo ahte raportaráidu olaha olahusjoavkkuid mat vuosttažettiin leat Sámediggi ja departemeanttat. Joavkku organiseren lea árjjalaš ja áŋgiruššan serviid gaskkas lea stuoris. Evalueremis buktojuvvojit maiddái evttohusat movt viidásetovddidit analysajoavkku. Earret eará evttoha dat ahte Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta ja Sámediggi gulahallama bokte analysajoavkkuin ráhkadit plána movt buktit rávvagiid vejolaš temáhtalaš analysaide. Dasa lassin árvalit sii eanet resurssaid statistihka oastimii SSB:s buoridan dihte analysavejolašvuođaid.

1.4 Oassi – doaimma stivrejupmi ja dárkkisteapmi

Sámedikkis lea buorre stivren ja bearráigeahččan doaimmas. Buot deaŧaleamos mihttomearit ja strategiijat daidda gullevaš doaibmabijuiguin bušeahtas leat olahuvvon, mii eat leat ožžon makkárge mearkkašumiid Riikarevisora dieđáhusas ja bearráigeahččanlávdegotti bargu «Sámedikki doaimma riskaárvvoštallan» čájeha ahte lea ásahuvvon buorre stivren ja siskkáldas bearráigeahččan.

Hálddahusa doaibma stivrejuvvo ulbmil- ja boađusstivrema prinsihpa vuođul. Vuođđun dasa leat Sámedikki servodatdoaibma, min oktasaš árvvut, sámediggeráđi álginjulggaštus, dievasčoahkkimis mearriduvvon dieđáhusat ja eará áššit, ja dasto jahkásaš sámediggebušeahtta mas mihttomearit iešguđege fágasurggiide daidda gullevaš strategiijaiguin leat mearriduvvon. Direktevrras lea ovddasvástádus strategiijaid ja doaibmabijuid čuovvoleamis mat leat mearriduvvon jahkásaš bušeahttadokumeanttas. Direktevra galgá sihkkarastit ahte mearriduvvon mihttomearit ja boađusgáibádusat olahuvvojit beaktilis vuogi mielde. Bušeahtta lea Sámedikki doaibmaplána čuovvovaš jahkái ja lea vuođđun hálddahusa bargui.

Áššis 17/05 Ovddasvástádusa ja válddi birra ekonomiijahálddašeamis Sámedikkis, lea dievasčoahkkin fápmudan válddi Sámedikki presidentii daid juolludusaid hálddašeapmái maid Sámediggi juolluda iežas bušeahtas ja Sámedikki vuođđonjuolggadusaid ektui. Dasto lea presideanttas ovddasvástádus das ahte ráhkaduvvojit ekonomiijanjuolggadusat, dán válddi lea vejolaš fápmudit direktevrii.

Presideanttas lea ovddasvástádus ekonomiijahálddašeamis ja das ahte hálddahus dohkálaččat čuovvola siskkáldas stivrema ja bearráigeahččama. Ekonomiijanjuolggadusain maid ráđđi lea mearridan, lea ovttastahttin- ja bajimuš ovddasvástádus ekonomiijahálddašeamis fápmuduvvon direktevrii.

Hálddahusas fápmuduvvo bušeahttahálddašanfápmudus viidáseappot direktevrras ossodatdirektevrraide. Dáid rámmaid mielde lea vejolaš fápmudit válddi vuolás guvlui organisašuvnnas. Geahčastat gustovaš fápmudusain lea ráhkaduvvon ja vejolaš rievdadusat biddjojuvvojit sisa dađistaga.

Sámedikki hálddahus ovddida min siskkáldas stivrema ja bearráigeahččama oktilaččat.

Sámediggi oaččui Riikarevišuvnnas revišuvdnačilgehusa mearkkašumiid haga jagi 2014 ovddas.

Sámedikki árvvoštallama mielde lea min doaimma stuorámus riskasuorgi doarjjahálddašeapmi. Nu lea maiddái Riikarevišuvnna árvvoštallama mielde, ja danne lea maiddái vuoruhan dárkkistit doarjjahálddašeami jahkásaččat. Sámedikki bearráigeahččanlávdegoddi lea 2015:s maiddái čađahan riskaárvvoštallama Sámedikki doaimmas. Sámedikki doarjjahálddašeamis oppalaččat lea dohkálaš stivrejupmi, bearráigeahččan, čuovvoleapmi ja raporteren. Muhto mii dattetge oktilaččat geahččalit beavttálmahttit ja buoridit doarjjahálddašeami. Dál leat earret eará digitaliseremin doarjjahálddašeami ain eanet, mii mearkkaša ahte ohcan- ja áššemeannudanproseassat digitaliserejuvvojit.

Bearráigeahččanlávdegoddi man bargun lea čađahit parlamentáralaš bearráigeahču Sámedikki doaimmas, ovddida dievasčoahkkimii geassemánus jahkásaš dieđáhusa ovddit jagi doaimmas birra.

Riikarevišuvdna lea revideren Sámedikki 2015 jahkerehketdoalu, ja konkludere ahte eai dovdda áššiid mat muitalivčče ahte Sámedikki geavaheapmi juolluduvvon ruđain ja Sámedikki jahkerehketdoallu spiehkastivččii hálddahuslaš ekonomiijastivrema mearrádusain.

Loahpas, ja erenoamážit lea medias ge deaŧalaš rolla go guoská Sámedikki siskkáldas stivrema ja bearráigeahččama čuovvoleapmái.

1.5 Oassi – boahtteáiggi vejolašvuođaid meroštallan

Sámedikki servodatdoibmii gullá sihkkarastit ja ovddidit sámiid álbmogin ja álgoálbmogin, min giela, kultuvrra ja servodaga. Dát servodatdoaibma lea stuoris ja guoská buot servodatsurggiide. Sámi álbmogis leat stuorra vuordámušat Sámediggái, ja dáid vuordámušaid ii sáhte ollašuhttit go juolludusat Sámediggái ja sámi ulbmiliidda duohtavuođas unnot. Dát fuonida luohttámuša Sámediggái sámi álbmoga gaskkas.

Dat resurssat maid Sámediggi oažžu stáhtas galget mannat buot servodatsurggiide ja galget sáhttit sihke čuovvolit sámi ásahusaid ja servodaga, ja fuolahit ahte proseassat mat čađahuvvojit gielddalaš ja regionála dásis, ja norgga stáhtaapparáhtas váldet vuhtii sámi beroštumiid. Dát gáibida hui ollu, danne go resurssat leat unnit ja bargguid bohtosat áššiin mat čatnasit minerálaláhkaaddimii, mánáidgárdeláhkaaddimii, oahpahusplánaide, kulturmuitohálddašeami čuovvoleapmái, plánaáššiide gielddain jna, eai leat dasttánaga oidnosis sámi álbmoga várás.

Dáruiduhttinpolitihka geažil šaddá dán barggus hui hástaleaddji, danne go dát politihkka lea váikkuhan negatiivvalaččat máŋgga sohkabuolvva sámi goargatvuhtii, gillii, oppalaš servodatovddideapmái ja dážaid miellaguottuide.

Vaikko sámi vuoigatvuođat leat ovdánan positiivvalaččat maŋimuš 30 jagis, de lea ain guhkes geaidnu mannat dassážii go sámit ja dážat leat ovttaárvosaččat. Sámediggi vásiha maiddái ahte riekteovdáneapmi lea bissánan ja mannan ruovttoluotta maŋimuš jagiin. Erenoamážit mearrádus máttasámi skuvlla heaittiheamis Árbordes almmá makkárge konsultašuvnnaiguin suorggahii sámi servodaga ja Sámedikki.

Sámiid historjá lea hui ollu leamaš váilevaš oahpahusas Norgga skuvllain. Dán atná Sámediggi oaidnemeahttumin dahkama strategiijan mii ain báidná norgga politihka ollu surggiin. Sámevuođa oainnusmahttimii lea earret eará sámiid historjjá čállin ja gaskkusteapmi deaŧalaš.

Sámedikkis lea ollu máhttu sámiid historjjá birra ja sámi kulturmuittuid hálddašeami, láhčima ja seailluheami bokte lea Sámediggi ožžon legitimitehta sámi servodagain. Danne ferte Sámediggái sihkkarastojuvvot resurssat min historjjá ja kulturárbbi hálddašeapmái.

Ain lea sámegielas fuones stáhtus, mii boahtá das go dáruiduhttinpolitihka olis geahččaledje vuogádatlaččat jávkadit sámegiela oalát. Danne fertet mii dál geavahit ollu resurssaid ollu surggiin ja loktet sámegiela árvvu nu ahte sihke sámit ja earát geavahit áiggi ja návccaid oahppat sámegiela, gáibidit vuoigatvuođa sámi mánáidgárdesajiide ja sámi oahpahussii sámegielas ja sámegillii mánáidasaset. Sámi mánáin ja nuorain ii leat vel ge riekti oahpahussii sámegielas ja sámegillii sorjjakeahttá das guđe guovllus riikkas dahje makkár skuvlla vázzet, ja sis váilot ain oahppogirjjit sin iežaset eatnigillii mat dárogielat mánáin gal leat. Sámedikki bargu váikkuha dán, muhto barggu berre loktet vel ain eanet.

Go galgá sáhttit čoavdit hástalusaid doaibmi guovttegielatvuođa ektui áiggi mielde, de lea vealtameahttun deaŧalaš ahte skuvla nagoda oažžut ohppiid doaibmi guovttegielagin sihke njálmmálaččat ja čálalaččat. Máhttoloktema Sámi (LK06S) (Solstad 2012) evaluerenbarggu loahpparaporta čájeha čielgasit ahte skuvla ii leat nagodan dahkat ohppiid seamma čeahppin sámegiela nugo dárogiela čállimis. Ovddeš iskkadeamit leat maiddái čájehan ahte oahpahus sámegielas nubbingiellan maid ii leat buktán doaibmi njálmmálaš guovttegielatvuođa. Dalle lea álki áddet ahte das leat stuorra váikkuhusat sámegiela geavaheapmái bargoeallimis ja sámegiela nannemis almmolaš giellan. Bohtosat maid namuhuvvon iskkadeamit čájehit mearkkašit ahte ferte váldit atnui gievrrat oahpahusmálliid mat sáhttet buvttihit buoret giellačehppodaga sámegielas.

Ahkejuohku sámi guovlluin lea rievdan ja gaskamearálaš ahki goarkŋu. Ollu nuorat fárrejit guovddáš guovlluide, ja dat dagaha dan ahte sámi guovlluin šaddet unnán mánát boahttevaš jagiin. Dát buktá máŋggalágan hástalusaid. Vuosttažettiin mearkkaša dát dan ahte eanet jearahišgohtet sámi mánáidgárddiid ja oahpahusa sámegielas ja sámegillii gávpogiin ja stuorát báikkiin mat eai leat sámegiela hálddašanguovllus. Dasto dat go ollu nuorat main leat buorit jurdagat das ahte movt lea vejolašvuohta háhkat bargosajiid ođđa ealáhusaid siskkobealde, sáhtášii eastadit sin fárremis eret. Ealáhuseallin sámi guovlluin lea dál fuotni. Dát dagaha dan ahte gielddain gos ii leat vejolašvuohta suhkolastit sáhttá leat hástalussan oažžut bargosajiid boahtteáigái. Dattetge lea dihto positiiva ovdáneapmi čadnojuvvon ealáhusaide man oktavuođas sámi kultuvra ja historjá ja sámi vásihusat leat guovddážis. Nu lea sihke mátkeealáhusaid, kulturealáhusaid ja boazodoalu siskkobealde.

Teknologalaš ovdáneapmi gáibida, ii dušše beaktilis ja dávgasis organisašuvdnastruktuvrra ja –kultuvrra. Hálddahus ferte maiddái leat ráhkkanan ávkkástallat boahtteáiggi vejolašvuođaiguin ja deaividit ođđa gáibádusaid sámedikki áirasiid, sámi servodaga ja bargiid beales Sámedikkis go guoská bálvalusaid automatiseremii/beavttálmahttimii, ja dasto gávdnat digitála ja mobiila čovdosiid. Danne geahččala Sámediggi dađistaga beavttálmahttit doaimma. Dán vuođul lea hálddahus álggahan ollu stuorra beavttálmahttinprošeavttaid nugo ohcanproseassaid digitaliserema, iešguđege dihtorvuođuid ovttastahttima, doarjjadiehtovuođu ovddideami, váldán atnui ođđa reaidduid kulturmuittuid jna registrerema várás. Šállošahtti lea go beavttálmahttin ii leat dáhpáhuvvan áššehivvodaga ektui mii Sámedikkis lea sihke lassánan gáibádusaid ektui sámi servodagas ja eanet doaimma ektui stáhta beales. Sámediggi ii leat ožžon eanet bargoresurssaid maŋimuš jagiin ja dát buktá bargiide dađistaga stuorát bargonoađi, mii dagaha ceavzilvuođa ala guhkes áiggi badjel.

Juolludusat sámi ulbmiliidda leat lassánan jeavddalaččat maŋimuš logijagiin. Dattetge oidno čielgasit ahte juolludusat sámi ulbmiliidda leat bázahallan dađistaga ollu maŋábeallai juolludusaid eará (norgalaš) servodatulbmiliidda. Reála ahtanuššan eará (norgalaš) ulbmiliidda stáhtabušeahtas (poasttain 50-89, earret sirdimiid Stáhta penšunkássii ja álbmotodjui) leat jagi 1998 rájes lassánan duppalin reála ahtanuššama ektui juolludusain sámi ulbmiliidda. Geavahusas mearkkaša dát dan ahte dađistaga ja duohtavuođas lea unnon Sámedikki ja sámi servodaga vejolašvuohta ahtanuššat ja ođđaháhkat. Boađusin lea vuogádatlaš eahperievttalaš juogadeapmi juolludusaid gaskka norgga ja sámi servodahkii. Sámedikkis ii leat leamaš vejolašvuohta konsulteret bušeahta, muhto dán ortnega ferte rievdadit.

Bušeahtta ja juolludusat ii leat visot. Muhto politihkka almmá ekonomalaš váikkuhangaskaomiid, ii leat eará go guoros sánit.

Vedlegg 2
Sámedikki 2015 rehketdoallu

Mielddus 1 áššái 19/15 Sámedikki 2015 jahkedieđáhus

Jođiheaddjimearkkašumit

Ulbmil

Sámediggi lea organiserejuvvon hálddašanorgánan mas leat sierra fápmudusat bruttofievrrideapmái olggobealde stáhtabušeahta (nettobušeahttadoaimmat). Finánsadepartemeantta johtočállosis R-106 čuožžu ahte Sámediggi:

Lassin sisaboađuide juolludusas 50-poasttas sáhttá geavahit olggobeale sisaboađuid ollásit doaimma ulbmila várás.

Oažžu sirdit doaimma jagi bohtosa čuovvovaš bušeahttajahkái. Doaibma geavaha vejolaš positiiva jahkebohtosa ja das lea ovddasvástádus gokčat vejolaš negatiivvalaš jahkebohtosa.

Sámediggi juohká juolludusaid iežas vuoruhemiid mielde, muhto dávistettiin Stuorradikki bušeahttamearrádussii.

Duođaštus

Jahkerehketdoallu lea biddjojuvvon čuovvovačča vuođul:

Stáhta ekonomiijastivrema njuolggadusat ja mearrádusat.

Johtočálus 115 «stáhta doaimmaid jahkerehketdoalu ráhkadeapmi ja bidjan»

Sámedikki ekonomiijahálddašeami njuolggadusat, maid Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta lea mearridan.

Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta juolludusreive 2015, mas boahtá ovdan ahte Sámediggi galgá čuovvut dárkilit ođđa gáibádusaid jahkeraportii.

Mun oaivvildan ahte rehketdoallu addá gova Sámedikki juolludusain mat leat geavahusas, rehketdollui fievrriduvvon goluin, sisboađuin, eaiggátosiin ja vealggis.

Deaŧalaš bealit jahkerehketdoalus

Sámedikki bargit ja politihkalaš ráđđeaddit sirdojuvvojedje 2014:s Stáhta penšunkássas jovkui mii ii dárbbaš máksit. Dan botta go Sámediggi vuordá vástádusa Stáhta penšunkássas ja departemeanttas, várrii Sámediggi lahttoruđaid penšuvnna várás jagiide 2014 ja 2015. Dát ruđat leat 2015:s luvvejuvvon ja sirdojuvvon sámediggái.

Investeremat nugo mašiinnaid oastin, inventáraid, dihtoriid ja sullasaččaid oastin leat lassánan 45 % jagi 2014 ektui. Dát lassáneapmi boahtá teknihkalaš reaidduid, kánturdávviriid, dulkarusttegiid, videokonferánssa, latnjagálvvuid oastimis čoahkkinlanjaide, kantuvrraide ja oktasašareálaide ođđa oasis Kárášjogas. Muđui leat investeren dihtoriid, fierpmádatdávviriid ja AV-reaidduid.

Stuorámus investeremat mat leat plánejuvvon 2016:s gullet sámediggeviesu bajásdoallamii, ja leat investeremat ođđa oassái Kárášjogas. Muđui investeret jahkásaččat dihtoriid, serveriid ja eará teknihkalaš reaidduid.

Revišuvdnaortnet

Riikarevišuvdna lea Sámedikki revisora ja duođašta Sámedikki jahkerehketdoalu. Jahkerehketdoallu ii leat gárvvisin reviderejuvvon dán beaivvi nammii, muhto jáhkkit ahte revišuvdnadieđáhus boahtá jagi 2016 nuppi jahkenjealjehasas.

Revišuvdnadieđáhus ii leat almmolaš ovdal go Stuorradiggi lea ožžon Dokumeantta 1 Riikarevišuvnnas, muhto revišuvdnadieđáhus almmuhuvvo Sámedikki neahttasiidduin dalán go dan sáhttá almmuhit virggálaččat.

Kárášjohka, guovvamánu 5. b. 2016

Aili Keskitalo Rune Fjellheim

Presideanta Direktevra

Prinsihppanohta jahkerehketdollui

Sámedikki jahkerehketdoallu lea ráhkaduvvon ja biddjojuvvon lagat njuolggadusaid mielde mat leat mearriduvvon stáhta ekonomiijastivrema mearrádusain (mearrádusat). Jahkerehketdoallu lea biddjojuvvon mearrádusaid čuoggá 3.4 mielde, lagabuidda válddahuvvon Finánsadepartemeantta johtočállosis R-115; čuokkis 6, ja vejolaš lassegáibádusat maid iežas departemeanta lea mearridan.

Jahkerehketdoallu lea ráhkaduvvon «Sámedikki ekonomiijastivrema njuolggadusaid» čuoggá 3.5 vuolggasajis maid Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta lea mearridan – Rehketdoalloprinsihppa ja rehketdoalu fievrrideapmi:

Ovttajagiprinsihppa

Ollislašvuođaprinsihppa

Bruttoprinsihppa

Jahkerehketdoallu lea ráhkaduvvon áigodatprinsihpa mielde, spiehkastahkan lea eaiggátosiid aktiveren balánssas ovttasráđiid GOD:in, gč. mearrádusaid čuoggás 3.4.2 ja čuoggás 3.5 «Sámedikki ekonomiijastivrema njuolggadusain».

Čilgehus movt ovttaskas poasttas fievrriduvvojit rehketdollui:

Golut ja sisaboađut

Áigodatjuohkin čađahuvvo posteremiin bohtosis ja balánssas juksan dihte dan ahte áigodaga boađus šattašii riekta. Sisaboađut ja golut girjejuvvojit dan áigodagas/jagis maidda dat gullet, beroškeahttá das goas dat máksojuvvojit.

Juolludus

Sámediggi oažžu oktasaš juolludusreivve Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas, nu ahte juolludusat fievrriduvvojit sisaboahtun juohke ovttaskas departemeanttas sisaboahtokontui, ja mas debetposteren lea Kunddárgáibádusat. Juolludusaid máksima oktavuođas juohke ovttaskas departemeanttas krediterejuvvo kunddárgáibádus ja báŋkokontu debiterejuvvo.

Doarjja

Juolluduvvon doarjja girjejuvvo dan jahkái go dat juolluduvvo gollun debetposteremiin gollukontui ja kreditposteremiin vuovdivealgin. Doarjaga máksima oktavuođas šaddá vuovdivealgekontu debiderejuvvot ja báŋkokontu krediterejuvvot.

Juolludusraporterema listemis leat mielde bajit oassi juolludusraporteremis ja vuolit oassi mii čájeha doaimma rádjoruđaid mat leat fievrriduvvon kapitálarehketdollui.

Juolludusraporterema listen lea ráhkaduvvon daid seamma prinsihpaid mielde go jahkerehketdoalus. Prinsihpat dávistit gáibádusaide mat leat mearrádusain čuoggás 3.5 dan birra movt doaimmat galget raporteret stáhtarehketdollui. Submilinnjá «netto raporterejuvvon juolludusrehketdollui» lea ovttalágan goappašiin listemiin.

Boađusrehketdoallu

Tabealla 2.1 

Nohta

31.12.2015

31.12.2014

Doaibmaboađut

Juolludusboađut

1

433 825 549

421 268 000

Divatboađut

1

2 904

1 023

Doarjja- ja sirdimiid boađut

1

5 904 000

6 313 351

Vuovdin- ja láigoboađut

1

5 173 158

3 077 856

Eará doaibmaboađut

1

2 838 255

3 498 000

Submi doaibmaboađut

447 743 866

434 158 230

Doaibmagolut

Bálká- ja sosiálagolut

2

102 982 145

99 278 430

Mašiinnaid, stohpogálvvuid, dihtoriid jed. Oastin

3

5 487 779

2 986 685

Eará doaibmagolut

3

61 393 294

57 975 388

Submi doaibmagolut

169 863 218

160 240 503

Doaibmaboađus

277 880 648

273 917 727

Finásaboađut ja finánsagolut

Finásaboađut

4

-3 876

7 422

Finásagolut

4

8 124

19 180

Submi finásaboađut ja finánsagolut

-12 000

-11 759

Áigodaga doaimmaid boađus

277 868 648

273 905 968

Doarjjahálddašeapmi ja eará sirdimat stáhtas

Doarjjamáksimat earáide

5

273 740 375

268 906 574

Submi doarjjahálddašeapmi ja eará sirdimat stáhtas

273 740 375

268 906 574

Áigodaga doaimmaid boađus maŋŋá doarjjahálddašeami

4 128 273

4 999 394

Rehkenastimat

Juolludusruhtaduvvon doaimma rehkenastin

14

4 128 273

4 999 394

Submi rehkenastimat

4 128 273

4 999 394

Áigodaga boađus

4 128 273

4 999 394

Hálddašeamit

-4 128 273

-4 999 394

Balánsa

Tabealla 2.2 

Nohta

31.12.2015

31.12.2014

Opmodagat

A. Rusttetruđat

III Ruđalaš rusttetruđat

Ossosiid ja osiid investeremat

6

0

0

Submi ruđalaš rusttetruđat

0

0

Submi rusttetruđat

0

0

B. Johtooamit

II Gáibádusat

Oastigáibádusat

7

1 479 828

2 932 172

Eará gáibádusat fordringer

8

2 710 920

1 107 428

Submi gáibádusat

4 190 748

4 039 599

III Kássa ja báŋku

Báŋkobijut

9

162 308 792

153 082 948

Submi kássa ja báŋku

162 308 792

153 082 948

Submi johtooamit

166 499 540

157 122 548

Submi opmodagat

166 499 540

157 122 548

Doaibmakapitála ja vealgi

C. Doaibmakapitála

II Dinejuvvon doaibmakapitála

Sestojuvvon reanttut Sámeálbmotfoanddas

10

0

991 099

Submi dinejuvvon doaibmakapitála

0

991 099

Submi doaibmakapitála

0

991 099

D. Vealgi

I Sajušteapmi guhkesáiggi geatnegasvuođaide

Juolludusat, doarjagat ja sirdimat mat eai leat fievrriduvvon boahtun (nettobušehterejhuvvon doaimmat)

11

4 131 225

3 551 225

Sajušteapmi bajásdoallamii

12

4 351 846

4 765 846

Submi sajušteapmi guhkesáiggi geatnegasvuođaide

8 483 071

8 317 071

III Oanehisáiggi vealgi

Lágideaddjivealgi

2 465 006

1 214 735

Vealgi doarjjahálddašeami oktavuođas

13

132 769 440

130 800 976

SPK lahttooasi várren (2 %)

46 976

1 540 857

Velggolaš vearrogessosat

3 924 916

3 944 745

Velggolaš almmolaš divadat

376 262

607 395

Sajuštuvvon luopmoruđat

8 769 849

8 644 073

Eará oanehisáiggi vealgi

5 764 786

3 031 977

Submi oanehisáiggi vealgi

154 117 234

149 784 757

IV Rehkenastin stáhtakássain

Rehkenastin juolludusrulhtaduvvon doaimmain

14

3 899 235

-1 970 379

Submi rehkenastin stáhtakássain

3 899 235

-1 970 379

Submi vealgi

166 499 540

156 131 449

Submi doaibmakapitála ja vealgi

166 499 540

157 122 548

Nohtat jahkerehketdollui

Nohta 1 Doaibmaboađut

Tabealla 2.3 

31.12.2015

31.12.2014

Juolludusboađut

Jagi juolludus bajimus departemeanttas

284 159 000

271 540 000

Jagi juolludus eará departemeanttain

147 881 000

149 728 000

+ penšuvdnaboađut 2015

1 785 549

0

Submi juolludusboahtu

433 825 549

421 268 000

Divatboahtu

Gebyrer driftsinntekt

2 904

1 023

Submi divatboahtu

2 904

1 023

Doarjja- ja sirdimiid boahtu

Doarjja- ja sirdimiid boahtu eará stáhta hálddašanorgánain/etáhtain

Doarjja Romssa fylkkasuohknis ja Nordlándda fylkkasuohkanis

0

522 855

Dorjja oahpahuskantuvrras – fidnoohppiiddoarjja

0

10 496

Doarjja Riikkaantikváras

5 904 000

5 780 000

Submi doarjja- ja sirdimiid boahtu eará stáhta hálddašanorgánain/etáhtain

5 904 000

6 313 351

Submi doarjja- ja sirdimiid boahtu

5 904 000

6 313 351

Vuovdin- ja láigoboađut

Diđoštallanboađut, divatkeahtes

5 054 173

2 675 818

Eará bargamušboađut, divatkeahtes

0

100 948

Boađut eará olggobealde doaimmain, divatkeahtes

0

-906

Deivvolaš boađut

118 985

301 997

Submi vuovdin- ja láigoboađut

5 173 158

3 077 856

Eará doaibmaboađut

Skeaŋkkat

0

2 000

Eará doarjagat ja sirdimat

1 847 156

696 000

Geavahuvvon Sámeálbmotfoanddas

991 099

2 800 000

Submi eará doaibmaboađut

2 838 255

3 498 000

Submi doaibmaboađut

447 743 866

434 158 230

Nohta 2 Bálká ja sosiála golut

Tabealla 2.4 

31.12.2015

31.12.2014

Bálkkár

92 598 317

90 694 275

Luopmoruđat

9 024 212

8 950 045

Bargoaddidivat

1 177 064

1 014 579

Penšuvdnagolut

481 381

166 427

Buohcanruđat ja eará ruovttoluotta máksimat

-2 929 252

-2 709 435

Eará buvttut

2 630 424

1 162 537

Submi bálká ja sosiála golut

102 982 145

99 278 430

Jahkebarggut:

142

141

Sámedikki bargit ja politihkalaš ráđđeaddit sirdojuvvojedje 2014:s dáhkádusmávssu mávssekeahtes jovkui Stáhta penšunkássas. Dat mearkkaša ahte SPK ii šat fakturere miellahttomávssu. Vuorddidettiin čielggadusa Stáhta penšunkássas ja departemeanttas lea Sámediggi várren penšuvnna miellahttomávssu 2014 balánsii ja joatkán dan várret 2015:s. 2015:s oaččui Sámediggi vástádussan departemeanttas ahte dat mii lea várrejuvvon jagiin 2014 ja 2015 sáhttá luvvejuvvot ja sirdojuvvot Sámedikki doibmii nettobušeterejuvvon doaimmaid rámmaid siskkobealde.

2014 várrejuvvon ruđat penšuvdnii oanehisáigge vealggi vuolde lea girjejuvvon juolludusruhtaduvvon doaimma rehkenastima ektui. Viidáseappot leat várrejuvvon ruđat 2015:s penšuvdnii guhkesáigge vealgin, mii lea nullejuvvon ja sisaboahtun fievrriduvvon doibmii.

Doaibma máksá penšunmávssu Sámedikki ollesáiggepolitihkkáriid várás. Sámediggi máksá penšunmávssu ja bargoaddioasi Stáhta penšunkássii (SPK) ollesáiggepolitihkkáriid várás ja golu gokčet doaimma juolludusat. Penšuvnnat leat gollun fievrriduvvon 2015 máksomeriid vuođul geardduhuvvon čoagganan penšunvuođuin doaimmas.

Nohta 3 Eará doaibmagollut

Tabealla 2.5 Mašiinnaid, stohpogálvvuid, dihtoriid jed. oastin

31.12.2015

31.12.2014

Prográmmalobit

0

63 438

Mašiinnat, listejuvvojit

2 856 881

230 471

Stohpogálvvut, listejuvvojit

2 122 518

1 467 071

Dáidda oastin/čiŋaheapmi

30 450

0

Dihtorat, serverat jna. listejuvvojit

283 452

1 073 267

Telefuvdna, mobiila, jed. Listejuvvojit

194 479

152 439

Submi mašiinnaid, stohpogálvvuid, dihtoriid jed. oastin

5 487 779

2 986 685

Tabealla 2.6 Eará doaibmagolut

31.12.2015

31.12.2014

Viessoláigu

9 276 153

7 813 910

Iežamet visttiid ja rusttegiid ortnegisdoallan

688 131

713 059

Láigolanjaid ortnegisdoallan ja rievdadeapmi

1 575

38 117

Eará golut opmodagaid ja lanjaid doaimmaheapmái

2 449 744

2 134 625

Mašiinnaid, reaidduid jna. divvun ja ortnegisdoallan

1 476 404

1 047 720

Smávit reaidooastimat

1 622 738

842 590

Mašiinnaid, stohpogálvvuid ja sullasaččaid láigoheapmi

3 114 542

2 548 892

Konsuleanttaid ja eará bálvalusaid oastin olggobealde

12 962 272

12 745 612

Mátkkit ja borramuš

21 402 531

20 079 836

Eará doaibmagollut

8 399 204

10 011 027

Submi eará doaibmagolut

61 393 294

57 975 388

Nohta 4 Finánsaboađut ja finánsagolut

Tabealla 2.7 

31.12.2015

31.12.2014

Finánsaboađut

Reantoboađut

3 876

-6 256

Agiovuoitu

0

-1 166

Submi finánsaboađut

3 876

-7 422

Finánsagolut

Reantogolut

8 124

19 177

Submi finánsagolut

8 124

19 180

Nohta 5 Doarjjahálddašeapmi ja eará sirdimat stáhtas

Tabealla 2.8 

31.12.2015

31.12.2014

Doarjagat gielddaide

66 659 685

63 201 182

Doarjagat fylkkagielddaide

12 027 638

11 102 800

Doarjagat eahpegávppálaš fitnodagaide

162 198 887

149 047 361

Doarjagat állodoaluide

2 170 917

1 500 300

Doarjagat ideála organisašuvnnaide

22 890 137

35 230 475

Doarjagat stáhtahálddašeapmái

7 793 111

8 824 456

Submi doarjjamáksimat earáide

273 740 375

268 906 574

Nohta 6 Ossosiid ja osiid investeren

Tabealla 2.9 

Fitnodatkantuvra

Vuođđudanbeaivi

Ossosiid lohku

Eaiggátoassi

Jienaid lohku

Fitnod. jagi boađus

Balánsii fievrrid. EK finodagas

Balánsii fievrrid. árvu doaibm. rehketdoalus

Beaivvaš Sámi Našunalteahter AS

Guovdageaidnu

01.02.2010

40

40,0 %

40,0 %

313 000

4 200 000

0

Senter for Nordlige Folk AS

Gáivuotna

20.04.2009

6 540

30,0 %

30,0 %

48 000

16 064 000

0

Åarjelhsaemien Teatere AS

Moehivie

09.09.2012

55

55,0 %

55,0 %

-151 000

1 190 721

0

Samisk Hus Oslo AS

Oslo

10.12.2013

392

65,8 %

65,8 %

-8 000

221 000

0

Internasjonalt Samisk Filminstitutt AS

Guovdageaidnu

07.04.2014

90

47,4 %

47,4 %

-28 000

175 000

0

Vardobáiki

Evenášši

20.03.2015

600

48,3 %

48,3 %

-285 000

700 312

0

Balánsii fievrriduvvon árvu 31.12.2015

0

Nohta 7 Oastigáibádusat

Tabealla 2.10 

31.12.2015

31.12.2014

Oastigáibádusaid árvu

1 514 986

977 131

Oastigáibádusat departemeanttain

0

2 000 000

Várrejuvvon vurdojuvvon massimiidda

-35 158

-44 960

Submi oastigáibádusat

1 479 828

2 932 172

Nohta 8 Eará oanehisáigge gáibádusat

Tabealla 2.11 

31.12.2015

31.12.2014

Ovddalgihtii máksojuvvon bálká

0

34 449

Mákeovdaruhta

25 000

11 097

Loatna bargiide

0

12 500

Eará gáibádusat

2 685 920

1 049 382

Submi eará gáibádusat

2 710 920

1 107 428

Nohta 9 Báŋkobijut, reaidoruhta ja sullasaččat

Tabealla 2.12 

31.12.2015

31.12.2014

Bijut stáhta konsernkontoi

162 308 792

153 082 948

Submi báŋkobijut ja reaidoruhta

162 308 792

153 082 948

Nohta 10 Sestojuvvon reanttut Sámeálbmotfoanddas

Tabealla 2.13 

31.12.2015

31.12.2014

Sisabiddjojuvvon doaibmakapitála 01.01.

991 099

3 791 099

Rivdadus sestojuvvon reanttuin Sámeálbmotfoanddas – Geavaheapmi

-991 099

-2 800 000

Sestojuvvon reanttut Sámeálbmotfoanddas 31.12.

0

991 099

Nohta 11 Juolludusat, doarjagat ja sirdimat mat eai leat fievrriduvvon boahtun

Tabealla 2.14 

31.12.2015

31.12.2014

Riikkaantikvára – Doarjja BARK prošektii

349 481

349 481

Riikkaantikvára – Doarjja sámi visttiid registreremi

1 531 744

1 531 744

Riikkaantikvára – Doarjja BARK prošektii

820 000

820 000

Riikkaantikvára – Doarjja sámi visttiid registreremi

850 000

850 000

Riikkaantikvára – Doarjja sámi visttiid registreremi

330 000

0

Riikkaantikvára – Soahtemuittut Davvi-Sálttus

150 000

0

Riikkaantikvára – Kulturhistorjjálaš eanadat Romsa – KULA

50 000

0

Riikkaantikvára – Čázádatiskkadeamit

50 000

0

Submi juolludusat, doarjagat ja sirdimat mat eai leat fievrriduvvon boahtun

4 131 225

3 551 225

Nohta 12 Sajušteapmi sámediggivistti bajásdoallamii

Tabealla 2.15 

31.12.2015

31.12.2014

Sajušteapmi sámediggevistti bajásdoallamii

4 351 846

4 765 846

Submi sajušteapmi sámediggevistti bajásdoallamii

4 351 846

4 765 846

Sámediggi eaiggáduššá sámediggevistti Kárášjogas. Sámedikkis lea ovddasvástádus goluin mat gullet oktilaš bajásdoallamii ja eanet guhkesáiggi bajásdoallandoaimmaide. Plánejuvvon bajásdoallan dagaha dan ahte áiggi mielde unnot bajásdoallangolut.

Dan geažil go Sámediggi stáhtaásahussan lea ieš dáhkideaddji, de dat ferte lassin plánejuvvon bajásdoallamii várret ruđaid divodemiide maid earret eará čáhcevahágat dahje bilideamit dagahit. Danne ferte Sámediggi jagiid čađa várret ruđaid maid sáhttá geavahit stuorát bajásdoallamii dahje divvumiidda maid ferte dahkat. Jagiid čađa ferte várret ruđaid gártadan dihte doarvái ruđaid bajásdoallamii mas lea dohkálaš dássi. Jagi 2008 rájes leat várrejuvvon ruđat liige bajásdoallan- ja divvungoluide.

2015 várás lea vistti bajásdoallan álggahuvvon ja danne lea geavahuvvon 414 000 ru várrejuvvon ruđain 2015:s.

Nohta 13 Vealgi doarjjahálddašeami oktavuođas

Tabealla 2.16 

31.12.2015

31.12.2014

Lágideaddjivealgi ealáhus

23 753 458

27 748 482

Lágideaddjivealgi kultuvra

19 176 464

20 814 165

Lágideaddjivealgi oahpahus

50 797 545

47 122 834

Lágideaddjivealgi giella

9 000 700

8 959 450

Lágideaddjivealgi Sámeálbmotfoanda

5 581 850

6 532 900

Lágideaddjivealgi njuolgga doarjagat

4 340 250

2 020 500

Lágideaddjivealgi eará doaimmat

20 119 173

17 602 645

Submi vealgi doajjahálddašami oktavuođas

132 769 440

130 800 976

Nohta 14 Rehkenastin juolludusruhtaduvvon doaimmain

Tabealla 2.17 

Rehkenastin juolludusrulhtaduvvon doaimmain 01.01

-1 970 379

Sisaboahtun fievrriduvvon penšuvdna ja joavkoeallindáhkádus 2014 várás

1 741 341

Rievdadus rehkenastin juolludusrulhtaduvvon doaimmain áigodaga boađus)

4 128 273

Rehkenastin juolludusrulhtaduvvon doaimmain 31.12

3 899 235

Juolludanraporteren

Juolludusraporteremis oidnojit dat rehketdoallologut maid Sámediggi lea raporteren stáhtarehketdollui. Dat biddjojuvvojit daid juolludusrehketdoalu kapihttaliid ja poasttaid mielde maidda Sámediggi lea ožžon fápmudusa hálddašit. Das oidnojit buot ruđalaš opmodagat ja geatnegasvuođat mat Sámediggái leat biddjojuvvon stáhta kapitálarehketdoalus. Kolonnas juolludus oktiibuot oidno maid Sámediggi lea ožžon geavahussii juolludusreivves juohke buohtalas kapihttalii/postii.

Juolludusraporterema bidjamis lea mielde bajit oassi mii čájeha mii lea raporterejuvvon stáhtarehketdoalu likviditehtaraporttas. Likviditehtaraporttas oidno doaimma sáldo ja likviditehtalihkadusat ruhtageavahančilgehuskontos Norgga Báŋkkus.

Rádjoruđat mat leat raporterejuvvon kapitálarehketdollui logahallama vuolit oasis, čájehit buot ruđalaš opmodagaid ja geatnegasvuođaid mat doibmii leat biddjojuvvon stáhta kapitálarehketdoalus.

Juolludusraporterema bardin

Tabealla 2.18 Juolludusat buohkanassii juolludusreivve vuođul

Gollokap.

Kapihtalnamma

Poasta

Poastateaksta

Juolludus buohkanassii

560

Sámediggi

50

Sámediggi

277 634 000

560

Sámeálbmotfoanda

54

Sámeálbmotfoanda

5 195 000

223

Sámediggi

50

Doarjja Sámediggái

40 331 000

231

Mánáidgárddit

50

Doarjja sámi mánáidgárdefálaldagide

15 660 000

320

Oppalaš kulturáigumušat

53

Sámediggi

78 986 000

762

Vuođđodearvvašvuođabálvalusat

50

Sámi Dearvvašvuohta

5 388 000

854

Doaibmabijut mánáid- ja nuoraidsuodjalusas

50

Dutkan ja ovddideapmi

1 000 000

1429

Riikkaantikvára

50

Doarjja sámi kulturmuitobargui

3 396 000

1800

Oljo- ja energiijadepartemeanta

50

Sirdimat Sámediggái

1 000 000

-

Kulturdepartemeanta

-

Spillenruđat sámi valáštallamii 2015

750 000

163

Heahteveahkki hum. veahkki ja olmmošvuoig. jna.

72

Olmmošvuoigatvuođat

715 000

118

Davviguovlodoaibmabijut jna.

70

Davveguovlodoaibmabijut ja proš.ovttasb. Ruoššain

385 000

500

Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta

22

Dutkan

1 000 000

571

Rámmadoarjagat suohkaniidda

21

Sámedikki bargu suohkanođastusain

600 000

Submi gollofievrriduvvon

432 040 000

Tabealla 2.19 

Rájut dieđihuvvon likvidaraporttas

Nohta

Regnskap 2015

Sisa saldo Norgga Báŋkku loahpparehketkontos

9

153 082 948

Rievdadusat áigodagas

9

9 225 844

Submi olggos saldos Norgga Báŋkku loahpparehketkontos

162 308 792

Tabealla 2.20 Ruhtarájut dieđihuvvon kapitálarehketdollui (31.12)

Konto

Teaksta

Nohta

2015

2014

Erohus

1961

Ruhtarájut kontos (kontoin) Norgga Báŋkkus

9

162 308 792

153 082 948

9 225 844

1910

Ruhtarájut kontos (kontoin) Norgga Báŋkkus, Sámeálbmotfoanda

9

0

0

0

1351

Beaivvaš Sámi Našunalateahter AS

6

40 000

40 000

0

1352

Senter for Nordlige Folk AS Davvi álbmogiid guovddáš OS

6

1 308 000

1 308 000

0

1353

Åarjelhsaemien Teatere AS

6

55 000

55 000

0

1354

Samisk Hus Oslo AS

6

39 200

39 200

0

1355

Internasjonalt Samisk Filminstitutt AS

6

90 000

90 000

0

1356

Vardobáiki

6

150 000

0

150 000

Vedlegg 3
Jahkerehketdoallu 2015 bušeahta ektui

Mielddus 2 áššái 19/15 Sámediggeráđi 2015 jahkedieđáhus

Jagi 2015 rehketdoallu ovddiduvvo reviderejuvvon 2015 bušeahta ektui.

Čujuhit áššái 19/15 Sámedikki 2015 reviderejuvvon bušeahtta, sak 19/15, mearriduvvon geassemánu 3. b. 2015, mas jagi 2015 bušeahtta ođđasis juogaduvvui.

3.1 Boađusrehketdoallu – reviderejuvvon 2015 bušeahtta

Sámedikki doaibma lea netto bušeahttadoaibma ja dat geavaha ieš vejolaš positiiva jahkebohtosa ja das lea ovddasvástádus gokčat negatiiva jahkebohtosa ieš. Vejolaš vuollebáza váldojuvvo sisa maŋit jagi bušeahtas.

Tabealla 3.1 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Doaibmaboađuid

Departemeanttaid juolludusat

428 590 000

428 590 000

0

0,0 %

Sámeálbmot foandda reanttuid álggaheapmi

991 099

992 000

901

0,1 %

Doaibmaboađuid submi

429 581 099

429 582 000

901

0,0 %

Váikkuhangaskaoamit

Váikkuhangaskaoamit

284 665 718

287 390 621

2 724 904

0,9 %

Váikkuhangaskaomiid submi

284 665 718

287 390 621

2 724 904

0,9 %

Doaibmagolut

Politihkalaš dási doaibma

29 272 966

30 213 000

940 034

3,1 %

Hálddahusa doaibma

111 514 142

110 008 000

-1 506 142

-1,4 %

Doaibmagoluid submi

140 787 108

140 221 000

-566 108

-0,4 %

Doaibmaboađus

4 128 273

1 970 379

2 157 894

Jahkebohtosa geavaheapmi

Eará iežas kapitálii

-4 128 273

Geavaheami submi

0

Čájeha ahte jahkerehketdoalus lea badjebáza 4 128 273 ru 31.12.2015 muttus. Reviderejuvvon Det var ved revidert budsjett for 2015 bušeahtas lei bušeterejuvvon 1 970 379 ruvdnosaš badjebáza.

Sámediggi láve juohke jagi revideret bušeahta dievasčoahkkimis geassemánus, jahkeraportta mearrádusa vuođul njukčamánus.

3.2 Juolludusat departemeanttain

Juolludusat departemeanttain leat ná:

Tabealla 3.2 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Ođasmahttin-, hálddahus- ja girkodep. – OHD

277 634 000

277 634 000

0

0,0 %

Máhttodepartemeanta – MD

40 331 000

40 331 000

0

0,0 %

Máhttodepartemeanta – MD

15 660 000

15 660 000

0

0,0 %

Birasgáhttendepartemeanta – BD

3 396 000

3 396 000

0

0,0 %

Kulturdepartemeanta – KD

78 986 000

78 986 000

0

0,0 %

Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta – DFD

5 388 000

5 388 000

0

0,0 %

Mánáid-, dásseárvo- ja searvadahttindep. – MDD

1 000 000

1 000 000

0

0,0 %

Oljo- ja energiijadepartemeanta

1 000 000

1 000 000

0

0,0 %

Submi

423 395 000

423 395 000

0

0,0 %

Sámeálbmotfoanda

5 195 000

5 195 000

0

0,0 %

Submi

428 590 000

428 590 000

0

0,0 %

Sámediggái lei ášši 19/15 oktavuođas, Sámedikki 2015 reviderejuvvon bušeahtta, juolluduvvon oktiibuot 428 590 000 ru.

Dasa lassin juolludusaide bajábealde, lea Sámediggi ožžon lassijuolludusaid ja doarjaga mat leat fievrriduvvon sisaboahtun rehketdoalus eará váldopoasttaide.

1 000 000 ru Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas (GOD) válgadutkanbargui.

600 000 ru Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas (GOD) suohkanođastusbargui

750 000 ru Kulturdepartemeanttas (KUD) sámi valáštallamii 2015 várás.

1 100 000 ru Olgoriikadepartemeanttas (OD) riikkaidgaskasaš bargui.

2 000 000 ru Riikaantikváras doarjjaruđaid juolludeami várás ráfáidahttojuvvon ja gáhttenárvosaš kulturmuittuid ja kulturbirrasa suodjaleapmái ja sihkkarastimii.

4 200 000 ru Riikaantikváras sámi viesuid identifiseren- ja registrerenprošektii Norggas 2015:s.

150 000 ru Riikaantikváras árvoháhkanprošektii Soahtemuittut Davvi Sálttus 2014 várás.

50 000 ru Riikaantikváras kulturhistorjjálaš eanadahkii Romssa fylkkas masa lea nationála beroštupmi (KULA).

50 000 ru Riikaantikváras gaska- ja Davvi-Norgga čázádatiskkademiid fágalaš prográmma joatkimii.

34 000 ru Riikaantikváras válljejuvvon arkeologalaš kulturmuittuid ja kulturbirrasa suodjalanprográmmii (BARK).

3.3 Váikkuhangaskaoapmerehketdoallu 2015

Tabealla 3.3 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Giella

74 868 301

78 864 000

3 995 699

5,1 %

Kultuvra

106 716 162

106 143 000

-573 162

-0,5 %

Girjerádju

9 028 812

9 047 000

18 188

0,2 %

Mánáidgárddit

11 296 975

11 405 000

108 025

0,9 %

Vuođđooahpahus

25 015 443

25 325 000

309 557

1,2 %

Alit oahppu ja dutkan

4 703 000

4 000 000

-703 000

-17,6 %

Dearvvašvuohta ja sosiála

3 323 647

3 696 000

372 353

10,1 %

Areálat ja biras

3 931 254

4 100 000

168 746

4,1 %

Kulturmuitosuodjalus

3 272 063

3 150 000

-122 063

-3,9 %

Ealáhusat

33 122 230

33 174 621

52 391

0,2 %

Báikkálaš ja guovlulaš ovttasbargu

2 934 946

2 350 000

-584 946

-24,9 %

Sámi ovttasbargu ja riikkaidgaskasaš bargu

2 242 849

2 009 000

-233 849

-11,6 %

Eará doaibmabijut

4 210 036

4 127 000

-83 036

-2,0 %

Váikkuhangaskaomiid submi

284 665 718

287 390 621

2 724 904

0,9 %

Oktiibuot čájeha jagi 2015 váikkuhangaskaoapmerehketdoallu 2 724 904 ruvdnosaš badjebáhcaga.

Sámedikki váikkuhangaskaoamit leat njuolgga juolludusat ja ohcanvuđot doarjjaortnegat.

Sámediggeráđđi juolluda ohcanvuđot doarjjaortnegiid Sámedikki bušeahtas, earret daid váikkuhangaskaomiid maid čoahkkinjođihangoddi hálddaša.

Dát fápmudus lea 2015:s geavahuvvon dainna lágiin ahte muhtun ohcanvuđot doarjjapoasttaid vuollebáhcagii lea váldojuvvon ruhta eará doarjjapoasttain main lea leamaš badjebáza (gč. kapihttala 20). Dán birra lea dieđihuvvon dievasčoahkkimii juovlamánu 2015 ráđi dieđáhusas.

3.4 Giella

Tabealla 3.4 

Rev. buš 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Ovddasvástádus sámegielas

387 500

400 000

12 500

3,1 %

Sámegielaid rámmaeavttut

2 653 961

4 000 000

1 346 039

33,7 %

Giellageavaheaddjit

3 322 452

3 500 000

177 548

5,1 %

Sámegielaid geavaheapmi

68 504 388

70 964 000

2 459 612

3,5 %

Submi

74 868 301

78 864 000

3 995 699

5,1 %

3.4.1 Ovddasvástádus sámegielas

Tabealla 3.5 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Guovttegielatvuođa doarjaga evalueren

387 500

400 000

12 500

3,1 %

Submi

387 500

400 000

12 500

3,2 %

Lea dahkkojuvvon šiehtadus Nordlandforskningeniin guovttegielatvuođadoarjagiid evaluerema birra. Evalueren lea plánejuvvon gárvvistuvvot ođđajagimánus 2016. Vuosttaš oassi lea máksojuvvon ja reasta máksojuvvo go evalueren lea čađahuvvon ja lea várrejuvvon 2015:s.

3.4.2 Sámegiela rámmaeavttut

Tabealla 3.6 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sátnegirjjiid ja sátnelisttaid digitaliseren

114 250

1 000 000

885 750

88,6 %

Čállinrávagirji – ođđa preanttus

189 684

500 000

310 316

62,1 %

Sámi giellagáldu

2 350 027

2 500 000

149 973

6,0 %

Submi

2 653 961

4 000 000

1 346 039

50,7 %

Sátnegirjjiid ja sátnelisttaid digitaliserema badjebáza geavahuvvo gokčat eará poasttaid vuollebáhcaga gč. kapihtal 20 Ođđasisjuogadeamit.

Čállinrávagirji čájeha badjebáhcaga. Plána mielde dat galggai prentejuvvot skábmamánus/juovlamánus 2015, muhto dan sivas go Sámi giellagáldu galgá dan dohkkehit, de maŋiduvvui prenten 2016:ii. Čállinrávagirjji badjebáza manná eará poasttaid vuollebáhcagiid gokčamii, gč. kapihtal 20 Ođđasisjuogadeamit.

Sámi giellagáldu čájeha 149 973 ruvdnosaš badjebáhcaga rabas virggi geažil. Sámidggi lea ožžon stáhta Interreg ruđaid ja regionála mielruhtadeami Romssa fylkkasuohkanis ohcama vuođul. Ođđa prošeaktaáigodat lea 01.08.2015 rájes 31.05.2018 rádjai.

3.4.3 Giellageavaheaddjit

Tabealla 3.7 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sámi giellakampánja

449 025

500 000

50 975

10,2 %

Stipeanda ohppiide geain lea sámegiella fágan joatkkaskuvllain

2 868 000

3 000 000

132 000

4,4 %

Hupmansyntesa

5 428

0

-5 428

-

Submi

3 322 452

3 500 000

177 548

5,1 %

Sámi giellakampánnja čájeha 50 975 ruvdnosaš badjebáhcaga. Kampánjja loahpahuvvui 2015:s.

Stipeanddat ohppiide geain lea sámegiella fágasuorggis joatkkaskuvllas čájeha 132 000 ruvdnosaš badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea go daid ohppiid lohku lea njiedjan geat ohce stipeandda. Badjebáza geavahuvvo gokčat eará poasttaid vuollebáhcagiid, gč. kapihtal 20 Ođđasisjuogadeamit.

3.4.4 Sámegiela geavaheapmi

Tabealla 3.8 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Gielddaid guovttegielatvuođa doarjja

42 657 650

43 329 000

671 350

1,5 %

Guovttegielatvuođa doarjja fylkkagielddaide

4 573 138

5 100 000

526 862

10,3 %

Doarjja sámi giellaguovddážiidda

14 175 600

14 375 000

199 400

1,4 %

Giellaprošeavttat

7 098 000

8 160 000

1 062 000

13,0 %

Submi

68 504 388

70 964 000

2 459 612

3,5 %

Guovttegielatvuođadoarjagat gielddaide ja fylkkagielddaide ja giellaguovddážiidda čájehit badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea ruovttoluottageassimat gielddain; Kárášjogas, Gáivuonas, Snoasas ja Romssa ja Finnmárkku fylkkagielddain. Badjebáza geavahuvvo gokčat eará poasttaid vuollebáhcagiid, gč. kapihtal 20 Ođđasisjuogadeamit.

Giellaguovddážat čájehit 1 062 000 ruvdnosaš badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii leat earret eará ruovttoluottageassimat ja ovdalis addojuvvon doarjagiid ruovttoluottamáksin.

Tabealla 3.9 Doarjjalohpádusat fámus 31/12-2015 ja máksojuvvon ruovttoluotta/gessojuvvo 2015:s

Jahki

Submi

%

Gess.ruovt

Máks.ruovt

2011

275 000

3,1 %

250 000

0

2012

487 500

5,4 %

20 000

0

2013

1 537 700

17,1 %

407 500

0

2014

2 397 950

26,6 %

2 000

28 000

2015

4 302 550

47,8 %

0

0

Submi

9 000 700

100,0 %

679 500

28 000

Prošeavttain mat eai leat čađahuvvon, lea oktiibuot 707 500 ru gessojuvvon ruovttoluotta ja máksojuvvon ruovttoluotta. 9 000 700 ru várrejuvvo gokčat doarjjalohpádusaid mat leat fámus juovlamánu 31. b. 2015.

3.5 Kultuvra

Tabealla 3.10 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Buorit rámmaeavttut sámi dáiddáriidda

21 636 244

21 100 000

-536 244

-2,5 %

Sámi kulturásahusat arenan sámi kultuvrra gaskusteapmái ja vásiheapmái

79 005 918

78 969 000

-36 918

0,0 %

Sámi faláštallan

2 207 000

2 207 000

0

0,0 %

Sámi mediafálaldat

3 867 000

3 867 000

0

0,0 %

Submi

106 716 162

106 143 000

-573 162

-0,5 %

3.5.1 Buorit rámmaeavttut sámi dáiddáriidda

Tabealla 3.11 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sámi dáiddáršiehtadus

7 100 000

7 100 000

0

0,0 %

Doarjja luđiide ja sámi musihkkii

2 545 200

2 500 000

-45 200

-1,8 %

Doarjja girjjálašvuhtii

5 893 080

6 000 000

106 920

1,8 %

Girječállin

687 796

700 000

12 204

1,7 %

Noereh!

125 000

125 000

0

0,0 %

Doarjja kulturdoaibmabijuide

5 285 168

4 675 000

-610 168

-13,1 %

Submi

21 636 244

21 100 000

-536 244

-2,5 %

Doarjja juoigamii ja sámi musihkkii, ja girjjálašvuhtii čájeha badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea ovdalis addojuvvon doarjagiid ruovttoluottageassin ja ruovttoluottamáksin, ja kommenterejuvvo maiddái oktasaččat kapihttala maŋimus teakstaoasis.

Doarjja kulturdoaibmabijuide čájeha 610 168 ruvdnosaš vuollebáhcaga. Sivvan vuollebáhcagii lea badjelmeare geavaheapmi ja sámediggeráđđi lea ođđasis juogadan ruđaid postii, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit. Poasta kommenterejuvvo maiddái oktasaččat kapihttala maŋimus teakstaoasis.

3.5.2 Kulturásahusat sámi kultuvrra gaskkustan- ja vásihanarenan

Tabealla 3.12 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sámi festiválat

4 333 000

4 333 000

0

0,0 %

Sámi teahter

22 056 000

22 056 000

0

0,0 %

Sámi museat

31 733 000

31 733 000

0

0,0 %

Sámi kulturviesut ja kulturgaskkustanásahusat

15 502 217

15 558 000

55 783

0,4 %

Dáidda- ja kulturgaskkustanarenat

2 081 700

2 139 000

57 300

2,7 %

Doarjja gelbbolašvuođa ovddideapmái sámi ásahusain

550 000

400 000

-150 000

-37,5 %

Sámi lágádusat

2 750 001

2 750 000

-1

0,0 %

Submi

79 005 918

78 969 000

-36 918

0,0 %

Dáidda- ja kulturgaskkustanarenat čajeha 55 783 ruvdnosaš badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea ovdalis addojuvvon doarjagiid ruovttoluottageassin ja ruovttoluottamáksin, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit

Sámi ásahusaid gealbudeapmi čájeha 150 000 ruvdnosaš vuollebáhcaga. Sivvan vuollebáhcagii lea badjelmeare geavaheapmi.

3.5.3 Sámi valáštallan

Tabealla 3.13 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sámi valáštallan

2 207 000

2 207 000

0

0,0 %

Submi

2 207 000

2 207 000

0

0,0 %

Sámediggi lea dasa lassin ožžon 750 000 kulturdepartemeanttas sámi valáštallamii. Dát sisaboahtu lea fievrriduvvon sisaboahtun ja juolluduvvon dán poasttas 2015:s.

3.5.4 Sámi mediat

Tabealla 3.14 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sámi mediafálaldat

3 867 000

3 867 000

0

0,0 %

Submi

3 867 000

3 867 000

0

0,0 %

Kultuvrra ohcanvuđot doarjjaortnegat čájehit vuollebáhcaga oktiibuot. Sivvan vuollebáhcagii lea badjelmeare geavaheapmi ja sámediggeráđđi lea ođđasis juogadan ruđaid postii, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit.

Tabealla 3.15 Doarjjalohpádusat fámus 31/12-2015 ja máksojuvvon ruovttoluotta/gessojuvvo 2015:s

Jahki

Submi

%

Gess.ruovt

Máks.ruovt

2007

0

-

60 000

0

2009

0

-

55 000

0

2010

0

-

75 000

0

2011

456 500

2,4 %

75 000

75 000

2012

1 224 500

6,4 %

82 000

84 000

2013

2 774 000

14,5 %

140 120

57 300

2014

5 352 800

27,9 %

90 451

15 500

2015

9 368 664

48,9 %

93 049

0

Submi

19 176 464

100,0 %

670 620

231 800

Prošeavttain mat eai leat čađahuvvon, lea gessojuvvon ruovttoluotta ja máksojuvvon ruovttoluotta 902 420 ru. Várrejuvvo 19 176 464 ru gokčat lohpádusaid mat leat fámus juovlamánu 31. b. 2015.

3.6 Bibliotehka

Tabealla 3.16 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Gaskkustandoaibma

8 947 000

8 947 000

0

0,0 %

Bibliotehkaovddideapmi

81 812

100 000

18 188

18,2 %

Submi

9 028 812

9 047 000

18 188

0,2 %

3.6.1 Gaskkustandoaibma

Tabealla 3.17 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Doarjja sámi girjebussiide

8 947 000

8 947 000

0

0,0 %

Submi

8 947 000

8 947 000

0

0,0 %

3.6.2 Bibliotehkaovddideapmi

Tabealla 3.18 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Konferánsa sámi girjjálašvuođa ja kultuvrra birra

81 812

100 000

18 188

18,2 %

Submi

81 812

100 000

18 188

8,2 %

Sámedikki bibliotehka lágidii sámi girjjálašvuođabeivviid bajidan dihtii máhtu sámi girjjálašvuođa birra. Konferánsa sámi girjjálašvuođa ja kultuvrra birra lágiduvvui golggotmánu 13.–14. b. 2015 oktiibuot 70 oassálastiiguin.

3.7 Mánáidgárddit

Tabealla 3.19 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Mánáidgárddi sisdoallu

6 521 253

6 955 000

433 747

6,2 %

Giellamovttiidahttin mánáidgárddis

1 197 700

1 500 000

302 300

20,2 %

Giellalávgunmállet

462 500

1 400 000

937 500

67,0 %

Pedagogalaš ávdnasat ja duhkorasat

3 029 700

1 500 000

-1 529 700

-102,0 %

Ovttasbargu ja oktavuohta ruovttu, mánáidgárddi ja skuvlla gaskka

85 822

50 000

-35 822

-71,6 %

Submi

11 296 975

11 405 000

108 025

0,9 %

3.7.1 Mánáidgárddi sisdoallu

Tabealla 3.20 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sámi mánáidgárddit ja mánáidgárddit main lea sámi ossodat

6 521 253

6 955 000

433 747

6,2 %

Submi

6 521 253

6 955 000

433 747

6,2 %

Sámediggi lea lágidan mánáidgárdesemináraid mánáidgárdebargiid várás lullisámi guovlluin. Uhccán mánáidgárddiin lea lullisámi mánáidgárdefálaldat, ja dárbu deaivvadit ja digaštallat oktasaš hástalusaid lea stuoris. Sámediggi bargá ovtta Davvi-Trøndelága fylkkamánniin lullisámi semináraid oktavuođas.

3.7.2 Giellamovttiidahttin mánáidgárddiin

Tabealla 3.21 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sámi giellaoahpahus

1 197 700

1 500 000

302 300

20,2 %

Submi

1 197 700

1 500 000

302 300

20,2 %

3.7.3 Giellalávgunmállet

Tabealla 3.22 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Doarjja prošeavttaide ja ovddidanbargguide mánáidgárddiin

462 500

1 400 000

937 500

67,0 %

Submi

462 500

1 400 000

937 500

67,0 %

3.7.4 Pedagogalaš ávdnasat ja duhkorasat

Tabealla 3.23 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Pedagogalaš ávdnasat ja duhkorasat

3 029 700

1 500 000

-1 529 700

-102,0 %

Submi

3 029 700

1 500 000

-1 529 700

-102,0 %

Ohcanvuđotortnegiid doarjagat sámi mánáidgárddiide leat dás čohkkejuvvon ja čájehit badjebáhcaga. Dat mearkkaša ahte vuollebáza ovtta poasttas gokčojuvvo badjebáhcagiin eará poasttas, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit

3.7.5 Ovttasbargu ja gaskavuohta gaskal ruovttu, mánáidgárddi ja skuvlla

Tabealla 3.24 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Seminára mánáidgárddis skuvlii sirdima birras

85 822

50 000

-35 822

-71,6 %

Submi

85 822

50 000

-35 822

-71,6 %

Sámediggi lea lágidan guokte mánáidgárdeseminára 2015:s. Nubbi lei lullisámi guovllu mánáidgárdebargiid várás nu mo válddahuvvon kapihttalis 7.1 Mánáidgárddi sisdoallu. Nubbi seminára lea mánáidgárdebargiid várás ja sáhttá molsašuddat jagis jahkái guđe bargiidjoavkkuid várás mii lágidit seminára. Dán jagi lágiduvvui seminára Álttás fáttáin “rasttideapmi mánáidgárddis skuvlii” mánáidgárdebargiid ja oahpaheddjiid várás skábmamánu 11.–12. b. 2015. Sivvan vuollebáhcagii leat stuorát golut olggobealde logaldalliide go dan mii lei bušeterejuvvon.

Ohcanvuđotortnegiid doarjagat sámi mánáidgárddiide čájeha badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea ovdalis addojuvvon doarjagii ruovttoluottageassin ja ruovttoluottamáksin.

Tabealla 3.25 Doarjjalohpádusat fámus 31/12-2015 ja máksojuvvon ruovttoluotta/gessojuvvo 2015:s

Jahki

Submi

%

Gess.ruovt

Máks.ruovt

2012

75 000

1,9 %

14 000

0

2013

439 500

11,4 %

52 550

0

2014

1 182 000

30,6 %

270 000

39 675

2015

2 165 250

56,1 %

6 000

222 068

Submi

3 861 750

100,0 %

342 550

261 743

Prošeavttain mat eai leat čađahuvvon, lea gessojuvvon ruovttoluotta ja máksojuvvon ruovttoluotta 604 293 ru. Várrejuvvo 3 861 750 ru gokčat lohpádusaid mat lea fámus juovlamánu 31. b. 2015.

3.8 Vuođđooahpahus

Tabealla 3.26 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sámi oahppi vuoigatvuođat ja skuvlla sisdoallu ja árvovuođđu

25 015 443

25 325 000

309 557

1,2 %

Submi

25 015 443

25 325 000

309 557

1,2 %

3.8.1 Sámi oahppi vuoigatvuođat ja skuvlla sisdoallu ja árvovuođđu

Tabealla 3.27 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Oahppoplánaid ođasmahttin

90 119

500 000

409 881

82,0 %

Fierpmádat sámegieloahpahusa várás

300 000

300 000

0

0,0 %

Doarjagiid oahpponeavvoráhkadeapmái

20 883 391

21 025 000

141 609

0,7 %

Oahpponeavvuid oastin

291 389

0

-291 389

-

Lullisámi terminologiija- ja oahpponeavvoráhkadeapmi

1 000 000

1 000 000

0

0,0 %

Sámi oahpponeavvoportála – Ovttas – Aktan – Aktesne

1 500 000

1 500 000

0

0,0 %

Doarjja árbedihtui ja sámi meahccegeavaheapmái vuođđoskuvllas

950 544

1 000 000

49 456

4,9 %

Submi

25 015 443

25 325 000

309 557

1,2 %

Oahppoplánaid ođasmahttin čájeha 409 881 ruvdnosat badjebáhcaga. Badjebáza geavahuvvo gokčat eará poasttaid vuollebáhcaga, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit. Oahppoplánabargu sorjá nationála álgagis. Ovdamearkka dihtii ferte Sámediggi vuordit departemeantta barggu ođđasisstruktureremiin joatkkaoahpahusa, ovdalgo sierra oahppoplánaid sáhttá ođasmahttigoahtit. Nu sorjá Sámedikki oahppoplánabargu maiddái das mo departemeanta ovdána čuovvolemiin Ludvigsen lávdegotti árvalusa boahtteáiggi skuvlla birra. Dát lea dakkár proseassa mii vuolggaha dálá oahppoplánaid ođasmahttima ja ođđa oahppoplánaid vejolaš ásaheami.

Oahppanresurssaid ráhkadeapmi čájeha 141 609 ruvdnosaš badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea ovdalis doarjagiid ruovttoluottageassin. Poasta kommenterejuvvo oktasaččat maŋimus teakstaoasis.

Oahpponeavvuid oastin čájeha 291 389 ruvdnosaš vuollebáhcaga. Sivvan vuollebáhcagii lea ahte eai leat várrejuvvon ruđat dasa 2015 bušeahtas.

Árbediehtu ja sámi meahccegeavaheapmi vuođđoskuvllas čájehit 49 456 ruvdnosaš badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea ovdalis doarjagiid ruovttoluottageassin. Poasta kommenterejuvvo maiddái oktasaččat maŋimus teakstaoasis

Vuođđooahpahusa ohcanvuđot doarjjapoasttat čájehit badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea ovdalis doarjagiid ruovttoluottageassin

Tabealla 3.28 Doarjjalohpádusat fámus 31/12-2015 ja máksojuvvon ruovttoluotta/gessojuvvo 2015:s

Jahki

Submi

%

Gess.ruovt

Máks.ruovt

2009

104 000

0,2 %

0

0

2010

2 945 000

6,2 %

0

0

2011

3 223 000

6,8 %

88 438

0

2012

7 404 250

15,5 %

102 171

0

2013

8 003 900

16,8 %

0

0

2014

13 849 845

29,1 %

0

0

2015

12 091 700

25,4 %

600 000

0

Submi

47 621 695

100,0 %

790 609

0

Prošeavttain mat eai leat čađahuvvon, lea gessojuvvon ruovttoluotta ja máksojuvvon ruovttoluotta 790 609. Várrejuvvo 47 621 695 ru gokčat lohpádusaid mat lea fámus juovlamánu 31. b. 2015.

3.9 Alit oahppu ja dutkan

Tabealla 3.29 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sámi dutkan

1 150 000

1 150 000

0

0,0 %

Sámi servodaga gelbbolašvuođadárbbu nannen

3 553 000

2 850 000

-703 000

-24,7 %

Submi

4 703 000

4 000 000

-703 000

-17,6 %

3.9.1 Sámi dutkan

Tabealla 3.30 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Ovddasmanniprošeakta Árbediehtoguovddáš

1 150 000

1 150 000

0

0,0 %

Submi

1 150 000

1 150 000

0

0,0 %

3.9.2 Studeanttaid rekrutteren sámi alit ohppui ja dutkamii

Tabealla 3.31 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Stipeanda alit ohppui

3 553 000

2 850 000

-703 000

-24,7 %

Submi

3 553 000

2 850 000

-703 000

-24,7 %

Stipeanda alit ohppui čájeha 703 000 ruvdnosaš vuollebáhcaga. Sivvan vuollebáhcagii lea badjelmeare geavaheapmi ja sámediggeráđđi lea ođđasis juogadan ruđaid postii, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit.

3.10 Dearvvašvuohta ja sosiála

Tabealla 3.32 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Ovttaárvosaš dearvvašvuođa ja sosiálabálvalus

2 873 647

3 246 000

372 353

11,5 %

Veahkaváldi lagaš oktavuođain sámi servodagas

450 000

450 000

0

0,0 %

Submi

3 323 647

3 696 000

372 353

10,1 %

3.10.1 Dásseárvosaš dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalus

Tabealla 3.33 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Geavaheaddjivuđot fálaldat sámi vuorrasiidda

562 000

562 000

0

0,0 %

Sámi doavttersearvi

150 000

150 000

0

0,0 %

Doarjja dearvvašvuođa- ja sosiálaprošeavttaide

2 161 647

2 534 000

372 353

14,7 %

Submi

2 873 647

3 246 000

372 353

11,5 %

Sivvvan dearvvašvuođa- ja sosiálaprošeavttaid 372 353 ruvdnosaš badjebáhcagii leat ovdalis doarjagiid ruovttoluottageassin ja ruovttoluottamáksin. Badjebáza geavahuvvot gokčat eará poasttaid vuollebáhcagiid, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit

3.10.2 Veahkaváldi lagas gaskavuođain

Tabealla 3.34 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Čielggadus veahkaválddi birra lagaš oktavuođain sámi servodagas

450 000

450 000

0

0,0 %

Submi

450 000

450 000

0

0,0 %

Dearvvašvuođa- ja sosiálaprošeavttat čájehit badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea ovdalis doarjagiid ruovttoluottageassin.

Tabealla 3.35 Doarjjalohpádusat fámus 31/12-2015 ja máksojuvvon ruovttoluotta/gessojuvvo 2015:s

Jahki

Submi

%

Gess.ruovt

Máks.ruovt

2011

105 000

2,2 %

0

0

2012

90 000

1,9 %

330 435

431 871

2013

158 500

3,3 %

56 047

0

2014

1 507 500

31,4 %

45 000

0

2015

2 943 000

61,3 %

12 500

12 500

Submi

4 804 000

100,0 %

443 982

444 371

Prošeavttain mat eai leat čađahuvvon, lea gessojuvvon ruovttoluotta ja máksojuvvon ruovttoluotta 888 353. Várrejuvvo 4 804 000 ru gokčat lohpádusaid mat lea fámus juovlamánu 31. b. 2015.

3.11 Areálat ja biras

Tabealla 3.36 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Ovddasvástádus ja rámmaeavttut areálaid ja resurssaid hálddašeamis

3 931 254

4 100 000

168 746

4,1 %

Submi

3 931 254

4 100 000

168 746

4,1 %

3.11.1 Ovddasvástádus ja rámmaeavttut areálaid ja resurssaid hálddašeamis

Tabealla 3.37 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Areála- ja birasdieđáhus

281 254

450 000

168 746

37,5 %

Bargu álgoálbmot- ja olmmošvuoigatvuođaáššiiguin

3 650 000

3 650 000

0

0,0 %

Submi

3 931 254

4 100 000

168 746

4,1 %

Areála- ja birasdieđáhus čájeha 168 746 ruvdnosaš badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea ahte čálli gii galgá čállit artihkkaliid dieđáhussii, ii oaččo máksojuvvot nuppi oasi honoráras ovdalgo artihkkaliid lea buktán. Máŋgga artihkalčálliin eai nagodan lágidit artihkkaliid álgo áigemearis, mii lei jagi 2015 loahppa. Danne eai leat sáhttá faktureret olles supmi. Muhtumat bidjet várra mielddusin loahppafakturai mátkerehkegiid oassálastima ovddas fágaseminárii.

3.12 Kulturmuitosuodjaleapmi

Tabealla 3.38 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sámi kulturmuitosuodjalusa rámmaeavttut

203 910

250 000

46 090

18,4 %

Kulturmuittuid hálddašeapmi

3 068 153

2 900 000

-168 153

-5,8 %

Submi

3 272 063

3 150 000

-122 063

-3,9 %

3.12.1 Sámi kulturmuitosuodjaleami rámmaeavttut

Tabealla 3.39 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Kulturmuitokonferánsa

203 910

250 000

46 090

18,4 %

Submi

203 910

250 000

46 090

18,4 %

Kulturmuitokonferánsa čájeha 46 090 ruvdnosaš badjebáhcaga. Sámedikki kulturmuitokonferánsa lágiduvvo danne vai šaddá mielde vuođđun sierra sámediggedieđáhussii sámi kulturmuitosuodjalusa birra. Konferánsa lágiduvvui Guovdageainnus njukčamánu 11.–12. b. 2015.

3.12.2 Sámi kulturmuittuid hálddašeapmi

Tabealla 3.40 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Doarjja kulturmuitosuodjalussii

2 310 555

2 400 000

89 445

3,7 %

Nuortasámi kulturbiras Nuortalaš gilis

758 426

500 000

-258 426

-51,7 %

Doarjja sámi visttiid registreremi

-829

0

829

-

Submi

3 068 153

2 900 000

-168 153

-5,8 %

Sivvan sámi kulturmuitosuodjalusa 89 445 ruvdnosaš badjebáhcagii leat ovdalis addojuvvon doarjagiid ruovttoluottageassin ja ruovttoluottamáksin. Sámediggi lea dasa lassin ožžon juolluduvvot 2 000 000 ru Riikaantikváras doarjagiid juogadeapmái ráfáiduhttojuvvon ja suodjalanveara kulturmuittuid ja kulturbirrasiid suodjaleapmái ja sihkkarastimii. Juolludus lea fievrriduvvon sisaboahtun ja juolluduvvon dán poasttas, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit

Sää'msijdd nuortalaš kulturbiras čájeha 258 426 ruvdnosaš badjebáhcaga. Sivvan vuollebáhcagii lea badjelmeare geavaheapmi ja sámediggeráđđi lea ođđasis juogadan ruđaid postii, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit.

330 000 ru lea várrejuvvon Sámi visttiid registreremii. Sámi visttiid registreren lea prošeakta mii Sámedikkis lea leamaš máŋga jagi ja bargu jotkojuvvo 2016 rádjai. Sámediggi oaččui juolluduvvot 4 200 000 ru dán prošektii Riikaantikváras 2015:s.

Dasa lassin lea Sámediggi ožžon juolluduvvot 150 000 ru Riikaantikváras árvoháhkanprošektii Nuorta-Sálttu soahtemuittut 2015 várás. Dat juolludus galgá sirdojuvvot Árranii ja lea danne várrejuvvon 2016 várás.

Kulturmuitosuodjalusa ohcanvuđot doarjjapoasttat čájehit badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea ovdalis doarjagiid ruovttoluottageassin ja ruovttoluottamáksin.

Tabealla 3.41 Doarjjalohpádusat fámus 31/12-2015 ja máksojuvvon ruovttoluotta/gessojuvvo 2015:s

Jahki

Submi

%

Gess.ruovt

Máks.ruovt

2008

0

-

75 000

69 950

2010

53 000

0,6 %

169 000

0

2011

265 500

3,0 %

72 800

0

2012

991 000

11,3 %

50 000

33 695

2013

1 309 500

14,9 %

3 000

0

2014

2 700 500

30,7 %

0

0

2015

3 464 000

39,4 %

0

0

Submi

8 783 500

100,0 %

369 800

103 645

Prošeavttain mat eai leat čađahuvvon, lea gessojuvvon ruovttoluotta ja máksojuvvon ruovttoluotta 473 445 ru. Várrejuvvo 8 783 500 ru gokčat lohpádusaid mat lea fámus juovlamánu 31. b. 2015.

3.13 Ealáhusat

Tabealla 3.42 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Vuođđoealáhusaid rámmaeavttut

6 175 900

6 000 000

-175 900

-2,9 %

Geasuheaddji báikegottit

9 043 452

9 743 621

700 169

7,2 %

Kulturealáhusat

16 983 753

16 431 000

-552 753

-3,4 %

Árvoháhkan ja ođđaálggaheamit

919 125

1 000 000

80 875

8,1 %

Submi

33 122 230

33 174 621

52 391

0,2 %

3.13.1 Vuođđoealáhusaid rámmaeavttut

Tabealla 3.43 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Doarjja vuođđoealáhusaide

6 175 900

6 000 000

-175 900

-2,9 %

Submi

6 175 900

6 000 000

-175 900

-2,9 %

Vuođđoealáhusdoarjagat čájehit 175 900 ruvdnosaš vuollebáhcaga. Sivvan vuollebáhcagii lea badjelmeare geavaheapmi ja sámediggeráđđi lea ođđasis juogadan ruđaid postii, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit.

3.13.2 Geasuheaddji báikegottit

Tabealla 3.44 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Ealáhuseallin ja fitnodatovddideapmi

5 863 302

6 743 621

880 319

13,1 %

Doarjja meahcásteapmái, viidáset ráhkadeapmái ja sámi mátkeealáhusaide

3 180 150

3 000 000

-180 150

-6,0 %

Submi

9 043 452

9 743 621

700 169

7,2 %

Eálhuseallin ja fitnodatovddideapmi čájehit 880 319 ruvdnosaš badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea ovdalis addojuvvon doarjagiid ruovttoluottageassin ja ruovttoluottamáksin, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit

Meahcci, viidásat ráhkadeapmi ja sámi mátkeealáhusat čájehit 180 150 ruvdnosaš vuollebáhcaga. Sivvan vuollebáhcagii lea badjelmeare geavaheapmi ja sámediggeráđđi lea ođđasis juogadan ruđaid postii, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit.

3.13.3 Kulturealáhusat

Tabealla 3.45 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sámedikki kulturealáhusprošeakta

2 679 539

2 750 000

70 461

2,6 %

Doarjja duodjeealáhusa ovddideapmái ja dasa rekrutteremii

2 648 000

2 648 000

0

0,0 %

Duodjeinstituhtta

2 933 000

2 933 000

0

0,0 %

Duoji ealáhusšiehtadus

8 723 213

8 100 000

-623 213

-7,7 %

Submi

16 983 753

16 431 000

-552 753

-3,4 %

Gelbbolašvuođavuđot kulturealáhusaid ovddideapmi čájeha 70 461 ruvdnosaš badjebáhcaga.

Duoji ealáhusšiehtadus čájeha 623 213 ruvdnosaš vuollebáhcaga. Sivvan vuollebáhcagii lea badjelmeare geavaheapmi ja sámediggeráđđi lea ođđasis juogadan ruđaid postii, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit.

3.13.4 Árvoháhkan ja ođđa ásaheamit

Tabealla 3.46 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Gealbolokten ja čuovvoleapmi

919 125

1 000 000

80 875

8,1 %

Submi

919 125

1 000 000

80 875

8,1 %

Gealbolokten ja čuovvoleapmi čájehit 80 875 ruvdnosaš badjebáhcaga. Badjebáza geavahuvvot gokčat eará poasttaid vuollebáhcagiid, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit.

Ealáhusa ohcanvuđotdoarjagat čájehit vuollebáhcaga. Sivvan vuollebáhcagii lea badjelmeare geavaheapmi ja sámediggeráđđi lea ođđasis juogadan ruđaid postii, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit.

Tabealla 3.47 Doarjjalohpádusat fámus 31/12-2015 ja máksojuvvon ruovttoluotta/gessojuvvo 2015:s

Jahki

Submi

%

Gess.ruovt

Máks.ruovt

2011

116 000

0,5 %

68 000

0

2012

460 350

1,9 %

170 000

0

2013

1 993 900

8,4 %

1 326 921

384 600

2014

7 393 795

31,1 %

569 998

14 500

2015

13 789 413

58,1 %

44 550

0

Submi

23 753 458

100,0 %

2 179 469

399 100

Prošeavttain mat eai leat čađahuvvon, lea gessojuvvon ruovttoluotta ja máksojuvvon ruovttoluotta 2 578 569 ru. Várrejuvvo 23 753 458 ru gokčat lohpádusaid mat lea fámus juovlamánu 31. b. 2015.

3.14 Regionálaovddideapmi

Tabealla 3.48 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Regionála ovttasbargu

2 665 920

2 000 000

-665 920

-33,3 %

Báikkálaš ovttasbargu

269 026

350 000

80 974

23,1 %

Submi

2 934 946

2 350 000

-584 946

-24,9 %

3.14.1 Regionála ovttasbargu

Tabealla 3.49 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Regionálaovddidanprošeavttat

2 665 920

2 000 000

-665 920

-33,3 %

Submi

2 665 920

2 000 000

-665 920

-33,3 %

Sivvan regionálaovddidanprošeavttaid 665 920 ruvdnosaš báhcagii lea badjelmeare geavaheapmi ja sámediggeráđđi lea ođđasis juogadan ruđaid postii, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit. Poasta kommenterejuvvo maiddái kapihttala maŋimus teakstaoasis.

3.14.2 Báikkálaš ovttasbargu

Tabealla 3.50 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Gieldaođastusa čuovvoleapmi

269 026

350 000

80 974

23,1 %

Submi

269 026

350 000

80 974

23,1 %

Gieldaođastusa čuovvoleapmi čájeha 80 974 ruvdnosaš badjebáhcaga. Sámediggi lea dasa lassin ožžon juolluduvvot 600 000 ru Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas Sámedikki bargui gieldaođastusain. Dát juolludus lea fievrriduvvon sisaboahtun dán postii 2015:s.

Regionálaovddideapmi čájeha vuollebáhcaga. Sivvan vuollebáhcagii lea badjelmeare geavaheapmi ja sámediggeráđđi lea ođđasis juogadan ruđaid postii, gč. kapihttala 20 Ođđasisjuogadeamit.

Tabealla 3.51 Doarjjalohpádusat fámus 31/12-2015 ja máksojuvvon ruovttoluotta/gessojuvvo 2015:s

Jahki

Submi

%

Gess.ruovt

Máks.ruovt

2011

75 000

1,7 %

0

0

2012

319 000

7,3 %

0

0

2013

425 000

9,7 %

74 000

0

2014

1 656 100

37,7 %

419 000

92 500

2015

1 915 000

43,6 %

23 080

0

Submi

4 390 100

100,0 %

516 080

92 500

Prošeavttain mat eai leat čađahuvvon, lea gessojuvvon ruovttoluotta ja máksojuvvon ruovttoluotta 608 580 ru. Várrejuvvo 4 390 100 ru gokčat lohpádusaid mat lea fámus juovlamánu 31. b. 2015.

3.15 Sámi ovttasbargu ja riikkaidgaskasaš bargu

Tabealla 3.52 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Riikkaidgaskasaš bargu

2 242 849

2 009 000

-233 849

-11,6 %

Submi

2 242 849

2 009 000

-233 849

-11,6 %

3.15.1 Riikkaidgaskasaš bargu

Tabealla 3.53 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Riikkaidgaskasaš bargu

1 009 000

1 009 000

0

0,0 %

WCIP 2014 čuovvoleapmi

1 233 849

1 000 000

-233 849

-23,4 %

Submi

2 242 849

2 009 000

-233 849

-11,6 %

WCIP 2014 čuovvoleapmi čájeha 233 849 ruvdnosaš vuollebáhcaga. Sivvan vuollebáhcagii lea eanet doaimmat go vurdojuvvon.

3.16 Eará doaibmabijut

Tabealla 3.54 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sámiide guoski statistihkka Norggas

375 000

375 000

0

0,0 %

Doarjja sámi váldoorganisašuvnnaide

2 652 433

2 593 000

-59 433

-2,3 %

Organisašuvdnadoarjja bellodagaide ja joavkkuide main lea ovddastus Sámedikkis

528 995

529 000

5

0,0 %

Doarjja sámi dásseárvoorganisašuvnnaide

330 000

330 000

0

0,0 %

Ávvudeapmi Troanddimis 2017

300 000

300 000

0

0,0 %

Konferánssat

168 108

0

-168 108

-

Čielggadeamit ja árvvoštallamat

-144 500

0

144 500

-

Submi

4 210 036

4 127 000

-83 036

-2,0 %

Sámi váldoorganisašuvnnat čájehit 59 433 ruvdnosaš vuollebáhcaga. Sivvan vuollebáhcagii lea boasttuvuohta doarjaga meroštallamis.

Konferánssat čájehit 168 108 ruvdnosaš vuollebáhcaga. Sivvan vuollebáhcagii lea boazodoallokonferánssa čađaheapmi Guovdageainnus guovvamánus 2015. Eai lean várrejuvvon ruđat dasa 2015 bušeahtas.

Dutkan-, ovddidan-, čielggadan- ja duođaštanruđat čájehit 144 500 ruvdnosaš badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea ahte ledje várrejuvvon menddo ollu ruđat 2014:s mánáidgárddiid evalueremii ja danne fievrriduvvon ruovttoluotta 2015:s.

3.17 Sámeálbmotfoanda

Tabealla 3.55 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sámeálbmotfoandda geavaheapme

4 433 846

6 192 000

1 758 154

28,4 %

Submi

4 433 846

6 192 000

1 758 154

28,4 %

Tabealla 3.56 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sátnegirjjiid ja sátnelisttaid digitaliseren

114 250

1 000 000

885 750

88,6 %

Giellaprošeavttat

839 800

1 700 000

860 200

50,6 %

Girjjálašvuohta

1 350 000

1 350 000

0

0,0 %

Girječállin

687 796

700 000

12 204

1,7 %

Árbediehtu ja meahcásteapmi vuođđoskuvllas

500 000

500 000

0

0,0 %

Árbedieđuid vuogádatlaš kárten

450 000

450 000

0

0,0 %

Stipeanda alit ohppui

492 000

492 000

0

0,0 %

Submi

4 433 846

6 192 000

1 758 154

28,4 %

Ohcanvuđot doarjjaortnegat giellaprošeavttat, girjjálašvuohta ja árbediehtu ja sámi meahccegeavaheapmi vuođđoskuvllas čájehit badjebáhcaga.

Tabealla 3.57 Doarjjalohpádusat fámus 31/12-2015 ja máksojuvvon ruovttoluotta/gessojuvvo 2015:s

Jahki

Submi

%

Gess.ruovt

Máks.ruovt

2010

117 500

2,4 %

0

0

2012

392 500

8,0 %

343 200

0

2013

1 405 500

28,7 %

54 656

0

2014

1 493 750

30,5 %

0

0

2015

1 486 700

30,4 %

0

0

Submi

4 895 950

100,0 %

397 856

0

Prošeavttain mat eai leat čađahuvvon, lea gessojuvvon ruovttoluotta ja máksojuvvon ruovttoluotta 397 856 ru. Várrejuvvo 4 895 950 ru gokčat lohpádusaid mat lea fámus juovlamánu 31. b. 2015.

3.18 Politihkalaš dási doaibmagolut

Tabealla 3.58 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Politihkalaš dási doaibmagolut

24 527 272

25 039 000

511 728

2,0 %

Váikkuhangaskaoamit dievasčoahkkinjođihangotti geavahussii

4 745 694

5 174 000

428 306

8,3 %

Submi

29 272 966

30 213 000

940 034

3,1 %

3.18.1 Politihkalaš dási doaibma

Tabealla 3.59 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sámedikki dievasčoahkkin

11 848 114

11 500 000

-348 114

-3,0 %

Sámedikki dievasčoahkkinjođihangoddi

2 037 147

2 208 000

170 853

7,7 %

Sámedikki bearráigeahččanlávdegoddi

811 784

900 000

88 216

9,8 %

Sámi parlamentáralaš ráđđi

198 235

900 000

701 765

78,0 %

Sámediggeráđđi

8 947 779

8 500 000

-447 779

-5,3 %

Sámedikki nuoraidpolitihkalaš lávdegoddi (SNPL)

152 694

360 000

207 306

57,6 %

Sámedikki vuorrasiidráđđi

385 449

411 000

25 551

6,2 %

Sámedikki váiddalávdegoddi

146 070

260 000

113 930

43,8 %

Submi

24 527 272

25 039 000

511 728

2,0 %

Oktiibuot čájeha politihkalaš dási doaibmarehketdoallu 511 728 ruvdnosaš badjebáhcaga.

Sivvan dievasčoahkkima vuollebáhcagii lea eanet doaimmat go vurdojuvvon jagi 2015 bušeahtas. Dasa lassin lei váttis meroštallat man ollu eanet dievasčoahkkin Oslos mávssášii čoahkkima ektui Kárášjogas.

Sivvan dievasčoahkkinjođihangotti badjebáhcagii lea badjel čuohte duhát ruvnnu seastin ruđain fágalávdegottiide ja ahte dievasčoahkkinjođihangoddi ii leat dárbbašan doallat nu ollu čoahkkimiid go vurdojuvvon.

Sivvan bearráigeahččanlávdegotti badjebáhcagii lea veaháš uhcit doaimmat go vurdojuvvon.

Sámi parlamentáralaš ráđđi čájeha badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea uhcit doaimmat go vurdojuvvon.

Sivvan Sámediggeráđi vuollebáhcagii lea eanet doaimmat go bušeterejuvvon.

Sámedikki nuoraidpolitihkalaš lávdegottis ja Sámedikki váiddalávdegottis lea badjebáza. Sivvan badjebáhcagii lea uhcit doaimmat go vurdojuvvon.

3.18.2 Váikkuhangaskaoamit dievasčoahkkinjođihangotti hálddus

Tabealla 3.60 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Sámedikki politihkalaš joavkkut

3 208 131

3 407 000

198 869

5,8 %

Opposišuvnna bargoeavttu

1 634 850

1 767 000

132 150

7,5 %

Doarjja 2013 sámediggeválgga listtaide

-191 600

0

191 600

-

Sámediggeválga 2013

94 313

0

-94 313

-

Submi

4 745 694

5 174 000

428 306

8,3 %

Doarjja politihkalaš joavkkuide ja doarjja opposišuvnna bargoeavttuide Sámedikkis čájeha badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea muhtun joavkkuide juolluduvvon doarjagiid ruovttoluottageassin ja ruovttoluottamáksin sivas go juolludaneavttut eai leat ollašuhttojuvvon.

Doarjja sámediggeválgga listtaide čájeha 191 600 ruvdnosaš badjebáhcaga. Sivvan badjebáhcagii lea ovdalis doarjagiid ruovttoluottamáksin.

Sámediggeválga 2013 čájeha 94 313 ruvdnosaš vuollebáhcaga. Sivvan vuollebáhcagii leat vuorddekeahtes golut Sámedikki jienastuslogu ođasmahttimii 2015:s.

3.19 Hálddahusdási doaibmagolut

Tabealla 3.61 

Rehketdoallu 2015

Rev. buš 2015

Erohus

%

Hálddahusa doaibma

111 514 142

110 008 000

-1 506 142

-1,4 %

Submi

111 514 142

110 008 000

-1 506 142

-1,4 %

Hálddahusa dási doaibmagolut čájehit 1 506 142 ruvdnosaš vuollebáhcaga bušeahta ektui. Lassin goluide daid digitaliserenprošeavttaid oktavuođas, mat leat namuhuvvon kapihttala 14.2 goalmmát oasis, lea teknihkalaš reaidduid, kántorbiergasiid, dulkonrusttega, videokonferánssa, Kárášjoga ođđavistti čoahkkinlanjaid, kantuvrraid ja oktasašareálaid biergasiid háhkan sivvan badjelmeare geavaheapmái. Muđui leat háhkkojuvvon dihtorat, fierpmádatreaiddut ja AV-reaiddut.

50 000 ru lea várrejuvvon kulturhistorjjálaš eanadahkii Romssa fylkkas masa lea nationála beroštupmi. Dát bargu ii čađahuvvo ovdal 2016. Sámediggi oačču 50 000 ru dán prošektii Riikaantikváras 2015:s.

Viidáseappot lea várrejuvvon 50 000 ru čázádatiskkademiid fágalaš prográmma joatkimii gaska- ja davvi-Norggas 2015:s. Ii dát bargu ge čađahuvvo ovdal 2016. Sámediggi oaččui 50 000 ru dán prošektii Riikaantikváras 2015:s.

3.20 Ođđasisjuogadeami

Sámediggeráđđi mearridii golggotmánu áššis SR 155/15 Ođđasisjuogadeamit rehketdoaluls golggotmeanu muttus 2015. Dát ođđasisjuogadeapmi dieđihuvvui ráđi dieđáhusas juovlamánu dievasčoahkkimis 2015.

Tabealla 3.62 

Poasta

Čilgehus

Bušeahtta 2015

Ruđaid maid sáhttá earaláhkai geavahit

Gevahuvvo dáidda poasttaide

Bušeahtta 2015 maŋŋá rievdademiid

10010

Ovddidandoarjagat

10 832 000

-574 000

0

10 258 000

10050

Finnmárkku fylkkagielda/ Finnmark fylkeskommune

956 000

-143 000

0

813 000

10051

Romssa fylkkasuohkan/ Troms fylkeskommune

956 000

-144 000

0

812 000

10054

Ovddidandoarjagat

1 276 000

-179 000

0

1 097 000

11100

Stipeanda ohppiide geain lea sámegiella fágan joatkkaskuvllain

3 000 000

-132 000

0

2 868 000

12000

Sámi Giellagáldu

2 500 000

0

150 000

2 650 000

12700

Sátnegirjjiid ja sátnelisttaid digitaliseren

1 000 000

-890 000

0

110 000

12800

Čállinrávagirji

500 000

-300 000

0

200 000

Submi giella

21 020 000

-2 362 000

150 000

18 808 000

21110

Stipeanda alit ohppui

2 850 000

0

930 000

3 780 000

22600

Oahppoplánaid ođasmahttin

500 000

-350 000

0

150 000

Submi máhttu

3 350 000

-350 000

930 000

3 930 000

17100

Kulturdoaibmabijut

4 675 000

0

500 000

5 175 000

Submi kultuvra

4 675 000

0

500 000

5 175 000

26000

Doarjja dearvvašvuođa- ja sosiálaprošeavttaide

2 534 000

-400 000

0

2 134 000

Submi dearvvašvuohta ja sosiála

2 534 000

-400 000

0

2 134 000

36000

Nuortasámi kulturbiras Nuortalaš gilis

500 000

0

400 000

900 000

Submi kulturmuitosuodjalus

500 000

0

400 000

900 000

40000

Doarjagat vuođđoealáhusaide

6 000 000

500 000

6 500 000

41010

Meahcástanealáhusat ja viidásetbuvttadeapmi

2 000 000

0

651 000

2 651 000

41011

Sámi mátkkoštanealáhusat

1 000 000

-700 000

0

300 000

41050

Doaibmadoarjja

1 600 000

0

200 000

1 800 000

41051

Investeren- ja ovddidandoarjja

1 800 000

0

500 000

2 300 000

41053

Čálgootnegat

100 000

-50 000

0

50 000

41060

Ealáhusšiehtadusa golut

100 000

-50 000

0

50 000

41061

Hospiteren

300 000

-184 000

0

116 000

42020

Gealbolokten ja čuovvoleapmi

1 000 000

-300 000

0

700 000

Submi ealáhus

13 900 000

-1 284 000

1 851 000

14 467 000

45000

Regiovdnaovddideapmi

2 000 000

0

565 000

2 565 000

Submi regiovdnaovddideapmi

2 000 000

0

565 000

2 565 000

Submi váikkuhangaskaoamit

-4 396 000

4 396 000

0