Dieđ. St. 31

(2018–2019)
Stuoradiggedieđáhus

Sámi giella, kultuvra ja servodateallin

Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta ráva geassemánu 21. b. 2019, dohkkehuvvon stáhtaráđis seamma beaivvi. (Solberga ráđđehus)

Dokumentet på regjeringen.no

1 Álggahus

1.1 Ráđđehusa mihttu sámepolitihkain

Sápmelaččat leat dohkkehuvvon álgoálbmogin Norggas. Vuođđolága § 108 mielde lea ráđđehusas mihttu láhčit diliid dainna lágiin ahte sápmelaččat besset sihkkarastit ja ovdánahttit gielaset, kultuvrraset ja servodateallimiiddiset. Norggas leat maid álbmotrievttálaš geatnegasvuođat mat láidestit sámepolitihka, earret eará ILO-konvenšuvdna nr. 169 álgoálbmogiid ja čearddalaš álbmogiid hárrái iešmearrideaddji riikkain ja ON:a konvenšuvdna siviila ja politihkalaš vuoigatvuođaid hárrái artihkal 27. ON:a álgoálbmotjulggaštusas (UNDRIP) leat maid mearrádusat minoritehtaálbmogiid ja álgoálbmogiid hárrái. Julggaštus ii leat rievttálaččat čadni. Julggaštus sáhttá liikká bagadallat dan hárrái movt álbmotrievttálaš geatnegasvuođaid galgá ipmirdit.

Sámediggi lea sápmelaččaid álbmotválljejuvvon orgána ja ráđđehusa deaŧaleamos eaktobiddji ja ságastallanbealli sámepolitihkalaš gažaldagain. Ráđđehus atná ásahuslaš ja rievttálaš rámmaid vuođđun mat leat jo biddjojuvvon sámepolitihkkii. Ráđđehusas ii leat ovddasvástádus Sámedikki politihkalaš doibmii iige mearrádusaide maid Sámediggi váldá politihkalaš orgánan.

Álgoálbmogin lea sápmelaččain riekti ráđđádallojuvvot áššiin main sáhttá leat njuolggo mearkkašupmi sidjiide. Sihkkarastin dihte ahte barggut áššiiguin mat sáhttet sápmelaččaide njuolga váikkuhit čađahuvvojit dohkálaččat, de leat ráđđehus ja Sámediggi ovttaoaivilis atnit Stáhta eiseválddiid ja Sámedikki gaskasaš konsultašuvnnaid prosedyraid vuođđun ráđđádallamiin.

Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas lea ovddasvástádus heivehit stáhtalaš politihka mii guoská sápmelaččaide Norggas, ja galgá ovddidit ollislašvuođa ja oktilisvuođa politihkas, surggiid ja hálddahusdásiid rastá. Juohke fágadepartemeanttas lea ovddasvástádus čuovvolit stáhtalaš politihka sápmelaččaid hárrái iežas suorggi siskkobealde.

Lea stáhta ovddasvástádus sihkkarastit ahte sápmelaččat váldojuvvojit vuhtii. Seammás atná maid stáhta vuođđun ahte suohkanat ja fylkkagielddat iežaset initiatiivvas, ja oassin báikkálaš demokratiijas, maiddái čuovvolit iežaset geatnegasvuođaid sámi ássiid hárrái.

Granavolden-julggaštusas lea ráđđehus muitalan iežas váldovuoruhemiid sámepolitihka hárrái boahttevaš jagiid. Ráđđehus áigu bisuhit Sámedikki, ja Sámedikki ja ráđđehusa ráđđádallanortnega. Dasto áigu ráđđehus ovdánahttit sámi ealáhusdoaimmaid, dasa gullá maid mátkeealáhus, mat leat čadnojuvvon sámi kultuvrii ja sámi árbevirolaš ealáhusaide. Ráđđehus áigu ovttas Sámedikkiin čuovvolit NAČ 2016 :18 Váibmogiella, ja ovttas boazodoalloealáhusain láhčit diliid ekonomalaš ceavzilis boazodoalloealáhussii.

1.2 Dán stuoradiggedieđáhusa birra

Ráđđehus soabai 2018 giđa Sámedikkiin čohkket eanas juolludemiid Sámediggái ovtta bušeahttakapihttalii ja -bostii stáhtabušeahtas. Oassin dán ovttaoaivilvuođas lea maid ráđđehus ásahan ortnega mas juohke giđđasešuvnnas galgá ovdanbuktojuvvot ovddos geahčči stuoradiggedieđáhus sámepolitihka birra. Dieđáhus galgá čilget sámi giela, kultuvrra ja servodateallima ovdánahttindovdomearkkaid ja sámi ássiid bálvalusfálaldaga. Dieđáhus sáhttá čilget ráđđehusa mihtuid sámepolitihkas ja maid dat atná deaŧaleamos hástalussan ovddos guvlui. Sámedikki árvvoštallamat galget boahtit ovdan. Sámedikki jahkedieđáhus/jahkeraporta lea ain bistevaš mielddus stuoradiggedieđáhusas. Ođđa ortnet boahtá jahkásaš stuoradiggedieđáhusortnega sadjái Sámedikki doaimma birra.

Dieđáhusas ii leat mihttun ovdanbuktit olles sámepolitihka, muhto čuvget soames ovdánahttindovdomearkkaid ja hástalusaid. Sámediggi ja ráđđehus leat leamašan ovttaoaivilis loktet giela deaŧalaš bajit fáddán dán jagi dieđáhusas. Makkár fáttát dieđáhusas loktejuvvojit rievdá jagis jahkái.

Dán stuoradiggedieđáhusas leat logi kapihttala. Juohke kapihttalis lea sihke dilálašvuođačilgehus ja oppalaš govva guovddáš hástalusain ovddos guvlui. Nuppi kapihttalis lea oppalaš govva Norgga sámi álbmogis ássama, demografiija ja eallineavttuid hárrái. Das maid ovdanbuktojuvvo hástalus oažžut sadjái buori sámi statistihka vuođđun viidáset politihkkaovdáneapmái. Goalmmát kapihtal lea sámegielaid birra. Das čilgejuvvojit sámegielaid dilálašvuohta, ja muhtin dihto hástalusat daid ovddideami ja suodjaleami hárrái. Okta váldohástalus giela dáfus lea ahte leat unnán giellageavaheaddjit, ja dasto lea váttis rekrutteret sámegielat bargiid buot surggiide. Njealját kapihttalis, mii lea oahpu ja dutkama birra, lea dán hástalusa birra. Viđat kapihtal ovdanbuktá sámi ássiid dearvvašvuođa- ja sosiálafálaldaga. Dás lea maid sámegielat bargiid rekrutteren guovddáš hástalus. Dán kapihttalis namuhuvvojit maid veahkaváldi ja rihkkumat sámi servodagain. Guđat kapihttalis ovttadássásašvuođa birra ovdanbuktojuvvo LHBTI-sápmelaččaid (lesbat, bifiilat, homofiilat, tránsa- dahje intersohkabealli) dilálašvuohta ja sápmelaččaid dilálašvuohta geain leat doaibmahehttehusat. Čihččet kapihtal lea sámi dáidaga ja kultuvrra birra. Gávccát kapihtal lea kulturmuittuid birra. Ovccát kapihtal lea sámi guovlluid ealáhusaid birra, earret eará boazodoalu, guolásteami, eanandoalu, kultuvrralaš ja kreatiiva ealáhusaid ja mátkeealáhusa birra. Logát kapihtal čilge eanan- ja resursavuoigatvuođaid, ja NOU 2007: 13 Den nye sameretten (Ođđa sámeriekti) čuovvolanbarggu.

1.3 Sámi ulbmilat stáhtabušeahtas

Jahkásaš bušeahttarámmat sámi ulbmiliidda árvvoštallojuvvojit ja mearriduvvojit dábálaš bušeahttaproseassain. Stuoradikki juolludanmearrádusas lea 2019:s várrejuvvon sullii 1 miljárda ruvnno sámi ulbmiliidda, mas 504 miljovnna ruvnno lea Sámediggái. Ođđa bušeahttaortnega álggahemiin juolluduvvo eanas vuođđojuolludeapmi Sámediggái Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta kap. 560, boastta 50 Sámi giella, kultuvra ja servodateallima bokte. Ráđđehus oaivvilda ahte ođđa ortnet addá Sámediggái alcces stuorát doaibmanmuni vuoruhit ekonomalaš gaskaomiid iešguđetlágan doaibmabijuid gaskkas.

1.4 Sámedikki mearkkašumiid birra

Ráđđehusa ja Sámedikki ovttaoaivilvuođas ođđa bušeahttaortnega birra celkojuvvo ahte Sámedikki árvvoštallamat galget boahtit ovdan jahkásaš stuoradiggedieđáhusas. Čuovvolan dihte ovttaoaivilvuođa leat Sámediggi ja ráđđehus ovttas válljen guđemuš fáttát galget loktejuvvot ovdán dán jagi dieđáhusas. Sámediggi, Kulturdepartemeanta, Máhttodepartemeanta, Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta ja Eanandoallo- ja biebmodepartemeanta leat maid doallan čállinčoahkkaneami ráhkkanahttin dihte dieđáhusa, mas digaštalle vuosttaš álgoevttohusa disposišuvnna. Sámediggái leat dasto evttohusat ovdandivvojuvvon dađi mielde.

Sámedikki árvvoštallamat leat mielde olles dieđáhusa jotkkolaš teavsttas, ja Sámediggi ja ráđđehus leat eanas muddui ovttaoaivilis dilálašvuođačilgehusaid ja hástalusaid hárrái mat dás ovdanbuktojuvvojit. Go Sámedikkis lea eará oaidnu go ráđđehusas, dahje go Sámediggi lea háliidan ovdanbuktit iežas iešheanalaš politihka Stuoradiggái, de dat ovdanbuktojuvvojit sierra teakstaosiin. Dáid osiid namma lea Sámedikki mearkkašumit.

Sámedikki bajitdási mearkkašumit dieđáhusbargui

Sámediggi oaivvilda ahte dát dieđáhus lei galgat sáddejuvvot Stuoradiggái vai dieđáhus livččii sáhttán meannuduvvot Stuoradikkis giđđasešuvnnas, seamma ládje ja seamma áiggis go ovdamearkka dihte suohkanproposišuvdna, ja ahte nu berre dahkkojuvvot juohke jagi dás duohko.

Sámediggi lea máŋga jagi sávvan ođđa bušeahttaortnega mii sihkkarastá ahte sámi servodat sáhttá čuovvut Norgga servodatovdáneami. 2018:s juolluduvvojedje vuohččan ruđat ođđa bušeahttaortnega bokte. Sámediggi vuordá ahte ođđa bušeahttaortnet sihkkarastá ahte sámi ulbmilat vuoruhuvvojit, ja ahte Sámediggi oažžu doaibmanmuni ieš vuoruhit ekonomalaš gaskaomiid iešguđetlágan doaibmabijuid gaskkas. Dat livččii Sámedikki mielas dan mandáhta mielde mii Sámedikkis lea álbmotválljejuvvon orgánan.

2 Sámi logut

2.1 Sámi álbmot

Eai gávdno almmolaš registreremat mat čájehit geat leat sápmelaččat, ja dan dihte eat dieđe man olu sápmelaččat Norggas orrot. 2017:s ledje 16 958 olbmo dieđihuvvon Sámedikki jienastuslohkui. Jienastuslohku stuorru dássedit. Oallugat eai leat dieđihan iežaset jienastuslohkui iešguđetge ákkaid dihte, ja jienastuslogu ii sáhte atnit vuođđun dasa man olu sápmelaččat Norggas orrot.

Vaikko eat sáhte diehtit man olu sápmelaččat Norggas orrot dahje geat sámástit dál, de mii goit diehtit ahte juohke jagi leat badjelaš 800 máná vuođđoskuvllas geain lea visot oahpahus sámegillii. Dát lohku lea bisson ná 2013 rájes. Joatkkaskuvllas ledje 2015/2016:s 471 oahppi geain lei sámegiella fágan, mii geavatlaččat lea juste seamma go 2011/2012 skuvlajagi. Muđui lea juoga čielgasit rievdan das go ovdal lei eatnasiin sámegiella vuosttašgiellan, dasa ahte dál leat eambbosat geain lea dat nubbingiellan. Mánáidgárddiin ožžo 914 máná sámegielfálaldaga 2018:s, 65 mánáidgárddis.

2.2 Sámi ássan

Daid loguid mielde geat válljejit sámegiela mánáidgárddiin ja skuvllain, diehtit mii ahte orrot sápmelaččat miehtá Norgga. Lea maid ágga jáhkkit ahte sápmelaččaid lohku lassána gávpogiin ja stuora čoahkkebáikkiin. Seammás diehtit ahte eanemus konsentrerejuvvon ássanguovllut, gos sápmelaččat muhtin muddui leat eanetlogus, leat Sáltoduoddara davábealde. Sámi guovlu gohčoduvvo Sápmin.

Dan dihte go ii gávdno diehtovuođđu ráhkadit indiviidavuđot statistihka sápmelaččaid birra Norggas, de lea Statihkalaš guovddášdoaimmahat (dárogillii SSB, sámegillii SGD) ráhkadan geográfalašvuđot sámi statistihka. Doppe leat sámi ássanguovllut ráddjejuvvon Sámedikki ealáhusovddideami doarjjaortnega doaibmaguovlluide (dárogillii STN, sámegillii dás SDD). Váldoágga válljet juste dán guovllu lea ahte dat fátmmasta báikkálašservodagaid mat árvvoštallojit leat mearkkašahttin dasa ahte bisuhit ja ovdánahttit sámi kultuvrra ja ealáhuseallima. Seammás hálddaša Sámediggi erenoamáš gaskaomiid dán suorggis.

Nu movt dál lea, de fátmmasta STN/SDD-guovlu 21 olles suohkana ja osiid 10 suohkanis. Dán 31 suohkanis leat 13 Finnmárkkus, 14 Romssas ja 4 Nordlándda davimus oasis. Statihkalaš guovddášdoaimmahaga neahttasiiddus gávdno listu mii čájeha guđemuš suohkanat gullet STN/SDD-guvlui. STN/SDD-guovllu logut eai muital midjiide maidege daid sápmelaččaid birra geat orrot lulli- ja julevsámi guovlluin, eaige sin birra geat orrot gávpogiin.

2.3 Sámi guovlluid demográfalaš dovdomearkkat

SSB almmuha juohke nuppi jagi Sámi statistihkka-publikašuvnna. Publikašuvdna muitala juoidá STN/SDD-guovllu demográfalaš ovdáneami birra (maid SSB/SGD dávjá gohčoda sámi guovlun). Maŋemus listu maid SSB/SGD lea ráhkadan, čájeha ahte álbmotlohku dáid guovlluin ii leat rievdan. Maŋŋel go ássiidlohku guhká lea njiedjan, de lea lohku 2011 rájes bisánan sullii 55 600 rádjái. Dáid guovlluin leat oppalaččat eanet boarrásat go riikkas oppalaččat, ja sisafárren orru deaŧaleamos variábel mainna čilge álbmotlogu bisuheami. Sisafárrejeaddjit ja Norggas riegádan geain lea sisafárrejeaddjiduogáš lea duppalastojuvvon 2011 rájes.

Seamma ládje go eará guovlluin gos vuođđoealáhusat oktoráđđejit, de leat sámi guovlluin unnán olbmot geain lea alit oahppu. Dat guoská erenoamážit dievdoolbmuide. Leat goitge stuora báikkálaš erohusat, ja sihke Kárášjogas ja Guovdageainnus lei 41 proseantta nissonolbmuin oahppu universitehta- ja allaskuvladásis 2017:s.

Joatkkaskuvlaoahpuin lea sámi guovlluin eanet heaitin go muđui riikkas. Sis geat álge joatkkaskuvlii vuosttaš ceahkkái 2012:s, lei 39,8 proseantta geat eai lean olahan oahppo- dahje fidnogelbbolašvuođa vihtta jagi maŋŋel. Vástideaddji lohku guovlluin Sáltoduoddara davábealde lei 32,2 proseantta ja olles Norggas 25,6 proseantta.

Telemarksforskning analysere Sámedikki ovddas SSB/SGD loguid vuođul sámi guovlluid jámma. Raporttat čilgejit bargo-, ealáhus- ja ássiidloguid. Raporta 2017 rájes čájeha ahte seammás go bargosajiid lohku sámi guovlluin njiejai veaháš 2016:s, de lea árvoháhkan ovdánan hirbmat positiivvalaččat, go ii geahča almmolaš sektorii. Sámi guovlluid ealáhusaid árvoháhkan lea guokte maŋemus jagi lassánan olu eanet go muđui riikkas. Dat vuolgá vuosttažettiin das go leat leamašan buorit ovdánaneavttut daid surggiin mat sámi guovlluin leat olu, nugo erenoamážit guolásteapmi ja mearadoallu. Ealáhusaid produktivitehta, árvoháhkan juohke bargi nammii, lea maid loktanan dan maŋemus guokte jagi. Ealáhusaid produktivitehta sámi guovlluin lea goitge ain 23,2 proseantta unnit go riikka gaskamearri.

Telemarksforskning lea ráhkadan senárioid sámi guovlluid ovdáneapmái gitta 2030 rádjái. Einnostuvvon njiedjan riegádahttimiin dahká unnit álbmotlassáneami miehtá riikka, maiddái sámi guovlluin. Álbmotovdáneapmi sámi guovlluin vuosttaš golmma kvartálas 2017:s čájeha juo negatiiva trenda. Jus dát trendat eai jorggit, de lohká Telemarksforskning ahte álbmotlohku boahtá njiedjat, jus sámi suohkanat eai nagot oažžut buori beaggima ealáhusaid ja orruma dáfus.

2007:s ásahuvvui analysajoavku sámi statistihkkii. Analysajoavkku ulbmil lei nannet diehtovuođu árvvoštallamiidda ja mearrádusaide stáhta eiseválddiid ja Sámedikki ráđđádallamiin. Analysajoavku galggai atnit SSB/SGD statistihka vuođđun iežaset analysaide. Analysajoavku lea almmuhan oktiibuot 11 publikašuvnna maid namma lea «Sámi logut muitalit». Dain gávdnojit eanet dieđut sámi guovlluid demográfalaš beliid birra.

2.4 Sápmelaččatid eallineavttut

SAMINOR-guorahallamat, guokte dárkilis dearvvašvuođa- ja eallineaktoguorahallama čađahuvvon 25 suohkanis main orrot sápmelaččat ja dáččat jagiin 2003–2004 ja 2012–2014, čájehit midjiide veaháš sápmelaččaid eallineavttuid birra.

SAMINOR2 duođašta ahte sihke sámi nissonolbmot ja dievdoolbmot lohket iežaset vásihan veahkaválddi eallimis olu eanet go ii-sápmelaččat seamma geográfalaš guovlluin. 45 proseantta sápmelaččain geat vástidedje guorahallama jearaldagaide, vástidedje ahte sii leat vásihan veahkaválddi ja rihkkumiid, 29,6 proseantta ektui muđui oasseváldiin. Dutkkus ii muital gii veahkaváldi ja seksuála illasteaddji lea.

Hansen ja Sørlie dutkosis jagis 2012 duođaštuvvo ahte sápmelaččat vásihit logi geardde eanet vealaheami go norgalaččat. 35 proseantta sápmelaččain sudno dutkanjoavkkus ledje vásihan vealaheami, seammás go norgalaččaid gaskkas lei dat lohku 3,5 proseanta. Sii geat vásihit eanemus vealaheami leat sápmelaččat geat orrot sámi giellaguovlluid olggobealde. SAMINOR2-guorahallan čájeha ahte juohke njealját sámegielat dievdoolmmoš ja juohke goalmmát sámegielat nissonolmmoš lea vásihan čearddalaš vealaheami. Guorahallan maid Arnfinn Midtbøen lea čađahan Servodatdutkama instituhta ovddas 2015:s, čájeha ahte dutkan sápmelaččaid vealaheami birra lea váilevaš. Okta sivva lea ahte ii gávdno systemáhtalaš statistihkka sámi álbmogis Norggas.

Sámi mánát ja nuorat vásihit negatiiva máinnašumi sosiála mediaid ja árbevirolaš mediaid bokte. Mediat ovdanbuktet dávjá ođasáššiid sámi dilálašvuođaid birra negatiiva fokusiin, ja máinnašumiin sosiála mediain vuhtto dávjá cielaheapmi ja earálágan neahttafalleheamit. Mánáin ja nuorain geain lea bearaščanasteapmi boazodollui lea erenoamáš várra dan vásihit. Go boazodoalloealáhusa birra hupmet negatiivvalaččat mediain ja muđui servodagas, de dat sáhttá leat mielde legitimereme skudnema ja vealaheami birrasis.

Sápmelaččat árvvoštallet iežaset dearvvašvuođastáhtusa heajubun go čearddalaš norgalaččat árvvoštallet fas iežaset dearvvašvuođastáhtusa. Sámi logut muitalit 10 mielde árvvoštallet sápmelaččat, geat vásihit vealaheami, alddiineaset dávjjibut heajut dearvvašvuođa, psyhkalaš huša ja heajut loaktima ja čálggu. Sámi dievdoolbmot raporterejit eanet psyhkalaš huša go čearddalaš Norgga dievdoolbmot. Sámi nissonolbmuid ja ii-sámi nissonolbmuid gaskkas ii leat signifikánta erohus. Go buohtastahttá muđui Norgga álbmogiin de leat unnit sápmelaččat geat ohcet profeššunealla veahki.

Gávdnosat SAMINOR-guorahallamis čájehit maid ahte sámi dievdoolbmuin lea stuorát riska buoidut go buohtastahttá sámi nissonolbmuiguin ja ii-sámi olbmuiguin. Lulli-Romssa, Nordlándda ja Trøndelága sápmelaččain lea maid eanet diabetes-2 go ii-sámi álbmogis ja sápmelaččain geat orrot Davvi-Romssas ja Finnmárkkus. Dáid jearaldagaide dárbbašuvvo eanet dutkan.

2.5 Hástalusat – statistihkkavuođđu

Dan dihte go diehtomateriála mii dás lea ovdanbuktojuvvon lea geográfalaččat vuođđuduvvon, de ii muital statistihkka, earret go oahpposuorggi logut, maidege sápmelaččaid birra geat orrot STN/SDD-guovllu olggobealde. Ovdamearkka dihte ii fuomáš statistihkka ahte eanet sápmelaččat fárrejit stuora gávpogiidda ja čoahkkebáikkiide. Statistihkka ii leat de nu buorre vuođđu viidáset politihkkaovdánahttimii. Alit oahpu statistihkka gal lea indiviidavuđot ja muitala buorebut man olu olbmuin lea formála gelbbolašvuohta sámegielas ja eará fágain main lea mearkkašupmi sámi servodahkii, ja dasto rekrutterenvejolašvuođaid daid iešguđetge guovlluin gos gáibiduvvo alit oahppu.

Sámediggi lea máŋgii čujuhan dárbui ráhkadit indiviidavuđot statistihka, muhto maid čujuhan hástalusaide mat dasa leat čadnon. Earret eará gávdno historjjálaččat vuođđuduvvon vuosteháhku sámi álbmoga registreret.

Áiggi mielde sáhttá statistihkkavuođđu buorránit go álbmotregisttarláhka dál suovvagoahtá olbmuid eaktodáhtolaččat registrerehit iežaset davvisápmelažžan, lullisápmelažžan ja julevsápmelažžan Álbmotregistarii. Dát lea čuovvoluvvon álbmotregisttarláhkaásahusas. Vearrodirektoráhtta mearrida goas mearrádus sáhttá biddjojuvvot fápmui.

Sámedikki mearkkašumit

Statistihkkalága rievdadeami oktavuođas lea evttohuvvon ahte berre ásahuvvot našuvnnalaš prográmma almmolaš statistihkkii mii mearrida mii galgá leat almmolaš statistihkka, ja mii sáhttá leat reaidu mainna ovttastahttá ja regulere almmolaš statistihka. Sámedikki oaidnu lea ahte sámi statistihkka ferte leat oassi dan statistihkas man stáhta gohčču SSB ráhkadit ja masa juolluda ruhtadoarjaga.

NOU 2018: 7 Ny lov om offisiell statistikk og Statistisk sentralbyrå (Ođđa láhka almmolaš statistihka ja Statihkalaš guovddášdoaimmahaga birra) nanne ahte statistihkka bidjá vuođu politihkalaš mearrádusaide, doarju čuvgehuvvon servodatdigaštallama ja lea veahkkin addime oktasaš ipmárdusa ekonomalaš ja sosiála dilálašvuođaid birra. Statistihkka lea maid vuođđun go galgá dahkat buriid mearrádusaid mat sáhttet sihkkarastit buoret mihttoolahemiid politihkas. Norggas váilu buorre sámi statistihkka. Geografiijavuđot statistihkka maid SSB dál buvttada čájeha sámi servodagaid hástalusaid, muhto ii leat lahkage doarvái buorre vuođđun čuvgejuvvon servodatdigaštallamii ja buori politihkalaš mearrádusaide.

Sámediggi oaidná dárbbu guorahallat movt statistihkka sáhttá buoriduvvot. Lea maid dárbu geahččat vejolašvuođa ásahit indiviidavuđot statistihkkadieđuid sámi statistihkkii. Ođđa álbmotregisttarláhka lea rahpan vejolašvuođa registreret sámegiela Álbmotregistarii. Sámedikki mielas lea buorre go dat dál lea vejolaš, muhto registtar boahtá ádjánit stuorrut ja lea eaktodáhtolaš registrerema duohken. Čearddalaš registariid atnin juvddálaččaid goddimiid oktavuođas nuppi máilmmisoađis lea dahkan oppalaš vuostehágu ásahit čearddalašvuđot registariid Norggas. Sámediggi oaidná ahte maiddái sámi álbmogis lea vuosteháhku dasa, ja dat dahká váttisin oažžut buori sámi statistihka.

3 Sámegielat

3.1 Dilálašvuođačilgehus – sámegielat

3.1.1 Sámegielaid lávdan ja stáhtus

Eanemus lávdan sámegielat Norggas leat davvi-, lulli- ja julevsámegiella. Dasa lassin gávdnojit maid bihtán-, ubmi- ja nuortalašsámegielat Norggas. Sámegiella lea deaŧalaš ovttaskas giellageavaheaddjái, sámi álbmogii ja sámi servodaga ovdáneapmái. Sámegielat eai leat dušše gulahallama váste, muhto dat leat maiddái čavga čadnon sámi identitehtii, kulturárbái ja gullevašvuhtii.

Sámi giellaguovllut mannet riikkarájiid rastá. Ovdamearkka dihte adnojuvvo davvisámegiella golmma dan njealji riikkas gos sápmelaččat árbevirolaččat orrot. Buot sámegielat leat UNESCO áitojuvvon gielaid listtus. Majoritehtagielat váikkuhit sámegielaid, nu ahte ovdamearkka dihte lullisámegiella Ruoŧa bealde oažžu áiggi mielde eanet ruoŧagiel sániid ja sátneortnegiid, ja Norgga bealde ges dárogiel sániid ja sátneortnegiid. Dat dagaha ahte gielat goabbatge bealde ráji gáidet nubbi nuppis. Dasa lassin sajustuvvojit ođđa sánit mat gielas čuožžilit, ovdamearkka dihte sánit nugo digitaliseren, iešguđet ládje iešguđetge riikkain. Dat dagaha ahte giella ovdána iešguđet ládje goabbatge bealde riikarájiid.

Stuora oassi sámi álbmogis massii sámegiela dáruiduhttinpolitihka dihte. UNESCO áitojuvvon gielaid listtus meroštallojuvvo davvisámegiella áitojuvvon, ja lulli- ja julevsámegielat erenoamáš áitojuvvon giellan. Finnmárkkus lea davvisámegiella majoritehtagiella Kárášjogas ja Guovdageainnus, muhto daid eará suohkaniin riikkas leat sámegielat minoritehtadilis.

Nordlandsforskning čađahii 2012:s sámi giellaguorahallama Norggas, Sámedikki ovddas. Guorahallan čájehii ahte sámegielaid gaskkas leat stuora erohusat giellamáhtus. Nordlandsforskning gávnnahii ahte seammás go sámegiella adnojuvvo olu iešguđetlágan oktavuođain árbevirolaš davvisámi guovlluin, de adnojuvvo dat unnit arenain julevsámi guovlluin. Giellamáhttu julevsámiguovlluin lea goitge oalle buorre. Lullisámegiella lea vásihan ealáskahttima, muhto ealáskahttima dihte lea giella givron baicca čállingiellan. Guorahallan čájeha ahte sámegielgeavaheapmi lassána daid suohkaniin gos suohkanat ja sámi giellabirrasat ovttasbarget bures.

Nordlandsforskninga raporta čájeha ahte maiddái árbevirolaš davvisámi giellaguovllus dáhpáhuvvá giellaealáskahttin, báikkiin gos sámegiella lea minoritehtadilis. Raporta čájeha ahte lea dárbu ovdánahttit ja suodjalit giellageavaheami, ja lea dárbu nu gohčoduvvon gielladikšundoaibmabijuide maiddái báikegottiin gos sámegiella lea beaivválaš giella.

3.1.2 Sámi giellavuoigatvuođat

Sámelága § 1-5 nanne ahte sámegiella ja dárogiella leat dásseárvosaš gielat. Sámegielaid giellahálddašanguovlluin gusto sámelága 3. kapihtal. Giellahálddašanguovllus galget sámegiella ja dárogiella leat dássálagaid, ja ássiin leat gielalaš vuoigatvuođat go deaivvadit iešguđetlágan almmolaš orgánaiguin. Dan sisdoallu lea earret eará ahte oažžut njuolggadusaid, almmuhusaid ja skoviid jorgaluvvot sámegillii, riekti oažžut vástádusa sámegillii, viiddiduvvon riekti geavahit sámegiela riektevuogádagas, viiddiduvvon riekti geavahit sámegiela dearvvašvuođa- ja sosiálasuorggis ja individuála girkobálvalusain, riekti oahppopermišuvdnii ja riekti sámegieloahpahussii. Sámegielaid giellahálddašanguvlui gullet Kárášjoga, Guovdageainnu, Deanu, Porsáŋggu, Unjárgga, Gáivuona ja Loabát suohkanat davvisámi guovllus, Divttasvuona suohkan julevsámi guovllus ja Aarporte, Raavrhvijhke, Plassje ja Snoasa suohkanat lullisámi guovllus. Sámi giellarievttit eai gusto giellahálddašanguovlluid olggobealde. Dan dihte eai leat sápmelaččain geat orrot giellahálddašanguovllu olggobealde seammalágan rievttit go giellahálddašanguovllus.

Maiddái stáhta ja regionála almmolaš orgánat leat geatnegahttojuvvon sámelága mielde. Ovdamearkka dihte lea viiddiduvvon vuoigatvuohta geavahit sámegiela riektevuogádagas, ja lágat ja njuolggadusat maidda lea erenoamáš beroštupmi juogo olles sámi álbmogii dahje oassái das, galget jorgaluvvot sámegillii.

Sámelága goalmmát kapihttala mearrádusat leat unnimusgáibádusat. Buot almmolaš orgánat ávžžuhuvvojit váldit vuhtii sámi giellageavaheddjiid, maiddái viidábut go lága njuolggadusat gáibidit.

Ráđđehus galgá láhčit diliid dasa ahte sápmelaččat galget sáhttit sihkkarastit ja ovdánahttit gielaset, ja das lea bajit ovddasvástádus dasa ahte našuvnnalaš ja internašuvnnalaš riektenjuolggadusat sámegielaid hárrái čuvvojuvvojit. Sámediggi hálddaša ruđaid guovttegielatvuhtii suohkaniin ja fylkkagielddain, ja das lea ovddasvástádus ovdánahttit sámegielaid. Suohkaniin, fylkkagielddain ja stáhtalaš etáhtain giellahálddašanguovllus lea ovddasvástádus čađahit sámelága giellanjuolggadusaid.

3.1.3 Sámi giellalávdegoddi

Sámi giellalávdegoddi geigii 2016:s NAČ 2016: 18 Váibmogiella – sámegielaide láhkamearrádus-, doaibma- ja ásahusevttohusat Gielda- ja ođasmahttindepartementii ja Sámediggái. Duogáš dasa go ráđđehus ásahii lávdegotti lei earret eará ahte almmolaš suorggi organiseren lea rievdan mearkkašahtti olu dan rájes go giellanjuolggadusat mearriduvvojedje 1990:s. Dálá njuolggadusat váldet unnán vuhtii suohkaniid dilálašvuođa gos sápmelaččat leat unna oasáš álbmogis, ja rievddada olu movt giellahálddašanguovllu suohkanat čuovvolit sámelága giellanjuolggadusa mearrádusaid. Sámegielaid giellahálddašanguovlu fátmmastii álggos guhtta davvisámi suohkana, ja lei heivehuvvon dan dillái. Dál fátmmasta giellahálddašanguovlu maiddái lulli- ja julevsámi suohkaniid.

Sámi giellalávdegoddi evttoha moanat doaibmabijuid láhčit diliid sámi giellageavaheddjiide ja nannet sámegielaid. Okta lávdegotti evttohusain lea rievdadit sámelága, nu ahte dálá giellahálddašanguovlu rievdaduvvo sámi giellaguovlun. Giellalávdegoddi evttoha maid ahte giellaguovllu suohkanat juhkkojuvvojit sierra kategoriijaide, gos juohke kategoriijas leat geatnegasvuođat ja rievttit mat leat heivehuvvon suohkana gielladillái.

Lávdegotti raporta lea leamašan gulaskuddamis, ja departemeanttat ja Sámediggi árvvoštallet dál lávdegotti evttohusa. Ráđđehus áigu gulaskuddat Sámedikkiin vejolaš láhkarievdadusaid birra ja evttohusaid birra doaibmabijuide. Ráđđehus áigu hábmet njuovžilis njuolggadusaid sámegielaide, mat váldet vuhtii dan ahte iešguđetlágan suohkaniid ja sámi giellageavaheddjiid hástalusat ja dárbbut sáhttet rievddadit báikkis báikái.

Departemeanta árvvoštallá NAČ 2016: 18 Váibmogiella evttohusaid ovttas Sámedikkiin, dainna ulbmiliin ahte vejolaččat ovddidit áššiid Stuoradiggái. Ovttaskas departemeanttain lea ovddasvástádus árvvoštallat evttohusaid iežaset suorggis, ja Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas lea koordinerenovddasvástádus dan barggus. Departemeanttat árvvoštallet gažaldagaid sihke láhkarievdadusaid ja eará doaibmabijuid birra.

Stuoradiggi lea bivdán ráđđehusa erenoamáš fuola atnit lullisámegielas; ja deattuhit giela, kultuvrra ja ealáhusa oktavuođaid NAČ 2016: 18 Váibmogiella čuovvoleamis. Ráđđehus čuovvola ávžžuhusmearrádusa viidáset barggus dainna ja máhccá Stuoradiggái heivvolaš vugiin. Dan oktavuođas lea Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta ožžon čađahuvvot guorahallama lullisámegiela, kultuvrra ja ealáhusaid oktavuođa birra. Dan lea Norut čađahan ovttas Trøndelag forskningain.

Sámediggi lea giellalávdegotti raportta čuovvoleamis johtuibidjan giellaáŋgiruššama Gïelelutnjeme – Giellalåpptim – Giellalokten. Giellaáŋgiruššama višuvdna lea ahte sámegielat leat lunddolaš, servodatguoddi ja ealli gielat. Gïelelutnjeme – Giellalåpptim – Giellalokten deaŧaleamos bargun lea rievdadit sámi gielladili, dainna lágiin ahte sámegiella šaddá lunddolaš oassin servodagas, seamma ládje go dárogiella. Dat mielddisbuktá ahte dilit fertejit láhččojuvvot sámegieloahpahussii, sámegielgeavaheapmái buot servodatdásiin, ja ahte fertejit ásahuvvot buorit rámmaeavttut ja láhka mii nanne sámegielgeavaheami vuoigatvuođaid.

Sámedikki mearkkašumit

Sámedikki mielas, čoahkkimiid ja raporteremiid vuođul, rihkkot máŋga suohkana giellahálddašanguovllus sámelága giellanjuolggadusaid. Láhka ii váldde Sámedikki mielas suohkaniid erohusaid vuhtii.

Giellalávdegoddi evttoha rievdadit sámelága, ja ahte dálá giellahálddašanguovlu rievdaduvvo sámi giellaguovlun. Ođđa giellaguovllus lea evttohuvvon ahte suohkanat juhkkojuvvojit iešguđetlágan kategoriijaide mas juohke kategoriijas leat geatnegasvuođat ja vuoigatvuođat mat leat heivehuvvon suohkana gielladillái. Sámedikki dievasčoahkkin lea meannudan ášši sámi giellaguovllu birra ja Sámediggi oaivvilda ahte galget ásahuvvot differensierejuvvon suohkankategoriijat. Sámediggi atná vuođđun ahte dát šaddá áššin viidáset ráđđádallamiin Sámedikki ja ráđđehusa gaskkas.

Sámediggi čujuha ahte NAČ 2016: 18 Váibmogiella nanne ahte sámegiella ja dárogiella eai praktiserejuvvo ovttadássásaččat, vaikko sámelága § 1-5 nanne ahte dat guokte giela leat ovttadássásaččat. Muđui čujuha Sámediggi dasa ahte NAČ 2016: 18 Váibmogielas čilgejuvvo sámegielaid dilálašvuohta. Lávdegoddi oaivvilda ahte «jus buot sámegielat galget ceavzit, ja Norga galgá deavdit iežas riikkaidgaskasaš geatnegasvuođaid, de gáibiduvvo garra áŋgiruššan Stáhtas ja buot guoskevaš almmolaš ja priváhta aktevrrain».

Norga lea ratifiseren Eurohpalaš lihtu regiovnnaid- dahje minoritehtagielaid birra, mii suodjala gielaid ja lea mielde doalaheame ja ovdánahttime kultuvrralaš valljivuođa ja árbevieruid Eurohpás. Go lihttu vuolláičállojuvvui, de ledje sámegielaid giellahálddašanguovllus dušše davvisámi suohkanat, ja ráđđehus atná suodjalus fátmmasta dušše davvisámegiela minoritehtagiellalihtu sihke 2. ja 3. oasi mielde. Lihtu 2. oassi suodjala lullisámegiela ja julevsámegiela. Sámediggi oaivvilda ahte maiddái lihtu 3. oassi galggašii fátmmastit lullisámegiela ja julevsámegiela, ja lea ovdal ovddidan dán váttisvuođa ráđđehussii. Sámediggi oaivvilda ahte bihttán-, ubmi- ja nuortalašgiella galggaše maiddái suodjaluvvot lihtu 2. oasi mielde.

3.1.4 Riikkaidgaskasaš álgoálbmotgielaid jahki (IYIL 2019)

ON generálačoahkkin lea mearridan ahte 2019 galgá leat riikkaidgaskasaš álgoálbmotgielaid jahki. UNESCO:s lea ovddasvástádus čađahit giellajagi, ja stivrenjoavku lea ásahuvvon mas leat stáhtaid ovddasteaddjit, álgoálbmogiid ja ON álgoálbmotáššiid bistevaš foruma ovddasteaddjit. Sámediggepresideanta Aili Keskitalo lea okta stivrenjoavkku jođiheddjiin. Norga lea giellajagi guoibmi ja doarju jagi mihttomeriid.

Sámi parlamentáralaš ráđis leat guokte váldomihtu álgoálbmotgiellajagiin: rádjerasttildeaddji ovttasbargu ja digitaliseren.

Álgoálbmotgiellajahki lea vejolašvuohta čalmmustahttit, ovddidit ja ávvudit álgoálbmotgielaid, ja bovdet searvevuhtii nannen várás gielaid boahtteáiggi. Álgoálbmotgiellajagi váldoulbmilat leat áigeguovdilat, dan dihte go olu álgoálbmotgielat, maiddái sámegielat, leat bázahallan teknologalaš ovdáneamis.

Stuoradiggi lea ráđđehusa evttohusa mielde juolludan 1,1 miljovnna ruvdnosaš ovttajahkásaš lasáhusa Sámediggái 2019:s riikkaidgaskasaš álgoálbmotgiellajagi bargui. Sámediggi áigu čalmmustahttit giellajagi iešguđetlágan lágidemiiguin ja doaibmabijuiguin, ja ráđđehus lea leamašan mieldelágideaddjin ovtta oalgelágideamis ON álgoálbmotáššiid bistevaš forumis.

Sámediggi áigu 2019:s lágidit sámi giellavahkku. Dan vahkkui livččii sávahahtti oažžut lágideddjiid miehtá riikka, ja Sámediggi sávvá ahte iešguđetlágan ásahusat ja aktevrrat čalmmustahttet veahkkin sámegielaid báikkálaččat, regiovnnalaččat ja našuvnnalaččat. Riikkaidgaskasaš álgoálbmotgiellajagis áigu Sámediggi álggahit ovttasbarggu sámedikkiiguin Ruoŧas ja Suomas oktasaš lágidemiiguin ja čalmmustahttimiiguin jagis.

3.2 Hástalusat ovddos guvlui – sámegielat

3.2.1 Sámegielaid nannen ja ovdánahttin

Okta hástalusain sámegielaid hárrái lea ahte gávdnojit relatiivvalaččat unnán giellageavaheaddjit. Oallugat leat dáruiduhttinpolitihka geažil massán vejolašvuođa oahppat sámegiela. Dakkár guovlluin gos giella lea rašes dilis dárbbašuvvo giellaealáskahttin oažžun dihte eanet sámegielgeavaheddjiid. Doarjun dihte giellaovdánahttima dárbbašuvvojit báikkit gos mánát, nuorat ja rávisolbmot deaivvadit ja besset oadjebasat sámástit.

Lea stuora potensiála oažžut eambbosiid oahppat ja atnit sámegielaid. Moanat sámi giellaiskkadeamit čájehit ahte oallugat háliidit oahppat sámegiela, ja háliidit iežaset mánáid beassat oahppat sámegiela.

Sámi giellaguovddážat leat deaŧalaš aktevrrat sámegielaid nannen- ja ovdánahttinbarggus báikkálaččat. Giellaguovddážiid bargu veahkeha čalmmustahttit sámegielaid, ja lea mielde hábmeme čoahkkanansajiid ja báikkiid sámegielgeavaheapmái. Deaivvadanbáikkit gos sámegielat adnojuvvojit, boahtá addit eanet vejolašvuođaid nannet gielalaš máhtuid ja buktá veahkkin oadjebasvuođa gillii. Sámi giellaguovddážiin, ja maiddái mánáidgárddiin ja vuođđoskuvllain lea guovddáš rolla giellaoahpahusas báikkálaččat. Giellaguovddážiin lea deaŧalaš fágagelbbolašvuohta ja lea sámi giellaoahpahusa guovddáš lassin vuođđoskuvlii. Olu giellaguovddážiidda leat báikkálaš giellaguoddit ávkkálaččat ja árbevirolaš máhtu sirdin lea deaŧalaš oassi giellaguovddážiid fálaldagas. Sámediggi juolluda 2019:s badjel 21 miljovnna ruvnno sámi giellaguovddážiidda. Ain eanet giellaguovddážat ásahuvvojit, ja máŋga giellaguovddáža leat dál ásahuvvome.

Maŋemus logijagiid lea aktiivvalaččat áŋgiruššojuvvon nannet davvisámegiela infrastruktuvrra, earret eará sátnegirjjiid ja grammatihkaid, oahppogirjjiid, terminologiijaovdánahttima, mediaid, dutkamiid ja vejolašvuođaid bokte váldit alitoahpu davvisámegillii ja davvisámegielas. Áŋgiruššan lullisámegiela ja julevsámegiela ovddas lea gitta maŋemus áiggi rádjái leamašan ráddjejuvvon, muhto dákko leat maid dáhpáhuvvan deaŧalaš ovdáneamit ođđa oahpaheaddjeoahpuid olis, geahča 4. kapihttala. Lullisámegiela ja julevsámegiela terminologiija ovdánahttin lea leamašan eaktun vai gielat sáhttet adnojuvvot eanet servodatsurggiin.

Kulturdepartemeanta bargá gielladieđáhusain, mii plána mielde galgá ovdanbuktojuvvot Stuoradiggái 2020 giđa. Dieđáhus boahtá čilget makkár servodatdoaibma almmolašvuođas lea nannet daid gielaid dilálašvuođa maid ovddas Norgga stáhtas leat našuvnnalaš ja riikkaidgaskasaš geatnegasvuođat.

Sámedikki mearkkašumit

Sámedikki oainnu mielde dárbbašuvvojit doaibmabijut maiddái daid guovlluin gos giella lea nanus. Dan lea Sámediggi máŋgga geardde deattuhan ráđđehussii. Dáin guovlluin lea Sámedikki mielas dárbu ovdánahttit ja suodjalit giellageavaheami, nu gohčoduvvon gielladikšundoaibmabijuiguin, ja maiddái dárbbašuvvo oahpahus sidjiide guđet eai máhte sámegiela.

3.2.2 Sámegielat bargiid rekrutteren

Go leat unnán giellageavaheaddjit, de lea maid váttis rekrutteret sámegielat bargiid. Okta hástalus mii sáhttá stuorrut boahttevaš jagiid, lea go váilot sámegielat bargit buot surggiin. Dat gullá oktii dainna vuollegis rekrutteremiin mii lea sámi alit oahpuide. Geahča 4. kapihttalis oahpu ja dutkama birra eanet rekrutterenhástalusaid birra.

Sámedikki mearkkašumit

Jus sámi álbmot galgá oažžut dásseárvosaš bálvalusfálaldaga mii muđui álbmogis lea, de lea dárbbašlaš ahte gávdnojit sámegielat bargit. Sámediggi oaivvilda dan dihte ahte sámi servodaga dárbbut fertejit biddjojuvvot vuođđun našuvnnalaš gelbbolašvuođapolitihkalaš strategiija mihttomeriide. Sámi servodaga gelbbolašvuođadilálašvuohta berre maid kártejuvvot boahttevaš bargiid rekrutteremiid dihte.

3.2.3 Sámegielaid čalmmustahttin

Sámegielat leat unnán oinnolaččat almmolašvuođas. Sámegielaid čalmmustahttin almmolašvuođas sáhtášii leat veahkkin lokteme gielaid stáhtusa, ja addit stuorát gullevašvuođadovddu sápmelaččaide. Leat unnán almmolaš báikkit, visttit, gávppit ja sullasaččat mat leat galbejuvvon sámegielaide. Gávdnojit dušše muhtin biebmogálvvut mat leat merkojuvvon sámegielaide. Leat vuosttažettiin bohccobiergobuktagat mat leat merkejuvvon sámegiel teavsttain.

Okta deaŧalaš doaibmabidju čalmmustahttit sámegielaid lea sámi báikenamaid galben. Stáhta geaidnodoaimmahagas lea fokus sámegiel galbemii riikka- ja fylkkageainnuid mielde, ja leat geahčadan davimus fylkkaid báikenammagalbema. Ulbmil lea leamašan sihkkarastit ahte sámi báikenamat mat leat dohkkehuvvon báikenammaregistaris, bohtet galbbaide. 2019 mielde galget báikkit main eai leat sámi ja kvena báikenamat galbbain, oažžut daid. Seammás bargojuvvo dál ođasmahttit galbbaid dađi mielde go eanet sámi báikenamat dohkkehuvvojit ja lasihuvvojit báikenammaregistarii.

Stáhta geaidnodoaimmahat fuolaha dál ieš čoahkkebáikkiid, gilážiid, suohkanlaš gáhtaid, luottaid, márkanšiljuid, ássanviessoguovlluid, rusttegiid jna. galbema. Dat dahkkojuvvo maŋŋel go suohkanat leat mearridan almmolaš namaid ja čujuhusaid čállinvuogi. Seamma guoská dasa go fylkkagielda mearrida fylkkagielddalaš rusttegiid namaid čállinvugiid. Go Stáhta geaidnodoaimmahat hukse ođđa šaldiid ja tuneallaid, de ožžot dat maid sámi namaid dalle go láhka dan gáibida. Stáhta kártadoaimmahat mearrida čállinvugiid stáhtalaš rusttegiidda.

Kulturdepartemeanta lea ovdanbuktán evttohusaid dasa movt rievdadit báikenammalága, mat sihkkarastet ahte boazodoalloorohagaid namat mearriduvvojit báikenammalága njuolggadusaid mielde. Dat lea NAČ 2016: 18 Váibmogiela čuovvoleapmi. Evttohuvvon láhkarievdadusat sihkkarasttáše ahte suohkanat mat eai ane sámi báikenamaid sámi giellahálddašanguovlluin, sáhttet váidojuvvot Fylkkamánnái.

Dálá Norgga pássas ii leat sámegiel teaksta. Dat rievdaduvvo pássain ja našuvnnalaš ID-koarttain mat plána mielde almmuhuvvojit 2020:s. Ođđa pássaid ovdasiiddus boahtá «Norgga gonagasriika» čállojuvvot sihke girjedárogillii, ođđadárogillii, davvisámegillii ja eŋgelasgillii. Seamma ládje boahtá oanehis hápmi «Norga» čállojuvvot davvisámegillii personáliasiidui. Ođđa našuvnnalaš ID-koarttain bohtet buot láidestanteavsttat leat girjedárogillii, ođđadárogilli, davvisámegillii ja eŋgelasgillii.

Sámi mediat leat deaŧalaš oassin sámegielaid čalmmustahttinbarggus. Guokte sámi beaiveaviissa ožžot dál doarjaga sierra doarjjaortnegis. Dasa lassin addojuvvo doarjja guovtti báikkálaš aviisii main leat ođassiiddut julev- ja lullisámegillii. Ulbmil lea láhčit dili demokráhtalaš digaštallamii, oaivilhábmemii ja giellaovdánahttimii sámi servodagas. Dál juolluduvvojit doarjagat dušše báberaviissaide. Kulturdepartemeanta áigu álggahit proseassa dahkat ortnega neutrálan ja beroškeahttá das guđelágan hámis dat almmuhuvvo. Dat sáhttá dahkat álkibun almmuhit ođđasiid sámegillii, dahje ođđasiid maid ulbmiljoavku lea sámi álbmot.

Oassi NRK doaimmas lea nannet sámegielaid, sámi identitehta ja kultuvrra. NRK:s galget leat beaivválaš sáddagat sámi álbmoga várás ja jámma prográmmat mánáide ja nuoraide sámegielaide. Ođassátta Ođđasat sáddejuvvo juohke árgabeaivvi NRK1:s. Dasa lassin buvttada NRK Sápmi ođđasiid nehttii ja rádioi. NRK Super sádde mánáidprográmmaid sámegillii juohke maŋŋelgaskabeaivvi, ja talkshow «Studio Sápmi» lea oassi NRK áŋgiruššamis, mii lea sámi sisdoalu fállat nuoraide.

Sámedikki mearkkašumit

Sámegielaid čalmmustahttin lea gullevašvuođa, oassálastima ja dohkkeheami symbola. Čalmmustahttin lea maid deaŧalaš ovttaskas olbmuide, go giella lea persovnnalaš ja identitehtii ja dovdduide čadnojuvvon. Gielaid čalmmustahttin dáhpáhuvvá čielgasepmosit čállingiela bokte, ja dan dihte boahtá leat dárbu čalmmustahttit sámegielaid čálalaččat eambbo servodatoktavuođain.

Čalmmustahttin dál lea ovddemustá sámi báikenamaid galben. Sámediggi oaivvilda ahte sámegielat maid berrejit čalmmustahttojuvvot eanet oppalaččat. Čalmmustahttin almmolaš oktavuođain lokte gielaid stáhtusa almmolaš giellan. Dat leat maid deaŧalaš kulturovddideaddji doaibmabijut.

Sámediggi oaivvilda ahte buot almmolaš visttit berrejit galbejuvvot unnimusat ovtta sámegillii, ja ahte stuora almmolaš lágideamit maid berrejit galbejuvvot ja juohkit dieđuid unnimusat ovtta sámegillii. Sámedikki oainnu mielde ferte maid bargat dan ovdii ahte borramušgávppit ja earát vuoruhit sámegiela.

Medias ja girjjálašvuođas lea deaŧalaš rolla servodagas, ja Sámediggi árvvoštallá ahte dain berre leat erenoamáš stuora ovddasvástádus čalmmustahttit sámegielaid ja ovddidit buori giellageavaheami. Sámi mánáid- ja nuoraidfilmmat ja TV-ráiddut berrejit deattuhuvvot, ja dilit berrejit láhččojuvvot nu ahte sámegiella oažžu stuorát saji beaivválaš tv-sáddagiin. TV:s gávdno beaivválaš ođassátta sámegillii, muhto eanas sisdoallu lea dušše davvisámegillii ja sáddagat bistet dušše kvártta. Sámediggi oaivvilda ahte fertejit maid buvttaduvvot ođđasat julev- ja lullisámegillii. Dat sáhtášii doarjut giellaoahpahusa ja veahkkin čalmmustahttit gielaid.

Kártadoaimmahat ja suohkanat árbevirolaš sámi guovlluin galget sáddet buot báikenamaid Sámi báikenammanevvohahkii, báikenammalága mielde. Sámi báikenammabálvalus Sámedikkis neavvu sámegiel nammaválljema birra ja čállinvuogi birra. Sámedikki árvvoštallama mielde ferte Stáhta geaidnodoaimmahat ovttasbargat suohkaniiguin ja báikenammabálvalusain nammaválljemiin.

3.2.4 Digitaliseren

Eanas mánát, nuorat ja rávisolbmot atnet digitála čovdosiid ja sis lea juogalágan oktavuohta daidda beaivválaččat; gulahallamis almmolašvuođain, skuvllas ja sosiála mediain. Doaibmi sámi boallobeavddit, digitála sátnegirjjit ja divvun- ja jorgalanprográmmat leat veahkkin movttiidahttime eanebuid čállit sámegillii. Dasa lassin sáhttet sámi applikašuvnnat, spillat, pedagogalaš veahkkeneavvut ja jietnagirjjit maid leat ávkin giellaovdáneapmái ja sámegieloahpus ja oahpahusas sámegillii. Lea maid deaŧalaš ahte gávdnojit eará teknologalaš veahkkeneavvut sámegillii, ovdamearkka dihte hupmansyntesat (teavsttas hupmamii -vuogádagat) mat doibmet bures. Buorit digitála veahkkeneavvut leat maid dárbbašlaččat láhčin dihte oahpu sámi ohppiide geain leat erenoamáš dárbbut.

Gávdnojit muhtin teknologalaš čovdosat davvisámegillii, muhto olu ain váilu. Lea maid stuora dárbu nannet teknologalaš čovdosiid julev- ja lullisámegillii.

Leat máŋga almmolaš digitála registara mat eai leat heivehuvvon sámegielaide, earret eará Brønnøysund-registarat ja Álbmotregisttar. Boares vuogádagat eai leat heivehuvvon sámi čállinmearkkaide, ja dat mearkkaša ahte namat ja čujuhusat main leat sámi bustávat eai registrerejuvvo riekta. Boares registariid ođasmahttinproseassas berre láhčit diliid sámi erenoamáš mearkkaide vai registreren šaddá riekta ja berre álkidahttit gulahallama sámegielat geavaheddjiiguin. Bargo- ja čálgoetáhta lea jo ođasmahttán iežas registariid vai dorjot sámi bustávaid, muhto dat eai sáhte adnojuvvot ovdal go Álbmotregisttar ođasmahttojuvvo ja heivehuvvo sámi bustávaide.

Nannen dihte sámi giellateknologiija ásahuvvui Divvun 2004:s. Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta bušeahtta ruhtada Divvuma dál. Divvun lea ovdánahttán giellareaidduid nugo earret eará elektrovnnalaš stávenreaiddu, divvunprográmma, grammatihkkakontrolla, boallobevddiid ja pedagogalaš prográmmagálvvu iešguđetge sámegielaide. Divvun bargá maid hupmanteknologiijain. Divvuma buktagat leat nuvttá oažžumis neahtas.

Sámi giellateknologiija guovddáš – Giellatekno, Romssa universitehtas – Norgga árktalaš universitehtas, bargá maid aktiivvalaččat eanet digitaliseret sámegiela. Giellateknos lea mihttun ráhkadit vuđolaš analysareaidduid iešguđetge sámegielaide, ja ráhkadit prográmma ja giellaresurssaid dutkama ja oahpuid váras, ja muđui sámi giellageavaheddjiid váras. Giellatekno ovdánahttá maid dihtorjorgalusreaidduid.

Vaikko lea ain olu báhcán, de lea deaŧalaš deattuhit ahte maŋemus jagiid lea leamašan positiivvalaš ovdáneapmi sámi čállinmearkkaid ja IKT hárrái. Davvisámegiella lea ovdamearkka dihte implementerejuvvon sierra válljemin eanemus adnojuvvon operatiivavuogádagain.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi oaivvilda ahte eanet almmolaš instánssain berrejit leat neahttasiiddut main lea ovttadássásaš sisdoallu dárogillii ja sámegillii. Eanet neahttasiiddut main dál lea davvisámegiel sisdoallu berrejit maid jorgaluvvot julev- ja lullisámegillii. Sámediggi oaivvilda ahte almmolaš instánssat berrejit vuoruhit sámegiel neahttasiidobarggu eanet. Sámediggi oaidná ahte gielalaš reaiddut adnojuvvojit olu, muhto áigu deattuhit ahte dat fertejit ođasmahttojuvvot dássedit.

Sámediggi oaivvilda maid ahte sámi boallobeavddit berrejit implementerejuvvot iešguđetlágan buvttadeddjiid prográmmagálvvuide. Sámi bustávat eai oidno fysalaččat boallobevddiin, ja dat sáhttá dahkat váddáseabbon čállit sámegillii.

3.2.5 Giellaovttasbargu riikkarájiid rastá

Sámegielat hubmojuvvojit riikkarájiid rastá. Ovttasbargu ja gulahallan riikkarájiid rastá lea dan dihte deaŧalaš vai nagodit bisuhit ja ovdánahttit giellageavaheami. Davviriikkalaš sámi gielaid fága- ja resursaguovddáš - Sámi Giellagáldu, lea oktasaš davviriikkalaš giellaorgána mii bargá gielladikšumiin, giellaovdánahttimiin ja terminologiijaovdánahttimiin. Giellagáldu lea mielde sihkkarastime ahte sámi gielat eai rievdda iešguđetge guovlluide davviriikkalaš riikkain, mii headjudivččii sámegielagiid gulahallama riikkarájiid rastá.

Ráđđehusa evttohusa mielde mearridii Stuoradiggi 2015:s lasihit Sámedikki bušehttii 2 miljovnna ruvnno jahkásaččat. Dainna lágiin lea ráđđehus veahkehan Giellagáldu Norgga beale ruhtademiin. Ruoŧas ja Suomas ruhtaduvvui dat EU prográmma bokte man ulbmil lea ovddidit sosiála ja ekonomalaš integrašuvnna riikkarájiid rastá regionála ovddasbarggu bokte (Interreg), gitta miessemánu 2018 rádjái. Gielda- ja ođasmahttinministtar lea lokten jearaldaga viidáset ruhtadeami birra Ruoŧa ja Suoma vástideaddji ministariidda.

Davviriikkalaš sámi áššiid ámmátorgána (Nordisk embetsorgan for samiske spørsmål) mearridii borgemánus 2018 nammadit bargojoavkku mii galgá evttohit Sámi Giellagáldui boahttevaš organisašuvdnamálle. Bargojoavku lea ráhkadan organisašuvdnahámi evttohusa, mas lea maiddái mielde Sámi Giellagáldu eaiggátvuohta ja čatnasanhápmi, ja ovdanbuvttii dan Davviriikkalaš sámi áššiid ámmátorgánii (NÄS:ii) miessemánus 2019. Bargojoavku lea vuosttažettiin árvvoštallan organisašuvdnahámi mas Sámi Giellagáldus lea okta jođihangoddi, ja fásta bargit buot golmma riikkas.

4 Oahppu ja dutkan

Buorre oahppu ja dutkan lea dárbbašlaš sihkkarastin dihte ahte sámi gielat, kultuvra ja servodateallin ovdána.

4.1 Dilálašvuođačilgehus – mánáidgárde- ja vuođđooahpahusfálaldat

Riikkaidgaskasaš konvenšuvnnat ja Norgga lágat nannejit ahte sámi mánáin ja nuorain lea riekti oahppat, atnit ja ovdánahttit gielaset ja kultuvrraset. Mánát ja nuorat galget ovdánahttit dieđuid, máhtuid ja guottuid vai sáhttet hálddašit eallimiiddiset, vára váldit alddiineaset ja guhtet guimmiineaset, ja oassálastit bargo- ja servodateallimis. Mánáidgárdi ja skuvla galgá ovddidit oahppama ja šaddama máŋggabealat ovdáneami vuođđun. Mánáidgárddit ja skuvllat leat guovddážis nanneme ja ovdánahttime sámi gielaid.

4.1.1 Mánáidgárdefálaldat sámi mánáide

Mánáidgárdelága § 2 goalmmát lađđasa mielde galgá mánáidgárdi váldit vuhtii mánáid agi, doaibmadási, sohkabeali, sosiála, čearddalaš ja kultuvrralaš duogáža, ja maiddái sámi mánáid giela ja kultuvrra. Mánáidgárdelága § 8 goalmmát lađas regulere suohkana ovddasvástádusa láhčit mánáidgárdefálaldaga sámi mánáide. Dat mearkkaša ahte sámegielaid giellahálddašanguovlluin lea suohkaniid ovddasvástádus ahte mánáidgárdefálaldat sámi mánáide lea huksejuvvon sámi giela ja kultuvrra ala. Eará suohkaniin galget dilit láhččojuvvon nu ahte sámi mánát sáhttet nannet ja ovdánahttit gielaset ja kultuvrraset.

914 máná 65 mánáidgárddis ožžo sámegielfálaldaga 2018:s. 689 sis vázze sámi mánáidgárddiin dahje mánáidgárdeossodagain, ja 225 vázze dáčča mánáidgárddiin main lea eará sámi fálaldat. Sámi mánáidgárddit leat lassánan 2014 rájes. Liikká leat seamma áigodagas 27 unnit máná sámi mánáidgárddiin. Lea dábálaš ahte mánáidlohku mánáidgárddiin juogo veaháš njiedjá dahje loktana, muhto mánáidlohku ja sámi mánáidgárdelohku lea bisson oalle stabiilan.

Ođđa rámmaplána mánáidgárddi sisdoalu ja bargguid birra mearriduvvui 2017:s, maŋŋel go ráđđehus ja Sámediggi šattaiga ovttaoaivilii ráđđádallamiin. Oahpahusdirektoráhtta ovttasbargá Sámedikkiin rámmaplána implementerema doarjumiin. Lea biddjojuvvon johtui okta dutkanprográmma evalueren dihte implementerema.

Stuoradiggi lea bivdán ráđđehusa árvvoštallat galggašii go leat geatnegasvuohta addit mánáidgárdefálaldaga go suohkanis leat unnimusat logi máná geat dan háliidit, maiddái suohkaniin sámegielaid giellahálddašanguovlluid olggobealde, gč. Endring av Prop. 1 S (2013–2014). Máhttodepartemeanta áigu dien árvvoštallat NAČ 2016: 18 Váibmogiela čuovvoleamis.

Stuoradiggi lea bivdán ráđđehusa ráhkadit evttohusa mánáidgárdelága rievdademiide sihkkarastin dihte ahte bargit almmolaš ja priváhta mánáidgárddiin máhttet dárogiela, ja ahte bargit sámi mánáidgárddiin máhttet sámegiela. Gáibádus dárogielgelbbolašvuođa birra váldojuvvui láhkii 2018:s. Máhttodepartemeanta áigu árvvoštallat sámegielgelbbolašvuođa gáibádusa NAČ 2016: 18 Váibmogiela čuovvoleamis.

NAČ 2016: 18 Váibmogiela čuovvoleapmin loktejuvvui Sámedikki juolludeapmi mánáidgárdefálaldagaide sámi mánáide 5 miljovnna ruvnnuin jahkásaččat reviderejuvvon našunálabušeahta 2017 rájes. Sámediggi lea atnán lasiheami álggahit mánáidgárdeprošeavtta «Sámi mánát ođđa searvelanjain – Samiske barn i nye pedagogiske rom». Dát lea vihtta jagi guhkkosaš ovdánahttinprošeakta mii galgá veahkkin loktet mánáidgárddiid kvalitehta main leat sámi mánát, ja buktit ávžžuhusaid sámi mánáidgárdeovdánahttimii.

4.1.2 Vuođđoskuvla ja joatkkaskuvla sámi ohppiide

Oahpahuslága § 6-2 nanne rievtti oahpahussii sámegillii ja sámegielas buohkaide vuođđoskuvlaagis sámi guovlluin (sámegielaid giellahálddašanguovllu suohkaniin). Sámi guovlluid olggobealde lea ohppiin geat háliidit sámegieloahpahusa ja oahpahusa sámegillii, vuoigatvuohta dasa jus sii leat oktiibuot unnimusat logi oahppi suohkanis, ja nu guhká go leat báhcán unnimusat guhtta oahppi jovkui. Joatkkaskuvllas lea sápmelaččain § 6-3 mielde vuoigatvuohta sámegieloahpahussii.

Oahpahusdirektoráhta dieđuid mielde ožžot 833 oahppi vuođđoskuvllas buot oahpahusa sámegillii 2018/2019 skuvlajagi. 892 oahppis lea davvisámegiella vuosttašgiellan, ja 1276 oahppis lea davvisámegiella nubbingiellan. 26 oahppis lea lullisámegiella vuosttašgiellan, 85 oahppis nubbingiellan. 34 oahppis lea julevsámegiella vuosttašgiellan, 81 oahppis nubbingiellan.

2018/2019 skuvlajagis lea 205 oahppis joatkkaskuvllas sámegiella vuosttašgiellan. 200 oahppis lea davvisámegiella ja 5 oahppis lullisámegiella. 273 oahppis joatkkaskuvllas lea sámegiella nubbingiellan, dan 273:s lea 14:s julevsámegiella, 248:s davvisámegiella ja 11:s lullisámegiella.

Ráđđehus lea nammadan almmolaš láhkalávdegotti mii galgá ollislaččat geahčadit ja árvvoštallat vuođđooahpahussuorggi njuolggadusaid ovdal juovlamánu 1. b. 2019. Sámediggi lea ovddastuvvon lávdegotti referánsajoavkkus. Ođđajagimánu 1. b. 2018 rájes šattai Sámi lohkanguovddáš (Senter for samisk i opplæringa) našuvnnalaš guovddážin, gč. Prop. 1 S (2017–2018).

Riikkarevišuvdna lea álggahan hálddašanrevišuvnna sámi ohppiid rivttiin oažžut oahpahusa sámegielas ja sámegillii. Guorahallama ulbmil lea čuvget ožžot go sámi oahppit buori ja dásseárvosaš oahpahusfálaldaga sámegillii ja sámegielas, ja leat go stáhtalaš gaskaoamit ásahuvvon sihkkarastit dakkár fálaldaga.

4.1.2.1 Fágaođasmahttin

Buot skuvlla oahppoplánat galget ođastuvvot vai leat eanet relevánttat boahtteáiggis. Ođđa oahppoplánat galget váldojuvvot atnui cehkiid mielde skuvlaálgima rájes 2020:s. Fágaođasmahttin galgá hábmet skuvlafágaid main lea buot ohppiide relevántta sisdoallu, buorre progrešuvdna ja buoret oktavuohta fágain ja fágaid gaskka. Oahppit ja fidnooahppit galget oažžut eanet áiggi čiekŋalisoahppamii.

Bajit oassi – vuođđooahpahusa árvvut ja prinsihpat, mearriduvvui 2017:s. Bajit oassi čilge makkár árvvut ja prinsihpat vuođđooahpahusas galget leat vuođđun, ja galget boahtit oahppoplánadahkosa oppalaš oasi sadjái 2020 rájes. Máhttodepartemeanta ráđđádalai Sámedikkiin Bajit oasi birra, ja sohpe geatnegahtti árvodokumeantta mii lea oktasaš dáčča ja sámi oahpahusas. Iešguđetge fágaid oahppoplánat galget čuovvut bajit oasi prinsihpaid.

Máhttoloktema – sámi oahppoplánabuktosa olis leat ráhkaduvvon sierra oahppoplánat. Dát plánat leat dásseárvosaččat ja parallealla oahppoplánat oahpahussii sámi guovlluin ja ohppiide olggobealde sámi guovlluid geain lea sámi oahpahus. Sihkkarastin dihte ahte buot oahppit ohppet sámi historjjá, kultuvrra ja servodateallima birra, de lea sámi sisdoallu sihke našuvnnalaš oahppoplánain ja sámi parallealla dásseárvosaš oahppoplánain.

Oahppoplánajoavkkut, Sámediggi ja Oahpahusdirektoráhtta ovdánahttet oahppoplánaid sihke dáru Kunnskapsløftet ja sámi Máhttoloktema oahppoplánabuktosii.

Sihkkarastin dihte viiddis searvama fágaođasmahttimii, de lea ásahuvvon referánsajoavku mas leat ovddasteaddjit skuvlasuorggi guovddáš beliin, gos maiddái Sámediggi oassálastá.

Lea dárbu ođđa oahpponeavvuide olahan dihte fágaođasmahttima mihtuid. Muhtin fágain ja surggiin leat beare unnán oahppit dasa ahte oahpponeavvobuvttadeddjiin lea kommersiála beroštupmi ráhkadit oahpponeavvuid almma liige doarjaga haga. Dat guoská earret eará oahpponeavvuide sámegillii ja sámegielas. Sámedikkis lea ovddasvástádus ovdánahttit sámegiel oahpponeavvuid olles vuođđooahpahussii. Ráđđehus lea 2019 reviderejuvvon našunálabušeahtas evttohan lasihit Sámedikki doarjaga 10 miljovnnain ruvnnuin.

4.2 Hástalusat ovddos guvlui – mánáidgárdi ja vuođđooahpahusfálaldat

Unnán sámegielat bargit mánáidgárddiin ja skuvllain lea stuorámus hástalussan sámegiela ovdánahttimis ja nannemis. Leat beare unnán sámegielagat geat váldet oahpaheaddjeoahpu sihke mánáidgárddiide ja vuođđooahpahussii, ja lea stuora dárbu sidjiide geain lea dakkár oahppu. Eanet rekrutteren mánáidgárddiid ja skuvllaid virggiide lea deaŧalaš sihkkarastin dihte ahte sámi mánáid ja nuoraid rievttit váldojuvvojit vuhtii.

Buorre sámegieloahpahus mánáidgárddiin ja skuvllain, ja oppalaččat sámi servodagas, lea maid mearrideaddji boahttevaš rekrutteremii sámi oahpuide. Ráđđehus ovttasbargá Sámedikkiin iešguđetlágan gealbo- ja rekrutterendoaibmabijuiguin, dasa gullá maid Kompetanse for fremtidens barnehage. Revidert strategi for kompetanse og rekruttering 2018–2022 (Gelbbolašvuohta boahtteáiggi mánáidgárdái. Reviderejuvvon strategiija gelbbolašvuođa ja rekrutterema hárrái 2018 – 2022).

Máhttodepartemeanta ja Sámediggi leat daid maŋemus jagiid bargan loktet studeantalogu sámi oahpaheaddjeoahpuin. Loga eanet dan barggu birra čuoggás 4.4.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi árvvoštallá ahte dálá lágat dahket ahte sámi mánát geat leat sámegielaid giellahálddašanguovlluid olggobealde eai oaččo mánáidgárdefálaldaga mas lea máná sámi giella ja kultuvra vuođđun. Mánáidgárdelágas leat goabbatlágan gáibádusat mánáidgárdefálaldagaide mat leat sámegielaid giellahálddašanguovllu siskkobealde ja olggobealde. Individuála rivttiin oažžut sámi mánáidgárdefálaldaga oččošedje buot mánát geat dan háliidit, dakkár fálaldaga mas sámegiella ja kultuvra lea vuolggasadjin.

Sámi mánáidgárddit leat erenoamáš deaŧalaččat mánáid giellaovdáneapmái, ja dan dihte fertejit sámi mánáidgárdebargit leat sámegielagat ja sis ferte leat buorre gelbbolašvuohta sámi gielas ja kultuvrras. Dál leat unnán sámegielat mánáidgárdeoahpaheaddjit dán dárbbu ektui, ja Sámediggi árvvoštallá dán dili leat kritihkalaš dásis. Vai sáhttá dahkat juoidá dainna diliin de oaivvilda Sámediggi ahte fertejit biddjojuvvot johtui doaibmabijut vai oažžut eanet sámegielagiid válljet mánáidgárdeoahpaheaddjeoahpu. Dat ii sáhte leat dušše Sámedikki ovddasvástádus, ja Sámediggi ohcala ollislaš našuvnnalaš áŋgiruššama dán suorggis.

Sámediggi lea leamaš duhtavaš mánáidgárddi ođđa rámmaplána proseassain ja sisdoaluin, muhto Sámediggi lea liikká ožžon máhcahemiid sámi suohkaniin, sámi mánáidgárddiin ja bargiin das ahte dálá rámmaplána ii leat doarvái heivehuvvon sámi árvvuide, jurddašanvuohkái ja gáibádusaide dasa movt galgá bargat sámegielain ja sámi árbevirolaš máhtuin ja kultuvrrain. Sámediggi oaivvilda ahte ferte ovddiduvvot láhkarievdadus mii addá rievtti sámi mánáidgárdefálaldahkii, ja ahte dan dihte ráhkaduvvojit rámmaplánat sámi mánáidgárdefálaldagaide.

Oahppit erenoamáš dárbbuiguin leat hearkkes joavku oahppovuogádagas ja sámi oahppit erenoamáš dárbbuiguin leat erenoamáš hearkkit. Dát oahppit dárbbašit ahte sin oahppofálaldat lea sihke erenoamážit heivehuvvon ja vel heivehuvvon sin gillii ja kultuvrii. Sámediggi vásiha ahte mánáid fuolaheaddjit dávjá dieđihit ahte skuvlaeaiggádiin leat hástalusat láhčit diliid erenoamášpedagogalaččat heivehuvvon oahpahusfálaldahkii mii maiddái lea sámegillii ja mas lea sámi kultuvra vuođđun. Sámediggi oaidná dan dihte ahte lea dárbu áimmahuššat ollislaš fálaldaga sámi ohppiide geain leat erenoamáš dárbbut, maiddái ohppiide geain leat doaibmahehttehusat. Sámediggi fuolastuvvá erenoamážit dainna go sámi ohppiide geain lea dárbu erenoamáš heiveheapmái, eai leat sihkkarastojuvvon sámi oahpponeavvut, eai ge sámi kártenreaiddut.

Sámediggi oaidná ahte lea dárbbašlaš ahte oahpahusláhka geahčaduvvo ollislaččat, ja oaivvilda ahte lea hui unohas ahte dán ráđđehusnammaduvvon láhkalávdegottis ii leat sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta. Sámediggi oassálastá lávdegotti referánsajoavkkus. Referánsajoavkkus eai leat ovddasteaddjit geain lea praksishárjáneapmi sámi skuvllain ja skuvllain mat fállet sámegieloahpahusa.

Sámediggi oaivvilda ahte riekti oažžut sámi oahpponeavvuid ferte boahtit ovdán ođđa oahpahuslágas, seamma ládje go movt dálá lágat sihkkarastet oahpponeavvuid dárogillii. Dál eai gávdno sámi oahpponeavvut buot fágain ja buot jahkecehkiin ja dásiin. Sámi digitála oahpponeavvut leat maid hui unnán ja leat divrasat ráhkadit. Sámi oahpponeavvuid váili sáhttá addit ohppiide dakkár gova ahte sámi gielas, kultuvrras ja servodateallimis lea unnit árvu go dárogielas. Dat áitá maid sámi mánáid rievtti kvalitatiivvalaš buori oahpahusfálaldahkii. Stáhtalaš juolludemiid dálá dásiin ja go oahppoplánat dávjá reviderejuvvojit, mii dahká ahte dárbbašuvvojit ain ođđa oahpponeavvut, ii leat Sámedikkis vejolašvuohta ráhkadit dohkálaš oahpponeavvofálaldaga oahppoplánaid mielde doarvái jođánit.

Sámediggi oaivvilda ahte lea hástalus ahte oahppit geain oahpahuslága mielde lea vuoigatvuohta oahpahussii sámegielas, eai oaččo ollašuvvot dan vuoigatvuođa. Dat gusto erenoamážit olggobealde sámi guovlluid, gč. oahpahuslága definišuvnna 6. kapihttalis. Sivva sáhttá maid leat skuvlaeaiggádiid váilevaš máhttu sámi ohppiid rivttiid birra, ja dasto maid go ohppiide ja váhnemiidda addojuvvojit unnán dieđut sámegieloahpahusa rievtti birra. Eará sivva sáhttá leat váilevaš ruhtadeapmi sámegieloahpahussii, ovdamearkka dihte ahte oahpahus gievrras giellamodealla mielde ii leat searvvis stáhtalaš doarjagis skuvllaide mat fállet oahpahusa sámegielas.

Ovttaskas oahppit geain lea leamašan sámegieloahpahus vuođđoskuvllas, vásihit ahte sii eai oaččo dakkár oahpahusa joatkkaskuvllain sámi guovlluid olggobealde jus sii eai leat sápmelaččat. Dat lea Sámedikki oainnu mielde headjuvuohta oahpahuslágas. Dat oahppit ožžot maid hástalusaid dárogiela siidogiela oahpahusas.

4.3 Dilálašvuođačilgehus – alit oahppu ja dutkan

Universitehtain ja allaskuvllain leat erenoamáš eavttut dustet stuora servodathástalusaid. St. meld. 16 (2016–2017) Kultur for kvalitet i høyere utdanning (Kvalitehtakultuvra alit oahpahusas) čilgejuvvojit boahttevaš gelbbolašvuođadárbbut ná:

Eanet go goassege ovdal lea dárbu bures oahppan álbmogii geain leat návccat resonneret ja analyseret, oaidnit relevántta áššiid ja atnit dieđalaš metodaid ja jurddašanvugiid čoavdit váttisvuođaid ja árvvoštallat dieđuid ja ákkaid doallevašvuođa.

Dát guoská maid sámi servodahkii. Dutkan ja alit oahppu leat áibbas guovddážis sámi giela, kultuvrra ja servodateallima ja eará dilálašvuođaid ovdánahttimis main lea mearkkašupmi sámi servodahkii, ja vai oažžut eambbo dieđuid daid birra. Dan dihte fállojuvvo dál sámi alit oahppu deaŧalaš kulturguoddi fágain nugo duodji, boazodoallu, journalistihkka, giella, girjjálašvuohta ja oahpaheaddjeoahppu.

4.3.1 Sámi čuolmmaid dutkan

Sámi dutkan dahkkojuvvo universitehtain, allaskuvllain ja moanat dutkanásahusain. Dutkan ovttasdoaibmá sámi árbevirolaš máhtuin, erenoamážit jearaldagain luonddu- ja resursahálddašeami birra. Lea deaŧalaš váras váldit, duođaštit, systematiseret ja viidáseappot ovdánahttit sámi árbevirolaš máhtu.

Norgga dutkanráđi sámi dutkama prográmma, SAMISK III, lea vuođđodutkanprográmma sámi čuolmmaide humaniora ja servodatdiehtaga siskkobealde. Lea maid sadji luonddudieđalaš dálkkádat- ja birasdutkamii mas lea njuolggo čanastat humaniorai ja servodatdiehtagii. Váldomihttu lea veahkehit Norgga erenoamáš ovddasvástádusas ovdánahttit ođđa dutkanvuđot máhtu vai sámi álbmotjoavku sáhttá sihkkarastit ja ovdánahttit giela, kultuvrra ja servodateallima. Prográmma ruhtaduvvo jahkásaš juolludemiiguin Máhttodepartemeanttas ja Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas. St. meld. 25 (2016–2017) Humaniora i Norge (Humanoria Norggas) ja St. meld. 4 (2018–2019) Langtidsplan for forskning og høyere utdanning 2019–2028 (Dutkama ja alit oahpu guhkesáiggeplánas 2019 – 2028) čuožžu prográmma birra. SAMISK III lea dál mielde váldojuvvon Dutkanráđi kategoriijai «jotkkolaš prográmmat», mii dahká ruhtadeami eanet einnostahttin.

2018:s juolluduvvui 23,5 miljovnna ruvnno gávcci SAMISK III-prošektii. Prošeavttat gielladiehtaga siskkobealde, erenoamážit ovttasbargoprošeavttat mat fokuserejit lulli- ja julevsámegiela, vuoruhuvvojedje.

Kvalitehtasihkkarastojuvvon almmuhankanálat leat maid dárbbašlaččat dutkamii. 2012 rájes lea Sámi dieđalaš áigečála sihkkarastán eanet einnostahtti ruhtadeami.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi deattuha ahte mearkkašahtti stuora oasis sámi álbmogis Norggas leat ambivalenta dovddut dutkamii. Okta váldosivvan dasa leat sápmelaččaid historjjálaš vásáhusat dutkiiguin nálledutkama- ja dáruiduhttináiggis. Sámediggi oaivvilda ahte dutkit ja dutkanásahusat fertejit dán váldit duođas, ja váldit mielde dan oassái dutkanoahpus mii lea etihka ja ehtalaš čuolmmaid birra.

4.3.2 Alit oahppu

Golbma alit oahppoásahusa fállet dál sámegieloahpahusa. Sámi allaskuvla ja Romssa universitehta – Norgga árktalaš universitehta (UiT) fállet dál oahpu davvisámegielas, ja Nord universitehta fállá oahpu julevsámegielas ja lullisámegielas.

UiT:s lea našuvnnalaš ovddasvástádus álgoálbmotgullevaš dutkamii, ohppui ja gaskkusteapmái ja fállá mastergrádaoahpu álgoálbmotoahpuin, ja stivremis ja entreprenevravuođas davviguovlluin ja álgoálbmotguovlluin. Duon maŋibus lea maid ulbmilin ovdánahttit ealáhusdoaimmaid.

Sámi allaskuvla lea áidna ásahus gos sihke dutkan ja alit oahppu lea sámegillii. Dát golbma ásahusa ovttasbarget Universitehta- ja allaskuvlaráđi fágastrategalaš ovttadaga bokte sámi alit oahpu ja dutkama váras (UHR Samisk).

Olu giellafágat mat fállojuvvojit alit oahpuin, leat unnit. Dat guoská maid sámi gielaide. Ráđđehus áigu, oassin St. meld. nr. 25 (2016–2017) Humaniora i Norge čuovvoleamis, guorahallat ulbmillaš mekanismmaid hearkkes oahppofálaldagaid ja fágasurggiid sierraruhtadeapmái humaniorafágaid siskkobealde. Máhttodepartemeanta lea nammadan áššedovdijoavkku guorahallat doaibmabiju. Dat galgá buktit iežas árvalusa ovdal čakčamánu 16. b. 2019.

4.3.2.1 Studeantalohku

Sámi analysajoavkku raportta Sámi logut muitalit 11 mielde lea oahppočuoggábuvttadeapmi sámegielas lassánan maŋemus jagiid. Liikká leat ain oalle unnán sámegielstudeanttat. Norsk senter for forskningsdata (NSD) (Norgga dutkandieđuid guovddáža) dieđut čájehit ahte áigodagas 2016–2018 váldet olu studeanttat ovttaskaskurssaid sámegielfágain, muhto leat unnán geat čađahit sámegielgráda.

Nord universitehtas lea leamašan positiiva ovdáneapmi. 2018:s vázze gávcci studeantta julevsámegiela bacheloroahpus, čieža studeantta válde lohkanbadjekurssa julevsámegielas, ja golbma studeantta válde lullisámegiela jahkeoahpu. Leat olu eambbosat go ovddit jagiid.

2018:s ledje oktiibuot 30 studeantta iešguđetlágan grádaoahpuin davvisámegielas, ja lei okta gii lei davvisámegiela bacheloroahpus amasgiellan. Dasa lassin ledje UiT:s guokte studeantta davvisámegiela jahkeoahpus geain lei davvisámegiella eatnigiellan ja 27:s davvisámegiela jahkeoahpus geain lei davvisámegiella amasgiellan.

Leat maid olu studeanttat UiT:s geat čállet bargguid fáttáid birra main lea relevánsa sámi servodahkii. Buktin dihte kvalifiserejuvvon bargonávccaid sámi servodahkii lea UiT:s ja ovttaskas eará ásahusain sierra earit sámegielagiidda profešuvdnaoahpuide beassamii. Geahča Samordna opptak ruovttusiidduin oppalaš listtu dain.

4.3.2.2 Oahpaheaddjeoahppu

Buorre oahpaheaddjeoahppu lea dárbbašlaš vai boahtteáiggi oahpaheaddjit ožžot dan máhtu ja gelbbolašvuođa mii dárbbašuvvo addit mánáide ja nuoraide buori oahpu. Buot golbma ásahusa mat addet alit oahpu sámegillii, fállet oahpaheaddjeoahpu. Sámi allaskuvllas lea oahpaheaddjeoahppu leamaš guovddáš oassi sin portofolies dan rájes go ásahuvvui 1989:s.

2013:s mearriduvvui rámmaplána sámi mánáidgárdeoahpaheaddjeohppui. Oahpu ruohttasat leat sámi kultuvra ja servodat, ja oahpahusgiellan lea sámegiella. 2017:s almmuhii ráđđehus Lærerutdanning 2025 – Nasjonal strategi for kvalitet og samarbeid i lærerutdanningene (Oahpaheaddjeoahppu 2025 – Našuvnnalaš strategiija oahpaheaddjeoahpuid kvalitehta ja ovttasbarggu hárrái). Das deattuhuvvo lagas ovttasbargu oahpaheaddjeoahpuid ja praksissuorggi gaskka. Čoavdda lea oažžut oahpaheaddjeoahpuide oktasaš ja guovttebealat ovdáneami ja sihkkarastit alla kvalitehta praksisoahpus. Seammás addá ovttasbargu vejolašvuođa bargat regionála rekrutterendoaibmabijuiguin.

2017:s rievdaduvvojedje maid Norgga ja sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahput masteroahppun. Sámi mánáidgárdeoahpaheaddjeoahppu ja vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahppu leat ovttadássásaččat vástideaddji dáčča oahpuiguin.

2018 čavčča ásahii Nord universitehta vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahpu sihke lulli- ja julevsámegielas, ja dainna olahuvvui deaŧalaš olahus. Oahpuin leat unnán studeanttat, muhto Nord universitehta bargá systemáhtalaččat ja bures rekrutteremiin – ovttas Sámedikkiin ja Nordlándda Fylkkamánniin. Plánejuvvo ođđa sisaváldin 2019 čavčča.

Nord universitehta bargá dasa lassin buoridit bargosadjevuđot mánáidgárdeoahpaheaddjeoahpuid lulli- ja julevsámegielas, mat álget 2020:s.

Sámi allaskuvla váldá studeanttaid mánáidgárdeoahpaheaddjeohppui juohke nuppi jagi. 2016:s gárvejedje čieža kandidáhta sámi mánáidgárdeoahpaheaddjeoahpu, ja 2018:s gárvejedje njealjis.

Sii geat háliidit oahpahit joatkkaskuvllain, sáhttet juogo váldit praktihkalaš-pedagogalaš oahpu (PPO) čađahuvvon mastergráda maŋŋel dahje integrerejuvvon mastergráda mii gohčoduvvo lektoroahppun. Áigodagas 2016–2018 čađahedje viđas PPO Sámi allaskuvllas (buohkat 2017:s). Lektoroahppu UiT:s lea áidna mas lea sámegiella fágan, ja áigodagas 2016–2018 lei dušše okta gii čađahii lektoroahpu sámegielas. UiT fállá dasa lassin sámegiela válljenfágan vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahpus ja oahpaha vuođđoskuvlaoahpaheddjiid geat sáhttet oahpahit sámegielas.

Sámedikki mearkkašumit

Sámedikki mielas lea heahtedilli go leat nu unnán oahpaheaddjit mánáidgárddiin ja vuođđooahpahusas geain lea sámegielgelbbolašvuohta. Sámediggi lea dan dihte vuoruhan oahpaheaddjeoahpuid iežas alit oahpuid stipeandaortnegis. Erenoamáš vuoruhuvvon oahput leat vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahput 1–7 ja 5–10 main lea sámegiella fágabirrasis, ja sámi mánáidgárdeoahpaheaddjeoahppu ja eará mánáidgárdeoahpaheaddjeoahppu studeanttaide geain lei sámegiella vuosttaš- dahje nubbingiellan joatkkaskuvllas. Oahpuide mat leat dáid vuoruhemiid siskkobealde sáhttá juolluduvvot gitta 25 000 ruvnno juohke 30 oahppočuoggá nammii juohke lohkanbaji.

4.3.3 Ođđa sámi buohccidivššároahppu

Stuoradiggi lea 2019:s juolludan ruđa ásahit sámi buohccidivššároahpu. Dat galgá fállojuvvot UiT:s, ovttas Sámi allaskuvllain. Universitehta boahtá fállat buohccidivššárfágaid, ja Sámi allaskuvla fállá fágaid davvisámegielas ja kulturmáhtus. Sámi allaskuvla lea ožžon ovtta miljovnna ruvnno dán buohccidivššároahpu ovdánahttimii, mii boahtá fállojuvvot oasseáiggis ja masa boahtá leat sisaváldin juohke nuppi jagi. Oahpu oahpahusgiellan šaddá leat eanas dárogiella. Oahppu šaddá deaŧalažžan dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid láhčimii ja sámi álbmoga dearvvašvuođafálaldaga kvalitehta loktemii.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi oaivvilda ahte sámi buohccidivššárohppui fertejit ovdánahttojuvvot našuvnnalaš njuolggadusat mat atnet vuolggasadjin Forskrift om felles rammeplan for helse- og sosialfagutdanninger 2017 (Láhkaásahus dearvvašvuođa- ja sosiálafágaid oktasaš rámmaplánii 2017).

4.4 Hástalusat ovddos guvlui – dutkan ja alit oahppu

Sámi alit oahpuid stuorimus hástalus lea rekrutteret doarvái olu studeanttaid geain lea sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta oahpuide mat leat sámegillii. NAČ 2016: 18 Váibmogielas vuorjašuvvá sámi giellalávdegoddi dan vuollegis rekrutterema dihte sámi alit oahpuide.

Rekrutterenhástalusat eai guoskka dušše studeanttaide. Lea maid gáibideaddji rekrutteret ja doalahit akademalaš bargiid sámi fágain buot dan golmma alit oahppoásahusas main leat sámi oahppoprográmmat, dan dihte go olu osiin servodagas lea beroštupmi sidjiide geain lea eanemus gelbbolašvuohta. Buot sámi gielaid fágabirrasat, erenoamážit julev- ja lullisámegielaid fágabirrasat leat unnit ja hearkkit.

Lea erenoamáš dárbu nannet rekrutterema sámi mánáidgárdeoahpaheaddjeohppui ja oahpaheaddjeohppui. Máhttodepartemeanta ja Sámediggi barget dál gávdnat doaibmabijuid mat sáhttet loktet rekrutterema, ovttas relevántta aktevrraiguin. Alit oahppoásahusat leat maid ieža álggahan olu rekrutterendoaimmaid.

Sámi allaskuvla lea 2017:s ja 2018:s ožžon 700 000 ruvnno rekrutterenulbmiliidda Máhttodepartemeantta bušeahtas. Dasa lassin leat Davvi universitehta ja Romssa universitehta ožžon ruđaid rekrutteremii ja sin gealbudeapmái geat oahpahit skuvllain almma čađahuvvon oahpaheaddjeoahpu haga.

Oahpahusdirektoráhtta oaččui 2018:s 2,5 miljovnna ruvnno ovddidit ortnegiid maiguin movttiidahttet eanebuid váldit lullisámi, julevsámi ja kvena oahpaheaddjeoahpu. Direktoráhtta attii Nordlándda Fylkkamánnái válddi háldet 2 miljovnna ruvnno daid ruđain, lulli- ja julevsámi oahpaheaddjeohppui rekrutteremii.

Studeanttat geat váldet sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahpu, bohtet máŋgga ortnega vuollái mat sihkkot Statens lånekasse juolludan oahppoloana:

Studeanttat geat váldet unnimusat 60 oahppočuoggá sámegielas oahpaheaddjeoahpu oassin, dahje lassin dasa, sáhttet oažžut sihkkojuvvot gitta 50 000 ruvnno oahppoloanas maŋŋel go leat geargan oahpus.

Vuođđoskuvlaoahpaheaddjit geat álget bargat Davvi-Romssas dahje Finnmárkkus, sáhttet jahkásaččat gitta 2022 rádjái oažžut sihkkojuvvot 20 000 ruvnno oahppoloanas.

Vuođđoskuvlaoahpaheaddjit ja lektorat geat álge ohppui 2017:s ja álget bargat Davvi-Norggas, sáhttet oažžut sihkkojuvvot gitta 160 000 ruvnno oahppoloanas, lassin dan 50 000 ruvdnui mii namuhuvvo vuosttaš čuoggás.

Dasa lassin leat Sámedikkis stipeandaortnegat rekrutteret eanet sámegielagiid oahpuide gos váilot sámegielat bargit, nugo giella- ja oahpaheaddjeoahpuide. Lea Sámedikki dievasčoahkkin mii mearrida guđemuš oahput vuoruhuvvojit.

Addojuvvojit stuorebuš stipeanddat sidjiide geat váldet vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahpu julev- ja lullisámegillii. Dasa leat Nordlándda ja Trøndelága fylkkagielddat, Divttasvuona suohkan, Sámediggi ja Nordlándda Fylkkamánni searvan. Sámediggi addá maid stipeanddaid sidjiide geat váldet julev- ja lullisámegiela allaskuvladásis.

Sámediggi lea dán jagi maid álggahan rekrutterenkampánjja sámi oahpaheaddjeohppui. Dat lea deaŧalaš ja čájeha ahte sámi eiseválddit dáinna lágiin čielgasit deattuhit oahpaheaddjeoahpu mearkkašumi sámi servodahkii. Buoridan dihte rekruterema, de lea ulbmillaš ja systemáhtalaš bargu deaŧalaš ja nu maiddái ovttasbargu relevántta aktevrraid gaskkas. Dasa lassin berre rekrutterenvuođđu buoriduvvot. Dat mearkkaša ahte berre bargat dan ovdii ahte eanet nuorat čađahit joatkkaskuvlla mas lea sámegiella, vai leat gergosat čađahit oahpuid sámegillii.

Sámedikki mearkkašumit

Sámi guovlluid ássiidlohku ja álbmoga ahkečoahkkádus čuvvot seamma ovdáneami go mii muđui lea Norgga boaittobealbáikkiin. Ovdáneapmi váikkuha dasa galle sámegielat studeantta alit oahpuide sáhttet boahtit. Maiddái stáhta ovdalaš dáruiduhttinpolitihkka lea dagahan dán vuollegis rekrutterendási, erenoamážit sin logu geain lea sámegiella vuosttašgiellan.

Unnán sámegielat studeanttat, oahpaheaddjit ja dutkit lea Sámedikki oainnu mielde stáhta dáruiduhttinpolitihka boađus. Dan dihte berre ráđđehus, buoridan dihte dan politihka vahágahttimiid mat leat leamaš sámi giellaovdáneapmái, juolludit mearkkašahtti ruđaid stuorebuš áŋgiruššamii oažžun dihte eanebuid sámegielagin. Lea dárbu nannet stipeanddaid rekrutteren dihte eanebuid giella- ja oahpaheaddjeoahpuide. Lea maid vejolaš lágidit suohkaniidda ja eará bargosajiide vejolašvuođa juolludit lohkanlobiid oažžun dihte doarvái sámegielgelbbolašvuođa.

Sámedikki mielas lea giellaovdánahttin deaŧalaš buot servodagaid ovdánahttimii. Dan dihte lea sámi servodaga boahtteáigái mearrideaddjin ahte álggahuvvo mearkkašahtti našuvnnalaš áŋgiruššan oažžun dihte doarvái oahppan sámegielat bargiid. Ovdalaš dieđut ja bagadeamit giellaválljema birra lea okta fáktoriin mii dahká váhnemiidda vuođu válljet giela iežaset mánáide. Dakkár dilálašvuođain gos bearrašat barget fas váldit iežaset sámegiela atnui, de lea mearrideaddjin ahte mánáidgárddiin ja vuođđooahpahusas lea buorre kvalitehta.

Nu movt NAČ 2016: 18 Váibmogielas boahtá ovdán, de čájehit vásáhusat guovttegielagiid giellaovdánahttinbargguin ahte fertejit adnojuvvot gievrras giellamodeallat go galgá nannet minoritehtagiela oažžun dihte buriid bohtosiid giellaovdáneamis. Atnit gievrras giellamodeallaid sámegieloahpahusas mearkkaša ahte sámegiella galgá adnojuvvot buot oktavuođain ja leat váldo oahpahusgiellan. Sámediggi oaivvilda ahte dilit fertejit láhččojuvvot dainna lágiin ahte gievrras giellamodeallat mánáidgárddiin ja vuođđooahpahusas šaddet okta dain dábálaš metodain sámi giellaoahpahusas.

5 Dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusat sámi ássiide

Ráđđehus atná deaŧalažžan sihkkarastit dásseárvosaš dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusaid olles álbmogii, beroškeahttá geográfalaš, gielalaš ja kultuvrralaš duogážis. Sámediggi lea guovddáš gulahallanguoibmi stáhta, guovlulaš ja báikkálaš eiseválddiide geain lea ovddasvástádus bálvalusaid lágidit sámi álbmogii.

Ráđđehus lea bargagoahtán doaibmaplánain rasismma ja vealaheami vuostá čearddalašvuođa ja religiovnna dihte. Lea áigumuš almmuhit doaibmaplána 2019 čavčča mielde. Sámedikkis lea okta ovddasteaddji dán barggu referánsajoavkkus.

5.1 Dilálašvuođačilgehus – Dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusat sámiide

Sámelága § 3-5, viiddiduvvon vuoigatvuođa birra geavahit sámegiela dearvvašvuođa- ja fuolahussuorggis, nanne ahte juohkehaččas gii háliida sámegillii fuolahit iežas beroštumiid báikkálaš ja guovlulaš almmolaš dearvvašvuođa- ja sosiálaásahusain sámegiela hálddašanguovllus, lea vuoigatvuohta oažžut bálvalusaid sámegillii.

Dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvaluslága § 3-10 mielde galget suohkanat hálddašanguovllu siskkobealde earret eará fuolahit ahte sámi pasieanttaid dahje geavaheddjiid dárbbut oažžut heivehuvvon bálvalusaid deattuhuvvojit juo bálvalusa hábmemis. Dat guoská maiddái juohkehačča viiddiduvvon vuoigatvuhtii geavahit sámegiela dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas sámelága § 3-5 mielde.

Mearrádusas daddjo maiddái ahte suohkanat mat eai gula hálddašanguvlui, muhto main leat sámi ássit, galget gulahallat sámi geavaheddjiid ja pasieanttaid ovddasteddjiiguin go hábmejit suohkana dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa, vrd. § 3-10 vuosttaš, nuppi ja njealját lađđasa.

Dearvvašvuođadoaimmahatlága § 35 deattuha ahte guovlulaš dearvvašvuođadoaimmahagat galget fuolahit ahte ovttaskas pasieantta viiddiduvvon vuoigatvuohta gulahallat sámegillii spesialistadearvvašvuođabálvalusain vuhtii váldojuvvo, vrd. sámelága §§ 3-1 nr. 4 ja 3-5.

Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš lea čađahan álbmotiskkademiid SAMINOR 1 (2003–2004) ja SAMINOR 2 (2012–2014) báikkiin Davvi-Norggas gos leat sámi ja dáčča ássit (geahča kap. 2). Dáid guorahallamiid gávdnosat leat addán deaŧalaš ja dárbbašlaš dieđuid Davvi-Norgga sámi ja dáčča álbmoga dearvvašvuođadilálašvuođain. Plánejuvvo čađahuvvot stuorát álbmotiskkadeapmi SAMINOR 3 2020–2021.

Sámedikki mearkkašumit

Sámi pasieanttaid vuoigatvuohta geavahit sámegiela go gulahallet dearvvašvuođadoaimmahagaiguin lea bures regulerejuvvon našuvnnalaš lágaid bokte. Sámediggi deattuha ahte liikká eai beasa sámi pasieanttat eanas dikšodilálašvuođain gulahallat sámegillii. Lea ráddjejuvvon vejolašvuohta oažžut dulkka dahje ii oba leat ge vejolaš. Sámediggi deattuha ahte odne lea dušše ovtta buohcciviesus olles riikkas dulka fidnemis dábálaš bargoáiggis.

Spesialistadearvvašvuođabálvalusas leat fálaldagat sámi pasieanttaide bures ovdánan, earret eará SÁNAG ásaheami ja departemeantta jahkásaš doaibmagáibádusdokumeanttaid bokte mat sáddejuvvojit regiovnnalaš dearvvašvuođadoaimmahagaide. Vuođđodearvvašvuođadoaimmas gal baicca ii leat systemáhtalaččat bargojuvvon sámi pasieanttaid dearvvašvuođafálaldagaid buoridemiin.

5.1.1 Dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusfálaldat suohkaniin

Dábálaččat galget dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusat leat universálat. Dásseárvosaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid eaktun lea datte ahte sámi álbmot beassá gulahallat dearvvašvuođabargiiguin geat máhttet sámegiela ja geain lea sámi kulturgelbbolašvuohta. Diet lea vuosttažettiin vejolaš sámi guovddášguovlluin. Dearvvašvuođabálvalusas sáhttet čuožžilit gulahallanváttisvuođat go ovdamearkka dihte sámi vuorasolbmot buozanvuođa geažil, mii váikkuha vuoiŋŋamaččaid giellaguovddáža, leat manahan dárogielmáhtu. Leat ráhkaduvvon sátnegirjjit sin váste geat barget dearvvašvuođa- ja fuolahusdoaimmain, ja geat eai máhte sámegiela, vai álkibut sáhttet gulahallat vuorraset geavaheddjiiguin fuolahusbálvalusas. Dát sátnegirjjit gávdnojit sihke davvi-, julev- ja lullisámegillii.

Muhtin suohkanat leat ásahan sierra ortnegiid sámegielat dearvvašvuođa- ja fuolahusbargiid rekrutterema váste.

Norggas leat oktiibuot 20 ovdánahttinguovddáža buhcciidruovttuid ja ruovttubálvalusaid várás. Juohke fylkkas lea okta guovddáš ja dasa lassin lea Kárášjohkii ásahuvvon ovdánahttinguovddáš buhcciidruovttuid ja ruovttubálvalusaid várás main lea ovddasvástádus Finnmárkku sámi álbmoga ovddas.

Demeansaplána 2020 oktavuođas lea Boarásmuvvama ja dearvvašvuođa nationála gealboguovddáš, Dearvvašvuođadirektoráhta ovddas, ovdánahttán ja heivehan dieđuid ja reaidduid sin váste geain lea sámi giella- ja kulturduogáš. Lea earret eará ráhkaduvvon diehtojuohkinfilbma demeanssa birra davvisámegillii ja mas lea davvisámi kulturduogáš. Seammasullasaš filbma lea ráhkaduvvome mas lea julevsámi giella- ja kulturperspektiiva. Bálkášuvvon animašuvdnafilbma «Gii oaidná mu» lea ráhkaduvvon davvi- ja julevsámegillii, ja filbma galgá maiddái heivehuvvot lullisámegillii. Dasto leat davvisámegillii heivehuvvon kártenreaiddut maid bokte čielggada demeansadávdda, ja iešguđetge temá- ja diehtoárkkat earret eará gulahallama, vuoigatvuođaid ja válddivulošvuođa birra gávdnojit maiddái máŋgga sámegillii.

Dainna ulbmiliin ahte lasihit gelbbolašvuođa bargiid gaskkas geat fállet dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid sámi vuorrasiidda, lea Senter for omsorgsforskning Nord (Davvi fuolahusdutkama guovddáš) ovttasráđiid Nasjonal kompetansetjeneste for aldring og helse (Boarásmuvvama ja dearvvašvuođa nationála guovddážiin) ráhkadan temágihppaga dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid birra sámi vuorrasiidda.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi lea mearkkašan ahte dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas suohkaniin/regiovnnain gos lea sámi álbmot lea iešguđet meari dihtomielalašvuohta ja máhttu sámi pasieanttaid dárbbuid birra. Olu suohkanat eai leat ollenge dihtomielalaččat, ii ge doppe leat máhttu.

Sámediggi oaivvilda ahte almmolaš eiseválddit leat unnán várren ruđaid joatkit buriid ja heivehuvvon doaibmabijuid sámegillii mat maiddái leat kultuvrralaččat heivehuvvon. Kárášjoga buhcciidruoktu ja ruovttubálvalusaid ovdánahttinguovddáš, áidna guovddáš mii hukse ja gaskkusta sámi gelbbolašvuođa dikšo- ja fuolahusbálvalusas, lea seamma ekonomalaš dásis go riikka 19 eará ovdánahttinguovddáža. Eanas prošeavttat leat ruhtaduvvon Sámedikki doarjjaortnegiid bokte. Ovdánahttinguovddáš Kárášjogas lea ráddjejuvvon doaibmat Finnmárkku sápmelaččaid ovddas. Eará sápmelaččaide ii gávdno dákkár fálaldat.

5.1.2 Dearvvašvuođafálaldat spesialistadearvvašvuođabálvalusas

Buoridan dihte fálaldaga sámi pasieanttaide spesialistadearvvašvuođas čađahii Davvi Dearvvašvuohta dulkonprošeavtta spesialistadearvvašvuođabálvalusas 2013:s. Boađusin das lei ahte dál lea Davvi Dearvvašvuođa regiovnnalaš dearvvašvuođadoaimmahat (Davvi Dearvvašvuohta RHF) virgádan dulkkaid. Buot fástadoaktárat ja pasieanttat sáhttet ovddalgihtii diŋgot dulka. Guoskevaš suohkanat, sámi vuorrasiidráđđi ja eará geavaheaddjeorganisašuvnnat leat galleduvvon ja ožžon dieđuid fálaldaga birra.

Sámi našuvnnalaš gealbobálvalus – psyhkalaš dearvvašvuođasuddjen ja gárrendilledikšu (SÁNAG) fállá čielggadeami ja divššu mánáide, nuoraide ja rávisolbmuide. SÁNAG:s leat maiddái našuvnnalaš gealbobálvalusdoaimmat iežaset suorggis, ja mihttun lea ahte sámi álbmogis galgá leat dásseárvosaš fálaldat psyhkalaš dearvvašvuođa- ja gárrendillesuddjemis. SÁNAG lágida oahpahusa ja kurssaid dearvvašvuođa- ja fuolahusbargiide.

Nationála dearvvašvuođa- ja buohcciviessoplána 2016–2019 čuovvoleapmin lea Davvi Dearvvašvuohta RHF álggahan spesialistadearvvašvuođabálvalusaid strategalaš viidásetovddideami sámi álbmoga várás. Sámediggi lea ovddastuvvon dien barggus.

Sámi dearvvašvuođapárka, gosa čohkkejuvvojit spesialiserejuvvon dearvvašvuođabálvalusat sámi álbmoga várás, lea huksejuvvome Kárášjohkii, ja galgá gárvánit 2019 mielde. Sámi dearvvašvuođapárka galgá addit spesialistadearvvašvuođafálaldagaid somahtihka, psyhkalaš dearvvašvuođasuddjema ja gárrendilledivššu dáfus. Prošeakta galgá leat mielde fuolaheame sámi álbmogii dásseárvosaš spesialistadearvvašvuođabálvalusa mii lea heivehuvvon sámi pasieanttaid gielalaš ja kultuvrralaš duogážii.

Sámedikki mearkkašumit

Psyhkalaš spesialistadearvvašvuođafálaldagat ja gárrenmirkodikšu sámi pasieanttaide leat bures ovdánan. Guovddáš eiseválddit leat ásahan sierra dikšoinstitušuvnna sámi pasieanttaide Norggas.

Sámediggi muittuha ahte sámegillii leat unnán dikšofálaldat somáhtalaš spesialistadearvvašvuođafálaldagas sámi pasieanttaide, ja maiddái unnán mii lea kultuvrralaččat heivehuvvon sápmelaččaide. Dat guoská erenoamážit fágasurggiide ja doaimmaide gos gulahallan lea guovddáš oassi divššus ja gos divššu lihkostuvvan lea dan duohken ahte pasieanta beassá iežas gillii gulahallat divššus. Das oaivvildit earret eará dikšofálaldagaid geriatriija hárrái; pasieanttaid geain leat kognitiiva dávddat, demeansa, kronihkalaš dávddat, ja mánáiddávddat. Sámediggi ohcala eambbo fokusa gielalaččat ja kultuvrralaččat heivehuvvon somáhtalaš dávddaid dikšofálaldagaide.

5.2 Hástalusat ovddos guvlui – dearvvašvuođa- ja fuolahusfálaldat

Sámi álbmot sáhttá váttisvuođaid deaividit dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid oktavuođas. Giellahehttehusat sáhttet dagahit váttisvuođaid sihke iskkademiid, diagnosabidjama ja divššu hárrái, mii fas sáhttá dagahit pasieantasihkarvuođa ovdii. Dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas váilu máhttu sámi álbmoga kultuvrras ja das movt sii jurddašit buozanvuođa ja dikšunvejolašvuođaid birra. Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš ásahuvvui 2001:s dan dihte go Norgga eiseválddiin ja dearvvašvuođabargiin lea váilevaš gelbbolašvuohta buozanvuođaid birra sámi álbmogis. Guovddáš lea Romssa universitehta – Norgga árktalaš universitehta (UiT) vuollásaš, ja oažžu jahkásaš juolludeami.

Eaktun dasa ahte sáhttit fállat dásseárvosaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid lea ahte sámi álbmot deaivida dearvvašvuođabargiid geain lea giella- ja kulturgelbbolašvuohta. Dan dáfus leat hástalusat erenoamážit fástadoavtterortnega kapasitehta ja rekrutterema dáfus. Ráđđehus lea álggahan máŋga doaimma rekrutterema buorideami hárrái.

Bergen universitehta (UiB) ja Romssa universitehta (UiT) medisiidnaoahpuide lea sierra earri, man ulbmilin lea oahpahit ja rekrutteret eambbo sámi doaktáriid. 2019:s lea juollduvvon ruhta ođđa sámi buohccidivššárohppui (geahča kapihttala 4.3.3).

Dutkan fuolahusbálvalusaid hárrái lea lassánan maŋemus jagiid, muhto lea ain unnán. Senter for omsorgsforskning (Fuolahusdutkama guovddáš), mii lea bajáshuksejuvvome, lea ožžon doaibman čohkket, buvttadit, ja gaskkustit dieđuid ja máhtu fuolahusa ja fuolahusbarggu birra. Guovddáža bargui gullá maiddái geahčadit buot geavaheaddjejoavkkuid, buot agiid, duogážiid jna. dáfus. Leat vihtta guovddáža mat oktii dahket našuvnnalaš fierpmádaga. Guovddáš mii lea UiT ja Nord Universitehtas čuovvu Buhcciidruovttuid ja ruovttubálvalusaid ovdánahttinguovddáža sámi álbmoga várás Finnmárkkus.

Sámedikki mearkkašumit

Dárbbašuvvo eambbo diehtu bálvalusfálaldaga birra sámi álbmogii. Sámediggi oaivvilda ahte erenoamážit dárbbašuvvo gelbbolašvuohta das movt sámi pasieanttaid vuoigatvuohta dásseárvosaš dearvvašvuođabálvalussii áimmahuššojuvvo suohkaniin gos leat sámi ássit. Sámediggi oaivvilda ahte berre ráhkaduvvot vuđolaš ja systemáhtalaš bajilgovva das movt sámi pasieanttaid vuoigatvuohta dásseárvosaš dearvvašvuođabálvalussii fuolahuvvo ovttaskas suohkaniin. Diekkár bajilgovva attášii buori vuođu sámi geavaheddjiid vuoigatvuođaid sihkkarastima viidáset bargui.

Sámediggi ohcala ođđa konkrehta doaibmaplána dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid birra sámi álbmogii. Diekkár plána ferte ovdánahttojuvvot lagas ovttasbarggus sámi dearvvašvuođafágabirrasiiguin ja Sámedikkiin.

Sámediggi deattuha ahte fágabirrasiin, mat galget ovdánahttit máhtu dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusa geavaheapmái sámi pasieanttaid guovdu, ferte leat vuođđomáhttu sámegiela, kultuvrra ja servodateallima birra. Sámediggi oaivvilda ahte nu ii leat odne. Erenoamážit guoská dat fuolahusdutkamii mii guoská sámi pasieanttaide ja geavaheddjiide. Danne oaivvilda Sámediggi ahte berre árvvoštallojuvvot sirdit ovddasvástádusa sámi dearvvašvuhtii gullevaš fuolahusdutkama ja bálvalusaid ovddideami hárrái daidda sámi fága- ja dutkanbirrasiidda mat juo gávdnojit.

Sámediggi oaivvilda ahte suohkaniid váilevaš gelbbolašvuohta sámegielas ja sámi kultuvrras lea hástalussan. Sámedikki oainnu mielde hehtte dat min olaheamis dásseárvosaš dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusa sámi álbmogii. Sámediggi oaivvilda ahte sámegielmáhttu ja kulturmáhttu ferte leat buorebut olámuttos suohkaniid dearvvašvuođa- ja fuolahusdoaimmain, dan bokte ahte dat lea mielde suohkaniid dearvvašvuođa- ja fuolahusplánain, ja buot bálvalusaid doaimmaheamis. Máhttu ferte institušonaliserejuvvot, ii ge galgga leat ovttaskas mielbargiid beroštumi duohken heivehit dilálašvuođaid sámi pasieanttaide. Sámediggi oaivvilda ahte diet maŋit dávjá dáhpáhuvvá. Sámediggi oaivvilda ahte máhtu institušonaliseren livččii mielde nanneme maiddái sámi pasieanttaid riektesuodjalusa. Gelbbolašvuohta ja máhttu sámegielas ja sámegiela birra unnidivččii boasttodiagnosaid ja boasttodivššu riskka.

Sámediggi atná deaŧalažžan ahte maiddái dearvvašvuođastašuvnnain galgá leat gelbbolašvuohta sámi kultuvrras ja sámegielmáhttu. Dat sihkkarasttášii Sámedikki mielas dásseárvosaš dearvvašvuođafálaldaga sámi mánáide, ja dagašii ahte dearvvašvuođastašuvnnat árvvoštalaše sámi mánáid giellaovdáneami rievttes premissaid vuođul. Sámedikki oainnu mielde ferte sámegielat mánáid giellaovdáneami árvvoštallamis deattuhuvvot ahte olu dáin mánáin máhttet skuvlii álgima áigge sámegiela buorebut go dárogiela. Sámediggi dáhttu ahte biddjo erenoamáš fokus sámi mánáid giellaovddideapmái njuoratmáná agis juo, danne go das lea nu stuora mearkkašupmi mánáid viidáset ovdáneapmái ja oahppamii. Lea stuora várra addit boasttodiagnosaid go dearvvašvuođabargit eai máhte gulahallat mánáiguin maid iskkadit.

Sámediggi oaivvilda ahte lea leamaš buorre ovdáneapmi bálvalusaid hárrái sámi pasieanttaide psyhkalaš dearvvašvuođa ja gárrendili dikšumis spesialistadearvvašvuođabálvalusas. Sámi spesialistadearvvašvuođabálvalusa organisatuvrralaš ja ekonomalaš čanastupmi lea hástalus mii ráddje vejolašvuođa ovdánahttit fálaldagaid sámi pasieanttaide.

Sámediggi oaidná hástalussan ahte lea váilevaš sámi mielváikkuheapmi fálaldagaid hárrái sámi pasieanttaide. Danne lea Sámediggi duhtavaš go Davvi dearvvašvuohta RHF lea álggahan barggu strategalaččat viidáseappot ovdánahttit spesialistadearvvašvuođabálvalusaid sámi álbmogii, Našuvnnalaš dearvvašvuođa- ja buohcciviessoplána 2016–2019 čuovvoleapmin.

5.3 Mánáidsuodjalus

5.3.1 Dilálašvuođačilgehus – mánáidsuodjalus

Sámi mánáin lea vuoigatvuohta bajásšaddat birrasiin gos sin čearddalaš, gielalaš ja kultuvrralaš gullevašvuohta deattuhuvvo ja oažžu doarvái saji. Dat vuoigatvuođat lea nannejuvvon našuvnnalaš lágain ja soahpamušain. Mánáidkonvenšuvnna 30. artihkkala mielde ii galgga mánáin, mat gullet čearddalaš, oskkoldatlaš dahje gielalaš unnitloguide, rivvejuvvot vuoigatvuohta iežaset kultuvrii, gillii ja oskui ovttas earáiguin geat gullet seamma jovkui. Dasto daddjo mánáidkonvenšuvnna 20. artihkkalis ahte go mánnái válljejuvvojit molssaevttolaš fuolahusvuogit, de galgá čearddalaš, kultuvrralaš ja gielalaš duogáš vuhtii váldojuvvot. Dat guoská maiddái biebmoruovttuid ja mánáidsuodjalusásahusaid válljemii.

Mánáidsuodjalusláhkalávdegoddi ovddidii ođđa mánáidsuodjaluslága evttohusa NOU 2016: 16 Ny barnevernslov – Sikring av barnets rett til omsorg og beskyttelse (Ođđa mánáidsuodjalusláhka – Sihkkarastit máná vuoigatvuođa fuolahussii ja suodjaleapmái). Oasit evttohusas leat čuovvoluvvon dan bokte ahte otná mánáidsuodjalusláhka lea rievdaduvvon, vrd. Prop. 169 L (2016–2017). Rievdadeamit leat fámus suoidnemánu 1. beaivvi 2018 rájes. Rievdadeamit galget oktiibuot duddjot dan ovdii ahte sámi mánáid giella ja kultuvra vuhtii váldojuvvo.

Mánáid-, nuoraid- ja bearašdirektoráhtta (dárogillii oaniduvvon Bufdir) lea ásaheame eambbo oahpahusfálaldagaid mánáidsuodjalusa bargui mánáiguin ja bearrašiiguin main lea minoritehta- ja álgoálbmotduogáš. Ulbmilin lea ahte fálaldat galgá leat sajis 2019 mielde. Galgá maiddái ásahuvvot ođđa viidásetoahppofálaldat nannet mánáidsuodjalusa gelbbolašvuođa bargat bearrašiiguin main lea minoritehtaduogáš. Gelbbolašvuohta sámiid ja našuvnnalaš minoritehtaid birra galgá leat oassin oahppofálaldagas. Viidásetoahppu addá 30 oahppočuoggá ja álgá 2019 čavčča. Galgá maiddái ovdánahttojuvvot oahpahusfálaldat mánáidsuodjalusa bargui mánáiguin ja bearrašiiguin main lea minoritehta- ja álgoálbmotduogáš, jurddašuvvon erenoamážit bargiide stáhtalaš biebmoruovttuin ja stáhtalaš/priváhta institušuvnnain. Fálaldat galgá leat sajis 2019 mielde.

Viidáseappot galgá čielggaduvvot ollislaš modealla mánáidsuodjalusa bargui mánáiguin geat leat biebmoruovttuin ja geain lea minoritehta- ja álgoálbmotduogáš. Dat galgá maiddái sisttisdoallat plána mas leat árvaluvvon doaimmat vai ávžžuhuvvon bargovuogit ja doaimmat implementerejuvvojit suohkanlaš ja stáhtalaš mánáidsuodjalussii, vrd. ráđđehusa integrerenstrategiija. Biebmoruovttuid rekrutteren lea juoga man Bufdir lea vuoruhan máŋga jagi, ja lea erenoamážit deattuhuvvon ahte berre ohcat biebmoruovttuid fulkkiid gaskkas ja lagas fierpmádagain.

5.3.2 Hástalusat ovddos guvlui – mánáidsuodjalus

Iskkadeapmi man Mánáid ja nuoraid regiovnnalaš máhttoguovddáš (dárogillii oaniduvvon RKBU) – Davvi, čađahii Bufdir ovddas čájeha ahte mánáidsuodjalusa vuogádagas ii leat doarvái máhttu sámi mánáid álgoálbmotvuoigatvuođaid birra. Seammás lea unnán máhttu sámegiela ja sámi kultuvrra birra mánáidsuodjalusa buot dásiin. Dat guoská eanas suohkaniidda. Máhttováili dagaha unnit gelbbolašvuođa fuomášit ja árvvoštallat sámi mánáid dárbbuid.

Go sámi mánát leat mánáidsuodjalusa fuolahusas de ii registrerejuvvo sin čearddalaš, gielalaš ja kultuvrralaš duogáš. Dat dagaha ahte mis ii leat diehtu dieid mánáid eallindilálašvuođaid birra, man muddui sin giella- ja kulturvuoigatvuođat doahttaluvvojit, dahje movt almmolaš fuolahus lea čuohcan sin dearvvašvuhtii ja eallineavttuide. Sámi mánáid váilevaš identifiseren dagaha maiddái ahte bearráigeahččoeiseválddiin ii leat vejolašvuohta bearráigeahččat movt sámi mánáid vuoigatvuođat leat čuvvojuvvon.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi lea ožžon dihtosii váhnemiin ja fágaolbmuin ahte lea hástaleaddjin olahit ipmárdusa sámi mánáid vuoigatvuođaid ja dárbbuid hárrái buot surggiin mánáidsuodjalusbálvalusas. Sámediggi lea danne mielas dasa go Bufdir dál lea ovdánahttime eambbo oahpahusfálaldagaid. Sámediggi deattuha ahte lea deaŧalaš ahte oahpahusfálaldagat ovdánahttojuvvojit lagas ovttasbarggus sámi fágaolbmuiguin ja ahte buohkat geat barget mánáidsuodjalusain váldet dien oahpu vai sihkkarastojuvvo ahte sámi mánáid dárbbut go leat mánáidsuodjalusa fuolahusas ipmirduvvojit ja implementerejuvvojit.

Sámediggi oaivvilda ahte lea dárbbašlaš ovdánahttit sierra vuogádagaid sámi mánáid várás geat leat mánáidsuodjalusa fuolahusas. Dasa leat máŋga ákka. Earret eará čájeha mánáidsuodjalusásahusaid dutkan ahte doppe leat oallugiin psyhkalaš gillámušat, ja lea ágga navdit ahte dat maiddái guoská sámi mánáide. Sámediggi vuorjašuvvá mánáid vuoigatvuođa hárrái oažžut veahkkefálaldagaid mat leat heivehuvvon mánáid giella- ja kulturduogážii. Sámediggi lea danne mielas dasa go galgá čielggaduvvot ollislaš modealla mánáidsuodjalusa bargui minoritehta- ja álgoálbmotduogážiin biebmoruovttuin. Lea deaŧalaš ahte fágaolbmot geain lea sámi giella- ja kulturduogáš váldojuvvojit mielde dien bargui vai sihkkarastojuvvo ahte modeallat leat heivehuvvon sámi mánáid dárbbuide.

5.4 Veahkaváldi ja rihkkumat sámi servodagain

5.4.1 Dilálašvuođačilgehus – veahkaváldi ja rihkkumat sámi servodagain

Stuora veahkaválddálašvuođalogut lagas oktavuođain mat leat beaggán sámi guovlluin leat vel čielgaseappot boahtán ovdan maŋemus jagiid. Plánas Opptrappingsplanen mot vold og overgrep (2017–2021) (Plána veahkaválddi ja rihkkumiid vuostá 2017–2021) čujuhii ráđđehus daid erenoamáš veahkaválde-hástalusaide mat sámi álbmogis leat. Máŋga doaimma plánas leat relevánttat sámi álbmogii, earret eará dat maid ulbmil lea dutkama olis háhkat eambbo dieđuid veahkaválddi ja rihkkumiid birra sámi guovlluin, ja lágidit dieid dieđuid olámuddui buohkaide, ja jorgalahttit daid eambbo relevánta gielaide.

2016: ja 2017:s almmustuvve maiddái olu veahkaváldeáššit Divttasvuonas. Dasa lassin lea ON álgoálbmotvuoigatvuođaid spesiálaraportevra 2015:s čađahan máilmmiviidosaš guorahallama álgoálgoálbmogiid olmmošvuoigatvuođalaš dilálašvuođaid hárrái. Su konklušuvdna lei ahte álgoálbmogiin lea erenoamáš stuora riska vásihit veahkaválddi ja rihkkumiid.

2018:s almmuhii Norgga našuvnnalaš olmmošvuoigatvuođaásahus (NIM) temáraportta veahkaválddi ja rihkkumiid birra sámi servodagain, gos olmmošvuoigatvuođalaš bealit čuvgejuvvojedje. NIM čujuha daidda olmmošvuoigatvuođalaš geatnegasvuođaide mat Norggas leat hehttet, eastadit ja dutkat veahkaválddálašvuođa sámi servodagain. Dutkan man Astrid Eriksen čađahii 2017:s čájehii ahte sámi olbmot dieđihit eambbo riskka vásihit veahkaválddi go álbmot muđui. 49 proseantta sámi nissoniin vástidedje ahte sii leat vásihan rumašlaš, psyhkalaš dahje seksuála veahkaválddi iežaset eallenagis.

5.4.2 Hástalusat ovddos guvlui – veahkaváldi ja rihkkumat sámi servodagain

Justiisa- ja gearggusvuođadepartemeantta ja Sámedikki gohččuma mielde ráhkadii Veahkaválddi ja traumáhtalaš streassa našuvnnalaš gealboguovddáš (NKVTS) 2017:s raportta mii erenoamážit guoskkaha veahkaválddi lagas oktavuođain sámi servodagain. Guorahallamis čujuhuvvo erenoamáš hástalussan earret eará ahte veahkkedoaimmain ja politiijain ii leat sámegielmáhttu ja sámi kulturmáhttu.

Dáruiduhttináiggi assimileren dahká ahte oallugiin ii leat vel odne ge luohttámuš eiseválddiide. Veahkaválddi hárrái lea olu jávohisvuohta ja dat lea oallugiidda ain tabuášši, mii dahká váttisin dieđihit ja váidit, ja hehtte ain oallugiid muitaleamis veahkaválddi birra. NKVTS guorahallama čuovvoleapmin lea Justiisa- ja gearggusvuođadepartemeanta addán doarjaga NKVTS:ii viidáseappot dutkat veahkaválddi lagas oktavuođain sámi servodagain. Dát lea ovdaprošeaktan stuorát dutkamii dutkanprográmma ođđa prográmmaáigodagas, mas dutket veahkaválddi lagas oktavuođain (2019–2024).

Justiisa- ja gearggusvuođadepartemeanta lea maiddái ovttas Sámedikkiin vuolggahan barggu man ulbmil lea eastadit veahkaválddi lagas oktavuođain sámi servodagain. 2018:s oaččui Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi (NBR) 1,1 miljovnna ruvnno doarjjan prošektii «Mot til handling» (Duostat dahkat juoidá). Prošeavtta ulbmil lea eastadit veahkaválddi lagas oktavuođain boazodoalus ja galgá čađahuvvot ovttasbarggu bokte earret eará Finnmárkku politiijaguovlluin, Sámi našuvnnalaš gealbobálvalusain – psyhkalaš dearvvašvuođasuddjen ja gárrendilledivššuin (SÁNÁG) ja NKVTS. 2019:s lea várrejuvvon vel 1,2 miljovnna ruvnno eastadandoaimmaide sámi servodagain. Mearriduvvo ovttasráđiid Sámedikkiin guđet konkrehta doaimmat dat galget čađahuvvot.

Lea álggahuvvon bargu nannet sámegiela áššiin main sámi mánát leat gillán veahkaválddi, illásteami dahje rihkkuma. Stáhta mánáidviessu Romssas lea dan oktavuođas ožžon ovddasvástádusa, ja lea nannen bargoveaga sámegielat psykologa virgádemiin. Njukčamánus 2018 rabai Stáhta mánáidviessu Romssas vuollásaš ossodaga Girkonjárgii.

Máŋggaid jagiid lea juolluduvvon ruhta daidda politiijaguovlluide main leat suohkanat sámegiela hálddašanguovllu siskkobealde. 2019:s lei várrejuvvon 400 000 ruvnno. Ulbmilin lea movttiidahttit politiijaguovlluid gos lea sámi ássan, háhkat eambbo máhtu sámegielas ja sámi kultuvrras.

Nordlándda politiijaguovlu lea 2016–2017 vuđolaččat dutkan Divttasvuona-áššiid. Lea ásahuvvon stivrenjoavku man Nordlándda Fylkkamánni jođiha ja mas Divttasvuona ja Hábmera suohkanat, Nordlándda politiijaguovlu ja Árran julevsámi guovddáš leat mielde. Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta lea juolludan oktiibuot 9,9 miljovnna ruvnno 2020 rádjái, rohcošanáššiid čuovvoleapmái, mas 2,4 miljovnna ruvnno galgá mannat prošektii man ulbmil lea luohttámušhuksen.

Buot suohkaniin lea heahteguovddášlága mielde geatnegasvuohta fuolahit heahteguovddášfálaldaga nissonolbmuide, dievdoolbmuide ja mánáide geat leat vásihan veahkaválddi dahje nihttimiid lagas oktavuođain. Heahteguovddášfálaldat galgá leat oadjebas, gaskaboddosaš ja nuvttá fálaldat olbmuide geat leat vásihan veahkaválddi lagas oktavuođain. Finnmárkku Fylkkamánni fuomášii 2017:s máŋga váilevuođa sámi inceasta- ja heahteguovddážis Kárášjogas. Bufdir bargá dan ovdii ahte nannet ja ovdánahttit inceasta- ja heahteguovddášfálaldaga Kárášjogas sihkkarastin dihte dásseárvosaš fálaldaga sámi álbmogii.

Kulturdepartemeanta ja Sámediggi leat ovttas árvalan čađahit konferánssa veahkaválddi birra sámi servodagain mii lea jurddašuvvon čađahuvvot 2019 čavčča. Konferánsii čohkkejuvvojit fágabirrasat ja eará bealálaččat, doppe guorahallojuvvojit vuogit eastadit veahkaválddi sámi servodagain ja doppe čujuhuvvojit buorit ovdamearkkat dasa movt sáhttá bargat.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi deattuha ahte leat olu hástalusat čadnon dasa maid veahkaváldi sámi servodagain mielddisbuktá. Sámediggi oaivvilda ahte deaŧaleamos dál lea ahte ráhkaduvvošii doaibmaplána veahkaválddi vuostá, mas sámi perspektiiva lea mielde. Sámediggi lea dan evttohan ráđđehussii máŋgga geardde. Norga lea ožžon njealji iešguđetge ON-lávdegottis ávžžuhusaid ráhkadit doaibmaplána veahkaválddi vuostá sámi servodagain. Sámediggi oaivvilda ahte ollislaš ja koordinerejuvvon ražasteapmi livččii buoret ja beaktileabbo go bieđgguid koordinerekeahtes bargu.

6 Ovttadássásašvuohta

6.1 LHBTI (lesbbat, bifiilat, homofiilat, trans- dahje intersohkabealli)

6.1.1 Dilálašvuođačilgehus – LHBTI

Dutkanvuođđudus Fafo almmuhii 2009:s raporta Lesbiske og homofile i Sápmi (Lesbbat ja homofiilat Sámis). Dat čájeha earret eará ahte olu sámi lesbbat ja homofiilat vásihit vealaheami ja olggušteami. Seammás leat maiddái máŋggas rápmásat dainna go leat sihke sápmelaččat ja lesbbat dahje homofiilat. Raportta olis lea lassánan dihtomielalašvuohta ja eambbo rabasvuohta dáid temáid hárrái sámi birrasiin, ja nu maiddái Sámedikkis.

Fafo-dutkit Grønningsæter ja Nusland gávnnaheigga njeallje oktasašvuođa go jearahalaiga lesbbaid ja homofiilaid sámi servodagain. Jávohisvuohta homoseksualitehta birra, čiekŋalis oskkučanastagat, identitehta ja gullevašvuohta máŋgga minoritehtii, ja hilgun ja sosiála olggušteapmi ledje áššit maid máŋga informántta namuhedje. Løvolda mastergrádačálus 2014:s čujuha ahte leastadianismma nanu sajádat, erenoamáš garra heteronormativitehta, ja ii-konfronterejeaddji kultuvra sáhttet leat jávohisvuođa sivvan.

2016:s ovddidii ráđđehus sierra doaibmaplána (2017–2020) vealaheami birra seksuála soju, sohkabealidentitehta ja sohkabealmearkkaid geažil. Okta doaibma dán plánas lea ovttasbargu relevánta departemeanttaid, Sámedikki ja sámi institušuvnnaid gaskka dainna ulbmiliin ahte joatkit ja ovdánahttit doaimmaid mat sáhttet dagahit eambbo rabasvuođa ja inkluderema. Dokumeanttat ja reaiddut mat suohkaniid ja bargoeallima várás ovdánahttojuvvot plána olis, jorgaluvvojit ovtta sámegillii.

6.1.2 Hástalusat ovddos guvlui – LHBTI

Dás duohko lea deaŧalaš olahit eambbo rabasvuođa ja dohkkeheami iešguđetlágan seksuála sojuid ja sohkabealidentitehtaid ja sohkabealovdanbuktimiid hárrái guottuidhuksejeaddji barggu bokte. Sámi servodagain lea unnán diehtu iešguđetlágan seksuála sojuid, sohkabealidentitehtaid ja sohkabealovdanbuktimiid birra.

Lea hui dárbbašlaš ásahit eambbo arenaid mat sáhttet áimmahuššat LHBTI-olbmuid vuoigatvuođaid sámi servodagain. Odne eai gávdno sierra organisašuvnnat mat barget dainna, muhto juohke jagi lágiduvvo Sápmi Pride, mii lea deaŧalaš lágideapmi čalmmustahttin várás LHBTI-olbmuid sámi servodagain. Sápmi Pride lea sámi festivála mii 2014 rájes lea lágiduvvon jahkásaččat sámi guovllus, ja sirdašuvvá Norgga, Ruoŧa ja Suoma gaskka. Festivála lea deaŧalaš gávnnadanbáikin. Gávdnojit maiddái guokte sámi Facebook-siiddu mat gieđahallet áigeguovdilis áššiid ja almmuhit doaluid ja lágidemiid gos sámi LHBTI-olbmot leat guovddážis – Sápmi Pride ja Queering Sápmi.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggeráđis leat buorit vásáhusat Sámedikki ovttadássásašvuođa-doaibmaplánain 2009–2013 ja sámediggeráđi ovttadássásašvuođačilgehusain 2012. Ovttadássásašvuođabargu riikkaidgaskasaš arenas galgá maid jotkojuvvot. Sámediggeráđđi árvala čilgehusa čuovvoleapmin ráhkadit sierra sámediggedieđáhusa ovttadássásašvuođa birra, mas seksuála sodju ja sohkabealidentitehta lea okta áŋgiruššansuorgin. Sámediggi oaivvilda danne ahte dárbbašuvvojit eambbo doaimmat fuolahan dihte LHBTI-olbmuid sámi servodagain.

6.2 Sápmelaččat geain leat doaibmahehttehusat

Bufdir lea vuolggahan stuora davviriikkalaš dutkanprošeavtta daid sápmelaččaid eallineavttuid hárrái geain leat doaibmahehttehusat. Dan olis lea gávnnahuvvon ahte sii sáhttet vásihit hástalusaid veahkkedoaibmaásahusaid hárrái. Gártá hástalussan go doppe váilu kulturáddejupmi ja dieđut sámegillii. Erenoamážit sámi nissonolbmot geain leat doaibmahehttehusat, vásihit stuora hástalusaid.

Dán prošeavtta bokte lea ásahuvvon gávnnadanbáiki dutkanbirrasiidda gos Norgga, Ruoŧa ja Suoma dutkit sáhttet máhtu ja vásáhusaid juogadit ja lonohallat.

Ráđđehus lea ráhkadeame stuoradiggedieđáhusa doaimmashehttejuvvon olbmuid vuoigatvuođaid birra mii almmuhuvvo 2020 giđa. Dieđáhusbarggu oktavuođas gulahallá ráđđehus Sámedikkiin.

7 Sámi dáidda ja kultuvra

7.1 Dilálašvuođačilgehus – sámi dáidda ja kultuvra

Sámi dáiddárat ja artisttat leat guhká juo vásihan stuora beroštumi ja leat searvan riikkaidgaskasaš ovttasbargoprošeavttaide. Sámi dáidda ja sámi dáiddárat leat maŋemus jagiid vásihan ahte beroštupmi sin dáidagii ja dan rámideapmi lea lassánan maiddái olgoriikkain.

Ráđđehus lágida dilálašvuođaid dasa ahte Sámediggi sáhttá čađahit iešheanalaš kulturpolitihka stáhtabušeahta juolludemiid siskkobealde. Sámedikkis ii leat liikká akto ovddasvástádus ovdánahttit sámi dáidaga ja kultuvrra. Dat lea maiddái našuvnnalaš kulturpolitihka ovddasvástádus, ja buot almmolaš hálddašandásiid ja kultureallima bealálaččaid ovddasvástádus. Lassin daid juolludemiide mat Sámediggi oažžu ja juohká viidáseappot sámi kulturdoaimmaide, addojuvvo maiddái stáhtadoarjja máŋgga doibmii sámi kultursuorggis. Stáhta doarju sámi kulturvisttiid huksema investerendoarjagiid ja stáhtalaš huksendoaimmaid bokte. Stuoradiggedieđáhusas Meld. St. (2018–2019) Kulturens kraft – Kulturpolitikk for framtida (Kultuvrra fápmu – Boahtteáiggi kulturpolitihkka) čujuha Kulturdepartemeanta ahte dáidda ja kultuvra lea buoremus vuođđu hukset ja bisuhit olbmuid ja álbmotjoavkkuid gaskasaš gulahallama.

Sámedikki iežas kulturáŋgiruššama bajitdási mihttu lea ealli ja girjás sámi dáidda- ja kultureallin mas lea buorre kvalitehta ja lea olámuttos buohkaide. Sámediggi lágida dilálašvuođaid sámi dáiddáriidda ja nanne sámi kulturásahusaid, ja doarju máŋggabealat sámi dáidda- ja kulturdoaimmaid. Sámedikki bargu buktá buriid bohtosiid.

Stuoradiggi lea bidjan vuođu dasa ahte sápmelaččat ja našuvnnalaš minoritehtat galget vuoru-huvvot go Norga implementere UNESCO golggotmánu 17. beaivvi 2003 konvenšuvnna immateriála kulturárbbi suodjaleami birra. Konvenšuvnna implementeren našuvnnalaš dásis lea Norgga kulturráđi ovddasvástádus. Kulturráđis lea lagas gulahallan Sámedikkiin ja sámi dáiddár- ja kulturbealálaččaiguin, maiddái davviriikkalaš dásis.

7.1.1 Sámi kulturlávddit

Sámi kulturásahusat, ovttas kulturviesuiguin ja giellaguovddážiiguin, leat sámi dáidaga, kultuvrra ja kulturárbbi buvttadeami, dokumenterema, suodjaleami ja čájeheami infrastruktuvran. Kulturásahusat huksejit maiddái fierpmádagaid ovttas sihke sisriikkalaš ja olgoriikkalaš birrasiiguin. Sámi ámmátkulturásahusaid haga ii livčče mis nu virkos sámi dáiddaeallin.

Ráđđehus, Sámediggi ja iešguđet lullisámi bealálaččat leat maŋemus jagiid bargan oažžut áigái ođđa vistti Snoasai, lullisámi museai ja kulturguovddážii Saemien Sijte. 2019 stáhtabušeahta gieđahallama oktavuođas doarjjui Stuoradiggi ráđđehusa evttohusa addit álggahandoarjaga 2019:s Saemien Sijte ođđa vistti huksemii. Prošeavtta ulbmilin lea ásahit Saemien Sijtii doaibmi lanjaid ja olgobirrasa nu ahte musea sáhttá hálddašit, gaskkustit, dutkat ja ođasmahttit lullisámi identitehta, giela ja kulturárbbi, leat arenan ja gávnnadanbáikin, doaibmat sámi dutkan- ja gaskkustanásahussan ja addit almmolašvuhtii ja gallededdjiide eambbo máhtu ja ipmárdusa lullisámi historjjás, kultuvrras ja leahkimis.

Beaivváš Sámi Našunálateáhteris lea viiddis servodatovddasvástádus áimmahuššat sámegiela ja gaskkustit sámi kultuvrra, maiddái johtti teáhterin sihke Norggas ja eará riikkain. Odne eai leat teáhteris lanjat mat devdet sin dárbbuid, ja mat attáše sidjiide vejolašvuođa deavdit sin servodatgeatnegasvuođa našunálateáhterin, sámi ja eará gehččiid guovdu. Ráđđehus ja Sámediggi atnet deaŧalažžan ásahit teáhterii ođđa lanjaid. Geassemánus 2018 mearridii ráđđehus viidáseappot plánet huksema dan vuođul ahte Beaivváš Sámi Našunálateáhter ja Sámi joatkkaskuvla ja boazodoalloskuvla huksejit oktasaš vistti. 2019:s áigu Statsbygg, Máhttodepartemeantta ja Kulturdepartemeantta gohččuma mielde čielggadit oktasašvistti huksema vejolašvuođaid.

Ráđđehus áigu guorahallat sámi museaid dilálašvuođa, museaođastusa olis, museadieđáhusas man lea áigumuš ovddidit jahkemolsuma 2020/2021 áigge. Proseassaáigodagas gulahallat mii Sámedikkiin guoskevaš áššiid hárrái, ja sámi museat bovdejuvvojit dialogačoahkkimiidda ja gulahallamiidda seamma ládje go eará museat.

Sámedikki mearkkašumit

Sámedikkis lea 2002 rájes leamaš hálddašanovddasvástádus guđa konsoliderejuvvon sámi musea hárrái. Sámediggi oaivvilda ahte diet museat eai leat ožžon dan ekonomalaš loktema mii lei museaođastusa čađaheami eaktun. Regiovnnalaš ja suohkanlaš dássi lea dasa lassin unnán ja iešguđet muddui váldán ovddasvástádusa stáhta ja Sámedikki, fylkkagieldda ja gieldda oktasaš ruhtadeamis sámi museaid doaibmadoarjaga dáfus.

Sámediggi lea máŋga jagi bargan oažžut áigái sámi dáiddamusea mii sáhttá vurkkodit, suodjalit ja gaskkustit sámi dáiddačoakkáldaga. Statsbygg lea Sámedikki ovddas ráhkadan huksenprográmma man mielde sámi dáiddamusea čadnojuvvo RiddoDuottarMuseaide – Sámi vuorkádávviriidda. Huksenprográmma gárvánii 2012:s. Sámediggi bivddii 2018 čavčča Statsbygg guorahallat iešguđetge heivvolaš vistevejolašvuođaid Sámi vuorkádávviriidda, ođđa vistti sámi dáiddamuseai, ja iešguđetlágan oktasašvistevejolašvuođaid dien guovtti ovttadahkii. Dien guorahallama olis galgá maiddái Sámi vuorkádávviriid otná visti guorahallojuvvot, ja nu maiddái dárbbut mat čuožžilit Bååstede-prošeavtta geažil, man olis sámi kulturhistorjjálaš dávvirat máhcahuvvojit.

Sámediggi mearkkaša maiddái ahte dađistaga eanet gávpogiin ohcaluvvojit sámi gávnnadanbáikkit.

7.1.2 Bååstede – sámi kulturhistorjjálaš dávviriid máhcaheapmi

Bååstede lea prošeakta man ulbmil lea ruovttoluotta sirdit 2000 sámi kulturhistorjjálaš dávvira sámi museaide. Sámi álbmot galgá ieš beassat hálddašit ja vásihit iežas kulturhistorjjá ja atnit dan olámuttos iežas dutkamii ja gaskkusteapmái. Bååstede lea vuođđuduvvon riikkaidgaskasaš museafágalaš ja -ehtalaš njuolggadusaid ala, ja riikkaidgaskasaš konvenšuvnnaid prinsihpaid ala álgoálbmogiid vuoigatvuođa birra hálddašit iežaset kulturárvvu.

Sámi kulturárvu lea deaŧalaš sámi álbmoga identitehtahuksemii, erenoamážit mánáide ja nuoraide. Prošeavtta bokte šaddá vejolaš dutkat ja gaskkustit sámi kulturárbbi birrasiin gos árbevierut maid dát kulturdávvirat ovddastit, ain leat eallime.

Lassin earret eará kulturdávviriid konserveremii, man Sámediggi ja Norgga kulturráđđi ruhtadit, eaktuda ollislaš Bååstede-prošeakta olu eará investerendoaimmaid čađaheami daid museain mat vuostáiváldet máhcahuvvon kulturdávviriid. Ä‘vv nuortasámi musea Njávdámis rahpan almmolašvuhtii geassemánus 2017 dahká vejolažžan máhcahit nuortasámi kulturdávviriid. Saemien Sijte realiseren dahká vejolažžan máhcahit lullisámi kulturdávviriid. Kulturdepartemeanta lea maid gulahallan Sámedikkiin RiddoDuottarMusea ođasmahttima ja huksemiid hárrái Kárášjogas. Máhcaheapmi lea jurddašuvvon čađahuvvot cehkiid mielde. 2019:s máhcahuvvojit vuosttaš kulturmuittut sámi museaide.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi oaivvilda ahte sámi museat fertejit ođasmahttojuvvot vai dohkálaš vuogi mielde sáhttet vurkkodit ja čájehit dávviriid mat máhcahuvvojit Bååstede-prošeavtta olis, nu ahte geahččit besset daid oaidnit, ja nu ahte dat eai billahuva. Sámedikki oainnu mielde eaktuda dat liige ruhtajuolludemiid. Otná ekonomalaš rámmaid siskkobealde šaddá Sámedikki oainnu mielde váttis čađahit máhcahanprošeavtta Bååstede, ja váttis duohtandahkat vuosttaš lávkki, namalassii máhcahit birrasiid 400 dávvira golmma sámi museai. Museat maidda ovddemus sáhttet dávvirat máhcahuvvot, leat Árran julevsámi guovddáš, Várdobáiki ja Davvi álbmogiid guovddáš.

7.1.3 Eambbo sámegiel girjjálašvuohta lohkkiide

Sámi girjjálašvuođas lea vejolašvuohta olahit eanebuid, sihke Norggas, Davviriikkain ja riikkaidgaskasaččat. Eambbo gelbbolašvuohta, viidát gaskkusteapmi ja fuomášupmi, ja ortnegat maid veahki bokte sámi girjjálašvuohta sáhttá almmuhuvvot sihke dárogillii ja riikkaidgaskasaš gielaide, sáhttet leat mielde duohtandahkame dien vejolašvuođa.

Girjjálašvuohta sámegillii (sihke originála čállosat ja jorgaluvvon girjjálašvuohta) leat deaŧalaš kulturfálaldagat ja váikkuhit sámegiela ovdáneapmái. Sámediggi lea dadjat leamaš áidna gii ruhtada sámegiel girjjálašvuođa. Sámediggi lea ovttasbarggus Sámi dáiddárráđiin ja Sámi girječálliidservviin álggahan čállinprošeavtta Čális fal dainna ulbmiliin ahte rekrutteret eambbo sámegielat čálliid.

2019 stáhtabušeahta gieđahallama oktavuođas doarjjui Stuoradiggi ráđđehusa evttohusa várret 2 miljovnna ruvnno ásahit ođđa ortnega Norgga kulturráđi vuollái – sámi girjjálašvuođa jorgalahttit dárogillii ja lasidit sámi girjjálašvuođa gaskkusteami. Dát galgá dahkat ahte sámi girjjálašvuohta almmustuvvá maiddái ođđadárogillii ja girjedárogillii, ja sihkkarastá ahte dárogielat lohkkit miehtá riikka álkibut olahit sámi girjjálašvuođa. Sámedikkis lea ain ovddasvástádus sámi girjjálašvuođa hárrái, ja das ahte girjjit biđgejuvvojit lohkkiide.

7.2 Hástalusat ovddos guvlui – sámi dáidda ja kultuvra

Čielggadanbargu Utredning om samisk kunst og kultur på arenaer i Norge (2018) (Čielggadeapmi – Sámi dáidda ja kultuvra Norgga arenain (2018)), man Kulturdepartemeanta čađahii, čájeha ahte sámi ja dáčča kulturdoaimmaheddjiin ja ásahusain lea stuora potensiála buoridit ovttasbarggu ja gelbbolašvuođa juogadeami. Čielggadeapmi čujuha maiddái dilálašvuođaide mat sáhttet dagahit ahte sámi dáidda ja kultuvra ekskluderejuvvo. Váilevaš gelbbolašvuohta sámi kultuvrra, dáidaga ja giela hárrái dagaha hástalusaid muhtin kulturásahusaid deaivvademiin sámi dáiddaprošeavttaiguin.

Sámi ja sámegiel girjjálašvuohta, sihke báberhámis ja digitála hámiin lea beare unnán olámuttos. Dat lea hástalussan sihke sámegielat čálliid rekrutteremis, dohkálaš rámmaeavttuid háhkamis sámi čálliide, ja sámegiel girjjálašvuođa lágideamis iešguđetge lohkkiidjoavkkuide.

Ráđđehus dáhttu bargat dan ovdii ahte sámi dáidda ja kultuvra buorebut siskkilduvvo olles Norgga kultureallimii, ja ahte buohkain galgá leat vejolaš dan muosáhit. Dat eaktuda ahte kultursuorggis lea máhttu ja gelbbolašvuohta sámi dáidda- ja kulturfálaldagaid birra. Stuoradiggedieđáhusas Meld. St. (2018–2019) Kulturens kraft – Kulturpolitikk for framtida (Kultuvrra fápmu – Boahtteáiggi kulturpolitihkka) ávžžuha ráđđehus kulturásahusaid árvvoštallat bidjat iežaset doaibmaprográmmaide movt sáhtáše gaskkustit sámi ovdanbuktimiid, movt ovttasbargat sámi kulturdoaimmaheddjiiguin ja movt buoridit gelbbolašvuođa ja máhttovuođu dan hárrái. Ráđđehus áigu maiddái, ovttasbarggus Sámedikkiin, kártet dárbbu buoridit gelbbolašvuođa sámi dáidaga ja kultuvrra hárrái ásahusain, doaimmain ja bealálaččaid gaskkas mat hálddašit našuvnnalaš ortnegiid.

Sámedikki mearkkašumit

Sámi servodat lea ain servodathuksema áigodagas, goas Sámediggi joatká vuoruhit kultuvrra ja giela, masa maid gullá sámi kulturinstitušuvnnaid ja kultuvrralaš infrastruktuvrra huksen. Sámediggi oaivvilda ahte sámi dáidda ja kultuvra lea bázahallan dáčča dáidaga ja kultuvrra ektui.

Sámediggi lea čujuhan ahte juolludeamit stáhtabušeahta bokte eai leat doarvái deavdit dárbbuid ja dahkat ahte sámi kultursuorgi olahivččii dáčča dáidaga ja kultuvrra dásiid. Sámi kultursuorgi lea ekonomalaččat sakka bázahallan dan ektui ja sámi kulturásahusat leat oalle ođđasat dáčča ásahusaid ektui. Sámediggi oaivvilda ahte jus sámi ja dáčča kulturásahusain galget oažžut dásseárvosaš ovdánanvejolašvuođaid, de mearkkaša dat ahte sámi kulturásahusat dárbbašit stuorát ekonomalaš lasáhusaid go dáčča ásahusat. Sámediggi oaivvilda ahte lea govttolaš vuordámuš ahte sámi dáidda ja kultuvra oažžu seamma ovdánanvejolašvuođaid go muđui Norgga dáidda- ja kultureallin.

8 Sámi kulturmuittut

8.1 Dilálašvuođačilgehus – sámi kulturmuittut

Sámi kulturmuittut leat sámi geavaheami ja eallima luottat eanadagas. Dat sáhttet leat ovdamearkka dihte hávdesajit, oaffarbáikkit, goahtesajit, goddebivdorusttegat ja boazomerkenbáikkit, dollasajit, viesut, áittit, hávdeeatnamat, sieiddit, bassi várit ja jávrrit, suidnenbáikkit, mánáid stoahkanbáikkit ja njálmmálaš muitalusat ja luođit mat čujuhit dihto báikkiide. Sámi kulturmuittut gávdnojit viidát Norggas, Hedmárkku rájes gitta Finnmárkui. Buot sámi kulturmuittut 1917 rájes ja boarráseappot leat automáhtalaččat ráfáidahttojuvvon kulturmuitolága vuođul.

Sámi kulturmuittut čájehit áiggi ja saji dáfus viidát iešguđetlágán ealáhusheivehemiid ja resursaávkkástallama, oskku- ja religiovdnameanuid, huksenmálliid ja ássanmálliid. Kulturmuittut leat danne deaŧalaš gáldun sámi eallinvugiid, eanadagaid ávkkástallama ja leahkima birra. Leat unnán čálalaš gáldut, ja danne lea erenoamáš deaŧalaš bures hálddašit ja áimmahuššat sámi kulturmuittuid. Kulturmuittut leat maiddái deaŧalaš bealit identitehtahuksema, báikegottiid ovdánahttima ja árvoháhkama dáfus.

Doppe gos sámi ássan ja geavaheapmi ain odne lea čavddis, leat olu kulturmuittut guovddážis ealli árbevieruin. Dat sáhttet leat čadnon árbevirolaš resursageavaheapmái dahje myhtalaš dahje oskkoldatlaš doaimmaide. Muhtin árbevieruin leat čiekŋalis ruohttasat, ja sámi kulturmuitosuodjalussii lea deaŧalaš áimmahuššat árbevieruid ja fievrredit daid viidáseappot boahtteáigái.

Riikkaantikváras lea bajitdási direktoráhttaovddasvástádus kulturmuitohálddašeami hárrái, muhto regiovnnalaš sámi kulturmuittuid hálddašanovddasvástádus lea biddjojuvvon Sámediggái – seamma ládje go fylkkagielddain lea regiovnnalaš ovddasvástádus ii-sámi kulturmuittuid hárrái. Regiovdnaođastusa čuovvoleapmin lea Biras- ja dálkkádatdepartemeanta reivves njukčamánu 1. beaivvi 2019 vuolggahan konsultašuvnnaid válddi sirdima birra Sámediggái, seamma láhkái go viiddiduvvon váldi sirdojuvvo fylkkagildii ođđajagemánu 1. beaivvi 2020 rájes.

2011:s álggahuvvui registrerenprošeakta man áigumuš lea oažžut dihtosii automáhtalaččat ráfáidahttojuvvon visttiid. Prošeakta loahpahuvvui 2017:s, muhto ledje maŋŋebarggut 2018:s ja 2019:s. Leat registrerejuvvon badjelaš 900 ráfáidahttojuvvon sámi vistti. Sámediggi lea sámi kulturmuitoeiseváldi ja hálddaša sámi kulturmuittuid nugo automáhtalaččat ráfáidahttojuvvon visttiid, automáhtalaččat ráfáidahttojuvvon arkeologalaš kulturmuittuid ja dihto kulturbirrasiid. Kulturmuittuid sámi hálddašanguvlui gullet vuosttažettiin Finnmárku, Romsa, Nordlánda, Trøndelága, ja dasa lassin oasit Hedmárkku ja Møre ja Romsdal fylkkain. Kulturmuitoeiseváldin oažžu Sámediggi ásahuvvon rutiinnaid mielde seamma áššiid gieđahallamii dán suorggis go muđui fylkkaid/regiovnnaid kulturmuitohálddašeaddjit ožžot.

Sámedikki mearkkašumit

Sámedikkis lea ovddasvástádus sámi kulturmuittuid hárrái miehtá riikka, ja fágasuorggis leat dál birrasiid 15 bissovaš virggi, main golbmasis lea ovddasvástádus hálddašit dan 900 ráfáidahttojuvvon sámi vistti. Automáhtalaččat ráfáidahttojuvvon sámi visttiid registrerenprošeakta bođii áigái maŋŋel go Riikkarevišuvdna 2009:s cuiggodii ahte diekkár bajilgovva váillui. Eará sámi arkeologalaš kulturmuittuid hárrái leat viiddit areálat sámi geavahan- ja ássanguovlluin mat eai leat kártejuvvon. Dat leat sihke siseatnamis ja riddoguovlluin. Balindhaug, Risan ja Thuestad dutkan 2007:s lea čájehan ahte dáin guovlluin sáhttet leat valjit kulturmuittut.

Sámedikkis lea iešheanalaš rolla ovddastit sámiid sihke álbmogin ja álgoálbmogin. Sámediggi oaivvilda ahte dát erenoamáš rolla mielddisbuktá ahte Sámedikki vuoigatvuohta ieš stivret iežas kulturárbbi, ja dárbu ovttastit ollislaš kulturmuitohálddašeami min riikkas ferte vuđolaččat árvvoštallojuvvot.

8.2 Hástalusat ovddos guvlui – sámi kulturmuittut

Stuoradiggi dagai 2017 mearrádusa mas ávžžuhii ráđđehusa ovddidit stuoradiggedieđáhusa kulturmuitopolitihka birra. Dat dáhpáhuvai maŋŋel go Dálkkádat- ja birasdepartemeanta, 2018 bušeahttaproposišuvnnas, lei evttohan ođđa našuvnnalaš mihttomeriid kulturmuitosuorggis. Lea áigumuš ovddidit ođđa stuoradiggedieđáhusa 2020 giđa.

Boahttevaš stuoradiggedieđáhusas váldojuvvojit ovdan hástalusat das movt dálkkádatrievdamat váikkuhit kulturmuittuid, ja movt kulturmuittut sáhttet váikkuhit sirkulára-ekonomiija. Eará hástalusat leat digitaliseren kártemiin, vákšumiin ja áššegieđahallamis, ja kulturmuittuid geavaheapmi lassánan urbaniserema oktavuođas. Dieđáhusas boahtá deattuhuvvot movt álbmoga máhttu ja beroštupmi kulturárbbi hárrái sáhttá lassánit beaktilet gaskkusteami bokte.

Boahttevaš stuoradiggedieđáhusas digaštallojuvvo maiddái kulturmuitohálddašeami huksehus, ja nu maiddái njuolggadusat kulturmuittuid gáhttema proseassaid ja sisdoalu hárrái. Jus šaddá áigeguovdil rievdadit ovdamearkka dihte arkeologalaš kulturmuittuid kártema ja kárttaide merkema proseassaid, de boahtá dat váldojuvvot ovdan boahttevaš stuoradiggedieđáhusas.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi deattuha ahte Sámedikkis eai leat odne doarvái bušeahttarámmat sáhttit čađahit bealuštahtti ja dohkálaš kulturmuitohálddašeami. Sámediggi oaivvilda ahte dát dilálašvuohta sáhttá buoriduvvot stuorit juolludemiid bokte Sámediggái. Sámedikkis leat unnit resurssat iežas ovddasvástádusa guoddit kulturmuitosuorggis go mat fylkkain leat. Dohkálaš kulturmuitohálddašeapmi lea Sámedikki mielas dan duohken leat go doarvái virgeresurssat, doarjja- ja áimmahuššanruđat ja ođđaseamos dieđut ja máhttu áššesuorggis.

Sámediggi oaivvilda ahte stuorámus hástalusat sámi kulturmuitohálddašeamis ovddos guvlui leat čadnojuvvon dasa go sámi kulturmuittut leat geográfalaččat nu biđgosit, go automáhtalaččat ráfáidahttojuvvon sámi visttiid signifikánta lohku lassána dađistaga, ja go unnán sámi arkeologalaš kulturmuittut leat kárttaide merkejuvvon. Sámediggi oaivvilda ahte váilevaš merken heađušta Sámedikki vejolašvuođaid substansiálalaččat ja beaktilit searvat areálaplánemiidda.

Bargu sámi kulturmuittuiguin gáibida olu resurssaid sihke suodjaluvvon kulturmuittuid geahčadeapmái ja čuovvoleapmái, doarjagiid hálddašeapmái jna. Sámediggi oaivvilda ahte virgeresurssaid váili sámi kulturmuittuid oppalaš hálddašeamis ja erenoamážit sámi vistesuodjalusas hehtte dohkálaš ja bealuštahtti hálddašeami. Sámediggi oaivvilda ahte deaŧalaš áŋgiruššansuorggit ja barggut eai sáhte vuoruhuvvot nu go lea dárbbašlaš ja sávahahtti, mii fas čuohcá vejolašvuhtii olahit našuvnnalaš mihttomeriid kulturmuitosuorggis. Eará eaktu lea ahte Sámediggi ja ovddasvástideaddji stáhtalaš eiseválddit dialoga ja konsultašuvnnaid bokte olahit oktasaš ipmárdusa das movt doarjja sámi kulturmuitosuodjaleapmái sáhttá sirdojuvvot Sámediggái.

9 Ealáhusat sámi guovlluin

Ealáhusat ja bargosajit leat sámi guovlluin ássama vuođđun. Vuođđoealáhusat boazodoallu, eanandoallu ja guolásteapmi leat sámi kultuvrra eanemus guovddáš ávnnaslaš vuođđun. Iešguđetlágan sámi ealáhusaid lotnolas doaibma, nugo eanandoalu, duodji, guolásteami, boazodoalu ja meahcásteami lotnolas doaibma sihke bisuha ja ođasmahttá sámi kultuvrra. Seammás leat sápmelaččat muđuige oassin dábálaš ealáhus- ja bargoeallimis. Aktiiva ealáhus- ja bargoeallinpolitihkka ovttas offensiiva guovllupolitihkain lea nappo ássama vuođđun sámi guovlluin. Ráđđehus áigu čađahit ovddos guvlui geahčči ealáhuspolitihka, mii lágida dilálašvuođaid árvoháhkamii ja ovdáneapmái priváhta ealáhusain, láhčá vuođu gánnáhahtti bargosajiide ja ealáhusnuppástuhttimii. Granavolden-julggaštusas nanne ráđđehus ahte áigu ovdánahttit sámi ealáhusdoaimma mii lea vuođđuduvvon sámi kultuvrra ja árbevirolaš ealáhusaid ala, dás maiddái mátkkoštanealáhusa.

Sámedikki mearkkašumit

Árbevirolaš sámi meahcásteapmi lea deaŧalaš sámi kultuvrra bisuheapmái, ja sámepolitihkka ferte addit vejolašvuođa dasa ahte árbevirolaš meahcásteapmi ja bivdu sáhttá doaimmahuvvot ja ovdánit maiddái boahtteáiggis. Dárbbašuvvojit ulbmillaš doaibmabijut ja dilálašvuođaid lágideapmi vai dat galgá leat vejolaš. Sámediggi oaivvilda ahte árbevirolaš mearraluossabivdu ja Deanu-čázádaga hálddašeapmi leat čájehuvvon leat erenoamáš hástaleaddjin dan dáfus.

9.1 Boazodoallu

9.1.1 Dilálašvuođačilgehus – boazodoallu

9.1.1.1 Boazodoalu birra

Boazodoallu lea unna ealáhusaš Norggas, muhto sámi ja báikkálaš oktavuođas lea das stuora mearkkašupmi ekonomiija, bargosajiid ja kultuvrra dáfus. Lahka 2500 olbmos leat bohccot iežas mearkkas. Birrasiid 75 proseantta sis leat Finnmárkkus, mii lea stuorámus boazodoallofylka. Boazodollui gullevaš olbmuid lohku lea lassánan maŋemus jagiid, ja boazodollui lea buorre rekrutteren. Norggas doaimmahuvvo boazodoallu lagabui 140 suohkana siskkobealde, ja lagabui 40 proseantta Norgga eatnamiin lea boazoguohtunguovlun.

Boazodoalu vuođđun lea birrajagi guohtun mehciin ja váriin gos bohccot ellet iežaset lunddolaš birrasiin jagiáiggiid mielde. Boazodoallu lea heivehuvvon čuovvut bohcco lunddolaš johtalemiid árktalaš ja subárktalaš ekovuogádagas. Bohcco lunddolaš johtaleapmi iešguđetge guohtuneatnamiidda jagiáiggiid mielde lea ge buoremus vuođđun ekologalaš ja ekonomalaš borramušbuvttadeapmái dáin guovlluin. Dát lunddolaš johtaleapmi lea maiddái belohahkii nomádalaš boazodoallokultuvrra ja buot sámi boazodoalloguovlluid guovddáš ealáhusvuođđun.

Boazodoallu addá buori vuođu buvttadit gálvvuid mat devdet dán áigásaš geavaheddjiid gáibádusaid kvalitehta, duogáža ja historjjá dáfus, ja maŋemus jagiid lea bohccobierggu johtu sakka buorránan. Dat lea dagahan ahte haddi maid boazoeaiggát oažžu, lea lassánan mearkkašahtti láhkái 2012 rájes. Diet positiiva márkanovdáneapmi lea lasihan boazodoalu optimismma.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi deattuha ahte boazodoalloealáhus lea bearašdoallu mas árbevieruid fievrredeapmi buolvvas bulvii dahká ahte boazodoalus leat návccat heivehit iežas ekologalaš, dálkkádatlaš ja sosiála dilálašvuođaid rievdamiidda ja ahte boazodoallu lea ceavzil dan dáfus. Boazodolliid gelbbolašvuohta dahká sin gievran birget dálkkádatlaš eahpesihkarvuođaiguin iešguđetge dilálašvuođain. Sámi boazodoallogielas ii gávdno sátni mii čilge stabiila luonddudilálašvuođaid, danne go jagi áigodagat eai leat goassege ovttaláganat jagis jahkái. Boazodoallu lea álohii heivehan iežas lunddolaš dálkkádatlaš rievddademiide, ja boazodolliid máhttu ja ipmárdus luonddu ja luonddugáhppálagaid birra dahká sin gelbbolažžan áimmahuššat iežaset bohccuid rievddadeaddji dilálašvuođain.

9.1.1.2 Ráđđehusa boazodoallopolitihkka

Granavolden-julggaštusas nanne ráđđehus ahte sámi boazodoallu lea sámi álbmoga deaŧalaš kulturguoddi. Boazodoalu vuođđu sihkkarastojuvvo go guohtuneatnamat geavahuvvojit ceavzilis ja elliidčálggu dáfus bealuštahtti vuogi mielde. Ráđđehus áigu, ovttasbarggus boazodoaluin, lágidit dilálašvuođaid ekologalaččat ceavzilis boazodollui.

Cuoŋománu 5. beaivvi 2017 ovddidii ráđđehus Meld. St. 32 (2016–2017) Reindrift. Lang tradisjon – unike muligheter (Stuoradiggedieđáhusa Meld. St. 32 (2017–2017) Boazodoallu. Guhkes árbevierru – erenoamáš vejolašvuođat). Dás ovddiduvvojit strategiijat dasa movt boazodoallu sáhttá buorebut ávkkástallat iežas vejolašvuođaid rašuvnnalaččat ja márkanulbmillaččat. Boazodoalu sisaboađut galget vuosttažettiin boahtit buriid gálvvuid ja bálvalusaid vuovdimis. Deattuhuvvo ahte boahttevuođas lea ekologalaš ceavzilvuohta eaktun boazodoallokultuvrra áimmahuššamis, ovddideamis ja gánnáheami buorideamis.

Boazodoallodieđáhusa gieđahallamis doarjjui Stuoradiggi buori muddui daid doaimmaid maid ráđđehus evttohii, vrd. Innst. 377 S (2016–2017) Innstilling fra næringskomiteen om Reindrift – Lang tradisjon – unike muligheter (Ealáhuslávdegotti evttohus – Boazodoallu – Guhkes árbevierru – erenoamáš vejolašvuođat). Ráđđehus lea dál čuovvolišgoahtán Stuoradikki mearrádusaid boazodoallodieđáhusa gieđahallamis, ja ovddida 2019 giđa mielde láhkaevttohusa boazodoallolága rievdadusaid birra.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi lea Sámediggedieđáhusas boazodoalu birra (2016) deattuhan ollislaš ja ovddos guvlui geahčči politihka, mas boazodoalu vuoigatvuođat vuhtii váldojuvvojit. Dan atná Sámediggi iežas boazodoallopolitihka diehttelas vuođđun. Sámediggi deattuha maiddái boazodoalu erenoamášvuođa árbevirolaš bearašdoallun.

Sámedikke boazodoallopolitihkas lea maid boazodoalu guohtuneatnamiid gáhtten guovddážis, ja ahte boazodoallu ain galgá ovdánit ceavzilis ealáhussan. Sámediggi atná guovddážis ahte ceavzilvuohta galgá áddejuvvot ollisvuohtan, mas oassemihttomearit ekologalaš, kultuvrralaš ja ekonomalaš ceavzilvuohta gehččojuvvojit oktan, ja ahte daid gaskasaš dássedeaddu deattuhuvvo.

Sámediggi lea ovttasráđiid Norgga Boazosápmelaččaid Riikkaservviin nammadan láhkalávdegotti mii galgá čielggadit dárbbu rievdadit boazodoallolága. Lávdegoddi galgá vuođustit iežas barggu Boazodoalloláhkalávdegotti evttohusa (NOU 2001:35) ala, ja raportta ala eananjuohkindikki gelbbolašvuođa birra boazodoalu siskkáldas áššiin, ja árvvoštallat ja vejolaččat árvalit vel lassi rievdadusaid mat sihkkarastet proseassaid mat leat boazodoalus vuolggahuvvon ja maid boazodoallu dohkkeha. Lávdegoddi galgá erenoamážit čielggasmahttit rájiid priváhtarievttálaš stivrejumi ja almmolašrievttálaš stivrejumi gaskka, ja árvvoštallat siidaosiid sajádaga. Lávdegoddi galgá árvalit rievdadusaid boazodoallolágas mat sihkkarastet boazodoalu areálasuodjalusa. Lávdegoddi galgá maiddái geahččat láhkamearrádusaid mat guoskkahit boazologuid.

9.1.2 Hástalusat ovddos guvlui – boazodoallu

9.1.2.1 Boazodoalu guohtuneatnamat

Boazodoallu dárbbaša viiddis areálaid maid gaskka ealut sáhttet johtalit iešguđetge áiggiid jagis. Go ealáhus dárbbaša nu viiddis eatnamiid, de sáhttet bohciidit areálagilvvut boazodoalu ja eará eanangeavaheddjiid gaskka, ovdamearkka dihte huksemiid ja eará ealáhusdoaimmaid geažil. Muhtin boazodoalloguovlluin gilvalit maiddái boazodoallit gaskaneaset areálaid alde.

Sámi boazodoalu riektevuođđun lea eanangeavaheapmi dološ áiggiid rájes, ja dat lea regulerejuvvon geassemánu 15. beaivvi 2007 boazodoallolága bokte. Boazodoalu guohtunguovlluin lea álgovuođus buorre suodjalus eará eanangeavaheami vuostá, dan olis go boazodoalloriekti lea suodjaluvvon eksproprieremiid oktavuođas, vrd. boazodoallolága § 4 ja Vuođđolága § 105.

Plána- ja huksenláhka lea guovddáš láhka areálahálddašeami oktavuođas boazodoalloguovlluin ja deaŧalaš gaskaoapmi areálaid sihkkarastimis. Plána- ja huksenlágas leat máŋga reaiddu mat addet suohkaniidda ja fylkkasuohkaniidda vejolašvuođa sihkkarastit boazodollui dárbbašlaš areálaid.

Fylkkamánnis lea erenoamáš ovddasvástádus ovttastahttit našuvnnalaš politihka čađaheami ja fuolahit diehtojuohkima suohkaniidda ja fylkkagielddaide. Ráđđehus áigu lágidit dilálašvuođaid dasa ahte Fylkkamánni šaddá guovddáš ásahus mas lea ovddasvástádus hukset fylkkagielddaid ja suohkaniid gelbbolašvuođa boazodoalu ja boazodoallorivttiid birra, vai dat sáhttet fuolahit iežaset ovddasvástádusa boazodoalu hárrái.

Unnidan dihte areálariidduid logu atná ráđđehus dárbbašlažžan lasihit dieđu boazodoalu ja boazodoallorievtti birra gielddain ja fylkkagielddain. Orohagat ja eiseválddit fertejit maiddái háhkat máhtu plána- ja huksenlága birra. Ráđđehus áigu danne vuoruhit ráhkadit ođđa diehtojuohkin- ja bagadusčállosiid boazodoalu ja plánema birra, ja bidjat boazodoalu ja plánemiid ovdan go stáhtalaš ja regiovnnalaš eiseválddit čoahkkanaddet. Fylkkagielda berre árvvoštallat dárbbu ásahit regiovnnalaš plánaid mat čielggadit boazodoalu areálageavaheami. Eanandoallodirektoráhtta ja fylkkamánnit áigot ain aktiivvalaččat bargat buoridit orohagaid gelbbolašvuođa plána- ja huksenlága birra.

Čalmmustahttin dihte boazodoalu dili ja dárbbuid ja areálageavaheami almmolaš eiseválddiide, ja čilgehussan dasa maid eiseválddit erenoamážit berrejit vuhtii váldit, galgá juohke orohat boazodoallolága § 62 mielde ráhkadit orohatplánaid mat galget sáddejuvvot areálaplánaeiseválddiide. Ráđđehus áigu boazodoallošiehtadusa bokte lágidit dilálašvuođaid dasa ahte boazodoalloeiseválddit sáhttet buorebut bagadit ja láidestit, ja várret dasa ekonomalaš vuođu, vai sihkkarastojuvvošii ahte dát orohatplánat sáhtáše buoridit boazodoalu ja almmolaš eiseválddiid gulahallama.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi oaivvilda ahte areálagižžu lea boazodoalu stuorámus hástalus. Orohagain, siiddain ja ovttaskas boazodolliin gollá olu áigi guohtuneatnamiid suodjaleami bargui. Sámediggi oaivvilda ahte dat sáhttá čuohcat boazodolliid riektesihkarvuhtii.

Sámediggi vuohttá ahte boazodoallu vuorjašuvvá boazodoalu heivehanmuni dihte.

Sámediggi deattuha ahte orohagat vásihit iešguđetlágan areálasisabahkkemiid. Muhtimat vásihit stuora ovttaskas sisabahkkemiid, earát fas máŋggaid smávit sisabahkkemiid. Eará hástalussan leat guohtuneatnamiid geavaheami ráddjemat, namalassii hehttehusat bohccuid johtingeainnuid alde iešguđetge áigodatguohtumiid gaskka. Sámediggi deattuha ahte buot sisabahkkemat dahket oktiibuot stuora areálamassimiid.

Sámediggi oaivvilda ahte lea stuora hástalussan ahte odne ii gávdno našuvnnalaš statistihkka dahje kárttat mat čájehit man olu guohtuneatnamiid boazodoallu lea massán. Dat diehtu lea dárbbašlaš dasa vai oaidnit leat go muhtin orohagain dahje siiddain juo nu olu sisabahkkemat ahte eai šat ceavzze jus eambbo bohtet.

9.1.2.2 Boraspireváikkuhusat boazodollui

Go boazu guohtu mehciin birra jagi, de lea das erenoamáš riska vásihit iešguđetlágan vahágiid, nu maiddái boraspirevahágiid. Norgga luonddudutkaninstituhta (NINA) raportta 2016 nanne ahte albasa ja geatkki váldo biebmun lea boazu. Maiddái gonagasgoaskimat fallehit bohccuid. Man stuora vahágiid boraspiret dagahit lea maiddái eará beliid duohken, ovdamearkka dihte man olu eará elliid boraspiret fáhtejit, jagiáigi, boazolohku ja bohcco sturrodat.

Norgga boraspirehálddašeapmi čađahuvvo daid rámmaid siskkobealde maid Bern-konvenšuvdna, luonddušláddjiivuođaláhka, jagiid 2004 ja 2011 boraspiresoahpamušat ja Stuoradikki eanetlogu mearrádus 2016 gumppe birra bidjet. Ráđđehusa mihttomearrin lea sihkkarastit ceavzilis máddodagaid dan viđa stuora boraspirešlájas geatki, gumpe, guovža, albbas ja gonagasgoaskin. Boraspiresoahpamušas boahtá ovdan guovtteoasat ulbmil, namalassii vuhtii váldit sihke boraspiriid ja guohtunealáhusaid. Čielga biirehálddašeapmi, mas iešguđetge guovllut vuoruhuvvojit nappo boraspiriide ja guohtunealáhusaide, lea guovddáš prinsihppa dan guovtteoasat ulbmilis.

Guohttu elliid vahága duođašteapmi lea váttis. Erenoamážit váttis lea boazodoalus, mas bohccot eai álo leat čoahkis. Go ráppi vuos gávdná, de lea dábálaččat gollan nu guhkes áigi ahte lea váttis duođaštit jápminsiva.

Lea stuora erohus dain loguin mat leat ohccojuvvon buhtaduvvot ja mat duođai buhtaduvvojit. Doaibmajagis 2016/2017 lei ohccojuvvon buhtadus 60 000 bohcco ovddas, ja buhtadus máksojuvvui 19 000 bohcco ovddas.

Dálkkádat- ja birasdepartemeanta lea máŋga jagi bargan gávdnat eará buhtadusvuogi boazodoalu boraspirevahágiid ovddas, muhto 2017 čavčča bissehuvvui diet bargu gaskaboddosaččat earret eará dan dihte go Sámediggi ja Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi (NBR) galge aktiivvalaččabut váldojuvvojit mielde dieđuid háhkamii. Viidáset barggus leat Birasdirektoráhtta ovttasbarggus Sámedikkiin ja NBR:in geahčadišgoahtán vejolašvuođaid vel eambbo váldit máhttovuđđui mielde boazodoalu vásáhus- ja árbedieđuid.

Go Stuoradiggi gieđahalai boazodoallodieđáhusa, de bivddii eanetlohku ođđasis guorahallat guovlluid mat vuoruhuvvojit boraspiriide ja guohtunealáhusaide. Viidáseappot mearridii olles stuoradiggi boraspiresoahpamušas 2011:s ahte regiovnnalaš boraspirehálddašeapmi, ja nu maiddái biirejuohku ja guovlluid vuoruheapmi boraspiriide ja guohttu elliide, galgá evaluerejuvvot viđa jagi sisa. Dat bargu lea čuovvoluvvon NINA ja NIBIO eksterna árvvoštallamiid bokte 2016:s, ja dan bokte go Dálkkádat- ja birasdepartemeanta fas joatká barggu daid olis.

Boazodoallodieđáhusa gieđahallama oktavuođas celkkii stuoradikki eanetlohku ahte boraspirevahágat fertejit unniduvvot ja dat vahágat mat dáhpáhuvvet, galget ollásit buhtaduvvot. Dán vuođul bivddii eanetlohku ráđđehusa farggamusat fuolahit ahte boraspire- ja boraloddeváttisvuođat unniduvvojit eiseválddiid ja ealáhusa ovttasbarggu bokte. Dan lea boraspirehálddahus čuovvolan, earret eará dan bokte go lea evalueren regiovnnalaš hálddašeami, dutkama ja dieđuid čohkkema bokte, buhtadusaid mearridemiid bokte, boraspiriid heakkahuhttima bokte ja doarjagiid bokte vaháteastadeaddji doaimmaide boazodoalus.

9.1.2.3 Boazodoallu riikkarájiid rastá

Boazosámiid árbevirolaš johtaleapmi jagiáiggiid iešguđetge guohtuneatnamiid gaskka, maiddái riikkarájiid rastá, lea doaibman čuđiid jagiid. Danne lea ovttasbargu riikarájiid rastá maiddái deaŧalaš. Go Norgga ja Ruoŧa rádji mearriduvvui 1751:s mearriduvvui nu gohčoduvvon Lappekodisilla Norgga ja Ruoŧa rádjesoahpamuša lasáhussan. Dasa leat maŋŋel lasihuvvon dárkilet njuolggadusat, ja maŋemus gustovaš konvenšuvdna lei Norgga ja Ruoŧa 1972 konvenšuvdna boazodoalu birra, mii guhkiduvvui 2005 rádjái.

2005 rájes ii leat Norggas ja Ruoŧas leamaš konvenšuvdna rádjerasttideaddji boazodoalu birra. Dat dagaha váttisvuođaid Norgga beale boazodollui, mii buori muddui lea biddjon eret dálveguohtumiin Ruoŧa bealde. 2009:s šiehtadallui ja sohppojuvvui ođđa konvenšuvdna, man sihke Norgga ja Ruoŧa ovddasvástideaddji ministarat leat vuolláičállán. Dan rájes leat proseassat leamaš jođus oažžut dan ratifiserejuvvot. Sámi bargojoavku man Ruoŧa ja Norgga eanandoalloministarat leat ásahan, evttohii 2014:s rievdadusaid 2009 evttohussii. Maŋŋel go sámi bargojoavku ovddidii iežas árvalusaid, dolle riikkat máŋggaid čoahkkimiid maid ulbmil lei soahpat áššis, muhto dat ii nammasuvvan. 2017 geasi dieđihii Ruoŧŧa ahte sii eai áiggo ratifiseret dan sohppojuvvon konvenšuvnna, muhto ahte háliidit joatkit šiehtadallamiid. Dasa ii miehtan Norga. Go eai leat áigái ožžon konvenšuvnna, de lea ráđđehus dán rádjái ekonomalaččat geahččalan buhtadit biebmangoluid, ja maiddái eará doaimmaid čađahan. Dál leat árvvoštallame makkár vejolašvuođat Norgga eiseválddiin leat buorebut áimmahuššat Norgga beale boazodoalu. Leat earret eará árvvoštallame galggašii go ásahuvvot láhkavuođđu man mielde sáhttit reguleret man olu Ruoŧa beale bohccot sáhttet geavahit guohtumiid Norgga bealde.

Norgga ja Suoma ođđa rádjeáidekonvenšuvdna bođii fápmui ođđajagemánu 1. beaivvi 2017. Konvenšuvnna vuođđun lea ahte Norgga ja Suoma rádji lea giddejuvvon rádjerasttideaddji boazodollui. Konvenšuvnna ulbmil lea reguleret ovddasvástádusa áiddiid ceggema ja máŧasdoallama hárrái ja eará doaimmaid hárrái mat galget eastadit bohccuid rasttildeamis dan guovtti riikka ráji, ja reguleret doaimmaid go bohccot almmotge rasttildit ráji. Áiddit galget leat veahkkin boazodolliide fuolahit iežaset guođohangeatnegasvuođa, nu ahte eanemus vejolaš lági mielde eastadit bohccuid mannamis nuppi riikka eatnamiidda.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi čujuha ahte ráđđehus ii leat maide vástidan sámi bargojoavkku evttohusaide.

9.1.2.4 Dálkkádatrievdamiid váikkuhusat boazodollui

CICERO ja Vestlandsforskning raporta 2018:s – dálkkádatrievdamiid váikkuhusat ja máhttu daid birra – lea geahčadan sámi kultuvrra ja ealáhusaid heiveheami ja hearkivuođa dálkkádatrievdamiidda. Raporta čájeha ahte sámit Norgga bealde, geain lea gullevašvuohta árbevirolaš luondduvuđot ealáhusdoaimmaide, vásihit ahte dálkkádatrievdamat rievdadit sin ealáhusaid vuođu. Go dálkkádatrievdamat váikkuhit ja čuhcet luondduresurssaide mat leat sámiid ealáhusvuođđun, de sáhttet dálkkádatrievdamat maiddái čuohcat sámi kultuvrii. Lea duođaštuvvon ahte dálkkádatrievdamat bohtet garrasit čuohcat boazodollui, muhto ii leat duođaštuvvon movt dálkkádatrievdamat bohtet čuohcat earálágan árbevirolaš sámi ealáhusdoaimmaide.

CICERO raporta čájeha ovdamearkka dihte ahte Sis-Finnmárku, mii lea sámi kultuvrra ja ealáhusdoaimma guovddáš, leat dat guovlu Norggas gos gaskamearálaš temperatuvra árvvusge loktana eanemusat jagi 2100 rádjái; sáhttá loktanit gitta 11 gráda.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi oaivvilda ahte dálkkádatrievdamat ja areálasisabahkkemat leat stuorámus hástalusat maid boazodoallu deaivida boahtteáiggis.

Sámediggi deattuha ahte boazodoallu lea álo heivehan iežas jagiáiggiid ja dálkkádagaid rievdamiidda, mii lea leamaš vejolaš boazodoalu árbedieđuid ja návccaid geažil iežas heivehit iešguđetlágan dálkkádatdilálašvuođaide (Oskal j.ea. 2009). Sámediggi oaivvilda ahte buoremus strategiija dasa movt boazodoallu galgá sáhttit iežas heivehit dálkkádatrievdamiidda lea boazoguohtuneatnamiid suodjaleami bokte, ja dan bokte go hálddašeamis válddášii vuhtii boazodoalu árbedieđuid.

9.1.2.5 Oaivevuorri – CWD

Oaivevuorri, CWD lea jápmindávda mii boahtá goddeelliide, ja gullá seamma dávdajovkui go vuoiŋŋašdávddat mat sáhttet njoammut sávzzaide, gáiccaide ja omiide ja Creutzfeldt Jakob dávda (CJD), mii sáhttá olbmuide njoammut. Dávdda vuostá ii gávdno dikšu, ii ge vaksiidna.

CWD lea áitta mii sáhttá deaividit boazodoalu guovdu maiddái. Njukčamánus 2016 fuomášuvvui dávda vuosttaš geardde Eurohpás, Norgga beale gottiin Nordfjella guovllus. Odne ii leat fuomášuvvon dávda bohccuin Norgga bealde, muhto lea várra ahte dávda njoammu gottiin bohccuide. Ráđđehusa ulbmil lea jávkadit CWD-dávdda, ja lea ásahan máŋga doaibmabiju mat galget eastadit dávdda njoammumis. Diet doaimmat čuhcet maiddái boazodollui, earret eará danne go ráddjejit bohccuid sirddašeami ja jeahkáliid viežžama eará guovlluin. Muhtin CWD-dávdda eastadandoaimmat leat dagahan ahte boazodoalus leat lassánan golut lassibiebmamii.

Unnidan dihte negatiiva váikkuhusaid mat doaimmat CWD-dávdda vuostá leat buktán, leat ráđđehus ja Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi (NBR) soahpan geavahit dutkanruđaid Boazodoalu ovddidanfoandda olis, ovdánahttit vásedin boazofuođđariid. Leat maiddái soahpan lasihit doarjaga orohagaide mat eai šat beasa iežaset dálveguohtumiidda Ruoŧa bealde, ja main leat stuorámus golut CWD-dávdda njoammuma eastadandoaimmaide.

9.2 Guolásteapmi sámi guovlluin

9.2.1 Dilálašvuođačilgehus – guolásteapmi sámi guovlluin

Maŋemus jagiid lea deaŧalaš guollemáddodagaid dilálašvuohta Davvi-Norgga guolástusaide leamaš hui buorre. Resursadilálašvuohta lea ain buorre, muhto muhtin guovddáš máddodagat, ovdamearkka dihte dorskemáddodat lea vuollelis go ovdal. 2011 rájes lea juohke jagi várrejuvvon 3000 tonna dorski riddoguolástanearrin rabas jovkui. Várrejupmi lea mielde nanneme ealáhusvuođu vuollel 11 mehter fatnasiidda sámi riddo- ja vuotnaguovlluin ja eará hearkkes riddoservodagain. Lea dađistaga lassánan beroštupmi dán várrejupmái, ja 2018:s bivdojuvvui 6090 tonna. Gaskamearálaš sálaš riddoguolástusearis lea 1370 tonna jagiin 2011 – 2018. Ealáhus- ja guolástusdepartemeantta oainnu mielde bivdojuvvo dien joavkkus olu eambbo go mearri.

9.2.2 Hástalusat ovddos guvlui – guolásteapmi sámi guovlluin

Dálkkádatrievdamat ja meara nuoskkideapmi sáhttá šaddat hástalussan guolásteapmái sámi guovlluin. Conservation of Arctic Flora and Fauna (CAFF) 2017 raportta mielde boahtá meara temperatuvra lassánit árktalaš mearraguovlluin boahttevaš jagiid. Dat sáhttá čuohcat guollemáddodagaide mat gođđet ja ellet Norgga riddoguovlluin, ja ođđa šlájat sáhttet leavvat deike. Mearranuoskkideapmi sáhttá maiddái čuohcat šlájaide mat leat deaŧalaččat meara biologalaš šláddjiivuhtii.

Norsk institutt for naturforskning (NINA) (Norgga luonddudutkama instituhta) dutkit leat čájehan ahte dálkkádatrievdamat sáhttet váikkuhit luosa johtaleami ja birgennávccaid. Guliid dábiid ja johtaleami rievdan sáhttá váikkuhit riddoguolásteami, ja vejolaš váikkuhus sáhttá leat ahte luosa ferte bivdigoahtit olgolis ábis.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi deattuha sápmelaččaid vuoigatvuođa guolástit. Dat guoská maiddái mearraluossabivdui. Sápmelaččaid árbevirolaš guollebivdinbáikkit leat leamaš riddoguovlluin.

Sámediggi deattuha ahte rabas joavkkus bivdojuvvui 2018:s olu, ja dan geažil lea earri sakka unniduvvon dán fanasjovkui 2019:s. Sámediggi oaivvilda ahte rabas joavkku earri ferte leat dan sturrosaš ahte sáhttá addit dábálaš sisaboađu guolásteddjiide. 2019 earri lea Sámedikki oaivila mielde dohkketmeahttun, erenoamážit danne go guolásteaddjit sámi mearraguovlluin galget beassat geavahit iežaset rievtti ávkkástallat iežaset guovlluid mearraresurssaid dološ dábiid vuođul ja dábálaš geavaheami vuođul. Dat šaddá váttis go earri lea nu unni. Guolásteapmi rabas joavkkus, lassin riddoguolástusearrái sámi vuoigatvuođaguovllus (SFR) lea hui deaŧalaš oppalaččat sámi riddo- ja vuotnaservodagaide. Dat lea maiddái deaŧalaš nuorra guolásteddjiid rekrutteremis. Dál lea deaŧalaš bargun árvvoštallat movt earit ja eará regulerendoaimmat hábmejuvvojit vai sáhttet dohkálaččat vuhtii váldit láhkanannejuvvon guolástusrievtti, nu go dat boahtá ovdan sihke searvanlágas ja mearraresursalágas. Sámi riddoguolástusain leat hástalusat dainna go dađistaga lassáneaddji guollebiebmanealáhus lea leavvagoahtán árbevirolaš bivdoguovlluide ja daid lahkosii.

Sámediggi deattuha maiddái ahte eará dutkamat eahpidit NINA fágalaš rávvagiid doallevašvuođa. International Council for the Exploration of the Sea (ICES) dutkamat leat vuostálaga dainna movt NINA meroštallá luosa máddodaga.

9.3 Eanandoallu ja šibitdoallu sámi guovlluin

9.3.1 Dilálašvuođačilgehus – eanandoallu ja šibitdoallu sámi guovlluin

Eanandoallu lea deaŧalaš sámi guovlluid bargosajiid, árvoháhkama, biebmobuvttadeami ja ássanvejolašvuođaid dáfus. Eanandoallu lea maiddái deaŧalaš sámegiela ja sámi kulturárbevieruid seailluheapmái ja boahtte buolvvaide fievrredeapmái.

Okta ráđđehusa eanandoallopolitihka váldomihttomeriin lea lágidit dilálašvuođaid eanandollui miehtá riikka. Ráđđehusas ii leat sierra eanandoallopolitihkka sámi guovlluid hárrái, muhto ráđđehusa aktiiva eanandoallopolitihka doaimmat boaittobeale guovlluin gusket maiddái sámi eanandollui. Máŋggat doaibmadoarjagat eanandoallošiehtadusa olis juolluduvvojit stuorát meriid mielde olggobealde daid eanemus guovddáš eanandoalloguovlluid, ja máŋgga doarjagis leat stuorát mearit Davvi-Norgga eanandollui. Lassin dasa go muhtin doarjagiin leat iešguđet geográfalaš doarjjamearit, de leat vel eará doarjagat main gaskamearálaš doarjjamearri lea stuorát unnibuš doaluide go doaluide main lea stuora buvttadeapmi. Diet struktuvraheivehuvvon doarjjaortnegat addet liige doarjaga eanandollui main leat smávit doalloovttadagat, nu go ovdamearkka dihte sámi guovlluin leat muhtin doalut.

Maŋemus eanandoallošiehtadusain lea ráđđehus nannen doarjagiid boaittobeale guovlluid eanandollui. Deaŧalaš oassi doaimmain lea heivehit roavvafuođđarvuđot šibitdoalu boaittobeali guovlluide, nugo gusa- ja gáiccamielkki, ja sávza- ja oamebierggu buvttadeami. Dát guoská maid sámi guovlluide, gos leat heajumus lunddolaš rámmaeavttut gortni šaddadit.

Govus bajábealde čájeha stuora erohusa ollislaš doarjjamáksimiin juohke bohččigusa nammii iešguđetge guovlluin Norggas ja iešguđetge doallosturrodagaide. Stoalpput govvosis čájehit ahte addojuvvo sakka eambbo doarjja juohke bohččigusa nammii Finnmárkkus, Romssas ja Nordlánddas go iešguđetge guovlluin Lulli-Norggas.

Govus 9.1 Ollislaš bušeahttadoarjja juohke bohččigusa nammii iešguđetge doallosturrodagaide ja guovlluin 2018:s.

Deaŧaleamos vuođđu Norgga eanandoalu ovdánahttimii lea ahte buvttadeapmi lea doarvái gánnáhahtti. Eanandoallošiehtadus 2018 man bealálaččat sohpe, addá eanandollui 3,5 proseantta dienaslassáneami 2019:s 2018 ektui. Eanandoallošiehtadusa ekonomalaš rámma lassánii 1,1 millijárdda ruvnnuin, mas 770 miljovnna ruvdno juolluduvvo stáhtabušeahta bokte.

Áigodagas 2010–2018 lea eanandoaluid lohku njiedjan buot guovlluin Norggas. Proseanttaid mielde lea lohku njiedjan eanemus Davvi-Norggas. Gusamielkki buvttadeapmi lea eanemus unnon Østlánddas áigodagas 2014–2018, muhto dat lea maid unnon Agder/Telemárkkus, Vestlánddas ja Davvi-Norggas. Sávza- ja oamebierggu buvttadeapmi lea lassánan buot guovlluin dán áigodagas, maiddái Davvi-Norggas.

Eanandoallošiehtadusa ja Landbrukets utviklingsfond (LUF) (Eanandoalu ovdánahttinfoandda) bokte lea ráđđehus várren ruđa máŋgga doarjjaortnegii maid ulbmil lea movttiidahttit ealáhusovdánahttima eanandoalu olis. Dat leat ortnegat maid maiddái eanandoallit sámi guovlluin sáhttet ohcat. Stuorámus ortnet lea investeren- ja fitnoovdánahttindoarjja maid Innovasjon Norge hálddaša. Ortnega rámma lea 634,5 millijárdda ruvnno 2019:s. Ruđat juhkkojuvvojit fylkkaide juohkinvuogi mielde mii váldá vuhtii sihke eanandoalu sturrodaga iešguđetge fylkkain ja guovlluid eavttuid.

Viidáseappot galgá eanandoalu ja boazodoalu ovdánahttin- ja árvoháhkanprográmma váikkuhit dasa ahte ásahuvvojit eambbo fitnodagat main leat ovdánannávccat. Prográmmas lea govda vuođđu sihke sisdoalu ja ulbmiljoavkkuid hárrái, ja galgá leat mielde váikkuheame dasa ahte báikkálaš borramušaid, turistaealáhus, boazodoallu, Inn på tunet -fálaldat, sáivaguollebivdu ja eará eanandoallovuđot ođđa ealáhusdoaimmat ovdánit sihke árvoháhkama dáfus ja eará láhkái.

Áigodagas 2012–2014 juolludii ráđđehus eanandoallošiehtadusa bokte 9 miljovnna ruvnno árktalaš eanandollui. Dan oktavuođas deattuhuvvui ahte buvttadeamit mat gullet erenoamážit árktalaš eanandollui ja mat sáhttet oktasaččat márkanfievrreduvvot árktalaš mearkagálvun, galget dorjojuvvot. Eanandoallošiehtadusain 2017 ja 2018 várrejuvvojedje ođđa ruđat árktalaš eanandoalu doarjumii. 2019:s lea várrejuvvon 2 miljovnna ruvdno golmma davimus fylkii.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi deattuha ahte vaikko eanandoallu davvin oažžu ge alit doarjaga juohke ovttadahkii go guovddáš eanandoalloguovlluin, de manná doaluid lohku maŋos sámi guovlluin. Sámediggi oaivvilda ahte sámi eanandoalu ekonomalaš vuođđu lea sakka hedjonan, ja ahte alit investeren- ja fievrredangolut ja liiggás olu buvttadeapmi guovddáš eanandoalloguovlluin Norggas leat váldosivvan dasa.

Kanaliserenpolitihkka man mielde boaittobeali guovlluid eanandoallu galggai vuoruhuvvot ovdalii buorebut birgejeaddji eanandoalloguovlluid, doaibmá heajubut dál go ovdal. Sihke njamatgussabuvttadeapmi ja sávzadoaluid lohku lea lassánan 2008 rájes eará guovlluin go sámi guovlluin. Sámi guovllus sáhttá buvttadit roavvafuođarvuđot buvttademiid, ovdamearkka dihte gusamielkki ja gáiccamielkki, sávzadoalu ja eará oamebiergobuvttadeami.

9.3.2 Hástalusat ovddos guvlui – eanandoallu ja šibitdoallu sámi guovlluin

9.3.2.1 Boraspiriid váikkuhusat šibitdollui sámi guovlluin

Dutkan ja dieđut gonagasgoaskima birra maŋemus jagiid čájehit ahte gonagasgoaskin falleha sihke šibihiid ja bohccuid. Fosen-njárggas Trøndelágas lea čájehuvvon ahte gonagasgoaskin lea okta sivalaš sávzavahágiidda. Norsk institutt for naturforskning (NINA) (Norgga luonddudutkaninstituhtta) lea álggahan ođđa gonagasgoaskinprošeavtta sávzavahágiid eastadeapmái Fosen-njárggas. Prošeavtta ulbmil lea háhkat eambbo dieđuid gonagasgoaskima sávzavahágahttimiid birra. Romssas ii leat dán rádjái álggahuvvon diekkár prošeakta, muhto báikkálaš šibitdoallit ja sámi boazodoallit čuoččuhit ahte gonagasgoaskin lea okta guovddáš čilgehussan šibit- ja boazovahágiidda maiddái dán guovllus.

Sámedikki mearkkašumit

Boraspirepolitihkka lea stuora mearkkašupmin sávzadoalu ekonomiijai. Sámediggi oaidná ahte čuohcá sávzadollui go boraspiret dagahit nu olu vahágiid sávzadollui. Sámediggi navdá ahte boraspirevahágahttimat leat leamaš stuorámus ággan dasa go muhtin sávzadoallit leat heaitán. Boraspiresoahpamuš lea ain gustovaš. Sámediggi oaivvilda ahte guohtunguovllut galget vuoruhuvvot guohtunelliide, ja ahte dáin guovlluin ii galgga leat váttis oažžut lobi jávkadit boraspiriid.

9.3.2.2 Dálkkádatrievdamiid váikkuhusat šibitdollui sámi guovlluin

Raporta Landbruk og klimaendringer 2016 (Eanandoallu ja dálkkádatrievdamat 2016) geahčada meroštallojuvvon dálkkádatdilálašvuođaid 2100 rádjái. Raporttas boahtá ovdan ahte temperatuvrra jahkegaskaárvu sáhttá Norggas lassánit 2,4 grádain 2060 rádjái, muhto Finnmárkkus lea meroštallojuvvon 3 gráda lassáneapmi. Vurdojuvvo nappo eambbo liegganeapmi Finnmárkkus go muđui riikkas.

Finnmárkkus vurdojuvvo maiddái njuoskkádaga (arvvi ja borgga) dáfus stuorát proseantameari lassáneapmi go gaskamearálaččat muđui riikkas. Sis-Finnmárkkus meroštallojuvvo mearkkašahtti eambbo proseantameari njuoskkádatlassáneapmi buot jagi áiggiin, mii sáhttá váikkuhit guovllu eanandoalu.

9.4 Kultuvrralaš ja hutkkálaš ealáhusat ja sámi mátke-/turismaealáhus

9.4.1 Dilálašvuođačilgehus – kultuvrralaš ja hutkkálaš ealáhusat ja sámi mátke-/turismaealáhus

UNESCO definere ahte kultuvrralaš ja hutkás ealáhusat leat organiserejuvvon doaimmat maid ulbmil lea buvttadit, fállat, vuovdalit, lágidit ja/dahje kommersialiseret kultuvrralaš, dáiddalaš dahje kulturárbbi vuđot gálvvuid, bálvalusaid ja aktivitehtaid.

Sámi kultuvrralaš ja hutkkálaš ealáhusat leat dávjá vuođđuduvvon sámi kultuvrra ja báikkálaš sámi servodagaid ala. Ealáhusdoaimmaheddjiid ulbmil sámi kulturealáhusain lea dávjá huksejuvvon idealismma ala, ja persovnnalaš mihtuid ala, mat sáhttet leat persovnnalaš dáiddalaš mihtut ja dáhttu nannet sámi kultuvrra ja identitehta dáidaga bokte. Dán ealáhusas leat vuosttažettiin ovttaolbmofitnodagat ja oasseáiggedoaimmat.

Máhttu lea buot ealáhusdoaimma vuođđoeaktu. Ealáhusdoaimmaheddjiid gaskasaš fierpmádathuksen, man olis vásáhusat juogaduvvojit ja ovttasbarggut ásahuvvojit, lea deaŧalaš. Sámediggi lea iežas hutkkálaš ealáhusaid doaibmaplánas (2017–2019) deattuhan gelbbolašvuođaloktema, fierpmádagaid ja ovttasbarggu oktan iežas deaŧaleamos áŋgiruššansurggiid gaskkas. Doaibmaplána čuovvoleapmin lágidii Sámediggi earret eará kulturealáhuskonferánssa 2017 giđa ja fágabeivviid 2018 giđa gos fáddán lei «mearkagálvu». Sámediggi fállá maid sierra fitnodatovdánahttinprográmma Dáhttu.

Sámi kultuvrras lea mátke- ja turismaealáhusa oktavuođas alla geasuhanárvu. Mátke-/turismaealáhus lea ealáhus mas lea ovdánanvejolašvuohta sihke fálaldagaid ja ekonomiija hárrái maiddái sámi guovlluin. Sámediggi bargá ulbmillaččat sámi mátkeealáhusaid ovddidemiin. Dan oktavuođas lea Sámediggi searvan 3-jagi mátkeealáhusprošektii Johtit – Samisk reiseliv ovttas NordNorsk Reiselivain, golmma davimus fylkkagielddain ja sámi mátkeealáhusfitnodagaiguin. Prošeavtta ulbmil lea nannet árvoháhkama fitnodagain mat leat searvan dása, fitnodagaid gelbbolašvuođa ja fálaldagaid systemáhtalaš ovdánahttima, ja márkanvejolašvuođaid ja vuovdaleami nannema ja buorideami bokte.

Sámediggi hálddaša sierra doarjjaortnega man ulbmil lea movttiidahttit ovdánahttimii ja investeremii mátkeealáhusdoaimmaid oktavuođas. Ovdánahttin- ja investerenprošeavttat mat sáhttet čájehit innovašuvnna ja ođđa hutkosiid, ja prošeavttat mat addet birrajagi bargosajiid vuoruhuvvojit. 2019:s lea Sámediggi várren 1 miljovnna ruvnno dakkár ohcamiidda.

Kulturturisma sáhttá leat mielde nanneme báikkálaš servodathuksema, gávpedoaimmaid ja báikeidentitehta, ja lea deaŧalaš oassi mátkeealáhusaid rahčamušas lasihit fálaldagaid maiddái eará áiggiid go dábálaš turistaáigodagas. Diekkár vejolašvuođaid ovdánahttima várás ovddida ráđđehus 2019:s kultuvrra ja márkeealáhusa strategiijaplána. Kulturdepartemeanta ja Ealáhus- ja guolástusdepartemeanta hábmejit strategiijaid, earret eará mátkeealáhusa, kulturdoaimmaheddjiid, Sámedikki ja Ráđđehusa kultur- ja mátkeealáhusáššiid ovttasbargoráđi árvalusaid vuođul.

9.4.2 Hástalusat ovddos guvlui – kultuvrralaš ja hutkkálaš ealáhusat ja sámi mátke-/turismaealáhus

Guovddáš hástalusat sámi mátke-/turismaealáhusas leat oasseáiggedoaibma ja go jearalmas nu sakka rievddada jagiáiggiid mielde. Olu mátkeealáhusdoaimmain sáhttet stuora gaskkat hehttet sin viiddideamis fálaldaga olggobeallái báikkálaš márkana, ja ođđa márkaniidda olaheapmi sáhttá leat dan duohken movt báikái beassá ja lea go lahkosis hámman dahje girdišilju.

Sámi mátke-/turistaealáhusat vásihit seamma ládje go mátke-/turismaealáhus muđui ge, ahte leat hástalusat ceavzima hárrái, sihke sosiálalaččat, kultuvrralaččat, ekonomalaččat ja birassuodjaleami dáfus. Go sámi kultuvrra geavaha mátkeealáhusoktavuođas, de ferte árvvus atnit ja doahttalit kulturárbbi, maiddái bisuhan dihte autentalašvuođa, mii lea ge dat mii dahká sámi mátkeealáhusa nu erenoamážin ja geasuheaddjin.

Sámediggi ja Romssa suohkan ásaheigga guovvamánus 2019 ovttasbarggu mii galgá sihkkarastit ahte sámi kultuvra hálddašuvvo vuollegašvuođain ja adnojuvvo árvvus mátkeealáhusaid oktavuođas. Sámediggi lea maiddái okta máŋgga bealálaččas geat oidnet dárbbu mearridit ehtalaš njuolggadusaid ja ásahit kvalitehtavuogádagaid sihkkarastin dihte sámi kultuvrra ja kulturovdanbuktimiid dáfus sihkkarastit luohtehatti gaskkusteami mátkeealáhusoktavuođas.

10 Eanan- ja resursavuoigatvuođat

10.1 Dilálašvuođačilgehus

Sámi kultuvra lea nannosit čadnojuvvon eatnamiid ja čáziid ávkkástallamii ja sápmelaččaid eanan- ja resursavuoigatvuođat leat suodjaluvvon máŋggaid riikkaidgaskasaš mearrádusaid bokte.

10.1.1 ON konvenšuvdna siviila ja politihkalaš vuoigatvuođaid birra, 27. artihkal

ON konvenšuvnna siviila ja politihkalaš vuoigatvuođaid birra (SP) 27. artihkal sihkkarastá álgoálbmogiid vuoigatvuođa doaimmahit iežaset kultuvrra, oskku ja giela almmá hehttehusaid haga. Mearrádus čuodjá:

Stáhtain gos gávdnojit čearddalaš, oskkoldatlaš dahje gielalaš veahádagat, ii galgga sis, geat gullet dákkár veahádagaide, gildojuvvot vuoigatvuohta ovttas iežaset joavkku nuppiid miellahtuiguin, dikšut iežaset kultuvrra, dovddastit ja bálvalit iežaset oskkoldaga, dahje geavahit iežaset giela.

ON-konvenšuvdna gusto dál Norgga láhkan, vrd. olmmošvuoigatvuođalága § 2 nr. 3., ja lága § 3 mielde mannet konvenšuvnna mearrádusat ovdalii eará lágaid jus dat leat vuostálaga.

10.1.2 ILO-konvenšuvnna nr. 169 artihkkalat 14 ja 15

Norga ratifiserii jagis 1990 ILO-konvenšuvnna nr. 169 álgoálbmogiid ja čearddalaš álbmogiid birra iešheanalaš stáhtain. Norgga dáfus guoská ILO-konvenšuvdna sápmelaččaide. Konvenšuvnnas lea sierra kapihtal (artihkkalat 13 rájes 19 rádjái) álgoálbmogiid vuoigatvuođa birra eatnamiidda ja luondduriggodagaide. Konvenšuvnna artihkal 14 nr. 1 suodjala opmodat- ja hálddašanvuoigatvuođaid, ja geavahanvuoigatvuođaid. Viidáseappot galgá stáhta 14. artihkkala nr. 2 mielde «dárbbu mielde bidjat johtui dárbbašlaš doaimmaid dan váras ahte kártet eatnamiid maid dát álbmogat árbevieru mielde háldejit, ja dáhkidit ahte sin vuoigatvuohta oamastit ja hálddašit eatnamiid suodjaluvvo beaktilit». Artihkal 15 nr. 1 geatnegahttá eiseválddiid erenoamážit sihkkarastit sápmelaččaid «vuoigatvuođaid iežaset eatnamiid luondduriggodagaide». Vuoigatvuohta luondduriggodagaide mielddisbuktá maiddái vuoigatvuođa «leat osolažžan» luondduriggodagaid «geavaheamis, hálddašeamis ja suodjaleamis».

10.1.3 Finnmárkkuláhka ja Finnmárkkukommišuvdna

Finnmárkkuláhka mearriduvvui geassemánu 17. beaivvi 2005. Láhka ásahii Finnmárkku eatnamiid dáfus ođđa hálddašanvuogádaga, ja lea oassi proseassas mii galgá loahpalaččat čielggadit vuoigatvuođadilálašvuođaid Finnmárkkus.

Láhka nanne vuosttažettiin ahte sápmelaččat lea oktasaččat ja oktagaslaččat olahan vuoigatvuođa Finnmárkku eatnamiidda ja čáziide guhkes áiggi geavaheami bokte. Viidáseappot deattastuvvo § 5 nuppi lađđasis ahte láhka ii ráddje vuoigatvuođaid mat leat rábiduvvon oamastusa dahje dološ áiggi rájes geavaheami bokte. Dat guoská maiddái vuoigatvuođaide mat sámi boazodoalus leat dien vuođul dahje boazodoallolága mielde.

Finnmárkkukommišuvdna nammaduvvui njukčamánu 14. beaivvi 2008 kártet vuoigatvuođaid Finnmárkkuopmodaga eatnamiidda maid Finnmárkku ássit leat háhkan alcceseaset dološ áiggi rájes geavaheami vuođul.

Finnmárkkukommišuvnna mandáhtta rievdaduvvui ođđajagemánu 1. beaivvi 2013 nu ahte kommišuvdna maiddái galgá gieđahallat vuoigatvuođaid guollebivdosajiide mearra- ja vuotnaguovlluin Finnmárkkus jus dan gáibida oktage geas lea rievttálaš beroštupmi oažžut dan čielggaduvvot.

Sámedikki mearkkašumit

Dan rájes go finnmárkkuláhka mearriduvvui lea Stuoradiggi jahkásaččat juolludan 16–17 miljovnna ruvnno Finnmárkkukommišuvdnii Duopmostuollohálddahusa, ja Justiisa- ja gearggusvuođadepartemeantta bušeahta bokte. Sámediggi lea máŋgga geardde dovddahan ahte sii fuolastuvvet dainna go Finnmárkkukommišuvdnii orru juolluduvvome liiggás unnán ruhta, ja ahte dat čuohcá dan deaŧalaš identifiserenbargui man kommišuvdna galgá čađahit. Sámediggi ballá ahte deaŧalaš árbedieđut, sámi árbevirolaš dábit ja riekteipmárdusat jávket ovttas vuoras olbmuiguin geat ain dál livčče min gaskkas ja geat leat eahpeformála ja njálmmálaš vugiid bokte oahppan daid. Jus Finnmárkkukommišuvdnii bissovaččat juolluduvvo ilá unnán ruhta, de sáhttá dat Sámedikki oainnu mielde dagahit sámiid riektesihkarvuođa ovdii.

Sámedikki oainnu mielde lea konkrehta hástalussan leamaš oažžut dárbbašlaš ruhtadeami Duopmostuollohálddahusas. Stáhtabušehttii 2017 lei Justiisadepartemeantta teaksta bušeahttaevttohussii ruđa várrejumi birra váldojuvvon mielde, muhto diet várrejupmi ii leat šat mielde 2019 bušeahtas.

Vai kártenbargu Finnmárkkus čađahuvvošii doarvái johtilit ja vai deaŧalaš dieđut sámi geavaheami, sámi árbevirolaš dábiid ja riekteipmárdusaid birra eai manahuvvo, de lea Sámedikki mielas dárbbašlaš ásahit bargui sihkkaris ekonomalaš vuođu.

10.2 NOU 2007: 13 Den nye sameretten (Ođđa sámeriekti) čuovvoleapmi

Ođđanammaduvvon sámevuoigatvuođalávdegoddi (sámevuoigatvuođalávdegoddi 2) ovddidii iežas čielggadusa NOU 2007: 13 Den nye sameretten (Ođđa sámeriekti) juovlamánus 2007. Lávdegoddi árvala máŋggaid doaimmaid, earret eará láhkanannet geatnegasvuođa konsulteret sámi beroštumiid, ásahit kommišuvnna mii galgá kártet dálá oamastan- ja geavahanvuoigatvuođaid sámi guovlluin Romssa fylkka rájes lulás, ásahit ođđa hálddašanortnega stáhta eatnamiidda Nordlánddas ja Romssas ja máŋga eará láhkarievdadusa, earret eará minerálalága rievdadeami. Sámevuoigatvuođalávdegotti evttohusat sisttisdollet iešguđet dási kompleksitehta – ja guoskkahit eanas departemeanttaid áššesurggiid. Áššeovddasvástádusjuogu mielde lea iešguđetge departemeanttain ovddasvástádus árvvoštallat evttohusaid mat gusket sin áššesurggiide.

Oassin sámevuoigatvuođalávdegotti evttohusa čuovvoleapmin ovddidii ráđđehus čakčamánu 14. beaivvi 2018 Prop. 116 L (2017 – 2018) Endringer i sameloven mv. (konsultasjoner) (Sámelága rievdadeapmi jna. (konsultašuvnnat)). Suohkaniid ja fylkkasuohkaniid dáfus árvala ráđđehus láhkanannet konsultašuvdnageatnegasvuođa mii čuovvu álbmotrievtti olis. Vai suohkanat ožžot dárbbašlaš fleksibilitehta, de nannejuvvojit dušše geatnegasvuođa váldoprinsihpat lága bokte, ja dárkilet njuolggadusat addojuvvojit bagadusčállosa bokte. Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta hábme bagadusevttohusa ovttasráđiid Suohkansektoriin (Kommunal sektor – KS) ja Sámedikkiin. Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi váldojuvvo maiddái fárrui dása.

Konsultašuvnnaid hárrái stáhta dásis árvaluvvo láhkaevttohusas ahte konsultašuvdnageatnegasvuođa váldoprinsihpat galget lága bokte nannejuvvot ja dárkilet njuolggadusat galget mearriduvvot láhkaásahusaid bokte. Departemeanta áigu stáhta konsultašuvnnaide ráhkadit láhkaásahusevttohusa ja čađahit dárkilet njuolggadusaid gulaskuddama maŋŋel go láhka lea mearriduvvon.

Stuoradiggi mearridii miessemánu 9. beaivvi 2019 ahte proposišuvdna máhcahuvvo ráđđehussii ja bivddii seammás ráđđehusa sáddet láhkaevttohusa dábálaš gulaskuddamii ovdal go ášši fas ovddiduvvo Stuoradiggái. Stuoradiggi deattuhii ahte lea deaŧalaš ahte suohkaniid ja fylkkagielddaid bagadus maiddái gárvána seamma áigái, ja sáddejuvvo gulaskuddamii ovttas láhkaásahusain. Departemeanta rehkenastá dasto ahte dat guokte dokumeantta sáddejuvvojit gulaskuddamii 2019 čavčča.

Stuoradiggi lea mearrádusas nr. 837 geassemánu 8. beaivvi 2017 ávžžuhan ráđđehusa «árvvoštallat addit várreláhkii seamma gustovašvuođa Nordlánddas ja Romssas go das lea lulábealde Nordlándda ráji. Čielggadeami vuođđun galgá leat ahte Statskog galgá ain atnit ovddasvástádusa vuovderesurssaid dáfus. Čielggadeapmi galgá maiddái atnit vuođđun ahte gustovaš finnmárkkuláhka galgá jotkojuvvot Finnmárkku dálá fylkkarájiid siskkobealde, ii ge viiddiduvvot guoskat ođđa geográfalaš guovlluide.» Ráđđehus lea dál bargame Stuoradikki ávžžuhusmearrádusa čuovvolemiin, ja áigu Stuoradiggái addit dieđuid dan birra heivvolaš vuogi mielde. Jus galget ovddiduvvot evttohusat mat sáhttet njuolga váikkuhit sámi beroštumiid, de konsulterejuvvojit Sámediggi ja eará guoskevaš bealálaččat konsultašuvdnasoahpamuša mielde.

Lávdegoddi man professor Ernst Nordtveit jođihii, ovddidii juovlamánus 2018 raportta minerálalága evaluerema birra. Evaluerenmandáhtta čujuha earret eará dasa ahte lea dárbbašlaš háhkat vuđolaš dieđuid das movt minerálalága mearrádusat sámi vuoigatvuođaid vuhtii váldima birra leat doaibman ja movt doibmet. Sámediggi lea oaidnán mandáhta ja lea ovddidan oaiviliid departementii. Ráđđehus ii leat mearridan movt evalueren galgá čuovvoluvvot.

Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi atná stuora hástalussan ahte stuora oasit Sámevuoigatvuođalávdegotti árvalusain leat olu jagiid ja iešguđetge ráđđehusaid áigge healban departemeanttaid vuorkkáide. Lea deaŧalaš ahte diet evttohusat čuovvoluvvojit farggamusat.

Sámediggi moaitá ahte Stuoradiggi ii gulahallan Sámedikkiin ovdal go dagai ávžžuhusmearrádusa nr. 837 geassemánu 8. beaivvi 2017 várrelága birra. Sámediggi eaktuda ahte jus galgá árvvoštallojuvvot čađahit várrelága maiddái Romssas ja Nordlánddas, de dahkkojuvvo dat sámevuoigatvuođalávdegotti čielggadusa NOU 2017: 13 Den nye sameretten (Ođđa sámeriekti) čuovvoleami olis.

Vásáhusat finnmárkkulágain ja árvvoštallamat mat bohtet ovdan stáhtaalmennetlága čielggadeamis NOU 2018: 11 Ny fjellov (Ođđa várreláhka) leat Sámedikki mielas deaŧalaš vuođđun láhkaevttohussii man ulbmil lea sihkkarastit ja dohkkehit sámi vuoigatvuođaid eatnamiidda ja čáziide olggobealde Finnmárkku. Sámediggi atná hui deaŧalažžan ahte sámi vuoigatvuođat eatnamiidda ja čáziide dohkkehuvvojit maiddái olggobealde Finnmárkku. Sámediggi oaivvilda ahte sámi eanan- ja resursavuoigatvuođat Romssas ja Nordlánddas fertejit sihkkarastojuvvot lága bokte, ja ahte dat dahkkojuvvo dakkár vuogi mielde ahte vuhtii váldet vuoigatvuođaid mat čuvvot ILO-konvenšuvnna nr. 169 14. ja 15. artihkkaliid ja UNDRIP 26. ja 28 artihkkaliid olis.

Sámediggi deattuha ahte sámevuoigatvuođalávdegotti evttohusaid čuovvoleapmi eaktuda buriid konsultašuvdnaproseassaid Sámedikkiin ja eará guoskevaš bealálaččaiguin. Erenoamáš deaŧalaččat leat buorit konsultašuvnnat maid ulbmil lea realitehtagieđahallat čovdosiid main báikkálaš meahccehálddašeapmi gehččojuvvo ovttas Statskog eaiggátrolla vejolaš rievdadeami evttohusaiguin. Viidáseappot ahte oamastanvuoigatvuođat sáhttet gáibiduvvot čielggaduvvot ja ahte ásahuvvojit duohta vejolašvuođat duopmostuoluid bokte oažžut oamastan- ja geavahanvuoigatvuođaid rievttálaččat dohkkehuvvot.

Ráva

Gielda- ja ođasmáhttindepartemeanta

ávžžuha:

Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta ráva geassemánu 21. beaivvi 2019 Sámi giella, kultuvra ja servodateallin sáddejuvvo Stuoradiggái.