Dieđ. St. 37

(2020–2021)
Dieđáhus Stuorradiggái

Sámi giella, kultuvra ja servodateallin

Ealli sámi báikkálaš servodagaid ealáhusvuođđu

Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta ráva geassemánu 18. b. 2021, dohkkehuvvon stáhtaráđis seamma beaivvi. (Solberg ráđđehus)

Dokumentet på regjeringen.no

1 Álgu

Nu mo boahtá ovdan Granavolden-julggaštusas, de áigu ráđđehus láhčit dilálašvuođaid ealli báikkálaš servodagaide ja ahtanuššamii miehtá Norgga. Dát stuorradiggedieđáhus, man fáddán lea ealli sámi báikkálaš servodagaid ealáhusvuođđu dán jagi stuorradiggedieđáhusa, čuovvula dan čuoggá julggaštusas.

Telemarksforskinga Regional analyse for Samisk område 2020 čájeha ahte olmmošlohku sámi guovlluin lea njiedjan maŋimus logi jagi. Eretfárren ja veahkadatnjiedjan dáin guovlluin lea okta dain stuorámus áitagiin sámegielaide, sámi kultuvrii ja sámi eallinvuohkái.

Árjjalaš ealáhuseallin, mas hutkáivuohta, luovvanfápmu ja máhttu leat čoavddafáktorat, lea dehálaš eaktun eallinnávccalaš sámi servodagaide. Go sámi servodagat ožžot eanet vejolašvuođaid, de lea maid vejolaš gáhttet ja ovddidit sámegielaid ja sámi kultuvrra. Seammás mii fertet geavahit resurssaid dakkár guoddevaš vuogi mielde mii láhčá vuođu gánnáhahtti bargosajiide.

Go láhčá dilálašvuođaid dasa ahte sámi servodagaid álbmogis lea vejolašvuohta háhkat oahpu ja gelbbolašvuođa doppe gos sii orrot, earret eará lávdaduvvon dahje heivehuvvon fálaldagaid bokte, de ii livččii dárbu fárret oahpu gazzat. Seammás lea dehálaš láhčit dilálašvuođaid dasa ahte dat sámi nuorain, geat válljejit fárret ruovttoluotta ruovttugildii maŋŋá oahpu gazzama, leat buorit bargovejolašvuođat.

Ráđđehusas lea ovttas gielddaiguin, fylkkagielddaiguin ja Sámedikkiin oktasaš ovddasvástádus das ahte gávdnat čovdosiid mat sáhttet váikkuhit ássan- ja sajáiduvvanmillii ja ođđa ealáhusdoaimmaide sámi guovlluin. Dát dieđáhus válddaha muhtun hástalusaid mat dain gielddain leat main lea sámi álbmot, go sii áigot láhčit dilálašvuođaid ođđa ealáhusdoaimmaide. Maiddái čujuhuvvo buriid ovdamearkkaide main ođđa ealáhusat leat váikkuhan ahtanuššamii ja eanet ássangeasuheapmái.

Dáinna dieđáhusain válddaha ráđđehus sámi guovlluid ealáhusvuođu, čilge ealáhuspolitihkalaš váikkuhangaskaomiid mat sáhtášedje leat guoskevaččat sámi guovlluid ealáhusovdáneapmái ja geahčada lagabui guđe eavttut fertejit leat ollašuhttojuvvon mat movttiidahttet bargosadjeovddideami ja ássangeasuheami. Buori ealáhusovdáneapmái sámi guovlluin lea mearrideaddjin ahte maiddái dáin guovlluin lea guoskevaš gelbbolašvuohta buriin kvalitehta.

Solberg ráđđehus lea maŋimus jagiid geigen davveguovlodieđáhusa, guovlodieđáhusa ja nammadan guokte lávdegotti mat leat geahčadan guovlluid hástalusaid ja ealáhuseallima mearkkašumi ealli ja guoddevaš báikkálaš servodagaide.[1] Seammás lea Ungdommens distriktspanel addán ráđđehussii rávvagiid maid berrešii dahkat vai doaresbealit doibmet buorrin ja geasuheaddji báikin bargamii ja ássamii. Panela logi nuora ovddastedje juohkehaš iežas fylkka ja sii ovddidedje evttohusaideaset 2021 giđa. Ráđđehus ovddida dál maid golbma guovlopolitihkalaš strategiija guovlluid ahtanuššanfámolaš smávvagávpogiid ja čoahkkebáikkiid birra, riddo-Norgga ealáhusovdáneami birra ja várre- ja siseatnan-Norgga ealáhusovdáneami birra. Buot dat fátmmastit sámi servodagaid ja gusket daidda.

Dát dieđáhus lea goalmmát dieđáhus ráiddus boahtteáiggediđolaš dieđáhusain Stuorradiggái sámi giela, kultuvrra ja servodateallima birra. Ráđđehus bidjá ovdan dakkár dieđáhusaid juohke jagi, muhto dieđáhusa fáttát molsašuddet jagis jahkái. Dain lea dattetge dat oktasaš ahte Sámedikki jahkeraporta lea bistevaš mielddus, ja ahte Sámedikki árvvoštallamat bohtet ovdan ieš dieđáhusteavsttas. Sámediggi lea leamaš mielde dieđáhusa hábmemin. Earret eará leat dollojuvvon máŋga čoahkkima barggu oktavuođas ja Sámediggi lea ožžon ovddeš álgodivodusaid. Sámedikki árvalusat ja mearkkašumit leat muhtumassii gođđojuvvon dieđáhustekstii ja muhtumassii biddjojuvvon sierra vuollekapihtalin.

1.1 Bajimus mihtut ja rámmat

Granavolden-julggaštusas lea ráđđehus dovddahan iežas váldovuoruhemiid boahttevaš jagiid sámepolitihkkii. Ráđđehus áigu várjalit Sámedikki ja Sámedikki ja ráđđehusa gaskasaš konsultašuvdnaortnega. Viidáseappot áigu ráđđehus ovddidit sámi ealáhuseallima, dás maiddái dan mátkeealáhusa mii čatnasa sámi kultuvrii ja árbevirolaš sámi ealáhusaide. Ráđđehus lea dál ovttas Sámedikkiin čuovvuleamen NAČ 2016: 18 Váibmogiela.

1.1.1 Alvvalaš guovlopolitihkka sámi guovlluid várás mii maiddái duste ealáhuseallima dárbbuid

Ráđđehus háliida ealli báikkálaš servodagaid ja ahtanuššama olles riikkas. Nana, máŋggabealat ja gilvofámolaš ealáhuseallin lea áibbas dehálaš dasa ahte bisuhit buori čálgodási buot osiin riikkas. Árjjalaš ealáhus- ja barggolašvuođapolitihkka ovttas alvvalaš guovlopolitihkain lea vuođđun ássamii maiddái sámi guovlluin. Dat mii lea deháleamos ealli báikkálaš servodagaide olles Norggas, lea dakkár ealáhuseallin mii bisuha ja ásaha ođđa gánnáhahtti bargosajiid. Daid rámmaeavttuin mat gusket oppalaččat doaresbeliide, lea maid mearkkašupmi árvoháhkamii ja ealáhuseallima ovddideapmái sámi ássanguovlluin.

Ráđđehusas lea boahtteáiggediđolaš ealáhuspolitihkka, mii láhčá dilálašvuođaid árvoháhkamii ja ahtanuššamii priváhta suorggis ja ealáhuseallima nuppástuhttimii. Govda ealáhusčoahkkádus ja eanet máŋggabealat bargosajit addet buori vuođu nuppástuhttimii ja eanet árvoháhkamii. Ráđđehusa bargo-, ealáhus- ja vearropolitihkka addá olbmuide barggu ja fitnodagaide vejolašvuođa ahtanuššat ja ásahit boahtteáiggi bargguid.

Ráđđehus áigu ain láhčit dilálašvuođaid dasa ahte mii sáhttit ávkkástallat daid rikkes luondduresurssaiguin mat addet vuođu doaimmaide, innovašuvdnii ja positiiva ovdáneapmái miehtá riikka. Dáid resurssaid ferte geavahit guoddevaš vuogi mielde ja vihkkedallojuvvot eará beroštusaid ektui ásahan dihtii gánnáhahtti bargosajiid. Danne bidjá ráđđehus ovdan golbma regionálapolitihkalaš strategiija, mat buorebut earuhit dálá guovlopolitihka.

Smávvagávpotstrategiija galgá váikkuhit dasa ahte nannet smávvagávpogiid geasuheaddji fápmoguovddážin regiovnnas. Strategiija bokte háliida ráđđehus dahkat smávvagávpogiid eanet geasuheaddjin, seammás go dat leat buorebut ráhkkanan veahkehit ja ovttasbargat lagas guovllugielddaiguin. Nu ovttastahttá ge strategiija sihke guovlo- ja regionálapolitihka, gávpotpolitihka ja guoddevašvuođageatnegasvuođaid. Dat guoská maiddái sámi guovlluid smávvagávpogiidda ja čoahkkebáikkiide, gos galgá leat geasuheaddji ássat.

Strategiijat rittu ja vári ja siseatnama várás galget leat mielde láhčimin dakkár ealáhusovdáneapmái mii buorebut vuhtiiváldá regionála erohusaid gaskal rittu, vári ja siseatnama.

Strategiijat ovdandollet ahte ráđđehusa ealáhuspolitihka mihttu lea sihkkarastit ealáhuseallimii dakkár rámmaeavttuid mat movttiidahttet ahtanuššamii ja ovdáneapmái. Ealáhuspolitihkka galgá vuođđuduvvot govda váikkuhangaskaomiide mat ovddidit innovašuvnna ja ođđahutkama, ja mat dorjot buoremus prošeavttaid buot surggiid rastá. Smávva ja gaska sturrosaš fitnodagat leat dehálaččat barggolašvuhtii ja árvoháhkamii buot osiin riikkas – maiddái sámi guovlluin.

Máhttu ja dutkan bidjet vuođu dakkár ođđa bargguide stuorra árvoháhkamiin, mat sáhttet doarjut guoddevaš čálgoservodaga. Dakkár oahppoásahusaiguin go Davvi Universitehtain, UiT Norgga árktalaš universitehtain ja Sámi allaskuvllain leat sámi guovllut bures ráhkkanan dasa ahte láhčit dilálašvuođaid dakkár ohppui mii duste boahttevaš gealbodárbbuid.

Ealáhusovdáneapmi erenoamážit Guovlo-Norggas, sorjá earret eará buori infrastruktuvrras. Danne áigu ráđđehus joatkit nana áŋgiruššama kommunikašuvnnain ja johtalusain miehtá riikka. Sihkkarastin dihtii ealli sámi báikkálaš servodagaid lea maiddái digitaliseremis ja ođđa teknologiijas čoavddarolla. Ovdamearkka dihtii lea ráđđehus áigodaga 2022–2033 nationála fievrrádusplánas vuoruhan máŋga stuorra geaidnoprošeavtta main lea mearkkašupmi Nordlándda ja Romssa ja Finnmárkku sámi servodagaide, gč. Meld. St. 20 (2020–2021) Nasjonal transportplan 2022–2033 ja máinnašumi kapihttalis 7.3.1.

Sámi servodagaid ealáhusstruktuvrra mihtilmassan leat smávva ealáhusdoaimmaheaddjit, smávva bargomárkanat ja stuorra gaskkat. Ráđđehus áigu sihkkarastit buriid oppalaš rámmaeavttuid ja dakkár vearrovuogádaga mii lea heivehuvvon smávva ja gaska sturrosaš fitnodagaide. Hálddahuslaš ja byrokráhtalaš álkideamit ja digitaliseren galgá dahkat álkibun álggahit, nuppástuhttit, ođasmahttit ja doaimmahit smávva ja gaska sturrosaš fitnodagaid. Dát doaibmabijut bohtet maiddái sámi servodagaide buorrin.

Mearrádusain ja politihkas gieldda ja regionála dásis lea hui stuorra mearkkašupmi dasa man muddui sámi giella, kultuvra, ealáhusat ja servodateallin sáhttá ovdánit buriin lágiin. Fylkkagielddain lea erenoamáš ovddasvástádus regionála ovdáneamis go geahččá viidát. Árjjalaš áŋgiruššan maiddái regionála doaimmaheddjiid bealis lea mearrideaddjin dasa ahte sámi servodagat bissot ja ovdánit geasuheaddji báikin gos olbmot háliidit ássat.

Vuođđoealáhusat leat dehálaččat stuorra osiide sámi guovlluin, ja dat leat vuođđun barggolašvuhtii ja ássamii dáin guovlluin. Vuođđoealáhusat leat maid hui dehálaš giella- ja kulturguoddit. Rikkes sámegiella vuođđoealáhusain duođašta man dehálaččat dát ealáhusat ain leat ja leat leamaš guhkás maŋás áiggis. Duodjeárbevierut ja biebmokultuvra leat maid lávga čadnojuvvon vuođđoealáhusaid doaimmaheapmái.

Ráđđehussii lea dehálaš ovddidit positiiva ovdáneami iešguđetlágan ealáhusain. Ealáhusat mat gullet bálvalussii, huksehussii ja ráhkadussii, logistihkkii/fievrrádussii ja industriijii, leat boahtteáiggis dehálaččat ássamii sámi servodagain.

1.1.2 Kultuvrralaš norpmat ja árvvut – sámi fidnohutkama ofelaččat

Sámegieldoaba birgejupmi, maid dárogillii sáhttá jorgalit «å klare seg/berges», čilge sámi kultuvrra dehálaš árvvu ja eallinfilosofiija. Birgejupmi čujuha agibeaiperspektiiva jurdagii, luonddu iežas ođasmahttima návccaide, mearálašvuhtii gierdoekonomiijii. Dat čujuha sámiid luondduvuđot eallinvuohkái, mas birgennávccas lea sáhka ávkkástallamis mehciin ja luondduin nu ahte birge. Birgejupmi lea maid dehálaš vuođđu sámi máŋggahommái, mas sii iešguđet jagiáiggiid doaimmahit boazodoalu, smávvadállodoalu ja guolásteami lotnolasat čoaggimiin, bivdduin ja dujiin. Birgejumis lea lagasvuohta ávkkástallamii ođasmuvvi luondduriggodagaiguin (meahcceávkkástallan), mas lea leamaš stuorra mearkkašupmi dállodollui, muhto mat maiddái leat geavahuvvon vuovdima várás háhkan dihtii reaidoruđa.[2]

Raporttas Guovdageaidnu – Offelaš Sámis – Kautokeino veiviseren i Sápmi čujuhuvvo dasa ahte birgejupmi ja sámiid árbevirolaš máŋggahommá lea dehálaš vuođđun fidnohutkamii sámi guovlluin, muhto ahte dat maiddái sáhttá hehttet sámi ealáhuseallima ovdáneami.[3] Birgejupmi ja máŋggahommát dagaha ahte iehčanas ealáhusdoaimmaheaddji ii leat nu rašši rievdamiid ektui. Jus šattaš dárbu dasa, de lea álki gávdnat ođđa čovdosiid ja nuppástuhttit doaimma. Olbmos lea dalle maiddái nana persovnnalaš beroštupmi ja gullevašvuohta iežas fitnodahkii ja bargui. Nuppe dáfus sáhttá mearálašvuohta ja dakkár jurddašanvuohki ahte mus lea doarvái dasa ahte birgen, in ge dárbbaš eanet, hehttet olbmo smiehttamis ovdáneami ja ahtanuššama, dahje dat sáhttá hehttet iehčanas ealáhusdoaimmaheaddji nuppástuhttimis doaimma oasseáiggis ollesáigái.

Nuppástuhttinbarggus Guovdageainnus lea boahtán ovdan ahte sámi guovlluid gielddain lea dehálaš rolla das ahte veahkehit daid ealáhusdoaimmaheddjiid geat háliidit ovdáneami, muhto geain eai leat resurssat ieža čađahit ovddidanbarggu. Dehálaš lea ahte ealáhusdoaimmaheaddjit ožžot oktavuođa gielddaid ja fylkkagielddaid doarjjaapparáhtain. Seammás ferte árvvusatnit dakkár ovddidanbarggu ja bidjat sámi kultuvrra vuođđun, mas birgejupmi ja máŋggahommá leat dehálaččat.

1.1.3 ON guoddevašvuođamihtut

ON guoddevašvuođamihtut leat máilmmi oktasaš bargoplána geafivuođa jávkadeami, erohusaid vuosttaldeami ja dálkkádatrievdamiid bisseheami várás ovdal jagi 2030. Guoddevašvuođamihtuid guovddáš prinsihppa lea ahte ii ovttage galgga olgguštit. Ráđđehus lea mearridan ahte guoddevašvuođamihtut galget leat politihkalaš váldovuohkin dasa ahte dustet min áiggi stuorámus nationála ja máilmmiviidosaš hástalusaid. ON-gulahallandoaibma almmuhii guoddevašvuođamihtuid sámegillii golggotmánu 25. b. 2020 Romssas.

Oktiibuot leat 17 guoddevašvuođamihtu oktan vuollásaš oassemihtuiguin máŋgga suorggis. Dan barggus mii lea ealhusvuođu várás sámi báikkálaš servodagain, leat máŋga oassemihtu áigeguovdilat. Guoddevašvuođa perspektiiva lea čađahuvvon dakkár lágain go Finnmárkkulágas ja boazodoallolágas, ja ođđa plána- ja huksenlága ja mearraresursalága evttohusas. Álggahuvvon leat maid máŋga konkrehta doaibmabiju ja ásahuvvon leat máŋga váikkuhangaskaoapmeortnega, earret eará Sámedikki ja Innovašuvdna Norgga bušeahtain mat čuovvulit máŋga guoddevašvuođa mihtu.

Guoddevašvuođaperspektiiva lea gođđojuvvon dakkár lágaide go Finnmárkoláhkii ja boazodoalloláhkii, ja ođđa plána- ja huksenlága ja mearraresursalága evttohusaide.

Guoddevašvuođadoaba ásahuvvui almmolaččat jagi 1987 raporttas Our Common Future, maiddái gohčoduvvon Brundtland-raportan. Raporta čilge guoddevašvuođa dakkár ovdáneapmin mii duste dálá buolvva dárbbuid almmá dan haga ahte geahpedit boahttevaš buolvvaid vejolašvuođaid duhtadit sin dárbbuid. Guoddevaš ovddideapmi geavahuvvui maid ulbmilin Agenda 21 nammasaš doaibmaplánas maid ON konferánsa birrasa ja ovddideami birra mearridii Rio de Janeiros Brasilas geassemánus 1992.

Guoddevašvuođadoahpagii gullá maiddái ekologalaš, ekonomalaš, sosiála ja kultuvrralaš dimenšuvdna. Muhtun prinsihpat mat dávjá leat mielde dakkár oktavuođain mas guoddevašvuođadoaba geavahuvvo, lea ovddalgihtiivárrugasvuođaprinsihppa ja riskaárvvoštallamat, luondduvuhtiiváldima fuolaheapmi, álbmotlaš oassálastin mearrádusproseassaide, biologalaš šláddjiivuođagáhtten, vuoiggalašvuohta buolvvaid gaskkas, máilmmiviidosaš perspektiiva, geatnegasvuohta geavahit minsttargeavada (beste practice), ii galgga mihkkege humánakapitála dahje luonddukapitála massojuvvot, joatkevaš buorideapmi ja dárbu buori plánemii.

Sámediggi oaivvilda ahte birgejumi doahpagis lea lagas čatnaseapmi guoddevašvuođadoahpagii. Sámediggi oaivvilda ahte sámi guovlluid ealáhusovddideami vuolggasadjin ferte leat guoddevašvuođadoaba ja birgejupmi go áŋgiruššá ealáhusaiguin mat geavahit resurssaid dakkár vugiin mii boahtá boahttevaš buolvvaide buorrin. Dakkár jurdda go agibeaiperspektiiva, luonddu ieš ođasmuvvi nákca, mearálašvuohta ja gierdoekonomiija berre Sámedikki oainnu mielde geavahuvvot dehálaš prinsihppan ođđa ealáhusdoaimmaid plánemis ja ásaheamis.

Sámediggi lea hábmemin sámi guoddevašvuođaportála. Áigumuš dáinna portálain lea háhkat ja gaskkustit máhtu ja dieđuid ON guoddevašvuođamihtuid birra sámi perspektiivvas. Sámedikki mielas berre árvvoštallat ásahit rádjarasttideaddji jurddabáji dálkkádatrievdamiid ja vuoiggalaš ovddideami birra Sámis.[4]

Sámediggi háliida geahččat ON guoddevašvuođamihtuid ON álgoálbmotvuoigatvuođaid julggaštusa oktavuođas. Sámedikki oainnu mielde leat ON álgoálbmotvuoigatvuođaid julggaštusas ja ON guoddevašvuođamihtuin ollu oktasaš mihttomearit, ja dat dorjot goabbatbeallásaččat.[5] Sámediggi oaivvilda ovdamearkka dihtii ahte lea váttis juksat dan prinsihpa ahte ii oktage galgga olgguštuvvot (Leaving no one behind), mii lea okta guoddevašvuođamihtuid váldoprinsihpain. Viidáseappot oaivvilda Sámediggi ahte álgoálbmogiid, mat leat máilmmi rašimus joavkkut, ferte vuoruhit guoddevašvuođamihtuid čuovvuleamis. Sámediggi čujuha dasa ahte birrasa, dálkkádaga, biologalaš šláddjiivuođa ja ekovuogádagaid rievdamis lea mearkkašupmi sámiid vuoigatvuhtii beassat ieža ovddidit ja gáhttet gielaset, kultuvrraset ja eallinvuogiset, maid maiddái Sámedikki oainnu mielde ON álgoálbmotjulggaštus ja ON guoddevašvuođamihtut dorjot.

1.1.4 Sámepolitihka nationála ja riikkaidgaskasaš rámmat

Norga lea ratifiseren ON siviila ja politihkalaš vuoigatvuođakonvenšuvnna artihkkala 27 ja ILO-konvenšuvnna nr. 169 álgoálbmogiid ja čearddalaš álbmogiid birra iehčanas stáhtain. Danne lea Norga geatnegahttojuvvon fuolahit sámi kulturdoaimmaheami materiála vuođu, ja gáhttet boazodoalu ja eará sámi ealáhusaid. ON álgoálbmotvuoigatvuođaid julggaštus ii leat álbmotrievttálaččat čadni, muhto bidjá vástideaddji politihkalaš geatnegasvuođaid sámiid ektui álgoálbmogin. Sámediggái ja sámi beroštusaid eará ovddasteddjiide galgá sihkkarastojuvvot oassálastin ja váikkuhanfápmu go meannuduvvojit dakkár áššit mat gusket dán kulturdoaimmaheapmái.

Álgoálbmogiid vuoigatvuohta beassat konsulterejuvvot dakkár gažaldagain main sáhttá leat njuolgga mearkkašupmi sidjiide, čuovvu ILO-konvenšuvnnas nr. 169 álgoálbmogiid ja čearddalaš álbmogiid birra iehčanas stáhtain, maid Norga ratifiserii jagi 1990. ON olmmošvuoigatvuođalávdegoddi lea maid dulkon ahte konsultašuvdnageatnegasvuohta čuovvu ON siviila ja politihkalaš vuoigatvuođakonvenšuvnna artihkkalis 27. Geatnegasvuohta lea dál čađahuvvon Norgga rievttis jagi 2005 mannosaš Stáhta eiseválddiid ja Sámedikki gaskasaš konsultašuvdnaprosedyraid bokte.

Guovvamánus 2021 ovddidii ráđđehus evttohusa Stuorradiggái lága bokte mearridit njuolggadusaid konsultašuvnnaid birra sámelágas, gč. Prop. 86 L (2020–2021) Endringer i sameloven mv. (konsultasjoner). Stuorradiggi mearridii láhkarievdadusaid geassemánu 3. b. 2021 ja dat galget doaibmagoahtit suoidnemánu 1. b. 2021. Njuolggadusat galget láhčit diliid beaktileabbo ja buoret konsultašuvnnaide gaskal almmolaš eiseválddiid ja Sámedikki dahje eará áššáiguoski sámi beroštusaid.

Sámelága hágu ja dan ovdabargguid vuođul lea Sámediggi jagi 1989 ásaheami rájes ožžon eanet ja eanet váikkuhanfámu áššiide mat gusket sámi álbmogii. Maŋimusat jagi 2019 oaččui Sámediggi ođđa bušeahttaortnegiin eanet friijavuođa ieš vuoruhit jahkásaš bušeahttarámmaid. Eanaš oassi Sámedikki vuođđojuolludusas juolluduvvo dál Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta kap. 560, poasttas 50 Sámi giella, kultuvra ja servodateallin. Váikkuhangaskaomiid bokte earret eará kultuvrra, giela, ealáhusaid ja oahpahusa várás, váikkuha Sámediggi ahtanuššamii ja ovddideapmái iešguđet báikkálaš servodagain, maiddái dain servodagain mat árbevirolaččat eai adnojuvvo sámi guovlun.

1.1.5 Dálkkádatrievdamat – ođđa eavttut ja hástalusat ealáhusovddideapmái sámi guovlluin

Raporta mii váldá ovdan dan máhtu mii mis lea dálkkádatrievdamiid váikkuhusaid birra Norggas, lea geahčadan sámi kultuvrra ja ealáhusdoaimmaheami heiveheami ja raššivuođa dálkkádatrievdamiid ektui.[6] Raporta čájeha ahte dat sámit Norggas geat oassálastet árbevirolaš luondduvuđot ealáhusdoaimmaide, vásihit ahte dálkkádatrievdamat rievdadit sin doaimma vuođu. Dálkkádatrievdamat sáhttet váikkuhusa bokte sámiid ealáhusdoaimmaid luondduresursavuđđui, raššudit sámi kultuvrra. Dál jo oaidnit ahte dálkkádatrievdamiin leat stuorra váikkuhusat boazodollui, geahča kap. 4.1.6 máinnašumi.

Dálkkádatrievdamat sáhttet eanedit buvttadanmuni ja vuolggahit ođđa vejolašvuođaid sámi guovlluid eanadollui go šaddanáigodat guhku ja temperatuvra goargŋu. Eanadoallu lea álo geahččalan heivehit iežas buoremus lági mielde dálke- ja dálkkádatmolsašumiide. Norggas sáhttá dálkkádatrievdan addit ođđa buvttadanvejolašvuođaid, muhto rievdamiid čuovvu maid eanet eahpesihkarvuohta.[7] Gittiid dávjjit liegganeapmi ja jiekŋun dálvet, stáđismeahttun šaddandilit ja hástalusat beassamis gittiide stáđismeahttun eanadiliid geažil, buvttihit hástalusaid boanddaide maiddái sámi guovlluin.

Dálkkádatrievdamiin leat maid váikkuhusat guolástussii. Dálkkádaga rievdan ja lieggasat mearra váikkuha guliid boahtimii gátteguvlui ja guoli johtinminstarii. Dat mielddisbuktá ođđa vejolašvuođaid – muhto maiddái ođđa hástalusaid árbevirolaš doaimmaide.

2 Sámi guovllut – ovdánansojut ja dovdomearkkat

Ollu fáktorat váikkuhit servodaga veahkadatovdáneapmái. Olmmošlohku Norggas lassána dađistaga, muhto olbmot fárrejit eret smávit čoahkkebáikkiin ja nu lassána ahki doaresbeale gielddain. Sámi álbmot orru čuovvumin servodaga oppalaš sojuid, ja jáhkkimis ásset eanet ja eanet sámit gávpogiin.

2.1 Mo galgá defineret sámi guovllu?

Sámi álbmot ássá bieđgguid miehtá Norgga. Ii leat mihkkege statistihkaid mii čájeha gii lea sápmelaš ja gos Norggas sii ásset. Danne ii leat dáhtavuođđu ge ráhkadit indiviidavuđot statistihka dain olbmuin geain lea sámečearddalaš gullevašvuohta.

Statistihkalaš guovddášdoaimmahat ráhkada dattetge sámi statistihka mii lea geográfalaččat ráddjejuvvon SED-guvlui.[8] Guvlui gullet 21 olles gieldda ja 10 gieldda oasit. Buot dát leat Sáltoduoddara davábealde. Ođđajagimánu 1. b. 2020 orro 54 307 olbmo SED-guovlluin. Statistihkka ii fátmmas lulli-, bihtán- ja julevsámi guovllu ja gávpogiid. Jagi 2018 rájes lea SED-guovllu statistihkka ođasmahttojuvvon veaháš.

Dasa lassin ráhkada Telemarksforskning, Sámedikki ovddas, jahkásaš analysaid ealáhus- ja veahkadatovdáneamis sámi guovlluin. Analysa fátmmasta 21 gieldda main lea sámi álbmot.[9] Dáin gielddain ásse 41 189 olbmo ođđajagimánu 1. b. 2020.

Dutkan ja buori statistihka ráhkadeapmi lea dehálaš máhttovuđot servodatdigaštallamii ja buriid politihkalaš mearrádusaide. Buori dutkama ja statistihka vuođul ovddiduvvojit fáktavuđot vástádusat ovdánansojuide ja hástalusaide sámi servodagas. Ráđđehus doarju dán barggu earret eará jahkásaš juolludemiiguin Dutkanráđi prográmmii sámi dutkama várás ja Sámi statistihka fágalaš guorahallanjovkui.

2.1.1 Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi deattuha ahte dat geográfalaččat vuođđuduvvon statistihkka mii dál ráhkaduvvo, ovddasta uhca oasáža sámi servodagaid dilis, ja dat lea guhkkin eret doarvái. Sámedikki oainnu mielde lea dárbu iskat lagabui guđe lohkovuođđu dárbbašuvvo dasa ahte ráhkadit deaivilat sámi statistihka. Statistihka ráhkadeapmái čearddalašvuođa vuođul lea dattetge historjjálaš sivaid geažil čadnon eahpádusat.

Sámediggi čujuha dasa ahte Norgga olmmošvuoigatvuođaásahus (NIM) almmuhii 2020 čavčča raprotta Olmmošvuoigatvuođaidvuđot lahkoneapmi sámi statistihkkii Norggas. Das čállá NIM earret eará ahte álgoálbmotstatistihkkadáhtaid čohkken, juohkin ja vuogádahttin lea earret eará ON ja Eurohpáráđi mielas dehálaš oassi ollašuhttimis stáhta olmmošvuoigatvuođageatnegasvuođaid.[10]

Raporta váldá earret eará ovdan dárbbu indiviidavuđot sámi statistihkkii. Ággan dárbui geavahuvvo stáhta geatnegasvuohta raporteret mo olmmošvuoigatvuođaindikáhtor doahttaluvvo sámi álbmoga ektui. Dattetge deattuhuvvo ahte sámi álbmot ieš galgá fuolahit oktasaš dárkkástusa iežas statistihkalaš dáhtain. Čohkkenproseassaid vuođđun galgá leat oassálastin ja mieđiheapmi, ja ahte iešidentifiseren galgá geavahuvvot registrerema oktavuođas. Sámediggi lea geahčadišgoahtán mo sáhtášii čađahit dakkár registrerema eaktodáhtolašvuođa vuođul. Dát bargu lea álggahuvvomin.

2.2 Sámi guovlluid dovdomearka ja ovddideapmi

Doaba «sámi guovllut» ii leat aiddolaččat definerejuvvon. Dán stuorradiggedieđáhusas mii bidjat vuođđun dan 21 gieldda maid Telemarksforskning geavaha sámi guovlluid analysas.

Dát sámi gielddat leat buot doaresbealgielddat, main eatnašat leat Romssas ja Finnmárkkus (17 gieldda), lassin guovtti gildii goappáge fylkkas Nordlánddas ja Trøndelágas. Dat leat gielddat mat leat uhcimusat guovduluvvan – 19 gieldda lea vuolimus guovduluvvandásis 6 ja guokte leat guovduluvvandásis 5.[11] Olbmot ásset stuorra viidodagain, áinnas smávva gilážiin, gos lea stuorra gaska gielddaguovddážiidda. Stuorra gaskkat ráddjejit suhkkoljohtolaga bargui. Olbmot ásset ja barget eanaš seamma gielddas, gos bargomárkanat maid leat smávvát. Smávva veahkadat addá maiddái smávva márkana bálvalusaid várás, ja nu leat maid dáid sámi báikkálaš servodagain uhcit bálvalusat.

Nu mo eará ge guovllugielddain guovduluvvandásis 6, de lea sámi báikkálaš servodagain dakkár ealáhusmálle mii lea mealgat earálágan go riikkas muđui. Lokaliserengorrelohku muitala man stuoris guovllu ealáhus lea riikagaskameari ektui. Govus 2.1 čájeha sámi guovlluid iešguđet surggiid lokaliserengorrelogu. Suorggit maid lokaliserengorrelohku lea stuorát go 1, leat suorggit mat leat viehka ollu sámi guovlluin. Sámi guovllus lea hui stuorra oassi bargosajiin guolástusas ja mearradoalus, ja maiddái viehka ollu eanadoalus, el-buvttadeamis, biebmogálvoindustriijas, idjadeamis ja eará bálvalusain.[12] Sámi guovllus lea maid viehka stuorra oassi bargiin gielddalaš suorggis.

Govus 2.1 Sámi guovllu iešguđet surggiid jagi 2019 lokaliserengorrelogut jagi 2009 ektui.

Gáldu: Gáldu: Telemarksforsking (2021)

Almmolaš sámi ásahusat adnojuvvojit statistihkas stáhta bargosadjin, ja dat dagaha ahte sámi guovlluin leat moadde eanet stáhtalaš bargosajit go eará guovllugielddain.[13] Sámi perspektiivvas sáhttá sámi eanetlohkogielddaid Kárášjoga, Guovdageainnu, ja Deanu ja Unjárga gohčodit sámepolitihkalaš guovddážin.[14] Dáin gielddain mii gávdnat dakkár sámi guovddášásahusaid go Sámedikki, Sámi allaskuvlla, NRK Sámi, Beaivváš Sámi našunálateáhtera, Sámi klinihka – Finnmárkkubuohcceviesu, Sis- ja Nuorta-Finnmárkku diggegotti ja Riikkaidgaskasaš boazodoalloguovddáža, lassin ásahusaide Saemien Sijte Snoasas ja Árran julevsámi guovddáža Hápmira suohkanis. Dát ásahusat leat sámi báikkálaš servodagaid guovddášásahusat, ja dehálaš bargosajit álbmogii – erenoamážit nissoniidda geain lea alitoahppu.

Sámi ásahusat leat guovddáš máhttoorganisašuvnnat ja dahket ahte daid oassi geain lea alit oahppu sámi guovllus (23,9 proseantta), lea stuorát go eará guovllugielddain mat lea vuolimus guovduluvvandásis (guovduluvvandásis 6 22,3 proseanttain). Oahppodássi lea erenoamáš allin Guovdageainnu ja Kárášjoga nissoniin. Doppe lea 44 proseantta nissoniin alitoahppu, mii lea badjel nissoniid riikagaskameari mii lea 39 proseantta. Sodju lea dattetge ahte ealáhuseallin doaresbeliin ja sámi guovllus ii jearat nu olu alitoahpu, ja oahppodássi lea danne čielgasit vuolleleppos go riikagaskameari 34,7 proseantta.

Ealáhusovdáneapmi: Sihke stuorrun ja njiedjan vuođđoealáhusain

Telemarksforskinga guorahallamat čájehit ahte sámi guovllus leat leamaš uhccán oiddolaš eavttut dasa ahte oažžut eanet bargosajiid ealáhuseallimii maŋimus logi jagi. Sivvan lea go sámi guovllus leat eanet ealáhusat mat eai leat sturron nu ollu go riikagaskamearri ovttas dainna ahte veahkadatstuorrun lea uhcit. Doppe gos olmmošlohku stuorru uhcit go gaskamearri, ožžot dat fitnodagat mat buvttadit báikkálaš márkana várás, uhcit stuorrunimpulssa, mii guoská ovdamearkka dihtii gávppašeapmái, guossoheapmái, huksehus- ja ráhkadussuorgái.

Oktiibuot lei barggolašvuođalassáneapmi ealáhuseallimis veaháš negatiiva áigodagas 2010–2019.[15] Seammás leat stuorra erohusat sámi guovllus, ja máŋgga gielddas lea leamaš buoret bargosadjelassáneapmi go riikka gaskamearis dán áigodagas. Telemarksforskinga analysat čájehit maiddái ahte sámi guovllu ealáhuseallimis lea leamaš buoret ovdáneapmi go vurdojuvvon ja nu sámi guovllut leat leamaš viehka geasuheaddjit ealáhuseallimii.[16] Erenoamážit guolástusas ja mearradoalus ja dasa gulli biebmoindustriijas lea barggolašvuohta lassánan áigodagas 2010–2019. Seammá guoská huksehus- ja ráhkadussuorgái. Dáid ovdánansojuid juogada sámi guovlu eará guovllusuohkaniiguin. Ii ge barggolašvuođa njiedjan eanadoalus ja gávppašeamis leat áidnalunddot sámi guvlui.

Čielgasit uhcit veahkadatlassáneapmi riikka ektui oppalaččat lea maid dagahan uhcit barggolašvuođalassáneami sámi guovllu gielddasuorggis. Gielddasuorggi barggolašvuohta čuovvu álbmoga bálvalusdárbbu, ja gielddasuorggi lassáneapmi lea eanaš boahtán dain gielddain main lea stuorra veahkadatlassáneapmi. Sámi guovllus lea seamma láhkai go eará guovllugielddain leamaš njiedjan stáhta barggolašvuođas. Sivvan dasa lea dakkár ovdáneapmi maid mii leat oaidnán maŋimus guovtti-golmma logijagis, goas bálvalusaid digitaliseren uhcida dárbbu báikkálaš oassálastimii, ja bargit čoahkkanit stuorát fágabirrasiidda. Dat mielddisbuktá stuorát kvalitehta dahkamuščoavdimis, seammás go geavaheddjiide dávjá lea álkit fidnet bálvalusaid miehtá riikka.[17]

Árvoháhkan sámi guovlluin

Máŋga dutkama geažidit ahte árvoháhkan sámi guovlluin lea uhcit go riikagaskamearri ja eará guovllugielddain. Sivvan dasa lea sihke uhcit barggolašvuohta (uhcit barggolašvuođaoassi) ja ahte uhcit buvttolašvuohta ealáhuseallimis.[18]

Sámi guovllus lea leamaš vuollegis barggolašvuođaoassi riikagaskameari ektui buot jagiid maŋŋá 2000. Jagi 2019 ledje 62,2 proseantta buot ássiin gaskal 15 ja 74 jagi barggus, dan ektui go vástideaddji oassi olles riikkas lei 66,8 proseantta. Guovllugielddain lea vuolit barggolašvuođaoassi go riikagaskameari. Okta sivain dasa lea go doaresbeliid álbmot lea boarrásat, ja vuorrasiin lea dávjá vuolit barggolašvuohta. Go heiveha álbmoga sohkabealle- ja ahkečoahkkádusa ektui, de lea barggolašvuohta vuolit maiddái maŋŋá dán heiveheami.[19]

Bargiid oassi lea dattetge ovdánan positiiva guvlui ja buorránan áiggi mielde ja go heiveha erohusaid ektui veahkadatčoahkkádusas, de lea barggolašvuođaoassi lahkonan riikagaskameari.[20]

Telemarksforsking čájeha ahte sámi guovllu ealáhuseallimis lea vuolit buvttolašvuohta go riikagaskamearis. Buvttolašvuohta lea maid čielgasit vuolit go eará guovllugielddain.[21] Sámi guovllu regionála guorahallama vuođul lea ealáhusmálle vuolggasajis oiddolaš alla buvttolašvuhtii. Muhto sámi guovllus lea eanaš vuolit buvttolašvuohta go riikadásis ja maiddái go buohtastahttá eará guovllugielddaiguin guhtenai ealáhusas. Buvttolašvuođalassáneapmi lea dattetge čielgasit stuorát sámi guovlluin go riikadásis. Telemarksforsking meroštallá 57 proseantasaš buvttolašvuođalassáneami gaskal 2008 ja 2019 sámi guovlluin, dan ektui go riikkas muđui dat lea 16 %.[22] Maiddái Torvmo (2018) meroštallá alit árvoháhkanlassáneami juohke ássi nammii SED-guovllus gaskal 2013 ja 2016 (22 proseantta lassáneapmi SED-guovllus ja 8 proseantta lassáneapmi riikkas muđui).[23]

Sámi guovllus lea dakkár ealáhusmálle mii dagaha ahte ođđaásahemiid lohku ja gánnáhahttivuohta ealáhuseallimis lea vuolit go riikkas muđui. Dattetge lea leamaš buorráneapmi áiggi mielde, erenoamážit lei ođđaásahemiid dávjodat lassáneamen ovdal koronapandemiija.[24]

Vuolit barggolašvuođaoassi ja vuolit buvttolašvuohta ealáhuseallimis mielddisbuktá uhcit dietnasa. Gaskamearálaš dienas lea mealgat uhcit sámi guovllus.[25] Čilgejuvvon lea ahte okta sivain uhcit registrerejuvvon márkandietnasii lea ahte davviguovlluin lea iešbuvttadeapmi meahcásteamis, guolástusas, boazodoalus ja ollu eará meahcceávkkástallamiin nana árbevierrun.[26] Gaskamearredietnasa lassáneapmi lea baicce leamaš stuorát sámi guovlluin go riikkas muđui gaskal 2008 ja 2018, man sivvan sáhttá leat stuorát buvttolašvuođalassáneapmi ja árvoháhkan juohke ássi nammii.

Koronapandemiija: Lassánan bargguhisvuohta, muhto uhcit go gávpogiin

Njoammumiid viiddes eastadandoaibmabijuin jagi 2020 njukčamánu gaskkamuttu rájes lei stuorra váikkuhus ealáhuseallimii ja bargomárkanii. Ollu bargit permiterejuvvojedje dahje masse barggu. Eastadandoaibmabijuid váikkuhusat deive viidát, muhto muhtun ealáhusaide ja fidnošlájaide dat čuozai hui garrasit, nu go mátkeealáhussii ja persovnnalaš bálvalusdoaimmaide. Dát fidnut sorjájit viehka muddui olbmuid lagas gaskavuođain, ja doaibmabijut mielddisbukte dávjá ahte doaibma giddejuvvui dahje kundariid lohku njiejai mealgadit. Nu mo eará ge riikkain, lei bargguhisvuođa lassáneapmi stuorámus gávpogiin ja Norgga guovdileamos osiin. Danne lei bargguhisvuohta sámi guovllus juovlamánus 2020 uhcit go bargguhisvuohta muđui riikkas. Nu dat lea eahpedábálaš dilli, go bargguhisvuohta lea guhká leamaš stuorát sámi guovllus.

Seammás lea sámi guovllus leamaš stuorát bargguhisvuođanjiedjan ealáhuseallimis go sihke riikkas muđui ja eará doaresbeliin. Ferte iskat eanet mii dat lea sivvan dán njiedjamii, guđe ealáhusaide lei váikkuhus stuorámus ja dasto lassána go barggolašvuohta fas go pandemiija lea nohkan.

Heajut veahkadatovdáneapmi doaresbeliin ja sámi guovlluin

Guovllugielddain lea olles áiggi maŋŋá soađi leamaš heajos veahkadatlassáneapmi dahje veahkadatnjiedjan. Nu mo eará ge guovllugielddain, de lea sámi guovllus ge leamaš veahkadatnjiedjan maŋimus viđa jagi. Sivvan njiedjamii lea muhtumassii dat ahte sámi guovllus lea riegádahttinvuollebáza, muhto erenoamážit dat go lea leamaš netto fárren guovllus maŋimus jagiid. Sisafárren lea oalle stuoris guovllugielddaide ja sámi guvlui, muhto sisafárren lea leamaš uhcit maŋimus jagiid go áigodagas 2007–2017.

Govus 2.2 Olmmošlogu rievdan guovduluvvandási vuođul netto sisriikkalaš fárrema, netto sisafárrema ja riegádahttinbadjebáhcaga geažil (2016–2021). Proseantalogut

Gáldu: Gáldu: SSB (tabealla 01223)

Koronapandemiija áiggi jagi 2020 lassánii netto sisriikafárren sámi guovllus, dan ektui go eará guovllugielddain njiejai eretfárren veaháš. Seammás lassánii netto sisafárren veaháš, dan ektui go riikkas muđui njiejai netto sisafárren mealgadit.

Telemarksforsking meroštallá lea go gielddain leamaš eanet dahje uhcit netto fárren go dan maid bargosadjeovdáneapmi gielddas ja gieldda birrasis ja gieldda guovduluvvandássi bearihit. Olles sámi guovllus lei áigodagas 2010–2019 stuorát netto sisafárren go vurdojuvvon. Maŋimus moadde jagi (2018–2019) lea baicce netto fárren leamaš uhcit go vurdojuvvon. Sivvan dasa lea eanet eretfárren ovttas uhcit sisafárrejeddjiiguin.[27]

3 Sámedikki ealáhuspolitihkka

Sámit leat okta álbmot, muhto ieš servodaga sáhttá juohkit iešguđet láhkai nu go giela, ealáhusaid, kultuvrra ja geografiija vuođul. Oktiibuot dát bealit gullet sámi kultuvrra ja servodateallima ollislašvuhtii. Eallinnávccalaš sámi báikkálaš servodagat leat eaktun sámi giela, kultuvrra, ealáhusaid ja servodateallima nannemii ja viidásat ovddideapmái. Buori ássanovddideami ja árjjalaš ealáhuseallima sihkkarastin leat dasa dehálaš eavttut.

Sámedikki árvoháhkanpolitihkka boahtá ovdan sámediggeráđi áigodaga 2017–2021 álggahanjulggaštusas, Muohtačalmmit-julggaštusas, man vuođđun lea máhttovuđot ealáhusovddideapmi, mas eanet máhttu ja ođđa diehtu, ovttas árbedieđuin galgá leat vuođđun boahtteággediđolaš ealáhuseallimii. Dan láhkai sihkkarastojuvvo ahte árbevirolaš ja ođđa ealáhusat sáhttet ovddiduvvot bálddalagaid.

Sámi guovllu dehálaš ealáhusat leat vuođđoealáhusat nu go boazodoallu, eanadoallu, mariidna ealáhusat, guolástus, meahcásteamit ja duodji. Oktasaččat dáin ealáhusain lea ahte dat leat árbevirolaš ealáhusat ja dehálaš kulturguoddit. Sámiid ássanguovlu ollá mearas siseatnamii, ja luondduresursaávkkástallan molsašuddá dan mielde. Lotnolasealáhusat leat dehálaš heiveheapmi molsašuddi resursavuđđui luondduvuđot ealáhusdoaimmaheamis. Dehálaš lea sihkkarastit árbevirolaš ealáhusaid luondduvuođu.

Ealáhusdieđáhusas Šattolaš Sápmi – Ceavzilis ealáhusovdánahttin – Sámediggedieđáhus ealáhusovdánahttima birra lea Sámediggi čohkan iežas politihkalaš áŋgiruššama ja váikkuhangaskaoapmegeavaheami.

Sámedikki ealáhuspolitihka váldomihttu lea:

Sámi guovlluin galget lea nana ealáhusat mat ovddidit ja bisuhit eallinfámolaš sámi servodagaid. Sámedikki oainnu mielde lea mearrideaddjin ahte ealáhusovddideapmi dáhpáhuvvá guoddevaš vuogi mielde, mas kultuvra, luondu ja biras vuhtiiváldojuvvo. Ealli sámi báikkálaš servodagaid guovddáš vuođđu lea sámi giella ja kultuvra, ja ealáhusovddideamis lea dehálaš ahte dat deattuhuvvojit.

Ealáhusdieđáhusa bajimus mihttomearri lea ahte Sámediggi áigu vuoruhit dakkár ođđaásahemiid ja innovašuvnna main lea čielga čatnaseapmi sámi gillii, kultuvrii ja servodateallimii. Sámedikki oainnu mielde dat sihke fuolahivččii, ovddidivččii ja duddjošii eallinnávccalaš sáme servodagaid mat fuolahit sámi kultuvrra ja árvvuid boahtteáigái. Sámediggi lea válljen vuoruhit čuovvovaš joavkkuid ealáhusáŋgiruššamis:

Vuosttaš gearddi ásaheapmái gullet ásaheaddjit geat áigot álggahit, háhkat dahje álggahit juoidá mii lea ođas. Vuosttaš gearddi ásaheapmi dán oktavuođas guoská ođđa ealáhusa/doaimma ásaheapmái.

Árradási innovašuvdnii, dutkamii ja ovddideapmái gullet ealáhusdoaimmat mat áigot čađahit prošeavttaid main leat čielga ođđaháhkama elemeanttat.

Sámediggi sáhttá maiddái ruhtadit investerenprošeavttaid. Dat guoská buot ealáhusaide main lea stuorra servodatlaš mearkkašupmi.

Nuorra ealáhusbargit ja nissonolbmot olahusjoavkun vuoruhuvvojit erenoamážit.

Sámediggái lea dehálaš sáhttit mihtidit ealáhuspolitihka áŋgiruššama bohtosiid. Boahttejagiid áigu Sámediggi vuoruhit vuođđoealáhusaid, duoji, hutkás ealáhusaid, sámi mátkeealáhusaid ja máŋggabealat ealáhuseallima. Sámedikki ealáhusdieđáhus čállojuvvui ovdalgo koronadilli čuozai. Jáhkkimis lea nu ahte pandemiija váikkuhusat vuolggahit dárbbu jurddašit eará láhkai go dalle go Sámediggi meannudii dieđáhusa.

Sámediggi áigu maiddái vuoruhit eanet áŋgiruššama ealáhusdiđolaš bargguin fitnodagaid ja eará resursabirrasiid gaskasaš fierpmádagas. Ovttasbargu lea hui dehálaš ealáhusovddideapmái. Dálá teknologiija uhcida fysihkalaš gaskkaid ja rahpá ođđa márkaniid. Sámediggi háliida čalmmustahttit sámiid immateriála vuoigatvuođaid, ja ásahit nana mearkagálvvu sámi giela, kultuvrra ja ealáhusa vuođul ja dan geavahit gilvalanovdun márkanis.

Sámedikkis lea govda servodatovddasvástádus ja ovddasvástádus ollu iešguđet fágasurggiin. Stuorra oassi Sámedikki bušeahtas, guokte goalmmádasoassi, juolluduvvo viidáseappot sámi ásahusaide ja organisašuvnnaide. Dat ásahusat ja organisašuvnnat leat dehálaččat sámi servodaga ovdáneapmái. Sámi festiválat vuolggahit ássanmiela ja ásahit arena sámi artisttaide. Sámi giellaguovddážiin lea sámegielat searvevuohta gos gielat sihke gullojit ja oidnojit. Giellaguovddážat fállet sámegieloahpahusa ja sis leat iešguđet prošeavttat sámegiela ovddideami várás. Sámi museat ja kulturviesut ásahit sámi deaivvadansajiid ja doibmet sámiid historjjá dehálaš máhttogáldun. Dát ovdamearkkat čájehit muhtun ásahusaid ja organisašuvnnaid mat vuolggahit ássanmiela ja váikkuhit ealli sámi báikkálaš servodagaide.

Sámediggi deattuha ahte giella ja kultuvra leat dehálaš immateriála resurssat sámi ealáhusaid ovddideapmái, ja kulturealáhusaide erenoamážit. Okta Sámedikki giellastrategiija fáttáin lea sámegiela gelbbolašvuođa váilun buot servodatsurggiin.[28] Ollislaš áŋgiruššan sámegiela bargiid háhkamiin, ja oahpahusfálaldat sámegielas studeanttaide ja fágabargiide, lea áibbas dárbbašlaš vai sáhttá gokčat servodaga boahttevaš dárbbuid. Sámi allaskuvla lea dehálaš oahppoásahus Sámis, ja addá vejolašvuođa váldit alitoahpu mas lea sámi perspektiiva. UiT – Norgga árktalaš universitehtas ja Davvi universitehtas lea maiddái oahppofálaldat mii addá dakkár vejolašvuođa. Maiddái ođđa oahppofálaldagat ja oahppoprográmmat ihtet. Sámi joatkkaskuvla ja boazodoalloskuvla Guovdageainnus fállá valáštallanlinnjá E-valáštallamiin. E-valáštallan lea iešguđetlágan dihtorspeallogilvvohallamat ja linnjá lea hábmejuvvon njunušvaláštallanlinnján. Dat čájeha mo ođđa máhtuin maid sáhttá ávkkástallat sámi servodagas ja nu lea oahppofálaldat sihke hábmejuvvon sihke árbedieđu ja ođđa máhtu vuođul.

Sámedikki oainnu mielde lea hástalussan dat ahte hálddašeapmi ii vuhtiiváldde árbedieđu doarvái bures. Sámedikki mielas lea dárbu geavahit dakkár máhtu hálddašangeavadis. Árbedieđu sáhtášii institušonaliseret. Sámediggi lea ásahan bargojoavkku mii galgá árvvoštallat vejolaš čovdosiid dasa mo árbedieđu boahttevaš organiseren berrešii leat. Bargojoavku evttoha ásahit fágaorgána ja fierpmádaga árbediehtodoaimmaheddjiid várás, dasa lassin ahte ásahuvvo duodjeguovddáš mii fuolaha duoji kulturguoddin.[29] Riikkaidgaskasaččat ja fágabirrasiin adnojuvvo dát árbediehtu eanet ja eanet árvvus ja dehálaš lea dán máhtu duođaštit ja gaskkustit boahttevaš buolvvaide.

Koronaepidemiija váikkuhusat sámi guovlluid ealáhuseallimii eai leat doarvái bures guorahallojuvvon. Mii diehtit dattetge ahte mátkeealáhusat, ovttas dáiddáriiguin ja kulturbargiiguin, leat dat maidda pandemiija lea čuohcan garrasepmosit. Mii diehtit maiddái ahte sámi guovllu bargiid lohku njiejai mealgadit jagi 2020 vuosttaš ja nuppi kvartálas. Vaikke vel 3. ja 4. kvartála logut buorránedje ge, de lea bargiidlohku uhcit go ovdal pandemiija. Sámedikki árvvoštallama mielde lea dárbu buorebut kártet pandemiija váikkuhusaid ja heivehit ealáhusovddidanstrategiija maŋŋá pandemiija.

4 Sámi guovlluid ealáhusvuođđu

Ráđđehus ja Sámediggi leat ovttaoaivilis das ahte govda ealáhusčoahkkádus ja bargosajiid stuorát máŋggabealatvuohta lea buorre vuođđu nuppástuhttimiidda ja stuorát árvoháhkamii. Dakkár vuođđoealáhusat go boazodoallu, guolásteapmi ja meahcásteamit leat árjjalaš giellaguoddit, ja leat hui dehálaččat sámegielaid leahkimii sámi servodagain. Máŋggabealat ealáhuseallin, mas leat máŋggalágan doaimmat, lea dehálaš eaktun ealli sámi báikkálaš servodagaide. Eanet fidnoválljenvejolašvuođat sáhttet geasuhit nuoraid ruovttoluotta iežaset sámi ruovttugielddaide.

4.1 Boazodoallu

Granavolden-julggaštusas nanne ráđđehus ahte boazodoallu lea sámi álbmoga dehálaš kulturguoddi. Dan vuođđu sihkkarastojuvvo guoddevaš ja elliidčálggu dáfus dohkálaš guohtunguovlluid geavaheami bokte. Danne áigu ráđđehus ovttas boazodoaluin láhčit dilálašvuođaid ekologalaččat guoddevaš boazodollui. Ealáhus ferte joatkit márkandiđolašvuođa.

Boazodoallu lea álgoálbmotealáhus ja kulturguoddi mii lea mielde háhkamin árvvuid bohccobiergobuvttadeami, árbevirolaš duoji ja designa buvttadeami, kulturgaskkusteami ja eará dakkáriid bokte. Boazodoallu geavaha dakkár luondduresurssaid maiguin earát baljo eai sáhte ge ávkkástallat.

Boksa 4.1 Rørosrein

Rørosrein lea lullisámi bearašvuđot reiden- ja vásáhusfitnodat mii lea vuoitán máŋga bálkkašumi iežaset doaimmain. Lassin dasa ahte doaimmahit árbevirolaš boazodoalu, de lea bearaš vuođđudan sierra reidenfitnodaga mas biergu reidejuvvo dainna áigumušain ahte sáhttit fállat buoremus vejolaš kvalitehta ja lunddolaš, buhtes máisttuid. Lassin biergobuvttadeapmái gaskkusta Rørosrein lullisámi kultuvrra gallejeddjiide guovllus, ja fállet maiddái heargemátkkiid.

«En smak av evighet» lea fitnodaga čuoládat, ja čujuha dasa ahte sii geavahit máhtu duhátjahkásaš árbevierus buot sin árvoháhkamii. Dasa gullá maid luonddu ja birrasa buori hálddašeapmi. Rørosrein vuittii Norgga Innovašuvnna fitnodatovddidanbálkkašumi Lulli-Trøndelága várás jagi 2018, ja lea ovdal vuoitán máŋga bálkkašumi iežaset biergobuvttademiin, mas leat sihke buhtes álgoávdnasat ja reidejuvvon buktagat. Rørosrein doaimmaha buriid neahttasiidduid main leat earret eará neavvagat mo ráhkadit herskomállásiid bohccobierggus.

Rørosrein lea šaddan nana biebmo- ja vásáhusfitnodaga doaimmaheaddjin Rørosguovllus. Fitnodaga diehtomielalaš strategiija lea gaskkustit lullisámi historjjá, kultuvrra ja árbevieruid. Bearraša dálu guossit besset oahppat mo boazodoallu lea dál ja mo dat lei ovdal, lullisámegiela, duoji, biebmoárbevieruid ja kultuvrra muđui. Rørosrein šattai maid dovddusin NRK-ráiddu «Åtte årstider» bokte jagi 2012.

Govus 4.1 Røros rein beaivválaš jođiheaddji, Eva Nordfjell.

Govva: Tom Gustavse

Boazodoallu lea uhca ealáhusaš Norgga mihtu mielde, muhto sámi ja báikkálaš oktavuođas lea ealáhusas hui stuorra mearkkašupmi ekonomiijii, barggolašvuhtii ja kultuvrii. Norggas doaimmahuvvo boazodoallu 135 gielddas, ja váile 40 proseantta Norgga viidodagas lea boazoguohtunguovlu. Jagi 2020 lea sullii 2 500 olbmos sierra boazomearka. Boazomearka lea árbevirolaš sátni bohcco bealjis, áidnalunddot juohke boazoeaiggádii. Ollugat ožžot iežaset boazomearkka mánnán. Viidáseappot lea siidaosiid lohku bisson dássidit sullii 530–550 oassin maŋimus jagiid. Sullii 75 proseantta boazodoalus doaimmahuvvo Finnmárkkus mii lea Norgga stuorámus boazodoalloguovlu.

Boazodoallopolitihkalaš váikkuhangaskaoamit leat váldonjuolggaduslaččat boazodoalloláhka ja boazodoallošiehtadus. Boazodoallolága áigumuš lea láhčit dilálašvuođaid ekologalaččat, ekonomalaččat ja kultuvrralaččat guoddevaš boazodollui man vuođđun lea sámi kultuvra, árbevierut ja dološvierut ávkin ieš boazodoalloálbmogii ja servodahkii muđui. Juksan dihtii dáid mihtuid galgá láhka láhčit vuođu boazodoalu organiseremii ja hálddašeapmái. Boazodoallu galgá gáhttejuvvot sámi kultuvrra ja servodateallima dehálaš vuođđun Vuođđolága paragráfain 108 ja álbmotrievtti njuolggadusaiguin álgoálbmogiid ja unnitloguid birra. Láhka galgá viidáseappot leat mielde sihkkarastimin sámi boazoguohtunguovllu boazodoalloareálaid boazodoalu deháleamos resursavuođđun.

Boazodoallošiehtadus, ovttas boazodoallolágain, lea deháleamos gaskaoapmin boazodoallopolitihka mihtuid ja njuolggadusaid čuovvuleapmái. Boazodoallošiehtadusa šiehtadallamiin ságaškuššet guovddáš ekonomalaš gažaldagaid mat gullet ealáhusa ovddideapmái. Das mearriduvvojit njuolggadusat ekonomalaš váikkuhangaskaomiid geavaheapmái – earret eará boazodoallolága áigumušaid ja mearrádusaid vuođul, ja daid dárbbuid ja hástalusaid vuođul maid ealáhus áiggis áigái ferte dustet.

Jahkásaččat bidjá Boazodoalu ekonomalaš lávdegoddi ovdan raportta Boazodoalu ollislaš rehketdoalu. Raporta čájeha boazodoalu ekonomiijaovdáneami ja galgá leat vuođđun boazodoalu ealáhusšiehtadusa šiehtadallamiidda gaskal Stáhta, Eanadoallo- ja biebmodepartemeantta bokte, ja boazodoalu, Norgga Boazosápmelaččaid Riikasearvvi bokte.

Boazodoallopolitihka vuođđun lea Meld. St. 32 (2016–2017) Reindrift. Lang tradisjon – unike muligheter ja Stuorradikki meannudeapmi das. Dasa lassin meannuda Stuorradiggi boazodoallopolitihka guktii jagis; jahkásaš boazodoallošiehtadusa proposišuvnna oktavuođas ja stáhtabušeahta jahkásaš meannudeami oktavuođas. Stuorradikki meannudeami oktavuođas lea maŋimus jagiid leamaš govda politihkalaš ovttamielalašvuohta maŋimus jagiid ahte eanet deattuhit ealáhussii guoskevaš váikkuhangaskaomiid ja ealáhusa láhčimii sidjiide geain lea boazodoallu váldodoaibman.

Boazodoalu dienas vuolgá vuosttažettiin biergovuovdimis. Bohccobiergomárkanis lea máŋga jagi leamaš positiiva ovdáneapmi, ja haddi boazoeaiggádii lea gorgŋon mealgadit jagi 2012 rájes.

Ráđđehusa ulbmil lea geahpedit almmolaš juolludemiid, ja loktet nuppástuhttima vai ealáhusat eanet nagodit háhkat dietnasa buvttadeami ja árvoháhkama bokte.

Ráđđehus lea čađahan mearkkašahtti stuorra rievdadusaid mat addet boazodollui buoret rámmaeavttuid. Ráđđehus lea ásahan divatluvvema go oastá doaibmareaidduid boazodollui. Suoidnemánu 1. b. 2018 rájes mearriduvvojedje ođđa njuolggadusat geardedivada luvvemii ja geasusvuoigatvuohta lasseárvodivada oktavuođas go oastá skohtera ja ATV boazodollui. Fievru mii geavahuvvo doaibmareaidun boazodoalus, oažžu dalle sullasaš divatgieđahallama go fievru mii geavahuvvon doaibmareaidun eanadoalus.

Jagi 2021 loktejuvvui boazodoallogeasus seamma dássái go eanadoallogeasus. Oppalaš geasus lea loktejuvvon 63 500 ruvnnus 90 000 ruvdnui, ja bajimus geasus 166 400 ruvnnus 190 400 ruvdnui. Geasusmearri lea jotkojuvvon rievdatkeahttá 38 proseantan. Dat mearkkaša sullii 1 miljon ruvdnosaš vearrogeahpádusa jagi 2021. Seammás rievdaduvvui opmodatvearroláhka, nu ahte gielddat eai sáhte šat gáibidit opmodatvearu boazodoallorusttegiin.

Ráđđehus čađahii doaibmabijuid mat galget geahpedit váttes guohtundiliid váikkuhusaid. Guohtunroassu lei fáddán jagi 2020/2021 Boazodoallošiehtadusa šiehtadallamiin, ja šiehtadusbealit sohpe sirdit 10 miljon ruvnnu Boazodoalu ovddidanfoandda ieškapitálas roassogearggusvuođafondii. Ruđat galget gokčat doarjaga fuođaroastimii. Cuoŋománu rájes geassemánu rádjai mearridii Stuorradiggi 30 miljon ruvdnosaš juolludusa roassogearggusvuođafondii, nu ahte oktiibuot fievrriduvvui 40 miljon ruvnnu roassogearggusvuođafondii 2020 giđa. Rahppojuvvui maid vejolašvuohta oažžut doarjaga fuođargeaseheapmái, ja Romssas ja Finnmárkkus lágidii stáhtahálddašeaddji fuođarfievrrideami helikopteriin. Finnmárkkuopmodat ja Sámediggi juolludedje namalassii 2 miljon ruvnnu ja 1,75 miljon ruvnnu doarjjan elliidfievrrideapmái.

Váidudan dihtii muhtun muddui dan lossa dili sohpe Norgga Boazosápmelaččaid Riikasearvi ja Eanadoallo- ja biebmodepartemeanta ásahit 30 000 ruvdnosaš eahpedábálaš doarjaga buot daid siidaosiide ja boazoservviide main lei vuoigatvuohta oažžut doarjaga jagi 2020. Dasa lassin mearriduvvui ahte jagi 2020/2021 doaibmajagi miessenjuovvandoarjja addojuvvo buot elliid várás. Eahpedábálaš doarjagat gokčojuvvojit boazodoallošiehtadusa bokte. Ortnegat ruhtaduvvojit boazodoallošiehtadusa rámma siskkobealde.

Jus boazodoalus ain galgá leat ekonomalaš vuođđu ollesáiggedoaimmaheddjiide, ja seammás bearašvuđot boazodoallu nannejuvvot, de ferte láhčit dilálašvuođaid dasa ahte boazodoallobearrašat sáhttet doaibmat molssaektosaš doaimmain boazodoalu oktavuođas, ovdamearkka dihtii mátkeealáhusas, oahpahus- ja fuolahusvuđot bálvalusain, viidásat reidemiin ja báikkálašbiepmuin.

Boksa 4.2 Duoddarii

Duoddarii lea oahpahus- ja fuolahusbálvalusat maid boazodoallobearrašat doaimmahit. Sápmelaččaid giella, kultuvra, árbevierut, historjá, boazodoallu ja luondu leat vuođđun Duoddarii-fálaldagaide. Sii geat geavahit dáid fálaldagaid ožžot áidnalunddot vejolašvuođa oahppat sámi kultuvrra birra lagasvuođa bokte boazodoallobearrašiin, ja sin árgabeivviin. Eanet máhttu lea buorre vuođđu áddejupmái, árvvusatnimii ja ovttasbargui. Gaskkusteapmi ja doaimmat leat autenttalaččat, ja vuođđuduvvon dan máhttui ja gelbbolašvuhtii maid dušše boazodoallobearrašat ieža leat háhkan áiggiid čađa.

Sámi mánáin lea iešguđet sivaid geažil dárbu oahppat eanet dahje doallat jeavddalaš oktavuođa iežaset kultuvrrain ja gielain. Dan sii sáhttet dahkat oahpahus- ja fuolahusbálvalusa bokte boazodoallobearrašiin. Duoddarii ii galgga boahtit dábálaš gielddabálvalusaid, mánáidgárdefálaldagaid dahje skuvlafálaldagaid sadjái, muhto leat buorre lassin daidda, resursa ja reaidu oahppama, hálddašeami, rumašlaš doaimmaid ja searvevuođa várás.

Koronafalleheapmi lea váikkuhan ja váikkuha ain bargui Duoddarii-fálaldagain. Ollu dain bearrašiin ovttastahttet turismma ja Duoddarii, mas sii geavahit jagiáigodagaid ja viste- ja reaidoinvesteremiid. Guovssahasáigodat bistá golggotmánu rájes njukčamánnui, ja Duoddarii-fálaldat heive buoremusat giđđat, geasset ja čakčat. Koronaepidemiija oktavuođas leat oastit šluhtten Duoddarii doaimmaid dan botta go mátkeealáhus lea bissehuvvon.

Vuhtiiválddidettiin sihke dan 25–30 bearraša geat dál fállet daid bálvalusaid, ja sin geat oasttášedje daid bálvalusaid, de lea dehálaš oahpásmahttet prográmma guoskevaš regiovnnain, gielddain, ásahusain ja organisašuvnnain.

Boazodoallošiehtadusa 2019/2020 šiehtadallamiin sohpe Eanadoallo- ja biebmodepartemeanta ja Norgga Boazosápmelaččaid Riikasearvi ásahit oahpahus- ja fuolahusbálvalusaid boazodoallobearrašiidda, Duoddarii, bistevaš ortnegin.

4.1.1 Sisabahkkemat boazodoalloareálaide

Dárbbašlaš areálaid áimmahuššan boahttevaš buvttadeapmái ja gánnáhahttivuhtii lea okta boazodoalu stuorámus hástalusain. Boazodoallošiehtadusa 2021/2022 šiehtadallamiin lei erenoamáš fuomášupmi dán hástalussii. Šiehtadusbealit (Eanadoallo- ja biebmodepartemeanta ja Norgga Boazosápmelaččaid Riikasearvi) sohpe earret eará ásahit golmmajahkásaš ovddasmanniprošeavtta ráđđeaddibálvalusa várás areálaáššiin Norgga Boazosápmelaččaid Riikasearvvi jođihemiin. Dalle ásahuvvo nana gealbo- ja ráđđeaddinbiras mas lea stuorra ávki ealáhussii areálaáššiin. Dasa lassin leat dutkanprošeavttat mat galget lasihit máhtu sisabahkkemiid váikkuhusaid birra, vuoruhuvvon boazodoalu ovddidanfoandda bokte. viidáseappot bargojuvvo árjjalaččat máhtu ja gelbbolašvuođa lasihemiin ealáhusas earret eará plána- ja huksenlága birra ja dakkár dynámalaš kárttaid almmustahttin mat čájehit boazodoalu areálageavaheami. Ovddasguvlui áigu Eanadoallo- ja biebmodepartemeanta ovttas Statistihkalaš guovddášdoaimmahagain geahčadit lagabui mo sáhttá háhkat buoret dáhtaid boazodoalu areálaresurssaid ovddideami várás, mat sáhttet geavahuvvot ovttas boazodoalu areálageavahankárttaiguin.

Plána- ja huksenláhka lea guovddáš láhka go guoská boazoguohtunguovlluid areálahálddašeapmái. Dehálaš lea ahte dat reaiddut mat leat plána- ja huksenlágas, geavahuvvojit veahkkin dasa ahte boazodoallu beassá geavahit daid areálaid mat dárbbašuvvojit lassi buvttadeapmái ja gánnáhahttivuhtii. Eanadoallo- ja biebmodepartemeanta ja Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta leat jagi 2021 válbmen plánaveahki plána- ja huksenlága ja boazodoalu várás. Plánaveahkki oainnusmahttá sihke mo boazodoalloberoštusaid sáhttá fuolahit plánenproseassas, ja guđe geatnegasvuođat ja vuoigatvuođat boazodoalus leat. Plánaveahkki galgá leat reaidun buot doaimmaheddjiide geat leat mielde dakkár plánenproseassain mat gusket boazodoalloguovlluide.

Boksa 4.3 Fápmohuksemat váikkuhit boazodollui

Máŋga dutkama leat čađahuvvon das mo bieggafápmorusttegat ja fápmojođđasat váikkuhit boazodollui. Go geahčada dutkamiid mat guorahallet bieggafápmorusttegiid ja boazodoalu Norggas ja Ruoŧas, de oaidná stuorra erohusaid loahppacealkámušain, erenoamážit go guoská dasa go dat lea doaimmas. Ovttamielalašvuohta lea das ahte huksenbarggut, olmmošlaš doaimmat ja geainnut váikkuhit bohcco láhttemii ja boazodoalu doaibmavuohkái. Boazodoallit vásihit ahte bohccot garvet bieggafápmorusttega maiddái doaibmamuttus, maid maiddái muhtun dutkamat duođaštit. Dat sáhttá guoskat turbiinnaid visuála čuozahusaide, ii ge dušše olmmošlaš doaimmaide. Muhtun orohagain sáhtášii váidudit muhtun negatiiva čuozahusaid váidudeaddji doaibmabijuid ja heivehemiid bokte.¹ Mii dat lea mii lea gáržžideaddji areálašládja, sáhttá molsašuddat orohagas orohahkii.

Ráđđehussii lea dehálaš ahte bieggafámu konsešuvdnaproseassain lea buorre ja regionála čatnaseapmi, gč. Meld. St. 28 (2019–2020) Vindkraft på land – Endringer i konsesjonsbehandlingen. Dieđáhusas dieđiha ráđđehus maiddái ahte sii áigot buorebut searvvahit sámi beroštusaid ja boazodoalloeiseválddiid konsešuvdnameannudeapmái. Boazodoalu areálageavahankárttat ja boazodoalu iežas areálageavahančilgehusa galget biddjojuvvot vuođđun konsešuvdnačielggademiin, guoskevaš orohagat galget oažžut mielváikkuhanvejolašvuođa čielggadanprosessii. Ollislaš váikkuhusat dálá ja plánejuvvon doaibmabijuin boazodollui galget árvvoštallojuvvot ja deattuhuvvot konsešuvdnameannudeamis.

¹ NVE (2018)

Konsešuvdnaohcamat energiijarusttegiidda dahje earálágan huksemiidda mat gáibidit areálasisabahkkema boazodoalloguovlluide, ferte árvvoštallat stáhta geatnegasvuođaid ektui sápmelaččaide álgoálbmogin. Galgá láhččojuvvot dasa ahte sáhttá čađahit konsultašuvnnaid guoskevaš orohagaiguin/siiddaiguin ja earáiguin geain leat geavahanvuoigatvuođat mat čatnasit boazodollui sihke dieđáhus- ja ohcanmuttus energiijarusttegiid dahje earálágan huksemiid oktavuođas boazodoalloguovlluin. Oljo- ja energiijadepartemeanta čađaha dasa lassin konsultašuvnnaid váiddaáššiin. Konsultašuvnnat Sámedikkiin galget oktiiordnejuvvot vuosttaldanvuogádagain konsešuvdnaáššiin.[30] Sámediggi sáhttá ovddidit vuosttaldemiid gielddaplána areálaoasi ja muddenplána evttohusaide dakkár gažaldagain main lea stuorra mearkkašupmi sámi kultuvrii dahje ealáhusdoaimmaheapmái, gč. plána- ja huksenlága § 5–4.

4.1.2 Guoddevaš boazodoallu

Bargojoavku mas leat mielde Sámedikki, Norgga Boazosápmelaččaid Riikasearvvi ja Eanadoallo- ja biebmodepartemeantta ovddasteaddjit lea evttohan eavttuid ja indikáhtoriid ekologalaš, ekonomalaš ja guoddevaš boazodoalu mihtu várás. Barggu vuođđun lea Meld. St. 32 (2016–2017). Bargojoavku lea evttohan eavttuid ja indikáhtoriid mat galget geavahuvvot váikkuhangaskaoapmegeavaheapmái, departemeantta raporteremii Stuorradiggái, ja departemeantta stivrengulahallamii vuollásaš doaimmaiguin. Raporta boazodoallopolitihka guoddevašvuođamihtuid eavttuid birra lea sáddejuvvon gulaskuddamii earret eará Sámediggái ja Norgga Boazosápmelaččaid Riikasearvái, gulaskuddanáigemeriin geassemánu 28. b. 2021. Eanadoallo- ja biebmodepartemeantta áigumuš lea váldit válljejuvvon eavttuid ja indikáhtoriid mielde jagi 2022 bušeahttaproposišuvdnii.

Boazodoallohálddahus lea máŋga jagi bargan ulbmillaččat dainna ahte geahpedit boazologu vai dat boahtá vuollel guoddevaš logu mii lea 210 600 sturrosaš giđđaeallu. Jagi 2015 rájes lea boazolohku oktiibuot leamaš sullii mearriduvvon logu siskkobealde. Boazologu geahpedeapmi lea mielddisbuktán ahte njuovvandeattut máŋgga orohagas leat gorgŋon, mii fas lea lokten dietnasa bohccobierggu vuovdimis. Dattetge lea ain nu ahte máŋgga orohagas leat menddo vuollegis njuovvandeattut. Danne lea dehálaš ahte hálddahusas ain lea stuorra fuomášupmi dakkár boazolohkui mii lea ekologalaččat guoddevaš ja mii láhčá dilálašvuođaid buori ealličálgui.

Go guoská hástalusaide boazologu oktavuođas, de leat stuorra regionála erohusat, ja Finnmárkku boazodoalus dat leat eanaš hástalusat bissut vuolábealde mearriduvvon 148 000 sturrosaš boazologu. Nuorta-Finnmárkkus lei jagi 2020 boazolohku vuolábealde dan mii lei mearriduvvon, muhto Oarje-Finnmárkkus fas ii leat boazolohku leamaš vuolábealde dan mii lei mearriduvvon jagi 2015 rájes. Oarje-Finnmárkku boazolohku lei 78 909 jagi 2020, mii lei veaháš bajábealde mearriduvvon bajimus boazologu mii lei 78 150 bohcco.

4.1.3 Norgga-Ruoŧa boazoguohtunkonvenšuvnna váilun

Boazodoallu vásiha viidáseappot hástalusaid go ii leat mihkkege konvenšuvnnaid rádjarasttideaddji boazodoalu birra gaskal Norgga ja Ruoŧa. 1972-konvenšuvdna heittii gustomis jagi 2005 ii ge leat válmmas ođđa konvenšuvdna dien guovtti riikka gaskkas. Dán eahpečielga dilis dárbbašuvvojit doaibmabijut sihke dasa ahte buoridit Norgga boazodoalu dili, seammás go dárbbašuvvo beaktilis ja ekologalaččat guoddevaš hálddašeapmi dan boazodoalus maid Ruoŧa čearut doaimmahit Norgga bealde. Danne lea Eanadoallo- ja biebmodepartemeanta čađahan doaibmabijuid mat váikkuhit dasa ahte Ruoŧa boazodoallu Norggas doaimmahuvvo Norgga lágaid vuođul. Dan láhkai sihkkarastojuvvo maiddái Norgga boazodollui dohkálaš ja vuorddehahtti dilit. Dasa lassin leat Norgga eiseválddit evttohan Ruoŧa eiseválddiide joatkit gulahallama rádjarasttideaddji boazodoalu birra. Viidásat ságaškuššamat leat plánejuvvon Ruoŧa eiseválddiiguin mo joatkit láhčima bures lágiduvvon rádjarasttideaddji boazodollui. Eanadoallo- ja biebmodepartemeanta áigu searvvahit Norgga Boazosápmelaččaid Riikasearvvi ja Sámedikki heivvolaš láhkai viidásat bargui.

4.1.4 Boraspiret

Massimat boraspiriide leat hástalussan boazodollui. Soames orohagat leat máŋga jagi ožžon buhtaduvvot miessebuvttadeami gitta beali rádjai boraspire massimin. Vaikke vel stáhta máksá ge olles buhtadusa massimiid ovddas luonddušláddjiivuođalága vuođul, de vásihit sámi boazodoallit ahte massimiin leat dakkár negatiiva váikkuhus juohke siidaoassái ja boazodoallobearrašii mat luonddušláddjiivuođalága njuolggadusaid vuođul eai atte olles buhtadusa. Boraspirehálddašeapmi galgá ain čađahit politihka ja plánet ja álggahit doaibmabijuid Bernkonvešuvnna, luonddušláddjiivuođalága, jagi 2004 ja 2011 boraspiresoahpamušaid ja jagi 2016 gumpii guoski eanetlohkomearrádusa vuođul. Dáid rámmaid siskkobealde galgá boraspirehálddašeapmi geahččalit gávdnat buriid ja dássidis čovdosiid mat eai rihko stáhta geatnegasvuođaid sámiid ektui álgoálbmogin, dás maiddái Vuođđolága § 108, ON siviila ja politihkalaš vuoigatvuođaid artihkal 27 ja ILO-konvenšuvdna nr. 169 álgoálbmogiid ja čearddalaš álbmogiid birra iehčanas stáhtain, ja sihke fuolahit guohtunealáhusa ja boraspire vuhtiiváldima, dás maiddái nu uhccán bohccuid massima boraspiriide go vejolaš, máddodatmihtuid vuhtiiváldima ja čielga avádathálddašeami.

Go guoská stáhta geatnegasvuođaide sámiid ektui álgoálbmogin ja sámi boazodollui, de lea sáhka materiála geatnegasvuođain ja geatnegasvuođain sihkkarastit earret eará sámi boazodoalu luondduvuođu, ja prosessuála geatnegasvuođaid mat gusket konsultašuvnnaide ja dakkár mearrádusoassálastimiidda mat sáhttet váikkuhit sámi beroštusaide njuolgga. Sámi beroštusat searvvahuvvojit konsultašuvnnaid bokte dakkár boraspireáššiin mat sáhttet váikkuhit sámi beroštusaide njuolgga.

4.1.5 Dálkkádatrievdamiin leat stuorra váikkuhusat boazodollui

Duođaštuvvon lea ahte dálkkádatrievdamiin leat stuorra váikkuhusat boazodollui. Dálkkádateinnostusaid vuođul sturrot dálkkádatrievdamiid váikkuhusat garrasit jagi 2100 rádjai. Sivvan dasa leat temperatuvrra goargŋun, eanet njuoskkádat ja guhkit šaddoáigodat. Danne ferte heivehit ealáhusa rievdan dálkkádahkii, ja suodjalit boazodoalu luondduvuođu eará negatiiva váikkuhusaid vuostá.[31]

Guohtunroassu čujuha guđe váikkuhusat dálkkádatrievdamis sáhttet leat boazodollui. Jagi 2020 dálvvi ja giđa vásihii boazodoallu hui stuorra guohtunroasu, mii čuozai 75 prosentii boazodoalus. Eanaš Romssa ja Finnmárkku ja Nordlándda orohagat julggaštedje guohtunroasu, ja maiddái Lulli-Trøndelága/Hedmárkku boazoguohtunguovllus ledje váttes guohtundilit. Giđđa bođii hui maŋŋit, ja eanaš boazoguohtunguovlluin lei guhká ollu muohta geassemánus maid. Lulli-Norgga boazoservviin ledje maid gáibideaddji doaibmadilit, erenoamážit cuoŋománus ja miessemánus.

Liigejuolludusat fuođaroastimii ja -geaseheapmái uhcidedje vahágiid dálveguohtumiin. Roasus leat dattetge váikkuhusat buvttadeapmái ja ealáhusa ekonomiijii. Miessešaddu lea uhccon buot boazoguohtunguovlluin. Jagi 2020 njuovvan lei mealgat uhcit go ovdal. Jagi 2019 ektui dat leai veaháš uhcit go 40 proseantta. Roassu lea dagahan ollu boazodoallobearrašiid hui váttes ekonomalaš dillái. Muhtun orohagain vurdojuvvo ahte guohtunroasus sáhttet leat negatiiva váikkuhusat máŋga jagi ovddasguvlui.

Roassu čájehii stuorra dárbbu strategiijaide ja heivehemiide ja gearggusvuhtii vuorddekeahtes dáhpáhusaid ektui. Juovlamánu 2020 geigii bargojoavku raportta 45/2020 Gjennomgang av beitekrisen i reindriften. Raporta evttoha máŋga doaibmabiju mat sáhttet buoridit sihke hálddašeami ja ealáhusa gearggusvuođa boahttevaš roasuid ektui. Šiehtadusbealit leat váldoáššis guorrasan raportta rávvagiidda ja konkrehta doaibmabijut leat álggahuvvon dáid rávvagiid čuovvuleapmái. Ovddasguvlui lea dehálaš várret eanet ruđaid roassogearggusvuođafondii, ja šiehtadusbealit leat soahpan fievrridit 4,5 miljon ruvnnu fondii jagi 2022. Dát doaibmabijut leat nannen gearggusvuođa mealgadit. Eanadoallo- ja biebmodepartemeanta galgá raporteret doaibmabijuid čađaheami proposišuvnnas áigodaga 2022–2023 boazodoallošiehtadussii.

4.1.6 Sámedikki mearkkašupmi

Boazodoalus lea stuorra kultuvrralaš ja gielalaš mearkkašupmi sámi servodahkii. Ealáhus lea okta sámi báikkálaš servodagaid boarráseamos ealáhusain, ja lea ain ollu bearrašiid ealáhusvuođđu. Árbevirolaččat doaibmá sámi boazodoallu siiddastallama vuođul mas uhcit eanet ovttasbargojoavkkut doaimmahit boazodoalu ovttas dihto areálain (siiddat). Boazodoallu lea okta dain vuođđoealáhusain mii ii raža rekrutteremiin.

Sámedikki váldomihttu boazodoallopolitihkas lea fuolahit boazodoalu vuoigatvuođaid, nannet boazodoalu árbevirolaš iešvuođa bearašvuđot ealáhussan, ja bisuhit daid čavga čanastagaid gaskal ealáhusdoaimmaheami ja kulturdoaimmaheami.[32] Meld. St. 32 (2016–2017) Reindrift. Lang tradisjon – unike muligheter oktavuođas leat čađahuvvon konsultašuvnnat gaskal Sámedikki ja ráđđehusa. Sámedikki váldocealkámuš lei ahte ráđđehusa boazodoallopolitihkka, nu mo dat boahtá ovdan dieđáhusas, orru duođašteamen bearráigeahččan- ja muddendárbbu. Vaikke vel konsultašuvnnain eai soabadan ráđđehus, Sámediggi ja Norgga Boazosápmelaččaid Riikasearvi eanaš doaibmabijuid oktavuođas dieđáhusas, de ovddiduvvui dieđáhus Stuorradiggái.

Johtti doaibmavuohki dagaha ealáhusa sorjavažžan dakkár guohtunguovlluin main lea iešguđet ekologalaš kvalitehta. Boazodoallu lea rašši, ja muosehuhttimiin dahje sisabahkkemiin guohtunguovlluide sáhttet leat negatiiva váikkuhusat ealáhussii. Guohtunguovlluid gáržun sáhttá muosehuhttit bohcco ja das sáhttet leat negatiiva váikkuhusat elliidčálgui, erenoamážit hui mearrideaddji diliin, ovdamearkka dihtii guottetáiggi. Ovddasvástádus sihkkarastimis boazodoalu areálaid, lea juogaduvvon gaskal stáhta orgánaid, Sámedikki ja orohagaid. Boazodoalu vuoigatvuohta guohtumiidda lea vuođđuduvvon virolašvuhtii, muhto geavadis leat sisabahkkemat dávjá politihkalaš beroštusvihkkedallamat gaskal boazodoalu ja eará servodatberoštusaid.

Dávjá gilvvohallet boazodoallu ja bieggafápmu daid seamma badjosiid alde. Doppe gos leat buorit bieggadilit bieggafápmui, sáhttet leat buorit guohtun- ja biggohanguovllut bohccuide, mii lea dehálaš elliidčálgui. Bieggafápmohuksemis sáhttet leat sihke njuolgga- ja oalgeváikkuhusat boazodoalu doaibmavuohkái. Oalgeváikkuhussan sáhttet sihke doaibmamuttu ja huksenmuttu doaimmat rievdadit elliid lihkadanmálle. Dál eat dieđe mo bieggafápmorusttegat váikkuhit boazodoalu dietnasii, muhto boazodoallit muitalit Sámediggái ahte sii vásihit ahte bieggafápmorusttegat, oktan daidda gulli infrastruktuvrrat, váikkuhit negatiiva boazodoalu doaimmaheapmái ja dietnasii.

Boazodoalus álgoálbmotealáhussan lea mielváikkuhan- ja konsultašuvdnavuoigatvuohta dakkár plánaid ja doaibmabijuid oktavuođas mat sáhttet guoskat sin beroštusaide. Mielváikkuheapmi ja konsultašuvnnat vuolggahit dávjá gulahallama ja váidudeaddji doaibmabijuid. Dárbu lea čuovvulit šiehtadusaid ja váidudeaddji doaibmabijuid, vai geahpeda plánaid ja doaibmabijuid negatiiva váikkuhusat nu ollu go vejolaš.

Dálá boazodoallopolitihkka lea vuođđuduvvon oassemihtuide ekonomalaččat, ekologalaččat ja kultuvrralaččat guoddevaš boazodoallu. Sámediggi lea ovttas Norgga Boazosápmelaččaid Riikaservviin nammadan láhkalávdegotti mii galgá ollislaččat árvvoštallat dálá boazodoallolága. Čielggadus galgá leat válmmas 2021 geasi. Lávdegoddi galgá earret eará árvvoštallat dakkár rievdadusaid boazodoallolágas, mat nannejit boazodoalu areálasuodjalusa. Dainna eavttuin ahte boazodoallolága čielggadus lea válmmas 2021 giđa, de lea ráđđehus dadjan ahte sii vurdet vejolaš rievdademiiguin boazodoallolágas, dassážiigo láhkalávdegoddi lea geigen iežaset čielggadusa.

Árbediehtu lea vuođđun boazodoalu bargui. Dasa gullá earret eará máhttu iešguđet guohtunguovlluid, bohcco ja ealu lihkadanmálle birra ja máhttu bohcco biologiija birra. boazodoalu fágagielas lea čavga čatnaseapmi doaibmahápmái ja árbedihtui. Sámediggi juolluda doarjagiid mat galget leat mielde ovddideamen boazodoalu bearašvuđot ealáhussan ja loktet árbedieđu ealáhusas. Jahkásaččat biddjojuvvo ovdan raporta mii čájeha boazodoalu ekonomalaš ovdáneami. Maiddái lea dárbu čállit sullasaš raporttaid mat mihtidit boazodoalu kultuvrralaš beliid.

Árbevirolaččat lea boazodoallu bearašvuđot ealáhus, ja dehálaš lea nannet nissoniid rolla ealáhusas. Dálá ealáhusas barget nissonat dávjá olggobealde boazodoalu ja uhccán nissoniin lea siidaoassi. Go ollu nissonat barget olggobealde boazodoalu, de hedjona nissoniid árbevirolaš bargamušaid joatkevašvuohta. Ovddidan dihtii dásseárvvu ja nannen dihtii nissoniid sajádaga boazodoalus várrejuvvojit jahkásaččat merkejuvvon ruđat boazodoallošiehtadusa bokte doaibmabijuide boazodoalu nissoniid várás.[33]

Sámedikki mielas lea dehálaš geahččalit gávdnat čovdosiid Norgga-Ruoŧa boazoguohtunkonvenšuvdnii. Jagi 2013 oaččui sámi bargojoavku, mas ledje mielde Norgga ja Ruoŧa sámedikkit ja goappašiid riikkaid boazodoalloorganisašuvnnat, bargamuššan soahpat ođđa Norgga-Ruoŧa boazoguohtunkonvenšuvnna. Dan barggu boađus geigejuvvui njukčamánus 2014.[34]

Sámediggi vuordá ahte bargu Norgga-Ruoŧa boazoguohtunkonvenšuvnnain jotkojuvvo ja ahte dat dahkkojuvvo lagas ovttasbarggus Norgga ja Ruoŧa Sámedikkiiguin.

Dakkár boraspiret go albbas, geatki, gumpe, goaskin ja mearragoaskin, leat stuorra hástalussan ollu boazoguohtunguovlluin. Muhtun guovlluin goddet boraspiret lagabui beali misiin (Boazodoalu resursarehketdoallu, Eanadoallodirektoráhta 2019). Dat áitá ovttaskas boazoeaiggáda dienasvuođu ja eallámuša, ja dehálaš lea sihkkarastit ahte boraspiremáddodat ii gáržžit boazoeaiggádiid dietnasa nu garrasit ahte sii eai birge boazodoaluin.

Sámedikki oainnu mielde lea stuorra dárbu evalueret dálá boraspirehálddašeami.

Sámi vuođđoealáhusain leat dál hástalusat boraspiremáddodagain ja sii gillájit stuorra massimiid. Dilli lea duođalaš ja váikkuha ealáhusaid gánnáhahttivuhtii. Danne lea Sámedikki mielas dehálaš ahte boraspiremáddodat lea dohkálaš ja ahte galgá sáhttit birget árbevirolaš vuođđoealáhusaiguin dál.

Sámedikki mielas dárbbašuvvojit čuovvovaš doaibmabijut boazodoalus:

Jeavddalaš raporta kultuvrralaččat guoddevaš ovdáneami birra, seammalágan go Boazodoalu ollislaš rehketdoallu.

Jahkásaš stáhtus areálasisabahkkemiid birra.

Sámedikki ja Norgga Boazosápmelaččaid Riikasearvvi nammadan boazodoallolávdegotti čuovvuleapmi.

Ásahit rádjarasttideaddji boazodoallofágalaš ovttasbarggu.

Ráhkadit kursapáhkaid orohagaide earret eará areálaproseassaid gieđahallama birra.

Mátkeláhtuid ja mátkemihtuid organiserejuvvon láhčin galgá leat mielde bálggis- ja láhttoplánas ja sáddejuvvot gulaskuddamii orohagaide.

Prošeakta man mihttu lea oažžut boazodoalu vásáhusvuđot máhtu mielde boraspirehálddašeapmái.

4.2 Eanadoallu

Eanadoallu lea dehálaš oassi sámi guovlluid ealáhusvuođus ja das lea dehálaš mearkkašupmi barggolašvuhtii, árvoháhkamii, biebmobuvttadeapmái ja ássamii. Eanadoallu lea maid dehálaš sámegielaid ja kulturárbevieruid seailluheapmái. Sámegiella geavahuvvo árjjalaččat ealáhusas ja nu dat lea maid lunddolaš arena sámegiela seailluheapmái ja ovddideapmái.

Davvi-Norgga eanadoallobuvttadeapmi lea áidnalunddot ja guhkes, čuvges beaivvit ja vuollegis temperatuvra addá erenoamáš šaddaneavttuid. Ollu šaddobuktagiidda addet dát dilit erenoamáš árktalaš kvalitehta álgoávdnasiid máistui ja konsistensii.[35] Biebmu mas lea báikkálaš identitehta, jearahuvvo eanet ja eanet, ja Davvi-Norgga eanadoalus lea stuorra ahtanuššanvejolašvuohta.

Okta ráđđehusa eanadoallopolitihka váldomihtuin lea láhčit vejolašvuođaid eanadollui miehtá riikka. Eanadoallopolitihkkii sámi guovlluin gullet ráđđehusa doaibmabijut árjjalaš eanadollui doaresbeliin. Eanadoalu oassi Davvi-Norgga ollislaš barggolašvuođas lea riikagaskameari dásis. Riikaoasis čađahuvvui jagi 2019 sullii 4300 jahkedoaimma eanadoalus, lassin sullii 1200 jahkedoibmii dan oasis biebmoindustriijas mii reide eanadoalloálgoávdnasiid ja olbmuide geat barget ealáhusain mat lágidit gálvvuid ja bálvalusaid eanadollui.

Riikaoasis leat stuorra erohusat doalloviidodagas. Ovdamearkka dihtii lei jagi 2019 eanadoallofitnodagaid ollislašareála gaskamearri 290 mihtu Nordlánddas dan ektui go Finnmárkkus dat lei 330 mihtu. Gaskamearálaš mielkeearri dain doaluin mat buvttadit gusamielkki, molsašuttai jagi 2020 gaskal 196 700 lihttera Romssa fylkkas ja 248 700 lihttera Finnmárkkus.

Veahkehan dihtii eanadoalu miehtá riikka, de lea mearriduvvon ahte eanadoalu ekonomalaš váikkuhangaskaoamit galget sirrejuvvot geográfalaččat, mii buvttášii dássitvuođa regionála buvttadusjuogadeapmái ja nu maiddái eanadoalu sámi guovlluin. Dat dahkkojuvvo earret eará alit doarjjameriid bokte go muđui riikkas. Bušeahttadoarjaga dássi ja juogadeapmi iešguđet doarjjaortnegiidda eanadoallošiehtadusa bokte lea dehálaš oassi jahkásaš eanadoallošiehtadallamiin gaskal ráđđehusa ja eanadoalu organisašuvnnaid.

Sámi guovlluid eanadoallu lea lávdaduvvon stuorra guovlluide gos leat oalle stuorra gaskkat dáluid gaskkas. Dálkkádaga geažil lea mielkebuvttadeapmi ja biergu šibihiin, sávzzain/lábbáin ja spiinniin deháleamos buktagat. Elliidčálggu geažil lea láhkaásahusas mearriduvvon alimus fievrridanáigi njuovvanelliid fievrrideapmái. Mearrádusat dagahit ahte njuovvandoaibma Norggas juohkása geográfalaččat.

Tines ja Norturas lea geatnegasvuohta váldit vuostá namalassii mielkki ja njuovvanelliid eanadoallofitnodagain. Nu dat sihkkarastá ge sámi guovlluid eanadollui vejolašvuođa vuovdit iežaset buktagiid beroškeahttá ovttaskas fitnodaga lokaliseremis ja doaibmaviidodagas.

Eanadoallu lea dehálaš sámi guovlluid ovddideapmái go dat váikkuhit lávdaduvvon ássamii, barggolašvuhtii, árvoháhkamii luondduresurssaid guoddevaš geavaheami bokte ja kultureanadaga áimmahuššamii. Dat addá ealli giliid ja bures áimmahuššojuvvon kultureanadagaid, ja eanet ja eanet maiddái eanadoallovuđot mátkeealáhusa mii fállá luonddu- ja kulturvásáhusaid ja vejolašvuođa muosáhit báikkálaš biepmu.

Okta sámi guovlluid hástalusain lea ahte doaluid lohku lea dađistaga njiedjan máŋggaid jagiid. Go muhtun gielddain dál leat vel hui uhccán doalut, de dat hástala eanadoallobirrasiid ja vejolašvuođaid dáluid gaskasaš ovttasbargui. Dehálaš lea ahte guovllu njuovahat- ja meieriijafitnodagain lea vejolašvuohta fidnet álgoávdnasiid mii sihkkarastá doaibmavuođu. Dakkár rusttegiid bisuheapmi váikkuha maiddái barggolašvuođa doaresbeliin.

Biebmonašuvdna Norga

Ráđđehusa strategiija Biebmonašuvdna Norga oainnusmahttá biebmo- ja málisealáhusaid mearkkašumi ahtanuššamii ja árvoháhkamii miehtá riikka ja deattuha biebmosurggiid ealáhuspolitihka oktiiordnema eará ealáhussurggiiguin ja dearvvašvuođa- ja álbmotdearvvašvuođapolitihkain. Biebmonašuvdna Norga-strategiija višuvdna lea ahte jagi 2030 galgá biebmu leat gáldun biebmoillui, rámisvuhtii, buori dearvvašvuhtii ja searvevuhtii olles álbmogis ja oinnolaš elemeanta turistariikkas Norga. Norga galgá leat riikkaidgaskasaččat oahpis gelddolaš biebmokultuvrra, stuorra mearrabiebmoeksportta ja máilmmi buoremusaid biebmo- ja juhkamušvásáhusaid geažil. Strategiija deattuha erenoamážit njeallje válljejuvvon áŋgiruššansuorggi. Dat leat 1) dakkár guoddevaš, oadjebas ja dearvvaš biepmu buvttadeapmi ja fállan mas lea alla kvalitehta, 2) duddjot vuođu ahtanuššamii ja árvoháhkamii miehtá riikka, 3) innovašuvdna ja máŋggabealatvuohta ja 4) gelbbolašvuohta, máhttu ja beaggima duddjon.

Boazodoalus lea mearkkašupmi ahtanuššamii ja árvoháhkamii máŋgga oasis riikkas, ja dat lea dehálaš dasa ahte ovddidit Norgga biebmonašuvdnan.

Guoddevaš biebmovuogádat lea vuođđoeaktun nana biebmonašuvdnii

Nana biebmo- ja mátkeealáhusregiovnnaid ásaheapmi lea dehálaš oassi Biebmonašuvdna Norga-strategiijas. Dat biebmo- ja mátkeealáhusregiovnnat mat gokčet sámi guovlluid – Davvi regiovdna ja Trøndelága regiovdna – barget diehtomielalaččat regiovnnaid erenoamáš resurssaid ja ovdduid vuođul. Mihttun lea buorebut oažžut ovdan ja oainnusmahttit daid eanadoallo- ja boazodoallovuđot fitnodagaid mat fállet erenoamášvuđot biebmo- ja juhkamušbuktagiid iežaset guovllus, ja váikkuhit eanet ovttasbargui gaskal biebmobuvttadeddjiid ja mátke- ja turistaealáhusaid. Dán suorggis leat stuorra vejolašvuođat viidásat ovddideapmái.

Ráđđehus áigu ovttasbargat regiovnnaiguin ávkkástallan dihtii vejolašvuođaiguin ain eanet. Mátkeealáhusstrategiija, Opplevingar for ein kvar smak (2017), válddaha lagabui maid dat mearkkaša ahte nannoseappot ávkkástallat sámi kultuvrrain ja eanadoallo- ja boazodoallovuđot resurssaiguin ásahan dihtii čielga biebmo- ja mátkeealáhusregiovnna. Bohccobiergu lea «luonddumáistu», ja márkandilli lea buorránan máŋga jagi. Vejolaš lea nannoseappot ovddidit ollislaš mátkeealáhusbuktagiid luonddu, sámi kultuvrra, boazodoalu ja sámi biepmu vuođul. Ovddideapmi ferte dáhpáhuvvat vuhtiiválddidettiin vuđolaš etihkalaš beali. Danne lea dehálaš ahte boazodoallu ieš lea láidesteaddji ja eaktudeaddji ovddideamis.

Máistu prošeavttain háliida Sámediggi árvvoštallat ođđa vejolašvuođaid bohccobierggu geavaheamis ja reidemis, ja loktet máhtu bohccobierggu birra restaurántasuorggis. Prošeavtta mihttu lea movttiidahttit restauránttaid geavahit bohccobierggu áidnalunddot ja auteanttalaš fáluid ovddideamis.

Riikkaidgaskasaš boazodoalloguovddáža mihttu lea ovddidit álgoálbmogiid biebmokultuvrraid, árbevieruid ja máhtu vuođđun innovašuvdnii ja ealáhushuksemii. Áŋgiruššan álgoálbmogiid biebmokultuvrrain, árbevieruiguin ja máhtuin váikkuha báikkálaš árvoháhkamii, mátkemeriid ovddideapmái ja regionála ovddideapmái. Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta doarjagiin áigu guovddáš ásahit árktalaš biebmolaboratoria. Biebmolaboratoria galgá sáhttit sirdit ja stationeret oanehat dahje guhkit áigái dohko gos dat galgá geavahuvvot. Laboratoria galgá váikkuhit báikkálaš innovašuvdnafierpmádaga ásaheapmái ávkin ealáhuseallima ja akademiija gaskasaš suorgái, ávkin diehtaga ja árbedieđu gaskasaš suorgái, ja ávkin árbevieru ja dálááiggi gaskasaš suorgái. Áigumuššan lea earret eará bidjat vuođu ekonomalaš ovddideapmái boazodoalus, ođđa ealáhusvejolašvuođaide ja eanet máhtui álgoálbmogiid birra. Áigumuššan lea maiddái loktet diehtomielalašvuođa álgoálbmotnuoraid gaskkas sin árbevirolaš biebmokultuvrra birra ja beroštahttit sin koahkkafidnui. Barggus biebmolaboratoriain galgá leat lagas čatnaseapmi riikaviidosaš ja riikkaidgaskasaš fágagelbbolašvuhtii biepmu birra, earret eará fierpmádahkii Bocuse D’Or Frankriikkas.

Boksa 4.4 Árktalaš eanadoallu

Eanadoallošiehtadusas lea várrejuvvon 4 miljon ruvnnu juohke jahkái guovlovuđot áŋgiruššamii árktalaš eanadoaluin. Áŋgiruššan fátmmasta Nordlándda, Romssa ja Finnmárkku. Ruđat galget geavahuvvot dakkár prošeavttaide mat ovddidit Árktalaš eanadoalu regionála ovdun. Mihttun lea váikkuhit ovdáneapmái ja eanet ávkkástallamii árktalaš kvalitehtain gilvalanovdun davviguovlluid eanadollui. Ruđat galget ovddidit gánnáhahtti árvoháhkama ja váikkuhit stuorát gilvalannávccaide ja ođđaháhkamii.

4.2.1 Sámedikki mearkkašupmi

Sámi guovlluid eanadoalus fertejit leat vejolašvuođat ovdánit earret eará dakko bokte ahte eanedit barggolašvuođa ja buvttadeami ealáhusas. Dakkár ovdáneapmi sihkkarasttášii seammás dáid guovlluide ealli giliid ja ássama.

Sámediggi áigu árjjalaččat searvat sámi eanadoalu ovddideapmái ja nannet sámi eanadoalu rámmaeavttuid.Das lea sáhka beassamis mielde eanadoallopolitihka hábmemii mii guoská sámi guovlluide. Hehtten dihtii doaluid heaittiheami sámi guovlluin dárbbašuvvo sierra áŋgiruššan suodjalan dihtii dálá doaluid ja ođasmahttit daid dálá standárddaide.

Sámediggi čujuha dasa ahte dálkkádat ráddje guđe buktagiid lea vejolaš buvttadit sámi guovlluin. Boanddat geavahit váldoáššis roavvafuođarvuđot buvttadeami vuođđun gusamielkebuvttadeapmái ja gáicca- ja lábbábiergobuvttadeapmái. Dasa lassin lea šibitbuvttadeapmi dehálaš oassi eanadoalu árvoháhkamis. Sámediggi oaivvilda ahte ruovvafuođarvuđot buvttadeapmi ferte vuoruhuvvot sámi guovlluin maiddái boahttevaš eanadoallopolitihkas. Váikkuhangaskaomiid viidásat fievrrideapmi ja dakkár eanadoallopolitihkka mii sihkkarastá daid boanddaid doaibmavuođu geain lea roavvafuođarbuvttadeapmi vuođđun sin buvttadeapmái, ferte Sámedikki oainnu mielde vuoruhuvvot.

Rievdan hiŋggalnávehis luovosdollui lea álgán sámi guovlluin, muhto lea ain guhki dassážiigo buohkat leat rievdadan doalu. Hástalussan lea sihkkarastit ekonomalaš váikkuhangaskaomiid daidda eanadolliide geat eai leat vel dan dahkan. Rievdadeapmi gáibida dábálaččat stuorra investeremiid maid boanddat uhccán sáhttet ruhtadit iežaset ruđaiguin. Go dát rievdadeapmi ii automáhtalaččat lasit buvttadeami, de leat ollugat riehkidan čađaheamis dáid investeremiid. Sihkkarastimii rekrutterema ealáhussii ja seammás rievdama luovosdoallonávehii ovdal jagi 2024, ferte ásahit oiddolaš ruhtadanortnegiid nuoraid várás.

Sámedikki oainnu mielde lea sávzadoalu ovdáneami dovdomearka boraspirevahágat. Boraspirevahágat leat dieđihuvvon mearrideaddji sivvan dasa ahte muhtun guohtungeavaheaddjit heitet sávzadoaluin.

4.3 Mariidna ealáhusat

Guorahallamat maid Telemarksforsking lea čađahan, čájehit ahte guolásteamis ja mearradoalus lea stuorámus árvoháhkan sámi guovlluin, ja go eanaš oassi árvoháhkamis lea doaibmaboađus, de dat lea gánnáhahtti suorgi. Guolástusas ja mearradoalus lea bargosajiid lohku áigodagas 2010 – 2019 lassánan 30 proseanttain, 745 bargosaji jagi 2010 ja 971 bargosaji jagi 2019, dáin guovlluin. Dakkár hálddašeamis mii sihkkarastá uhcimus fatnasiidda (reabbáearri ja riddoguolástusearri) gánnáhahttivuođa, sáhttá leat leamaš buorre váikkuhus. Seamma láhkai sáhttá olahahtti doarjjaortnegiin leat leamaš váikkuhus uhcimus fatnasiidda ja nuorra guolásteddjiide. Sámedikki váikkuhangaskaoamit, ovttas oiddolaš hattiiguin ja eriiguin, sáhttet maid leat váikkuhan bargosajiid lassáneapmái guolástusas.

Ovttasbargošiehtadusas gaskal Sámedikki ja Innovašuvdna Norga, mii sohppojuvvui jagi 2020, lea dien guovtti áššebealis dat oktasaš mihttu ahte ovddidit barggolašvuođa ja gánnáhahttivuođa mariidna ealáhusain.[36] Šiehtadusa mielde galgá ovttasbargu váikkuhit rekrutterendoaibmabijuide, bivdofatnasiid ođđahuksemii ja ođasmahttimii ja stuorát árvoháhkamii mariidna buktagiin.

Sámediggi čuovvula šiehtadusa ja vuoruha iežas doarjjajuolludeamis prošeavttaide mat sáhttet lasihit árvoháhkama ja mariidna álgoávdnasiid viidásat reidema, erenoamážit dainna ulbmiliin ahte bisuhit ja nannet guollevuostáiváldima. Doarjagat bivdofatnasiid, bivdosiid ja reaidduid vuosttašgearddeinvesteremiidda, leat maid vuoruhuvvon. Sámediggi vuoruha maiddái dakkár prošeavttaid mariidna ealáhusain maid nuorat leat álggahan.

Fylkkagielddaid ja gielddaid plánen lea dehálaš dasa ahte sihkkarastit guolástusa ja mearradoalu guhkesáigásaš areáladárbbuid, seammás go eará servodat- ja birasdárbbut fuolahuvvojit. Mearrasámi beroštusat galget fuolahuvvot mearrasámi guovlluid plánemis, geahča 3. kapihttala máinnašeami.

4.3.1 Riddoguolástus

Árbevirolaččat leat sámi guovlluid guolásteaddjit dávjá doaimmahan lotnolasealáhusaid, mas oasi birgejumis vižže eará sajiin go mearas, nu go eanadoalus, vuovdedoalus, fanasduddjomis, boazodoalus ja iešguđetlágan bálkábargguin. Dát máŋggadoaimmatvuohta sáhttá leat doaibman dorvvolašvuohtan jus guollebivdu mettii. Dorskebivddus lei ovdal hui stuorra mearkkašupmi ollu sámi servodagaid birgejupmái.

NOU 2008: 5 Retten til fiske i havet utenfor Finnmark čuovvuleapmin sohpe Sámediggi ja Guolástusdepartemeanta jagi 2013 ásahit ráđđeaddi lávdegotti sámi guovlluid vuotnaguolástusaid hálddašeapmái. Vuotnaguolástuslávdegoddi ásahuvvui jagi 2014 ja galgá leat mielde nannemin Davvi-Norgga vuotnaguolástusaid hálddašeami, deattuhettiin erenoamážit sámi geavaheami ja dan geavaheami mearkkašumi sámi báikkálaš servodagaide.

Sámi guovlluin leat eanaš uhcit bivdofatnasat main leat báikkálaš eaiggádat geat lágidit stuorra oasi sállašis dan guvlui gos sii ásset. Logut čájehit ahte jagi 2019 ledje 1537 bivdofatnasa registrerejuvvon SED-guovllus. Dain leat 1332 fatnasa oanehat go 11 mehtera, ja 148 fatnasa fas leat 11–15 mehtera guhki. Gáddeindustriija báikkálaš eaiggátvuohta molsašuddá. Vaikke vel vuostáiváldinrusttegiid lohku oppalaččat lea njiedjan rittus, de leat muhtun guovllut vásihan ođđasis ásaheami, erenoamážit gonagasreappá vuostáiváldima oktavuođas.

Norgga guolástuseiseválddit ja Sámediggi leat ásahan njuolggadusaid konsultašuvnnaid várás guolásteami birra. Riddoguolástusearri digaštallojuvvo jahkásaččat Sámedikkiin.

Riddoguolástusearri lea ulbmillaš doaibmabidju mii lea mielde nannemin sámi riddo- ja vuotnaguovlluid ja eará rašis riddoservodagaid uhcimus bivdofatnasiid ealáhusvuođu. Riddoguolástuseari ii dárbbaš ohcat, muhto gáibádussan lea ahte Guolástusdirektoráhta oažžu dieđu ovdalgo bivdu álgá. Dieđihit galgá elektrovnnalaš dieđihanskovi bokte.

Ráđđehus lea várren riddoguolástuseari mii lea mearriduvvon Romssa ja Finnmárkku fylkka, ja Nordlándda sámi guovlluid, riddoservodagaid «rabas joavkku» guolásteddjiide/fatnasiidda. Dát earri mearriduvvui vuosttaš geardde jagi 2011, oassin šiehtadusas Sámedikkiin. Earri lea dáhkiduvvon fatnasiidda mat leat registrerejuvvon sámi guovlluin, ja man sturrodat dál lea 7 tonna dorski. Dát dáhkiduvvon earri lea lassin dan bajimus earrái mii dál lea mearriduvvon rabas joavkku fatnasiidda. Dakkár guolástusaid riddofatnasiin mat leat rahpasat buohkaide, lea vuoigatvuohta oažžut bajimus eari, mas leat guokte oasi: dáhkiduvvon earri ja dáhkitkeahtes lasseearri. Riddoguolástusearri lea váldojuvvon mielde Davvi-Norgga dorskebivddu jahkásaš njuolggadusaide.

Sámi riddogielddaide leat dálkkádatrievdamiid váikkuhusat mearravuđot ealáhusaide erenoamáš dehálaččat. Dálkkádatriska čuohcá erenoamážit mearravuđot ealáhusaide. Dán rádjai lea meara liegganeapmi leamaš oiddolaš dakkár dehálaš gávppálaš máddodagaide go Barentsábi dorskái, ja dat lea duvdán davás guvlui daid guovlluid mat heivejit buoremusat luossabiebmamii. Seammás sáhttet dálkkádatrievdamat ovttas biebmosálttiid lassánemiin ON dálkkádatpanela oaivila mielde leat sivvan mirkkolaš birralávžžiid laskamii. Máilmmiviidosaš liegganeapmi váiduda maiddái Davvi-Atlántta áhperávnnjiid, mii guhkit áiggi vuollái sáhttá geahpedit biologalaš buvttadeami Norgga mearraguovlluin. Meld. St. 20 (2019–2020) Helhetlige forvaltningsplaner for de norske havområdene nammasaš dieđáhusas dieđiha ráđđehus ahte mariidna ealáhusaid dálkkádatheiveheami máhttovuođđu ja daid servodatsurggiid dálkkádatheiveheami máhttovuođđu mat leat sorjavaččat mearas, galgá loktejuvvot eanet.

Dálkkádatrievdamat sáhttet addit buoret vejolašvuođaid biebmobuvttadeapmái, sihke mearas ja gáttis. Dálkkádatheiveheamis berre maid láhčit dilálašvuođaid dasa ahte eanet guoddevaš mearrabiebmobuvttadeapmi čađahuvvo. Seammás sáhttá sámi guovlluid guolástusain leat veadju ahtanuššamii, go vuođđuda ealáhusa guoddevašvuhtii ja resursalotnašuvvamii. Ovdamearkka dihtii lea stuorra veadju das ahte ođđasis árvvoštallat mo buorebut sáhttá ávkkástallat guolástusaid álgoávnnasbázahasaiguin.

Ráđđehus áigu láhčit dilálašvuođaid dasa oažžut eanet nissoniid guolástussii doaibmaplána bokte eanet dásseárvvu várás guolástusain. Dat guoská maiddái sámi guovlluid nissoniidda.

4.3.2 Mearradoallu

Mearradoallu lea viehka ođđa ealáhus sámi guovlluin ja lea ahtanuššan maŋimus logijagiid. Ealáhusas ii leat erenoamáš sámi dimenšuvdna, muhto dat ávkkástallá sámi riddo- ja vuotnaguovlluiguin. Mearradoalus lea maid stuorra váikkuhus árvoháhkamii ja barggolašvuhtii sámi guovlluin.

Soahpameahttunvuohta gaskal akvakultuvrra ja mearrasámi beroštusaid lea šaddan áigeguovdilin stuorát gilvvu geažil areálageavaheami oktavuođas riddolagas mearraguovlluin. Soahpameahttunvuohta bohciida erenoamážit doppe gos várrejuvvojit ođđa guovllut akvakultuvrii. Dohkkehuvvon lea ahte sámi beroštusat leat sierradilis, gč. earret eará SP artihkkala 27, mearraresursalága § 7g, plána- ja huksenlága § 3-1, oassálastinlága § 21 njealját lađđasa. Sierramielalašvuohta dáin áššiin čuožžila dávjá go lea eahpesihkarvuohta daid váikkuhusaid ektui mat doaibmabijus, nu go ođđa akvakulturareálain, leat sámi beroštusaide. Danne lea dehálaš plánaproseassa oktavuođas maiddái oažžut čielggasin daid konkrehta sámi beroštusaid mat guoskevaš plánaguovllus leat, vai daid sáhttá fuolahit buoremus lági mielde ja heivehit ovttasdoaibmamii vejolaš ođđa geavahemiin. Sámi beroštusaid lágidangielddain sáhttá leat dárbu nannet dienasvuođu ođđa ealáhusdoaimmaiguin maiddái fuolahan dihtii sámi birgejumi, ja danne lea áibbas dehálaš gávdnat čovdosiid mat lovttahit konkrehta mearrasámi beroštusaid gieldda dienasdárbbu ektui. Buorit plánaproseassat mat sihkkarastet buot guoskevaččaid kártema ja árra searvvaheami sáhttet váikkuhit stuorámus vejolaš árvoháhkamii oktiibuot ja seammás fuolahit mearrasámi beroštusaid.

Váidudeaddji doaibmabijut sáhttet leat guoskevaččat dakkár sajiin gos čuožžila konkrehta areálariidu gaskal historjjálaš mearrasámi doaimma ja ođđa mearradoallorusttegiid. Dat sáhttá ovdamearkka dihtii leat sámi doaimmaid nannen eará guovlluin go dain main dás lea sáhka.

Vuostecealkkaáššiin mat gusket mearradoalloareálaide ja sámi beroštusaide, lea dehálaš ahte beroštusriiddut leat válddahuvvon ja duođaštuvvon nu konkrehta go vejolaš, vai stáhta sáhttá gávdnat čovdosiid mat fuolahit sámi beroštusaid, seammás go sáhttá láhčit dilálašvuođaid ođđa mearradoallodoaimmaide. Guovllu árbevirolaš sámi doaimmaid kárten lea dárbbašlaš dasa ahte stáhta sáhttá čađahit buriid ja bures dárkkuhuvvon árvvoštallama áššiin.

4.3.3 Sámedikki mearkkašupmi

Riddofatnasiid dorskebivdu bissehuvvui jagi 1989, deháleamos áigodagas, olles sámi guolástusguovllus. Fanasearreortnega vuođđun, mii ásahuvvui maŋit jagi, ledje ovddit jagiid sállašat. Dat čuozai garrasit sámi guolásteddjiide, mat dávjá ledje daid gaskkaš geat ledje bivdán uhccán, ja viežžan birgejumi eará sajiin heajos jagiin. Nu sii olgguštuvvojedje viidásat dorskebivdduin.[37]

Dan maŋŋá lea Norgga almmolaš guolástuspolitihkka leamaš ahte geahpedit fatnasiid ja guolásteddjiid logu dainna áigumušain ahte lasihit ealáhusa gánnáhahttivuođa. Fatnasiid bealis dat lea vuolggahan gilvvu earrevuoigatvuođaid alde, seammás go vuostáiváldit ja reidenindustriija gáttis leat ferten nuppástuhttit iežaset, dahje heaitit, álgoávdnasiid váiluma geažil. Dat lea erenoamážit čuohcan smávva báikkiid guollevuostáiváldimii.

Riikarevišuvnna dokumeanta Dokument 3:6 (2019–2020) Undersøkelse av kvotesystemet i kyst- og havfisket guorahalai áigodaga 2004–2018, ja loahpahii dainna cealkámušain ahte áigodaga earrevuogádaga rievdadeamit oktiibuot leat váikkuhan negatiivvalaččat ollu riddoservodagaid guolástandoaimmaide, das maiddái sámi servodagaid. Dat fuolastuhttá Sámedikki go dát loahppajurdagat eai váldojuvvon vuhtii go Stuorradiggi meannudii Prop. 137 L (2019–2020) Lov om Endringer i deltakerloven og havressursloven.

Sámediggi lea, iežas politihka ja doarjjaortnega bokte, vuogádatlaččat bargan dan ala ahte sihkkarastit sámi ealáhusa ja álbmoga vuoigatvuođaid mearrasámi guovlluin. Maŋimus jagiid vuhtto buorráneapmi muhtun báikkiin davvin árbevirolaš mearrasámi ássanguovllus. Sámedikki mielas orru leamen nu ahte sihke nissonolbmot ja almmáiolbmot háliidit bargat guolástusas, eanebut ostet bivdofatnasiid ja heaittihuvvon guollerusttegat ovddeštuvvojit ja rahppojuvvojit fas.

Dasa lassin ovddiduvvojit ođđa bivdovuogit mas guolli váldojuvvo, fievrriduvvo ja vuvdojuvvo eallinaga, nu ahte kvalitehta ja nu maiddái haddi šaddá buorre. Eará báikkiin ii leat vel dáhpáhuvvan dakkár ovdáneapmi. Dat uhcánaš mii lea vel báhcán sámi riddokultuvrras, máŋga buolvva garra dáruiduhttima geažil ja resursariggodagaid stuorra rievdamiid geažil, sáhttá Sámedikki oainnu mielde álkit jávkat jus ávnnaslaš vuođđu ii fuolahuvvo.

Sámedikki jahkásaš guolástusáššis – 2020, mii mearriduvvui Sámedikki golggotmánu 2020 dievasčoahkkimis, ii leat namuhuvvon nissonlogu lokten sámi guovlluid guolástusas eai ge doaibmabijut dan várás.[38] Sámedikki áigumuš lea almmuhit sierra doaibmaplána dásseárvvu birra sámi servodagain 2021 čavčča/2022 giđa. Doaibmaplánas, mii galgá leat Sámedikki dásseárvodieđáhusa čuovvuleapmi, galget leat konkrehta doaibmabijut dasa ahte loktet dásseárvvu guolástusas.[39]

4.4 Sámi giella ja kultuvra vuođđun ealáhusovddideapmái

Giella ja kultuvra leat dehálaččat sámi ealáhusaid ovddideapmái, erenoamážit hutkás ealáhusaid ja sámi mátkeealáhusaid. Dáidda ealáhusaide gullet hui ollu iešguđetlágan doaimmat main sámi giella ja kulturelemeanttat leat doaimma guovddážis.

Sámi hutkás ealáhusat ja sámi mátkeealáhusat sáhttet fas leat mielde oainnusmahttimin sámi giela ja kultuvrra. Go nanne sámi hutkás ealáhusaid ja sámi mátkeealáhusaid ja lokte dáid ealáhusaid árvoháhkama, de nanne seammás sámi kultuvrra, báikkálaš identitehta ja ássama. Sámedikki váldomihttu ealáhuspolitihkkii; «Sámi guovlluin galget lea nana ealáhusat mat ovddidit ja bisuhit eallinfámolaš sámi servodagaid», eaktuda danne ahte kultuvrra, giela ja ealáhusa ferte geahččat oktavuođas.[40]

Eanet dáidda- ja kulturvásáhusaid jearaheapmi lea mátkeealáhussodju, ja čatnasa dávjá lassáneami beroštussii autenttalaš ja áidnalunddot mátkeealáhusvásáhusaide.[41] Sámediggi oaivvilda ahte aiddo hutkás ealáhusain ja sámi mátkeealáhusas lea stuorra veadju šaddat deháleamos ealáhusaid gaskkas sámi guovlluin boahtteáiggis.

Sámi mátkeealáhusas ja sámi hutkás ealáhusain leat dál oktasaš hástalusat. Fitnodagat leat dávjá smávvát, dávjá ovttaolbmofitnodagat mat doaimmahuvvojit oasseáiggis. Fierpmádagat leat geahnoheamit. Uhccán kapitála fidnen láhkai ja ráddjejuvvon márkan buvttiha dávjá geahnohis ekonomiija. Ollu doaimmaheddjiin lea vuollegis gávpegelbbolašvuohta, ja sis váilu dávjá máhttu rehketdoalus, ekonomiijas, vuovdimis ja vuovdaleamis.[42] Sámediggi lea dovddahan ahte sii iežaset barggus ovddasguvlui áigot vuoruhit doaibmabijuid mat sáhttet leat mielde ásaheamen eanet gánnáhahtti ja nana fitnodagaid hutkás ealáhusain ja mátkeealáhusas ja mielde ásaheamen eanet fitnodagaid mat doibmet ollesjagi.

4.4.1 Hutkás ealáhusat

Sámedikki definišuvnna mielde gullet hutkás ealáhusaide dakkár fitnodagat mat barget kulturovdanbuktimiid juohkašumiin, gaskkustemiin, kommersialiseremiin, vuovdalemiin ja/dahje vuovdimiin.[43]

Sámediggi áŋgiruššagođii árra hutkás ealáhusain, ja hálddaša dál iešguđet doarjjaortnegiid suorggis, earret eará hálddaša Sámediggi dakkár ohcanvuđot doarjjaortnegiid mat galget leat mielde ovddideamen hutkás ealáhusaid oppalaččat.[44] Sámi hutkás ealáhusaid doaimmaheaddjit sáhttet maid geavahit riikaviidosaš doaibmabijuid ja ohcanvuđot prošeaktadoarjagiid mat leat jurddašuvvon hutkás ealáhusaide, ja vel regionála ortnegiid ge.[45]

Hutkás ealáhusaide gullá duodji mii lea oassi sámi kulturárbbis ja sámiid árbevirolaš giehtaduodjegálggain. Duodjegálvvuide gullet iežas duddjon duojit, geavahančiŋat ja biktasat. Sámediggi meannudii jagi 2018 sierra dieđáhusa duoji birra.[46] Dieđáhus lea Sámedikki stivrendokumeanta ja dovddaha mihtuid Sámedikki politihkalaš bargui ealáhusain.

Duodji lea árbevirolaččat leamaš ja lea ain erenoamáš lotnolasealáhus, boazodoalus, mearrasámi vuođđoealáhusain ja dáloniid gaskkas siseatnamiin. Boazodoalus lea dábálaš ahte dujiid vuovdin turisttaide ja eará gallejeddjiide dáhpáhuvvá bearraša boazodoallodoaimma/-fitnodaga bokte.

Sámediggi geavaha hui ollu ruđaid erenoamážit duoji ovddideapmái ealáhussan, sihke iešguđet ohcanvuđot ortnegiid bokte ja njuolgga juolludemiid bokte Duodjeinstituhttii – duoji fága- ja gealboguovddáš mas leat bargit miehtá sámi guovllu, ja Boazodoalu ja duoji oahpahuskantuvrii, duojáriid ja boazodolliid ovttastus mii fállá fitnooahppisajiid.

Duoji ealáhusšiehtadus, mii jahkásaččat šiehtadallojuvvo gaskal duodjeorganisašuvnnaid, Sámiid duodji ja Duojáriid Ealáhussearvi, ja Sámedikki, lea Sámedikki deháleamos reaidu duoji ovddideami várás. Mihttun lea ovddidit ealáhusvuđot duoji mii lea eanet gánnáhahtti ja mii vuovdá eanet dujiid maid ieža leat buvttadan. Ealáhusšiehtadusas leat earret eará ohcanvuđot doaibmadoarjjaortnegat duojáriid várás, investeren- ja ovddidandoarjagat, álggahandoarjagat, čálgoortnegat, vuovdinovddideami doaibmabijut ja doarjagat organisašuvnnaide. Dasa lassin leat das doaibmabijut mat sohppojuvvojit šiehtadallamiin, nu mo gealboloktendoaibmabijut, mearkagálvoásaheapmi, doaibmabijut vuovdima ja vuovdaleami várás jna.

Sihke duodjeorganisašuvnnat ja Sámiráđđi leat váldán álgaga ovddidit ođđa mearkagálvvuid ja ođđasis ásahit oahpes duodjemearkkaid duodjeealáhussii. Sámediggi lea ruhtadan barggu mearkagálvoásahemiin ja áigu čuovvulit dakkár álgagiid, ja oaivvilda ahte livččii erenoamáš miellagiddevaš lagabui geahčadit dakkár mearkagálvoásaheami mii govččašii olles Sámi[47] .

Sámi oktavuođas lea čavga čanastat gaskal dáidaga, duoji ja kulturárbbi. Daid fitnodagaid gaskkas maid Sámediggi definere gullat hutkás ealáhusaide, leat danne máŋga hutkás dáiddára ja hábmejeaddji, mat nu mo dáiddárat riikkas muđui doibmet luođubargin ja iehčanas ealáhusdoaimmaheaddjin. Ollugat čatnet iežaset doaimma persovnnalaččat dáiddalaš mihtuide ja áinnas sávaldahkii ahte nannet sámi kultuvrra ja identitehta dáidaga bokte, dan sajis go ekonomalaš vuoittu.[48] Dáiddadálus leat dattetge dáiddárat laktán iežaset Hermetikken nammasaš kulturealáhusgárdái, gč. boksa 5.5 kapihttalis 5.2.3 Ealáhusgárddi doaibma.

Boksa 4.5 Dáiddadállu

Dáiddadállu lea sámi dáiddársearvevuohta mii ásahuvvui Guovdageidnui jagi 2014. Searvevuođa ulbmil lea ásahit nana, sámi dáiddabirrasa alla kvalitehtain. Searvevuođa bokte ožžot dáiddárat veahki lihkostuvvat, sihke dáiddafágalaččat ja ekonomalaččat.

Moatti jagis lea Dáiddadállu šaddan guovddášsadjin gaskal sámi dálááigedáidaga ja nationála ja riikkaidgaskasaš fágabirrasiid ja almmolašvuođa. Searvevuohta vásiha stuorra beroštumi sámi dáidagii, sihke riikkasis ja riikkaidgaskasaččat, ja ovttasbargá iešguđet nationála ja riikkaidgaskasaš dáidda- ja kulturarenaiguin. Máŋga dáiddára mat gullet searvevuhtii johtet birra máilmmi ja čájehit iežaset dáidaga máilmmi stuorámus dáiddalávddiin. Ovdamearkka dihtii galgá sámi dáidda čájehuvvot vuosttaš geardde Venezia-biennalas jagi 2022.

Dál gullet 21 iešguđet dáiddára olles Sámis dán searvevuhtii, ja sii ovddastit ollu iešguđetlágan dáiddasurggiid – nu go visuála dáidaga, musihka, luođi, filmma, girječállima, dánsuma ja teáhtera. Juohke dáiddár ovddida ja doaimmaha iežas fitnodagaid, ja searvevuođa bokte besset dáiddárat bargat dakkár dáiddalaš birrasis mii movttiidahttá ja oaivada dáiddalaš ahtanuššamii. Dáiddadállu jođihuvvo váldoáššis prošeakta- ja doaibmaruđaiguin Sámedikkis, Kulturráđis, suohkanis ja Hermetikken nammasaš kulturealáhusgárddis.

Govus 4.2 Dáiddadálu dáiddárat.

Govva: Dáiddadállu

Dáiddadállu nammasaš dáiddársearvevuohta lea ovdamearkan dasa ahte lassin dasa ahte čalmmustahttit dáidaga, de lea maiddái mihttun láhčit dilálašvuođaid fierpmádatásaheapmái, profešonaliseremii ja gánnáhahttivuhtii.

Sámedikkis leat sierra váikkuhangaskaoamit dáiddáriid várás ohcanvuđot prošeaktadoarjagiid bokte kulturdoaibmabijuide, ja kulturásahusaid várás mat leat doaibmi dáiddáriid dehálaš bargoaddit ja barggaheaddjit. Sámi dáiddárat ja kulturásahusat sáhttet ohcat eará doaimmaheddjiid váikkuhangaskaomiid ja doarjjaortnegiid, ja ortnegiid main lea regionála ja nationála ásaheapmi, earret eará Norgga kulturfoandda[49] .

Maŋimus jagiid lea Norggas ja riikkaidgaskasaččat leamaš stuorra beroštupmi sámi dáidagii ja kultuvrii. Das lea leamaš stuorra mearkkašupmi sámi dáiddáriid/doaimmaheddjiid barggolašvuhtii hutkás ealáhusain. Vuordimis leat beroštumis maiddái leamaš positiiva oalgeváikkuhusat sámi mátkeealáhussii. Sámi dáidaga ja kultuvrra internašunaliseren lea okta Sámedikki áŋgiruššansurggiin.[50] Kulturdepartemeanta hábme riikkaidgaskasaš strategiija kulturpolitihka várás ovttas Olgoriikadepartemeanttain. Áigumuššan lea bearráigeahččat ahte stáhta váikkuhangaskaoamit dorjot dáidda- ja kultursurggiid riikkaidgaskasaš ovdáneami, ja sihkkarastet dávgasis, guhkesáigásaš ja oktiiordnejuvvon riikkaidgaskasaš áŋgiruššama. Mii áigut ovttas Sámedikkiin geahčadit mo strategiija sáhttá geavahit dasa ahte nannet maiddái sámi dáidaga ja kultuvrra riikkaidgaskasaččat riikkaidgaskasaččat[51] .

Hutkás ealáhusaid sámi fitnodagaid dovdomearka lea vuollegis gánnáhahttivuohta, gávpeovddidanmáhtu váilun, uhca márkan ja fierpmádagaid váilun. Sámediggi deattuha dáid hástalusaid buot iežas doaibmabijuin ja duste daid fitnodatovddidanprográmmaiguin ja eará doaibmabijuiguin.

Boksa 4.6 Sámedikki iešguđet fitnodatovddidanprográmmat

Guovdageainnu suohkan (2018) ja Deanu gielda (2019) ohce beassat ja besse searvat ovddasmanniprošektii Hutkás gielda. Áigumuš Hutkás gielddain lei oažžut eanet oidnosii gieldda hutkás ealáhusa ja buoridit hutkás ealáhusdoaimmaheddjiid gaskasaš ovttasbarggu ja ovttasbarggu gaskal doaimmaheddjiid ja gieldda. Ruovttoluotta dieđut goappašiid gielddain čájehit ahte hutkás ealáhusdoaimmaheddjiin lei dárbu deaivvadit, ollugat doaimmaheddjiin eai dovdan guhtet guimmiideaset. Ollugat háliidedje maiddái ovttasbargat guhtet guimmiideasetguin ja gielddaiguin.

Dáhttu lea fitnodatovddidanprográmma mii lea ovddiduvvon Sámi hutkás ealáhussii. Kreativ Industri nammasaš konsuleantafitnodat lea Sámedikki ovddas jođihan Dáhttu. Dáhttu-prográmmas leat leamaš golbma čoahkkaneami 30-ráđđeaddidiimmuiguin masa buot fitnodagat besse searvat. Dan golmma čoahkkaneamis ledje čuovvovaš fáttát: 1) jurddaovddideapmi, 2) álggahanveahkki/viidásat ovddideapmi ja 3) strategiijaovddideapmi.

Juohke prográmmii besse 12 fitnodaga. Juohke prográmma bisttii jagi. Guhtta Dáhttu-prográmma čađahuvvojedje áigodagas 2013 rájes 2019 rádjai.

Šoop Šoop–Sámi design days, mii lea ostiid ja sámi designeriid deaivvadansadji, lágiduvvui vuosttaš geardde Romssas jagi 2019 ja lihkostuvai bures. Sihke sámi designerat ja oastit vásihedje Šoop Šoop–Sámi design days positiiva doaibmabidjun. Smávva márkanis gos lea váttis gávdnat buvttadeddjiid ja lágideddjiid ja diehtit gii dat vuovdá sámi design, de šaddá Šoop Šoop–Sámi design days dakkár arena gos sáhttá ásahit oktavuođaid vejolaš ovttasbargoguimmiiguin ja kundariiguin. Šoop Šoop–Sámi design days galgá jagi 2021 lágiduvvot Tråantes, ja boahttevaš jagiid eará Norgga stuorragávpogiin.

Máŋga sámi fitnodateaiggádat barget okto ja dávjá guhkkin eret earáin seamma suorggis. Sis lea buorre máhttu fágas, ja dárbbašit eanet máhtu mearkagálvoásaheamis ja ekonomiijas ja das ahte viiddidit fierpmádagaset. Sii háliidit maiddái gullat uhcit jovkui.Faamoe nammasaš fitnodatovddidanprográmma mihttu lea loktet ekonomiijastivrenmáhtu, nannet mearkagálvvuid ja loktet hutkás ealáhusa fitnodagaid dietnasa. Prográmma galgá maid movttiidahttit máhttojuogadeapmái ja oassálastiid gaskasaš fierpmádatásaheapmái. Faamoe jotkojuvvo boahttevaš jagiid.

4.4.2 Sámi kultuvra mátkeealáhusa vuođđun

Kulturturisma sáhttá váikkuhit báikkálaš ja regionála ovddideapmái. Mátkkošteaddjit geat galledit báikkiid muosáhan dihtti dáidaga ja kultuvrra, movttiidahttet báikkálaš ealáhuseallima idjadan-, guossohan- ja sáhtostandárbbu bokte. Nu sii sáhttet leat mielde bisuheamen dahje viiddideamen báikkálaš bálvalus- ja kulturfálaldaga, earenoamážit smávit mátkemeriin. Seammás sáhttá dienas kulturárbevuđot mátkeealáhusdoaimmain fuolahit dáid árvvuid.

Veahkkin dasa ahte ovddidit kulturturismma lea ráđđehus hábmen Strategi for kultur og reiseliv – Noreg som attraktiv kulturdestinasjon. Áigumuššan lea nannet Norgga sajádaga geasuheaddji kulturmátkemeriin lokten dihtii kultur- ja ealáhuseallima árvoháhkama guoddevaš rámmaid siskkabealde.[52] Eanet ja eanet sis- ja olgoriikka turisttat Norggas háliidit muosáhit kultuvrra go sii leat mátkkošteamen. Iskkadeapmi maid Norstat čađahii Riikaantikvára ovddas jagi 2020 geasseluomu birra, čájeha ahte kulturmuittut dáidet leat deháleappot go luondduvásáhusat Norggaluomus. Okta gávdnosiin lea ahte sii geat galledit kulturmuittuid, maiddái leat hui duhtavaččat luomuineaset.[53] ON mátkeealáhusorganisašuvdna (UNWTO) definere kulturturismadoahpaga ná[54] :

Kulturturisma lea dakkár mátkeealáhusdoaibma mas gallejeaddji jođihanfápmu lea oahppat, áicat, vásihit ja muosáhit materiála dahje immateriála kulturgeasuhusaid/-buktagiid mátkemearis.

Dát kulturgeasuhusat/-buktagat sáhttet čatnasit servodaga ollu iešguđet materiála, intellektuála, spirituála/vuoiŋŋalaš ja dovduičuohcci sárgosiidda, masa gullet dáidda, arkitektuvra, kulturárbi, biebmoárbevierut, girjjálašvuohta, musihkka ja hutkás suorggit, lassin báikkálaš kultuvrii oktan dainna eallinvugiin ja árvvuiguin, oskkuiguin ja árbevieruiguin.

Kulturturisma ja vásáhusvuđot mátkeealáhus lea šaddan eanet ja eanet bivnnut ja dan mearkkašupmi ealáhussan lea gorgŋon sámi guovlluin. Sámi mátkeealáhussuorgi vásihii ahtanuššama seamma láhkai go mátkeealáhus muđui Norggas, ovdalgo koronapandemiija deaividii.[55]

Sámi mátkeealáhus sáhttá čujuhit erenoamáš buktagiidda ja áidnalunddot vásáhusaide, mas sámi kultuvra iešalddis sáhttá leat gilvoovdun. Boazodoallu jearahuvvo mátkeealáhusoktavuođas, muhto maiddái eará bealit sámi kultuvrras nugo duodji, biebmoárbevierut, kulturbirrasat, dáidda ja luohti leat guovddáš sámi mátkeealáhusbuktagat. Sámediggi deattuha ahte sámi mátkeealáhus galgá fállat buktagiid mat čájehit sámi máŋggabealatvuođa.

Kulturbiraspolitihka okta ođđa nationála mihtuin lea fuolahit kulturbirrasa máŋggabealatvuođa vásáhusa, máhtu ja geavaheami vuođđun.[56] Gáhtten geavaheami bokte lea buorre strategiija dasa ahte fuolahit kulturbirrasa ja láhčit vejolašvuođaid eanet kulturturismii. Máŋgii lea kulturmuittuid ja kulturbirrasiid álgovuolggalaš geavaheapmi jávkan. Hástalussan šaddá de gávdnat ođđa geavaheami, vai kulturbirrasat, visttit ja rusttegat eai billašuva ja almmá dan haga ahte kulturhistorjjálaš árvvut billašuvvet.

Erenoamáš hástalus ja hui dehálaš eaktu sámi guovlluid mátkeealáhussii lea buorre infrastruktuvra ja láhččojuvvon kommunikašuvdna. Sámi guovlluid mátkeealáhusfitnodagat leat máŋgga dáfus errejuvvon, ja dat leat guhkkin eret iežaset márkaniin. Váilevaš almmolaš kommunikašuvdna buvttiha hástalusaid sámi guovlluid mátkeealáhusdoaimmaheddjiide.

Vuođđoealáhusat ja mátkeealáhus

Meld. St. 32 (2016–2017) Reindrift – Lang tradisjon – unike muligheter, nammasaš stuorradiggedieđáhusas lea boazodoallovuđot mátkeealáhus fáddán. Boazodoallu geavahuvvo eanet ja eanet Norgga vuovdaleamis turistariikan ja lea mielde dagaheamen ahte boazodoallovuđot turisma jearahuvvo eanet ja eanet. Doaimmaheaddjit dakkár guovlluin gosa bohtet ollu turisttat, vásihit stuorra jearaheami ja buori ekonomalaš ahtanuššama. Fitnolaš doaimmaheaddjit mat hálddašit skalerema ja logistihka, vásihit dán ahtanuššama. Dat fas addá vejolašvuođa ođđa investeremiidda ja eanet návccaid háhkamii.

Boazodoallovuđot mátkeealáhus addá stuorra vejolašvuođa lasseealáhussan boazodollui. Šiehtadallojuvvon boazodoallošiehtadusas 2020/2021 várás leat šiehtadallanbealit ovttaoaivilis das ahte Eanadoallo- ja boazodoallovuđot ahtanuššama ja árvoháhkama ovddidanprográmma galgá atnit eanet fuomášumi boazodoallovuđot mátkeealáhussii ovddasguvlui.[57] Muhto koronapandemiija lea dagahan ahte jahki 2020 šattai hui váttes jahkin dáidda mátkeealáhusfitnodagaide. Mátkeealáhusmárkan lea eanaš ávkkástallan riikkaidgaskasaš turisttaiguin, ja dát márkan jávkkai áibbas pandemiija geažil.

Sámi mátkeealáhusaide gullet maiddái eanadoallu, guolásteapmi ja čohkken ja čoaggin meahcis jna. Sámediggi lea dorjon máŋga ásaheami mas sámi eanadoallu ja meahcásteapmi gullet mátkeealáhusáŋgiruššamii. Dál geavahuvvo dávjá meahcci resursan mátkeealáhusoktavuođas mas sámi kultuvrra gaskkusteapmi lea gávpejurdaga guovddážis.[58]

Jagi 2019 Sámediggedieđáhusas ealáhusovddideami birra čujuha Sámediggi dasa ahte vuođđoealáhusain lea veadju eanet árvoháhkamii ja barggolašvuhtii. Ráđđehus deattuha maiddái ahte sihke eanadoalu ja boazodoalu resurssat galget buorebut geavahuvvot mátkeealáhusoktavuođas ja lea Opplevingar for ein kvar smak nammasaš dokumeanttas bidjan váldomihttun ahte loktet eanadoalu ja boazodoalu biebmo- ja mátkeealáhusdoaimmaheddjiid árvoháhkama, gč. máinnašeami kapihttalis 4.2.

Guoddevaš kulturturisma

Ráđđehusa mátkeealáhuspolitihkka bidjá vuođđun guoddevašvuođa sosiála, ekonomalaš ja biraslaš beliid, ON mátkeealáhusa/UNWTO prinsihpaid guoddevaš mátkeealáhusa vuolggasajiin.[59] Dat mearkkaša ahte kulturvuđot mátkeealáhusa ovddideapmi ferte bidjat ON guoddevašvuođamihtuid vuođđun dainna lágiin ahte árjjalaččat gáhttet min luonddu- ja kulturárvvuid, seammás go diliid láhčá ealli báikkálaš servodagaide buriid ja stáđis bargosajiiguin, ekonomalaš ja eallinnávccalaš mátkeealáhusas.[60] Kulturturisma sáhttá váikkuhit kulturárbbi fuolaheami guoddevaš geavaheami bokte. Ollu ovdamearkkat čájehit ahte dat kulturmuittut ja kulturbirrasat mat leat geavahusas ja ollašuhttet dihto doaimma, suodjaluvvojit billašuvvamis. Go kulturárbi geavahuvvo árvoháhkamii mátkeealáhusas, de stuorru dat vejolašvuohta ahte kulturbiras fuolahuvvo.

Sámediggái lea dehálaš ahte sámi kultuvra ii adnojuvvo boastut mátkeealáhusoktavuođas. Danne mearkkaša guoddevaš sámi mátkeealáhus ahte kulturárbi, dás maidda dakkár immateriála kulturárbi mii čatnasa sihke luonddu- ja kulturárbái, geavahuvvo gudnejahtti ja jáhkehahtti vugiin.[61] Go guoská daid mátkeealáhusfitnodagaide mat doibmet boazodoalu vuođul, de lea ráđđehusa mielas dehálaš ahte ealáhus ieš lea árjjalaš láidesteaddji ja eaktudeaddji.[62]

Sámediggi čujuha ahte dárbbašuvvo dakkár mearkaortnet maid sámi mátkeealáhusfitnodagat sáhttet váldit atnui. Dálá turisttat ja mátkkošteaddjit ohcet autenttalaš ja eakti vásáhusaid. Mearkaortnet sihkkarasttášii kvalitehta ja livččii dáhkádussan dasa ahte kundarat ožžot autenttalaš sámi vásáhusaid ja buktagiid.

Boksa 4.7 Vahca-prošeakta

Vahca lea Sámedikki ja Romssa suohkana gaskasaš ovttasbargoprošeakta mii álggahuvvui jagi 2018. Mihttun lea ahte Romsa galgá leat ovddasmannisuohkanin das mo sámi kultuvrra sáhttá hálddašit mátkeealáhusoktavuođas. Višuvdna lea ahte Romsa galgá gállit ovddabealde ja dahkat bálgá muohttagii man earát sáhttet čuovvut. Prošeavtta ulbmil lea ahte mátkeealáhus ovdanbuktá ja geavaha sámi kultuvrra ja identitehta realisttalaš ja guoddevaš vugiin ja garvá eksotifisereaddji, stereotiipa ja álkiduvvon ovdanbuktimiid. Prošeavtta vásáhusaid galget eará mátkeealáhusdoaimmaheaddjit ja guoskevaš organisašuvnnat sáhttit geavahit.

Maiddái lea hábmejuvvomin Vahca-ofelaš man vuođđun galgá leat dutkan,¹ báikkálaš historjá ja geavaheaddjisearvan. Ofelaš-prošeakta galgá ovddidit máhtu sámi kultuvrra birra gávppálaš oktavuođas ja mátkeealáhusa- ja gávpeealáhusa buktagiid, vásáhusaid ja bálvalusaid ovddideami birra ja njuolggadusaid dasa.

¹ Wright, R. J., (2014)

Ráđđehusa mihttu lea ahte eanet doaimmat ahtanuššanáigumušaiguin kultuvrras ja mátkeealáhusas galget leat mielde dakkár strategalaš ja fitnolaš ovttasbargguin, mat sáhttet leat mielde nannemin guoskevaš áššebeliid innovašuvdnanávcca, gilvofámu ja vuođu viidásat ahtanuššamii. Innovašuvdna Norgga fitnodatfierpmádatprográmmii oasálastima bokte ožžot doaimmat ruđalaš ja fágalaš doarjaga iežaset ahtanuššanveaju realiseremii. Sámi kultuvrra ja mátkeealáhusa doaimmaheaddjit movttiidahttojuvvojit erenoamážit ásahit fitnodatfierpmádagaid, sámi mátkeealáhusbuktagiid lassáneame jearu geažil ja vejolaš árvoháhkanveaju geažil go suorggi doaimmaid gelbbolašvuohta ja innovašuvdnadássi nannejuvvo. Doaibmabidju galgá čađahuvvot Innovašuvdna Norgga fitnodatfierpmádatprográmma rámma siskkabealde.[63]

Máŋga priváhta ja almmolaš doaimmaheaddjit barget ulbmillaččat sámi mátkeealáhusa ovddidemiin. Sámediggi, guokte davimus fylkkagieldda ja mátkeealáhusorganisašuvdna NordNorsk Reiseliv leat mielde barggus, ja akademiija lea dehálaš doarjja. Earret eará lea ásahuvvon Johtit nammasaš sámi mátkeealáhusprošeakta. Prošeakta lea sámi vásáhusfitnodagaid fierpmádat. Dat galgá váikkuhit oassálastiid fierpmádatásaheapmái ja gealboloktemii, ja mihttun lea veahkehit sámi mátkeealáhusa beassat márkaniidda ja dan oažžut olámuddui. NordNorsk Reiseliv jođiha Johtit ja das lea sierra stivrenjoavku. Sámediggi, Innovašuvdna Norga, Nordlándda fylkkasuohkan ja Romssa ja Finnmárkku fylkkagielda ruhtadit prošeavtta.[64]

Ovttasbargu gaskal dakkár kulturvuđot doaimmaid go dan guđa sámi museasiidda ja sámi mátkeealáhusdoaimmaheddjiid addá ođđa vejolašvuođaid mátkeealáhusa ja ieš kulturásahusaid árvoháhkamii. Museasiiddain leat oktiibuot ollu gaskkustanarenat ja doaibmaguovlu ollá Innlandet fylkka rájes máddin gitta Ruošša rájá rádjai davvinuortan. Dávjá leat museat sajustuvvon eará iešguđet ásahusaiguin mat barget sámi áššiiguin, earret eará giellaguovddážiiguin, dutkanovttadagaiguin jna. Dakkár sajusteapmi ovtta robi vuollái dahká kulturguovddážiid ja museaid sámi kultuvrra ja giela áidnalunddot máhttoásahussan ja gealboguovddážin.

Immateriála kultuvrra oahpásmahttin sáhttá leat vuođđun geasuheaddji mátkeealáhusvásáhusaide. Museain lea máhttu immateriála kulturárbbi birra lávga gođđojuvvon oktii máhtuin dávvirčoakkáldaga birra.

Ráđđehusa kultuvrra ja mátkeealáhusa strategiija (2019) čuovvuleapmin galgá čađahuvvo čielggadeapmi mii árvvoštallá immateriála kulturárbbi ealáhuspolitihkalaš beliid. Mátkeealáhusa veadju galgá maid geahčaduvvot. Dat sáhttá addit eanet máhtu kulturárbbi ja mátkeealáhusa čatnaseami birra ja bidjat vuođu immateriála kulturárbevuđot mátkeealáhusbuktagiid ovddideapmái.

Boksa 4.8 Immateriála kulturárbi

Norga lea ratifiseren jagi 2003 mannosaš UNESCO-konvenšuvnna immateriála kulturárbbi gáhttema birra. Mihttun lea nannet diehtomielalašvuođa immateriála kulturárbbi ja dan gáhttema birra. Stuorradiggi lea mearridan ahte álgoálbmogat ja nationála unnitloguid immateriála kulturárbi galgá leat vuoruhuvvon surgi UNESCO-konvenšuvnna čuovvuleamis Norggas.¹ Norgga kulturráđis lea ovddasvástádus konvenšuvnna čađaheamis Norggas, ja ovttasbargá dainna earret eará Sámedikkiin.

Konvenšuvnnas lea eaktu ahte máhttoguoddit ieža eaiggáduššet immateriála kulturárbbi. Danne lea immateriála kulturárbi earret eará loktejuvvon oppasámi dássái, Sámi parlamentáralaš ráđđái – Suoma, Norgga ja Ruoŧa sámedikkiid ovttasbargoorgánii. Áigumuššan lea hábmet oktasaš sámi intenšuvnna sámi kulturárbbi ja árbedieđu hálddašeapmái.

¹ St.prp. nr. 73 (2005–2006) Om samtykke til ratifikasjon av UNESCOs konvensjon av 17. oktober 2003 om vern av den immaterielle kulturarven.

Ealáhus- ja guolástusdepartemeanta attii Innovašuvdna Norgii bargamuššan hábmet nationála mátkeealáhusstrategiija. Ealáhus- ja guolástusdepartemeanta oaččui strategiija miessemánus 2021.[65] Strategiijas evttoha Innovašuvdna Norga oktiibuot 23 doaibmabiju mat čujuhit háltti Norgga mátkeealáhussii jagi 2030 guvlui. Ealáhus- ja guolástusdepartemeanta áigu ovttasráđiid gullevaš fágadepartemeanttaiguin árvvoštallat mo ja man muddui sii háliidit čuovvulit strategiija iešguđet doaibmabijuid. Strategiija ávžžuha maid eará doaimmaheddjiid, daid searvvis Sámedikki ge, váikkuhit strategiija doaibmabijuid ja mihtuid ollašuhttimii.

Innovašuvdna Norga oaivvilda ahte guoddevaš álgoálbmotturisma sáhttá váikkuhit ealáskahttimii, báikkálaš rámisvuhtii, boares árbevieruid fuolaheapmái ja ođđasis geavaheapmái, eanet máhttui, stuorát árvoháhkamiid sámi ássanguovlluin ja vel eanet. Sámi mátkeealáhusas lea Innovašuvdna Norgga oainnu mielde ahtanuššanvejolašvuohta, muittuha seammás ahte dat ferte beassat ovdánit ja láddat iežas eavttuid vuođul. Innovašuvdna Norgga oainnu mielde lea lunddolaš ahte sámi mátkeealáhusstrategiija árvvoštallá vejolašvuođaid lagat čatnaseapmái hutkás ealáhusaide, boazodollui ja meahcástemiide. Sámi mátkeealáhusstrategiija berre Innovašuvdna Norgga oainnu mielde maiddái čujuhit háltti váikkuhangaskaoapmeapparáhtii das mo ásahit guoddevaš fitnodagaid sámi mátkeealáhussii.

4.4.3 Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi oaidná dárbbu čuovvovaš doaibmabijuide hutkás ealáhusas ja mátkeealáhusas:

Joatkit Sámedikki máhttoháhkanprošeavtta Hutkás Gielda, fitnodatovddidanprográmma Dáhttu ja designameassu Šoop – Sámi Design Days.

Čađahit Sámedikki fitnodatovddidanprográmmaid Faamoe (báikkálaš biebmu) ja Máistu (bohccobiergu).

Álggahit FoU-prošeavtta sámi hutkás ealáhusa birra.

Álggahit ovdaprošeavtta árvvoštallan dihtii dárbbu ásahit sámi designafitnodagaid čoahki.

Ovddidit mearkagálvoortnega sámi designa várás, vejolaččat sámi designafitnodagaid čoahki vuođul.

Ásahit Faamoe-prográmma (fitnodatovddidanprográmma) daid doaimmaheddjiid várás geat leat fástabarggus.

Ásahit internašunaliserenprográmma mii galgá láhčit dilálašvuođaid dasa ahte ásahuvvon sámi designfitnodagat sáhttet vuolgit olgoriikka messui.

Álggahit ovdaprošeavtta muhtun gielddain dainna áigumušain ahte ásahit mátkemearrefitnodaga.

Ásahit gealboprográmma, mas oassálastit prográmmaloahpas servet NTW:i (Norwegian Travel Award).

Ovddidit mearkagálvoortnega sámi mátkeealáhussuorggi oktasaš árvvuid vuođul, vejolaččat sámi mátkeealáhusfitnodagaid čoahku vuođul.

4.5 Digitaliseren ja teknologiija – ođđa vejolašvuođat ahtanuššamii ja árvoháhkamii

Ealáhuseallin lea rievdamin, ja dađistaga ihtet ođđa ja gelddolaš ealáhusat mat váikkuhit ealáhusovddideapmái. Maŋimus 30 jagi lea digitaliseren ja ođđa teknologiija buvttihan stuorra rievdamiid ja addán vejolašvuođa ovdáneapmái. Sámi ealáhuseallimii gullet máŋga smávva ja gaska sturrosaš fitnodaga, mat oppa áiggi fertejit ovdánit ja geavahit ođđa vejolašvuođaid.

Danne šaddet ođđa teknologalaš ealáhusat eanet ja eanet deháleappot maiddái sámi guovlluin. Digitaliseren ja ođđa teknologiija láhčá dilálašvuođaid ođđa jurdagiidda ja vejolašvuođaide, ovdamearkka dihtii sáhttá programmeret stuorra riikkaidgaskasaš fitnodagaid ovddas vaikke vel lea ge Guovdageainnus. Digitála bálvalusaid teksten, dubben ja lágideapmi sámegillii leat maid ovdamearkkat mat sáhttet leat vuođđun ođđa fitnodagaide.

Boksa 4.9 Tundra Drone

Tundra Drone Guovdageainnus ovddida áidnalunddot buktagiid dronaide, ođđa teknologiijain mii lea earálágan go muđui márkanis. Sin maŋimus buvttaalmmuheapmi lea dronačuovga mii lea máilmmi garraseamos ja vuosttaš lihkadeaddji dronačuovga. Dasa lassin leat sii ovddidan sirena dronii erenoamážit boazodoalu várás, muhto maiddái guohtunealáhusa várás oppalaččat. Tundra Drone háliida ollit máilmmimárkaniidda, ja sis lea oktavuohta riikkaidgaskasaš kundariiguin geat háliidit geahččaladdat buktagiid.

Tundra Drone buktagiid sáhttá geavahit márkana eanemusat ostojuvvon dronain. Lihkadeaddji čuovgabálku dahká vejolažžan filbmet seavdnjadis, ja juksanjoavkun leat earret eará heahteetáhtat, fápmosuorgi, filbmasuorgi ja media, sihke sisriikkas ja riikkaidgaskasaččat. Márkana eará dronačuovggat čuvget lohkkaduvvon guvlui, lassin dasa ahte čuovga lea heajut. Molssaeaktun Tundra Drone buktagiidda lea daid heivehit divrras ja fitnolaš dronan, dahje láigohit helikoptera.

Tundra Drone duogábealde leat fitnodatálggaheaddjit Tim Valio ja Tor Erik Somby. Innovašuvdna Norga lea addán doarjaga ja ráđiid prošeavtta ovddideapmái. Dasa lassin lea prošeakta ožžon árvvolaš doarjaga máŋga eará doaimmaheddjiin nu go Sámedikkis, Guovdageainnu suohkanis, nuppástuhttinfitnodagas Ovddos, Romssa ja Finnmárkku fylkkasuohkanis, Samfunnsløftets, Arctic Acceleratoris ja priváhta investoriin.

Govus 4.3 Čuovgadrona iskan.

Govva: Tor Erik Somby

4.5.1 Digitála infrastruktuvra

Sámi geavaheaddjit, seamma láhkai go Norgga álbmot muđui ge, vurdet dál buoret ja eanet digitála bálvalusaid heivehuvvon iežaset gillii. Johtilis ja stáđis mobiila- ja govdabáddeneahtta lea okta ássiid ja ealáhuseallima deháleamos infrastruktuvrrain, ja dehálaš eaktun dasa ahte uhcidit dakkár hehttehusaid go gaskkaid ja bieđggus ássama. Norggas lea buorre ja nana digitála geađgejuolgi go geahččá riikkaidgaskasaččat. EU jagi 2020 DESI-indeaksa čájeha ahte Norga ovttas Dánmárkkuin lea buoremus mobiila- ja govdabáddelágideamis. Goasii juohke bearatgottis ja fitnodagas lea vuođđogovdabáddefálaldat, ja sullii 90 proseantta bearatgottiin lea fálaldat oažžut dakkár johtilis govdabátti mainna sáhttá viežžat uhcimusat 100 megabit sekunddas.

Bures huksejuvvon digitála infrastruktuvra buot osiin riikkas lea dehálaš smávva sámi báikkálaš servodagaide. Digitála infrastruktuvrra huksen addá vejolašvuođaid ođđa ovttasbargovugiide, fierpmádagaide ja gávpemálliide maidda gaskkat mearkkašit uhcit go ovdal.

Korona-pandemiija lea rievdadan goasii buohkaid bargobeaivvi Norggas. Sihke almmolaš ja priváhta suorggi bargiid gáiddusbargosajiid geažil leat ferten váldit atnui iešguđet digitála čovdosiid doalahan dihtii doaimma jođus. Jáhkkimis šaddet gáiddusbargosajit, báikkálaš bargobirrasiiguin main ollugat čohkkájit ovttas, ja digitála deaivvadansajiiguin, maiddái maŋŋá pandemiija dehálaš oassi bargobeaivvis ollugiidda.

Digitaliseren dahká ahte bargosajit eai leat čadnojuvvon ovtta báikái. Gulahallan digitála vuođđovuogádagaid bokte šaddá dehálat ja dehálat gulahallankanálan. Dehálaš lea ahte dakkár vuođđovuogádagat maiddái hábmejuvvojit unnitlohkogielaide, nu go sámegillii. Digitaliseremis lea áidnalunddot vejolašvuohta nannet sámegielaid ja giellaguovddážiid go eanet bálvalusaid sáhttá fállat ja lágidit sámegillii.

Digitaliseren lea mielde ásaheamen oktavuođaid beroškeahttá gaskkain ja áibbas ođđa deaivvadanbáikkiid. Digitála fálaldaga huksen sihkkarastá dan ahte ii leat dušše birrasa servodat mii váikkuha ássangeasuhussii, muhto maiddái dat fálaldagat mat leat neahtas. Dehálaš ja vuđolaš eaktun dasa lea ahte mobiila ja govdabáddi leat olámuttus ja gokčet bures. Buorre gokčan buoridivččii vejolašvuođaid ovddidit guovllu ealáhusvuođu ja dagašii vejolažžan áŋgiruššat ođđa gelddolaš digitála ealáhusain doaresbeliin ja sámi guovllus.

Sorjavašvuohta neahtas ja bálvalusain lassána buot servodatsurggiin. Maŋimus jagiid lea digitála geađgejuolgi ovddiduvvon mealgadit. Ain jo lea maŋimus jahki čájehan man dehálaš dat lea ealáhuseallima, almmolaš bálvalusaid ja servodatdoaimmaid bisuheapmái.

Vaikke vel digitála infrastruktuvra lei buorre ovdal ge, ja čájehuvvui leat nanus ođđa hástalusaid ektui, de biddjojuvvojit dađistaga ođđa gáibádusat. Ráđđehus áigu láhčimiid bokte investeremii ja gilvvohallamii nannet mobiila- ja govdabáddefálaldaga, vai ássiin, doaimmain ja fitnodagain miehtá riikka – maiddái sámi guovlluin – lea buorre ja stáđis ja mobiila govdabáddegokčan.

Viđat buolvva mobiilateknologiija, mii čuovvu dálá 4G-teknologiija, fállet dál mobiilafállit miehtá máilmmi. Vuosttáš 5G-teknologiija installašuvnnat leat jo čađahuvvon Norggas. 5G dáidá leat teleneahta stuorámus ođasmahttin ođđaáiggis. Vurdojuvvo ahte dat sáhttá min veahkehit čoavdit bargamušaid ođđa vugiiguin ja lasihit buvttalašvuođa buot servodatsurggiin. Go dat lea válmmas, de das lea stuorra oalgeváikkuhusat servodahkii ja sidjiide geat oidnet vejolašvuođaid. Dál leat jo čađahuvvomin ovddasmanniprošeavttat main isket mo geavahit 5G ollu dehálaš guovlluealáhusaid innovatiiva ovddideapmái, nu go mearradoalu, fápmosuorggi, maritiima suorggi ja ealadoalu.

Ráđđehus háliida nannet govdabáddefálaldaga sámi guovlluin ja Guovllu-Norggas. Dieđáhusas Meld. St. 28 (2020–2021) Vår felles digitale grunnmur – Mobil-, bredbånds- og internettjenester, bidjá ráđđehus mihttun ahte 100 proseantta Norgga bearatgottiide ja doaimmaide galgá fállojuvvot 100 Mbit/s viežžanleaktu ja uhcimusat 10 Mbit/s sáddenleaktu ovdal jagi 2025 loahpa. Viidáseappot galgá leat mobiilageavahanvejolašvuohta doppe gos olbmot ásset, barget ja johtalit, ja gos priváhta, eaktodáhtolaš ja almmolaš suorggis leat doaimmat.

Ráđđehus áigu dasa váikkuhit gustojeaddji politihka viidásat fievrridemiin, mii lea márkanvuđot ja teknologiija neutrála govdabáddepolitihkka. Ráđđehus áigu ain vuoruhit dakkár doaibmabijuid mat nu bures go vejolaš váikkuhit márkanvuđot govdabáddehuksema mas lea buorre veadju. Márkan lea investeren badjel 12 miljárdda ruvnnu nehttii ja bálvalusaide jagi 2020. Dain guovlluin gos ii leat gávppálaš vuođđu huksemii, veahkeha ráđđehus doarjagiiguin, ja fylkkagielddat leat maid veahkehan stuorra supmiiguin. Ráđđehus áigu joatkit stáhtalaš veahki govdabáddehuksemiidda doaresbeliin.

4.5.2 Dáhta resursan

Ráđđehus geigii dieđáhusa Meld. St. 22 (2020–2021) Data som ressurs. Datadrevet økonomi og innovasjon jagi 2021 giđa. Dáhta ahtanuššan ovddasta dehálaš resursan ja jođihanfápmun ealáhusovddideapmái ja ekonomalaš ahtanuššamii ovddasguvlui. Ráđđehusa mihtu lea ahte Norga galgá ávkkástallat daid vejolašvuođaiguin mat leat dáhtas resursan eanet árvoháhkamii, eanet ođđa bargosajiide olles riikkas, ja beaktilis almmolaš suorgái. Meroštallojuvvo ahte Norgga dáhtaekonomiija ovddasta jahkásaččat 150 miljárdda ruvdnosaš árvoháhkama ja čuohte duhát bargosaji jagi 2020. Ovdal jagi 2030 sáhttet dát logut leat duppalastojuvvon jus eavttut leat ollašuhttojuvvon.

Ráđđehusa ambišuvdna lea eanedit dáhtajuogadeami gaskal almmolaš ja priváhta suorggi. Dakkár ambišuvnna sáhttá juksat go ovddida beaktilis ja sihkkaris infrastruktuvrra almmolaš dáhtaid juogadeapmái ja geavaheapmái. Dáhta šaddá maiddái stuorát oassin árvoháhkamis eanaš Norgga ealáhusain ja surggiin, muhto ealáhuseallin ferte ain buorebut sáhttit geavahit iežaset dáhtaid, ja juogadit dáhtaid gaskaneaset. Ulbmillaš áŋgiruššan sihke almmolašvuođas ja ealáhuseallimis movttiidahtášii eanet dáhtajuogadeapmái, buoridit dáhtaid kvalitehta ja álkidahttit dáid dáhtaid geavahit ođđa oktavuođain. Ráđđehus doarju Datafabrikken nammasaš prošeavtta, mii galgá leat jođihanfápmun dasa ahte heivehit ja ceahkkálastit oktasaš bálvalusaid ja čovdosiid mat sihkkarastet ahte eanet doaimmaheaddjit olahit guoskevaš dáhtaid johtileappot ja álkibut.

Ráđđehus bidjá čuovvovaš prinsihpaid vuođđun dáhtapolitihkkii: 1) Dáhtaid galgá rahpat go daid sáhttá rahpat, ja suodjalit daid go daid ferte suodjalit, 2) Dáhtat berrejit leat olámuttus, vejolaš gávdnat fas, ja sáhttit buohtastahttit eará dáhtaiguin, 3) Dáhtat galget juogaduvvot ja geavahuvvot dakkár vugiin mii addá árvvu ealáhuseallimii, almmolaš suorgái ja servodahkii, 4) Dáhtaid galgá juogadit ja geavahit nu ahte vuođđovuoigatvuođat ja -friijavuođat árvvusadnojuvvojit, ja Norgga servodatárvvut gáhttejuvvojit.

Dáhtajuogadeapmi dáhpáhuvvá dábálaččat ásahuvvon árvoviđjjiin seamma ealáhusas dahje suorggis. Ortnet lea vuođđuduvvon luohttámuššii, ovttasbargui ja lotnolas sorjavašvuhtii. Dáhtajuogadeami dehálaš jođihanfápmu leat iešguđet fitnodaga ahtanuššanvejolašvuođat ja vejolašvuođat eanet gilvalannávccaide.

Dáhtajuogadeapmi ealáhuseallimis sáhttá váikkuhit ahtanuššamii ja ovddideapmái maiddái sámi guovlluin. Jáhkkimis lea nu ahte earret eará sámi mátkeealáhusdoaimmaheaddjit, regiovnna stuorát mátkeealáhusdoaimmaheaddjit, hutkás ealáhusaid doaimmaheaddjit, idjadanbáikkit ja restauránttat sáhttet oažžut ávkki ovdamearkka dihtii mátkeealáhussojuid ja kunddardáhtaid lotnolas juogadeamis. Viidáseappot lea boazodoalus dárbu sihke ovddidit ja juogadit dáhtaid dálkkádatváikkuhusaid ja olahahtti areálaresurssaid birra, gč. máinnašeami kapihttalis 4.1.

Sámi guovlluid smávva IT-fitnodagain leat ráddjejuvvon resurssat dasa ahte ieža sáhttit ovddidit ođđa gelbbolašvuođa dahje oastit bálvalusaid maiguin dustet iežaset gealbohástalusaid. Sis dárbbašit dávjá buot, standardiserejuvvon bagadusaid rájes gitta oanehisággi deavdda- ja joatkkaoahpahuskurssaid rádjai allaskuvla- ja universitehtadásis – áinnas hábmejuvvon ovttasbarggus gaskal oahppoásahusaid ja ealáhuseallima. Dávjá ii leat IKT-gelbbolašvuohta olámuttus sámi guovlluin. Digitála gálggaid ja reaidduid buori ovddideapmái lea dárbu ii dušše ovddidit kursa- ja joatkkaoahppofálaldagaid, muhto maiddái mobiliseret ja láhčit dilálašvuođaid fálaldagaid buori geavaheapmái.

Ráđđehus lea dorjon DigitalNorway nammasaš njunušindustriijaguovddáža ásaheami. Guovddáš lea dehálaš doaimmaheaddji ealáhuseallima digitála gelbbolašvuođa loktemii, ja bargá árjjalaččat dan ala ahte erenoamážit smávva ja gaska sturrosaš fitnodagat galget sáhttit searvat dáhtajođihuvvon ekonomiijii. Sii fállet nuvttá dakkár gealboloktendoaibmabijuid go kurssaid, bagadanresurssaid ja joatkkaoahpu. Sii lágidit wbináraid, bargobájiid ja digitála deaivvadanbáikkiid vásáhusaid lonuheapmái. Dasa lassin leat sii almmolašvuođa guovddáš ovttasbargoguoibmin iešguđet digitaliseren- ja oahpahusprošeavttain.

DigitalNorway lea mielde máŋgga EU-prošeavttas, ja doaimmaha diehtojuohkima dutkama, teknologiija ja innovašuvnna birra erenoamážit jurddašuvvon smávva ja gaska sturrosaš fitnodagaide.

4.6 Málbma- ja minerálaruvken

Davvi-Norggas leat mearkkašahtti ollu minerálaresurssat mat roggama bokte sáhttet leat lasi árvoháhkama ja bargosajiid vuođđun. Dihto minerálaid valjis fidnen sáhttá mearrideaddji láhkai váikkuhit máilmmiviidosaš birashástalusaid čoavdimii ja nuppástuhttit Norgga ealáhusaid doaibmat eambbo ruonán dahje birasseastin. Ráđđehus atná dehálažžan ahte minerálaid lea dárbu ruvket nu guoddevaččat go vejolaš ja nu soahppevaččat eará ealáhusaiguin ja earáiguin geaidda ruvken guoská.[66]

Málbma- ja minerálaroggan mii čađahuvvo dorvvolaččat birasseasti ja guoddevaš láhkai, sáhttá nannet ealáhusvuođu sámi servodagain ge. Dat lea dakkár doaibma mii lea mielde veahkkin ovddideamen báikkálaš servodaga ođđa bargosajiiguin ja gelbbolašvuođain. Seammás dat sáhttá dagahit váikkuhusaid boazodoalloberoštumiide ja sámi kultuvrii.

Nussir ASA ruvkendoaimma álggahanášši Fálesnuoris govvida daid váttis vihkkedallamiid ja vuostálasvuođaid maid dákkár ásaheamit sáhttet dagahit. Ii ge dán áššis leat leamaš vejolaš oaččohit ráđđehusa ja Sámedikki soahpat konsultašuvnnaid bokte. Fitnodat meroštallá ahte Nussira doaibma attášii 150–200 báikkálaš bargosaji. Dát livččii mearkkašahtti oasseveahkkin guvllolaš bargomárkanii ja nu maiddái guovllu ássamii.

Ráđđehus atná dehálažžan ahte guoddevaš ávkkástallan luondduriggodagaiguin galgá váikkuhit ávkin báikegottiide, seammás go sámiid vuoigatvuođat álgoálbmogin galget vuhtii váldojuvvot. Buori ovttasdoaibmama eaktun lea ahte dat fitnodagat mat čađahit minerálaroggamiid dakkár guovlluin main leat sámi beroštusat, galget čájehit servodatovddasvástádusa, gulahallet rabasvuođain ja ovddasvástádusain čađahit doaimmaideaset. Minerálaroggama viidásat ovddideapmi gáibida bajásráhkaduslaš ja diehtovuđot gulahallama ja lotnolas dáhtu čađahit heivehallamiid. Mearrideaddji dehálaš lea dat ge ahte bealit árrat jo vejolaš minerálaprošeavtta ovddidettiin bures gulahallet nu ahte dovdájit sihke daid vejolašvuođaid ja hástalusaid mat leat dakkár doaimma oktavuođas.

Almmolaš lávdegoddi nammaduvvui geassemánu 23. b. 2020 árvvoštallan dihtii minerálalága nuppástuhttimiid. Áigumuš lea ahte lávdegoddi galgá geiget iežas raportta jagi 2021 loahpageahčen. Lávdegoddi galgá árvalit láhkii álkidemiid, áigádemiid ja buoridemiid. Minerálaroggamat mat gusket sámi boazodollui vuolggahit sierra konsulterengeatnegasvuođa buot lobiid ja váldeproseassaid hárrái, ja dat lea juoga mii gáibida sihke áiggi ja návccaid geavaheami sihke doaibmalobi ohccis, áššáiguoski konsultašuvdnabeliin (dábálaččat boazoorohagain ja Sámedikkis) ja almmolaš eiseválddiin. Lávdegoddi galgá árvvoštallat lea go vejolaš beavttálmahttit dálá vuogádaga nu ahte dat ii hedjonahte ráđđádallamiid ulbmiliid. Lávdegoddi galgá maid árvvoštallat mo láhka berre vuhtii váldit Norgga álbmotrievttálaš geatnegasvuođaid sámiid ektui, ja minerálalága vejolaš nuppástuhttimat galget atnit vuolggasadjin dan maid Norgga álbmotrievttálaš geatnegasvuođat gáibidit.

4.6.1 Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi oaivvilda ahte ii galgga addojuvvot lohpi dakkár doibmii mii váldá sámiin eallinbirgejumi. Sámediggi oaidná vuorjašumiin ahte kultuvrralaččat dehálaš, árbevirolaš sámi ealáhusat maid álgovuođđu lea guoddevaš luonddugeavaheapmi, oaffaruššojuvvvojit riskavuloš ja nuoskkideaddji ruvkedoibmii buorrin. Fiettar orohaga boazobargiid lohku sáhttá geahpeduvvot beliin guohtuneatnamiid gáržžideami geažil go Nussir ASA ruvkedoaibma Fálesnuoris.[67] álggahuvvo. Sámediggi lea maid garrasit fuolastuvvan das ahte ruvkebázahusat biddjojuvvojit vuonaide ja sáhttet bahás váikkuhit guliide ja guolásteapmái.

5 Váikkuhangaskaoamit ealáhusovddideapmái sámi servodagain

Ollu dain ealáhusain mat leat sámi servodagain, leat ovttaolbmofitnodagat ja oasussearvvit main leat uhccán bargit ja oalle uhccán gálvojohtu. Dan ealáhusstruktuvrii sáhttet vissa leat máŋga siva, muhto minsttar orru lávemin mihtilmas leat guovlluin main ollu bargit dábálaččat barget vuođđoealáhusain. Dakkár ealáhusstruktuvrra ovdu man dovdomearka lea ahte das leat ovttaolbmoealáhusat ja smávvafitnodagat, lea ahte eaiggádiin lea persovnnalaš dedikašuvdna iežaset bargosadjái. Hástalus lea ahte daid doaimmaheaddjit dávjá leat menddo uhcit eai ge danne suitte álggahit stuorát ovddidandoaibmabijuid, mat dasto sáhtášedje váikkuhit lasi árvoháhkamii ja barggolašvuhtii.

Sámi servodagat leat máŋggaláganat ja leat biđgolagaid guovlluin main leat guhkes gaskkat. Birgejupmi ja ealáhusat ovdamearkka dihtii Guovdageainnus ja sámi servodagain Divttasvuona birra eai leat ovttalágánat. Boazodoallu ja almmolaš ásahusat nu go Sámi allaskuvla, Sámi joatkkaskuvla ja boazodoalloskuvla leat dehálaččat barggolašvuhtii Guovdageainnus, ja Divttasvuonas fas leat guolásteapmi, mearradoallu ja ruvkedoaibma dehálaš ealáhusat. Sámi servodagaid molsašuddan dahká váttisin meroštallat mii lea sámi innovašuvdnavuogádaga mihtilmasvuohta.[68] Mihtilmassan lea vejolaš oaidnit báikkálaš innovašuvdnavuogádagaid mat molsašuddet báikkálaš ealáhuseallima struktuvrra ja fidnosuorggi basttálmahttima geažil. Fitnodagat sámi servodagain doibmet unna ja uhccán guovdilis ássan- ja bargomárkaniin. Ruovttumárkanat leat ráddjejuvvon. Guhkes gaskkat leat vejolaš ovttasbargoguimmiide, stuorát márkaniidda, oahpahus- ja dutkanásahusaide ja doaibmagaskaoapmevuogádagaide. Dát váttásmahttá ođđa ealáhusdoaimma ovddideami ja ásaheami sámi guovlluin.

Sámi fitnodagaide main lea áigumuš stuorrut, de lea daidda eanet go fitnodagaide eambbo guovddáš guovlluin dehálaš plánet stuorát márkana várás regiovnnalaččat, riikkalaččat ja riikkaidgaskasaččat. Danne go sámi servodagaid gaskasaš gaska ja gaska sámi servodagaide leat guhkit, de ferte sáhttit atnit vuovdima sámi guovlluin eksportan, mas uhccán lea vejolaš ieš fysalaččat leat iežas vuovdinmárkaniin.

Boksa 5.1 Alva

Alva lea fitnodat mii ráhkada atnubiergasiid maid ieš hábme ja maid ruohttasat gullet vuovdái, várrái ja merrii. Sámi gullevašvuohta lea buot buktagiid vuođus, sihke ávdnasiid ja hábmengiela vuođus.

«Alva» mearkkaša doaimmalašvuođa ja doaibmanmiela, ja dat lea juoga mii lea jurdagiin buot buvttaovddideamis. Alva ráhkada brihkaid, lámppáid, diimmuid ja eará buktagiid guovllu muorrašlájain. Fitnodahkii lea dehálaš ráhkadit buktagiid main lea alladásat kvalitehta ja hábmen mii ii leat čadnon áigái, ja mas vel lea kulturgaskkusteapmi.

Fitnodat lea Murgosvuonas Nordlánddas, mearrasámi guovllus gos leat unnán ássit ja unnán eará fitnodagat. Buktagat vuvdojuvvojit neahttagávppi bokte ja fitnodat lea leamaš bures gánnáhahtti, ja dan doaibmaboađut leat lassánan máŋga jagi.

Govus 5.1 Alva buktagiid collage

Govva: Anders Hætta Berg ja Sissel Horndal.

Boksa 5.2 Nuppástuhttinbargu Guovdageainnus

Guovdageainnu suohkan lea dál goalmmát áigodagas nuppástuhttinsuohkanin, maŋŋágo lea leamaš seamma proseassas 1990-logus ja gaskal jagi 2003 ja jagi 2008. Nuppástuhttindili duogáš lea ahte suohkan lea erenoamáš váttes dilis, sihke ealáhus- ja servodatdilálašvuođaid geažil, mas lea nuppástuhttin boazodoalus, alla bargguhisvuohta ja mánáidgeafivuohta.

Guovdageainnu suohkanis lea stuorra eanaviidodat, mii maiddái dagaha ealáhusváttisvuođaid. Guovdageainnus lea seamma stuorra eanaviidodat go ovddeš Akershus, Oslo ja Østfold fylkkaid buohkanas eanaviidodat. Dat dagaha váttisvuođaid fievrrideapmái ja ovttasbargui. Seammás go suohkana ealáhuseallin sorjá sakka boazodoalus, de dan mihtilmasvuohta lea «birgejupmi» (geahča dárkilat válddahusa kapihttalis 1) ja danne das leat ollu ovttaolbmofitnodagat. Hárve leat dat suohkanat riikkas main leat nu ollu ovttaolbmofitnodagat, ja dat lea juoga mii mearkkaša ahte suohkanis fertejit leat eatnat fitnodatlaš doaibma. Seammás čájeha nuppástuhttima guorahallan ahte birgemii čatnasan jurddašanvuohki doalahit ealáhusaid maidege barggakeahttá ja caggá daid fitnodagaid viiddideames iežaset doaimma main livččii vejolašvuohta ovdánit stuorábun.

Dálá nuppástuhttinbargu Guovdageainnus govvida suohkana dakkárin mas livččii buorre ovdánanvejolašvuohta. Vejolaš livččii ovddidit Guovdageainnus industriija erenoamážit dakkára mas leat fitnodagažat mat sáhtášedje álggahuvvot daid dáláš árvoviđjjiid oktavuođas mat jo leat boazodoalus. Dasa lassin čujuhuvvo dasa ahte ealáhusat berrešedje buvttadišgoahtit kvalitehtabuktagiid ja eará buktagiid maid vuođus leat sámi kulturárbbi oasit, duodji dahje eará sámi hábmenmállet maid lea vejolaš jođihit báikkálaš márkaniid olggobealde ge. Dasto lea vásáhusealáhus dakkár suorgi mas lea ahtanuššanvejolašvuohta, sihke mátkeealáhusaid, kultuvrra ja daid iešguđet doaluid oktavuođas mat jo leat. IKT-fidnosuorggis vurdojuvvo maid leat ahtanuššanvejolašvuohta Guovdageainnus. Iešguđet teknihkalaš čovdosat maid dušše dat fidnosuorgi sáhttá fállat, leat dehálaččat maiddái earret eará sámegielaid ovdáneapmái.

Nuppástuhttinbarggus Guovdageainnu suohkanis deattuhuvvo dárbu veahkehit nissoniid geat háliidit ásahit iežaset fitnodaga. Nuppástuhttinprográmma guorahallamat čájehit ahte nissonat sáhttet vásihit áŋgiruššama fitnodaga álggaheaddjin váttisin Sámis. Nu lea muhtumassii dannego das lea ekonomalaš riska ja muhtumassii dannego váilu fierpmádat mii lea álggaheaddjidoaimma várás. Dasto lea nissoniid gelbbolašvuohta ohcaluvvon almmolaš suorggis mas sis leat jođiheaddjivirggit ja dehálaš servodatluohttámušdoaimmat.

Sámediggi, Innovašuvdna Norga Arktis ja Norgga dutkanráđđi leat ovttasráđiid hábmen diehtovuođu ealáhusaid, innovašuvdna- ja dutkandoaimmaid birra 25 válljejuvvon gielddas.[69] Dat golbma doaimmaheaddji váldet ovdan vihtta čuovvovaš čuoggá válddahaladettiineaset ealáhuseallima lahkaneami dutkamii, ovddideapmái ja innovašuvdnii sámi gielddain:

Ealáhusaid DjO-doaibma sámi gielddain lea oalle vuollagaš go buohtastahttá sihke guvllolaš ja riikkalaš loguiguin.

Barggolašvuohta sámi gielddain čájeha gievrras vuođđoealáhusa ja nana almmolaš suorggi mat barggahit eanebuid guvllolaš ja riikkalaš loguid ektui.

Almmolaš doaimmaheaddjit leat stuorra bargiidoassi geain lea alla formálaoahppu, ja dat sáhttá leat dehálaš katalysáhtor dutkandoaimmaid lassánahttimii.

Nationála dutkanbirrasiid lohku mat barget sápmái guoskevaš fáttáiguin, lassána. Dat diehtovuođđu sáhttá leat dehálaš nanosmahttojuvvon ovttasbarggus gaskal DjO-birrasiid ja sámi ealáhusaid ja almmolaš doaimmaheddjiid.

Doarjagat ja váikkuhangaskaoamit leat oalle botnjut juhkkojuvvon. Ovttaskas gielddat ja ovttaskas doaimmaheaddjit lihkostuvvet mearkkašahtti láhkai ja sis leat vásáhusat geavahit váikkuhangaskaoapmevuogádaga, ja muhtun gielddat eai leat registreren juolludusaid Innovašuvdna Norggas, Dutkanráđis eai ge Sámedikkis. Dás lea buorre vejolašvuohta lonohallat vásáhusaid ja searaid čohkket.

5.1 Váikkuhangaskaoapmedoaimmaheddjiid rolla ja ovttasbargu sámi ealáhusaid ovddideamis

Sámedikki mihttu lea ovddidit nana ealáhusaid mat ovddidit ja bisuhit eallinnávccalaš sámi servodagaid. Innovašuvdna Norga galgá ruhtadit prošeavttaid ja buoridit daid fitnodagaid gelbbolašvuođa main leat stuorrun- ja eksportaáigumušat ja dan láhkai leat mielde álggaheamen boahttevaš bargosajiid. Dutkanráđđi bargá dakkár servodaga ovdii mas dutkan čađahuvvo, geavahuvvo, hástaluvvo, árvvus adnojuvvo ja juogaduvvo buohkaid dáhtuin ja oassálastimiin nu ahte dat duođaid váikkuha nuppástuhttimii ja eambbo guoddevaš servodahkii.[70]

Golmma váikkuhangaskaoapmedoaimmaheaddjis nappo lea iešguđetlágan mandáhta mat ollistit guhtet guimmiideaset ja duhtadit iešguđet dárbbuid. Seammás šaddet dat muhtun oktavuođain doaibmat veaháš latnjalagaid, ovdamearkka dihtii gaskal Sámedikki ruhtadoarjagiid ja Innovašuvdna Norgga doarjjaruđaid mat leat boaittobeliid várás.

Sámediggi ja Innovašuvdna Norga leat vuolláičállán ovttasbargošiehtadusa. Soahpamušas čujuhuvvo daidda surggiide main Innovašuvdna Norggas ja Sámedikkis leat oktasaš ulbmilat ja áigumušat dan hárrái mo galgá ovttasráđiid bargat juksan dihtii dáid ulbmiliid. Šiehtadus mudde maid dan mo áššebealit galget bargat geavatlaččat konkrehta doarjjaáššiid áššemeannudettiin. Sámedikkis ja Dutkanráđis ii leat formála ovttasbargošiehtadus. Beliin lea dattetge geavatlaš ovttasbargu, jeavddalaš gulahallamiin sihke áššemeannudandásis ja beliin leat jahkásaš direktevračoahkkimat.

Iešguđet váikkuhangaskaoapmedoaimmaheddjiid váikkuhangaskaoamit dávjá oaččohit guhtet guimmiideaset čohkket návccaid. Dávjá ohcá fitnodat mas váilot vásáhusat ovddidanprošeavttain, vuos ohcat doarjaga Sámedikkis ja/dahje ovtta Innovašuvdna Norgii gulli ortnegiin mat leat boaittobeliid várás. Dađistaga sáhttá fitnodat mas lea eanet prošeaktavásáhus, leat gárvvis ohcat eambbo mohkkás ortnegiin, ovdamearkka dihtii Dutkanráđis. Danne lea Sámedikki mielas dehálaš ahte ii dušše berre geahččat ortnegiid sierra, muhto maiddái man buohkanas beavttu lea vejolaš oažžut ortnegiin.

Máhttovuođu maid Dutkanráđđi, Sámediggi ja Innovašuvdna Norga Arktis ja leat ovddidan ovttasráđiid, lea válddahallojuvvon dás ovdalis, lea ovddiduvvon Dutkanráđi, Sámedikki ja Innovašuvdna Norgga barggu vuođđun, muhto maiddái doaimmaheddjiid gulahallama várás ovdamearkka dihtii Sivain – Fitnodagain industriijašattu várás ja fylkkagielddaid várás mat hálddašit Regionála dutkanfoanddaid. Áigumuš lea dan ođasmahttit juohke nuppi jagi. Oktasaš ulbmil lea váikkuhit eambbo dutkanvuđot innovašuvdnii sámi guovllus. Eanemusat biddjojuvvo fuomášupmi ealáhusaide, muhto galgá seammás váikkuhit lagat ovttasbargui máhttobirrasiiguin ja dai gaskasaš ovttasbargui, almmolaš doaimmaheddjiid ja váikkuhangaskaoapmevuogádaga ovttasbargui, ja daid gaskasaš ovttasbargui.

Vuosttas máhttovuođu barggu čuovvuleapmin lea ásahuvvon sámi resursajoavku mas leat mielde Dutkanráđđi, Sámediggi, Innovašuvdna Norga, ealáhusgárddit ja ráđđeaddinfitnodagat sámi birrasiin ja válljejuvvon dutkanásahusat main lea doaibma sámi guovlluin. Ulbmil resursajoavkkuin lea oaččohit doaimmaheddjiid geat barget eambbo njuolga dutkamiin ja ealáhusaiguin, oktasaččat áŋgiruššat ja návccaid čohkket. Dan láhkai lea miella johtileappot ja buorebut čađahit hástalusaid ja vejolaš áŋgiruššansurggiid dovdát máhttovuođus. Daid áŋgiruššansurggiid lista maid resursajoavku háliida čalmmustahttit iežas barggus, boahtá ovdan bovssas vuolábealde.[71]

Boksa 5.3 Sámi resursajoavkku áŋgiruššansuorggit

Sámi innovašuvdnavuogádaga ja deháleamos doaimmaheddjiid buoret kárten ja áddejupmi. Áigumuš lea ásahit oktasaš ovttasbargovuođđu gaskal gealbomegláriid, váikkuhangaskaoapmevuogádaga, Sámedikki ja eará doaimmaheddjiid innovašuvdnavuogádagas gokko dat lea áššáigullevaš. Dát mielddisbuktá earret eará gulahallama ja ovttasbarggu gealbomegláriiguin, ealáhusgárddiiguin, ealáhusservviiguin ja gielddahálddahusaiguin (ealáhusossodagaiguin) sámi gielddain. Áiggi máhttovuođđu geavahuvvo digaštallamiid ja ovttasbarggu vuolggasadjin.

Čađahit regionála mobiliserendoaibmabijuid deaivan dihtii fitnodagaid, juohkit dieđuid áššáigullevaš váikkuhangaskaomiid birra ja geavahit reaidduid prošeaktaovddideami várás (ovdamearkka dihtii prošeaktacanvasa ja prošeaktabáji) go dasa lea dárbu. Dása gullet maid čoahkkimat ovttaiguin háválassii fitnodagaiguin ja almmolaš doaimmaheddjiiguin.

Lágidit deaivvadansajiid main dutkit ja fitnodagat deaivvadit. Nu go Davvi-Norggas muđuige de leat sámi gielddain ge unna buvttadandiđolaš fitnodagat ja oalle guhkes gaskkat sihke gaskal fitnodagaid ja gaskal fitnodagaid ja gullevaš DjO-birrasiid. Dat váttásmahttá fitnodagaid gaskasaš ovttasbarggu ja ovttasbarggu guoskevaš DjO-birrasiiguin ja álgagiid dahkama oktavuođaváldimii váikkuhangaskaoapmevuogádaga ortnegiiguin. Danne lea ulbmil geahpedit dán gaskka ja bargat dan ala ahte daid dutkanbirrasiid ja fitnodagaid gaskii main lea dutkandárbu, čatnasit oktavuođat.

Oainnusmahttit vejolašvuođaid fitnodatfierpmádatortnegis ja nationála klyngeprográmmas, oktavuođain laktit sámi doaimmaheddjiid ásahuvvon fitnodagaide ja klyngiide ja doaibmi áŋgiruššamiidda nu go N² ja BA-senter Nord:i.

Vuogádatlaččat čohkket návccaid eambbo geavahit SkatteFUNN-ortnega.

Fuolahit stuorát mobilitehta ja mobilitehtaortnegiid geavaheami, ovdamearkka dihtii Forskerpool, ealáhusaid ja gullevaš DjO-birrasiid gaskasaš gulahallamis.

Oaččohit eanebuid ohcat DjO-váikkuhangaskaomiid Dutkanráđi prográmmain ja daid olggobealde, veahkkin váikkuhit dasa ahte šaddá eanet ovttasbargu gullevaš DjO-birrasiiguin ja lassi veahkki DjO-birrasiin prošeavttaid ovddideamis.

Oaččohit gullevaš dutkanbirrasiid eanet dutkat daid fáttáid mat erenoamážit beroštahttet Sámedikki.

Iskat vejolašvuođa jorgalahttit sámegillii guovdileamos almmuhusaid.

5.1.1 N2 – ovttasbargu árvoviđjjiid ovddideami hárrái

N2 – Mearraborramuša, mátkeealáhusaid ja vásáhusealáhusaid boahtteáigásaš skáhppojeaddjit Davvi-Norggas lea golmma jagi skáhppojeaddjiovddidanprográmma (2019–2021) mas eaiggádat ja ovttasbargoguoimmit leat bidjan oktii ekonomalaš ja olmmošlaš návccaid álggahan dihtii ollislaš bajimus áŋgiruššama Davvi-Norggas. Eaiggádat leat Nordlánda fylkkasuohkan ja Romssa ja Finnmárkku fylkkagielda ja Sámediggi, ja ovttasbargoguoimmit leat Innovašuvdna Norga ja Dutkanráđđi. Prográmma galgá ovddidit ealáhuseallima mii lea boahtteáiggi várás, lasi áŋgiruššama DjO:in ja innovašuvnnaiguin, ja buoridit skáhppojeddjiid ja gealbobirrasiid gilvalannávcca mearraborramuša, mátkeealáhusaid ja vásáhusealáhusaid ja rádjaealáhusain oktavuođas. Earret eará galget bálkáhuvvot gealbomeglárat erenoamážit sámi mátkeealáhusaid várás buot fylkkaide.

Sámediggi atná N2-prográmma hui gullevažžan sámi ealáhuseallima ovddideami várás. Prográmmas lea dakkár hálti mii dahká ahte dat deaivá sámi organisašuvnnaid ja prošeavttaid. Sápmi ealáhusgárdi lea ožžon doaimma Romsii ja Finnmárkui gulli sámi fitnodagaid gealbomeglárin ja das lea erenoamáš ovddasvástádus oaččohit eanet DjO-prošeavttaid Romsii ja Finnmárkui ja dat lea ožžon erenoamáš ovddasvástádussan váikkuhit veahkkin dasa ahte šaddet eanet sámi DjO-prošeavttat sámi ealáhusain. Dasa lassin lea leamaš mihttu ahte galgá leat sámi sisdoallu muhtun prošeavttain mat ožžot ohcanvuđot gelbbolašvuođadoarjagiid. Ovdamearkan sáhttá namahit ahte sámi dáiddárkollektiiva Dáiddadállu oaččui 1,95 milj. ruvdnosaš doarjaga lohpádussii jagi 2020 ovdaprošektii Buvttaovddideapmi ja ekonomalaš innovašuvdna sámi dáidagis. Sámediggi čujuha dasa ahte jáhkkimis lea ahte ii oktage oasseváldi organisašuvnnain livčče juolludan nu stuorra supmi dakkár bođu prošektii iežas resurssain, muhto go čohkke ruđaid ja resurssaid oktasaš prošektii, de lea vejolaš veahkkin váikkuhit stuorát áŋgiruššamiidda buriid prošeavttaiguin sámi guovlluin.

5.1.2 Ealáhusgárddiid doaibma

Guhkes gaskkaid, unna márkanaččaid ja dábálaččat heajos ealáhusvuođu geažil, čujuha Sámediggi dasa ahte lea unnán márkan priváhta ráđđeaddinbirrasiidda mat leat báikkálaš eallima várás sámi guovlluin. Buorit ráđđeaddinbirrasat leat dehálaš katalysáhtorat priváhta ealáhuseallima ahtanuššamii ja ovdáneapmái regiovnnas. Unna márkanaččaid geažil lea ráđđeaddinfálaldat viehka muddui ásahuvvon almmolaččat ruhtaduvvon fálaldagaid vuođul.

Ealáhusgárddiin lea dehálaš rolla iežaset lagašbirrasiin, sihke dannego dat veahkehit bođu fitnodagaid ovddidanbarggu ja dannego dat álggahit ja jođihit ovddidanprošeavttaid mat bohtet eanet fitnodagaide buorrin regiovnnas.

Ealáhusgárddit dahje eará ráđđeaddinfitnodagat leat dađistaga eanet guovlogielddain váldán badjelasaset daid vuosttaslinnjábálvalusaid maid gielddat ovdal fálle ealáhusaide iežaset bargiiguin. Dat mearkkaša ahte ealáhusgárddit leat dávjá vuosttas ráđđeaddi maid báikkálaš ealáhusat deivet go dat konkrehta váldet oktavuođa vejolaš ovddidanprošeavttaid oktavuođas. Dat dahká ahte ealáhusgárddit ožžot dađistaga eambbo guovddáš sajádaga báikkálaš ovddidanbarggus.

Boksa 5.4 Ealáhusgárdeprográmma

Ealáhusgárdeprográmma ruhtada Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta, ja dan hálddaša Siva – Industriijaahtanuššanfitnodat fylkkagielddaid gohččuma mielde. Áigumuš prográmmain lea hukset ja doarjut ealáhusgárddiid miehtá riikka. Ealáhusgárddit leat innovašuvdnafitnodagat mat fállet fitnodagaide dakkár bálvalusaid go fitnodatrávvema, veahki ovddidit gávpejurdagiid, márkanplánema, fierpmádathuksema, internationaliserema ja eará ovddideapmái gulli bargamušaid subsidierejuvvon haddái. Ealáhusgárddit galget leat gelbbolašvuođa, fierpmádaga ja infrastruktuvrra árjjalaš fállit ja láhččit, ja leat vel fitnodagaid geasuheaddji deaivvadansadji ja ovttasdoaibmanárena. Ealáhusgárddiid dehálaš doaibmamuš lea hukset fitnodagaide oktavuođaid guoskevaš fágabirrasiiguin, DjO-birrasiiguin, eará innovašuvdnafitnodagaiguin, investerenbirrasiiguin, ja vel almmolaš váikkuhangaskaoapmeapparáhtain.

Sámi guovlluin leat máŋga ealáhusgárddi, earret eará:

Sápmi ealáhusgárdi AS

Halti næringshage AS

Hermetikken kulturenæringshage AS

Nordkappregionen næringshage AS

Næringshagen Midt-Troms AS

Orinor AS

INAM AS

Førosregionens næringshage AS

Buorre ja ovddideaddji ealáhusgárdevuogádat lea dehálaš báikkálaš ealáhuseallimii sámi servodagain. Fidnet ruhtadeami ovddidanprošeavttaide, dás maiddái ohcama čállimii, gáibida gelbbolašvuođa ja vásáhusa mii ollu smávvafitnodagain ja ealáhusdoaimmaheddjiin ii leat. Dalle lea ráđđeaddin ja doarjja olggobealde áibbas dárbbašlaš. Báikkálaš ealáhuseallin mas lea árjjalaš ealáhusgárddi dahje sullasaš rávvejeaddji doaimmaheddjiid lahkaleahkámuš, sáhttá álkibut ávkin geavahit daid ovddidanvejolašvuođaid mat leat báikkálaš ealáhusain.

Boksa 5.5 Sápmi ealáhusgárdi

Sápmi ealáhusgárdi fállá fitnodat- ja ovddidanrávvema easkka ásaheaddji ja ásahuvvon fitnodagaide ja dan doaibmanguovlu lea Sis Finnmárku (Unjárgga, Deanu, Porsáŋggu ja Kárášjoga gielddat ja Guovdageainnu suohkan). Sápmi ealáhusgárdi lea nationála ealáhusgárdeprográmma oassi. Mihttu lea ahte ealáhusgárdi sáhttá leat veahkkin unna fitnodagažiidda juksat iežaset vejolašvuođaid ahtanuššat ja ovdánit. Dakkár doarjjaapparáhta lea ealáhuseallin ohcalan.

Ealáhusprográmma oassálastin oažžu Sápmi Ealáhusgárdi doarjaga Sivas – Industriijaahtanuššama fitnodagas ja Romssa ja Finnmárkku fylkkagielddas. Sámediggi ja Kárášjoga, Porsáŋggu, Deanu ja Unjárgga gielddat ja Guovdageainnu suohkan maid addet ruhtadoarjagiid ealáhusgárddi bargui.

Boksa 5.6 Hermetikken Kulturealáhusgárdi

Hermetikken Kulturealáhusgárdi lea Čáhcesullos, ja lea nationála ealáhusgárdeprográmma oassi. Hermetikken, mii vuosttamus kulturealáhusgárdi mii ásahuvvui Norggas, lea iežas 20 jagi bistima áiggis kulturealáhusfidnosuorggis háhkan alcces njunušgelbbolašvuođa, stuorra fierpmádaga sihke ealáhuseallimis, váikkuhangaskaoapmeapparáhtas ja akademiijas. Odne lea ealáhusgárddis 80 fitnodaga mat hutket ja fállet muosáhusaid, máhtu, gálvvuid ja bálvalusaid guvllolaččat, riikkalaččat ja riikkaidgaskasaččat. Ovdamearka lea ovttasbargu Dáiddadáluin – Guovdageainnu dáiddárkollektiivvain, mas juohke áidna miellahttu beassá Hermetikkena fierpmádahkii ja oažžu persovnnalaš rávvema ealáhusgárddi kulturealáhusáššedovdiin.

5.2 Guovdilis váikkuhangaskaoamit ealáhusovddideami ja innovašuvnna várás

5.2.1 Sámedikki ealáhusdiđolaš váikkuhangaskaoamit

Sámedikkis leat máŋga iešguđetlágan ealáhusdiđolaš váikkuhangaskaoami. Dat juohkásit njuolgga doarjjan organisašuvnnaide, prošeaktan iežas olis ja ohcanvuđot doarjjan. Sámediggái lea dat mihttun ahte lea álot rukses láigi iešguđet váikkuhangaskaomiid vuoruhusain, nu ahte dat váikkuhit dasa ahte dat nannejit guhtet guimmiideaset beaktilvuođa.

Njuolggadoarjagat juolluduvvojit jahkásaččat Sámedikki bušeahtas ja daid lea dalle vejolaš gieđahallat politihkalaččat Sámedikki dievasčoahkkimis. Njuolggadoarjja juolluduvvo doaimmaheddjiide geaid atnet čoavddadoaimmaheaddjin go lea sáhka ovddideami hutkat ealáhuseallimis sámi guovlluin. Organisašuvnnat mat ožžot njuolgga doarjaga Sámedikki ealáhusbušeahtas, leat:

Sápmi ealáhusgárdi

Nuorra searvevuohta

Dáiddadállu

Duodjeinstituhtta

Boazodoalu ja duoji oahpahuskantuvra

Duojáriid Ealáhus Searvi

Sámiid Duodji

Sámediggi ieš ge álggaha ja čađaha prošeavttaid. Dat leat prošeavttat mat galget nannet ealáhuseallima sámi guovlluin ja váikkuhit maid Sámedikki eará ealáhusdiđolaš áŋgiruššamiid loktemii. Prošeavttat sáhttet leat čađaheaddjit, geavatlaš oktasašprošeavttat báikkálaš ealáhuseallima várás ja buhtes dutkanprošeavttat dakkár fáttáin mat leat dehálaččat ealáhuseallima ahtanuššamii. Daid prošeavttaid čađaha Sámediggi dahje daid čađaheapmi almmuhuvvo almmolaš fálaldagaidaddima bovdejupmin. Dakkár prošeavttaid ovdamearkkat maŋimus jagiid leat:

Dutkanprošeakta Luohttámuš servodatovddideami fáktorin. Guorahallan luohttámušdásis ja luohttámuša ja ahtanuššama gaskavuođas sámi gielddain. Dan čađaha Stiftelsen Telemarksforsking

Čielggadeapmi boazodoallolága čađaheami ja boazodoallohálddahusa geahčadeami hárrái

Sámi mátkeealáhusat – Johtit

Vahca

Sámedikkis lea álbmotválljen orgánan friddjavuohta ja ovddasvástádus vuoruhit ja vulos vuoruhit doaibmabijuid, Stuorradikki juolludanmearrádusa siskkabealde čuovvovaš kapihttala várás: 560 Sámi ulbmilat, poastta 50 Sámi giella, kultuvra ja servodateallin. Sámedikki jagi 2021 bušeahttameannudeamis mearridii Sámediggi juolludit oktiibuot 34,9 milj. ruvnnu sierranas ealáhusulbmiliidda. Dan supmis vuoruhii Sámediggi várret 22,7 milj. ruvnnu ohcanvuđot doarjjaortnegiidda.

Tabealla 5.1 Sámedikki juohkin jagi 2021 ohcanvuđot doarjagiin mat leat ealáhusulbmiliid várás

Doarjagat

Juolludusat jagi 2021

Vuođđoealáhusaide

9,9 milj. ruvnnu

Máŋggalágan ealáhuseallimii

3,6 milj. ruvnnu

Sámi mátkeealáhusaide

1 milj. ruvnnu

Hutkás ealáhusaide

750 000 ruvnnu

Ealáhusšiehtadus Duodji

7,4 milj. ruvnnu

Sámediggi oaččui jagi 2020 ja jagi 2021 oktiibuot 8 milj. ruvnnu lassejuolludussan Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta bušeahtas koronapandemiija oktavuođas. Ruđat galget geavahuvvot ovddidanprošeavttaide sámi ealáhuseallimis.

Ii ovttage Sámedikki doarjjaortnegiin gáibiduvvo ahte ohcci fitnodagas galgá leat sámi ulbmil dahje ahte eaiggát leat čálihuvvon Sámedikki jienastuslohkui, muhto ortnegiin mat leat vuođđoealáhusaid várás ja juolludusain iešguđetlágan ealáhuseallima várás, lea gáibádus ahte fitnodagas/prošeavttas galgá leat doaibma STN-guovllus. Duodji-ortnegiin, doarjagiin sámi mátkeealáhusaide ja doarjagiin hutkás ealáhusaide lea dat gáibádus ahte prošeavttas galgá leat sámi sisdoallu. Earret duodji-bušeahta osiid ii juollut Sámediggi doaibmadoarjaga.

Stuorra geográfalaš molsašuddamat leat das mo iešguđet doarjjaortnegat juohkásit, gč. tabealla 5.1 vuolábealde. Guovdageainnus ja Kárášjogas dahket doarjagat duodjái ja duodjái guoski doaimmat eanet go beali ohcanvuđot doarjjaruđain. Buohtastahttima várás lea juolluduvvon ollu doarjjaruđat fitnodagaide Ivgus ja Davvenjárggas, muhto ii oktage dain doarjagiin leat duodjái. Davvenjárggas leat mearkkašahtti ollu juolludusat vuođđoealáhusaide ja Ivgus máŋggalágan ealáhuseallimii. Dain gielddain mat ožžot doarjagiid, juohkásit Porsáŋggus ja Deanus doarjjaruđat eanemusat molsašuddi láhkai.

Tabealla 5.2 Juolludusat Sámedikkis áigodagas 2015–2019. Oktanuppelogi gieldda mat leat ožžon eanemus doarjjan, ja buohkanassii sullii 90 proseantta olles juolludusain.

Gielda/suohkan

Ruvnno

%

Gielda/ suohkan

Ruvnno

%

2011Guovdageaidnu

14 707 349

16,9

2027 Unjárga

4 231 734

4,9

2021 Kárášjohka

13 173 569

15,1

1940 Gáivuotna

3 196 017

3,7

1938 Ivgu

9 101 000

10,5

2023 Gáŋgaviika

2 976 000

3,4

2019 Davvenjárga

8 443 000

9,7

1943 Návuotna

2 746 800

3,2

2020 Porsáŋgu

8 228 595

9,5

1941 Skiervá

2 155 000

2,5

2025 Deatnu

7 946 448

9,1

Gáldu: Gáldu: Sámediggi

Doarjagat vuođđoealáhusaide juohkásit doarjjan mariidna ealáhusaide, guolástanfatnasiidda, guollevuostáiváldimii ja eará reidendoaibmabijuide, eanadollui ja ovttasbargoprošeavttaide mat leat boazodoalus. Buot vuođđoealáhusdoaimmaheaddjit SED-guovllus sáhttet ohcat, muhto doarjaga guolástanfatnasii lea dušše vuosttas geardde álggaheddjiide vejolaš ohcat.

Doarjagat ovttaskas fitnodagaide sáhttet leat mávssolaččat olles báikkálaš servodahkii

Doarjja molsašuddi seahkálas ealáhuseallimii lea fidnosuorggis sorjájeaddji ortnet mii guoská juohkelágan fitnodagaide mat leat SED-guovllus. Stuorámus doarjja lea 500 000 ruvnnu prošektii, muhto viehka hárve geavahuvvo stuorámus máksomearri. Ortnet lea vuolledásseortnet mii lea mielde doarjumin ealáhuseallima SED-guovllus. Ortnet váikkuha máŋgga prošeavtta ruhtadeapmái maid osiid ovdal gielddaid ealáhusfoanddat ruhtadedje. Dain gielddain main ain leat doaibmi ealáhusfoanddat, lea ain viehka muddui nu ahte gielddat ja Sámediggi ovttas juolludit ruđaid.

Vaikke vel ortnet doarjja máŋggalágan seahkálas ealáhuseallimii juolluda oalle unna supmi juohke prošektii, de atná Sámediggi dan dehálaš ortnegin daidda fitnodagaide mat ožžot doarjaga ja maiddái daidda báikegottiide maidda dat fitnodagat gullet. Dat leat báikegottit main leat unnán ássit ja unnán bargosajit, ja dat dagaha ahte juohke ođđa bargosadji mii álggahuvvo dahje sihkkarastojuvvo, lea hui mávssolaš báikkálaččat. Dasa lassin fuolahit báikkálaš ealáhusat dehálaš servodatdoaimma unnit báikegottiin. Doaimmaid nu go muohttagiid čorgema, bohccejeaddjibálvalusaid dahje sosiála deaivvadanbáikkiid doaimmaha dábálaččat báikkálaččat eaiggáduvvon fitnodat. Sámediggi čujuha dasa ahte dan fitnodaga doaibma sáhttá leat mearrideaddji dehálaš báikkálaš servodaga bures doaibmamii. Ovddidanveahki addin dakkár fitnodagaide ii leat dan láhkai dehálaš dušše fitnodatovddideapmái ja barggolašvuhtii, muhto dat sáhttá maid leat dehálaš ássanmiela perspektiivvas ge.

Vaikke vel buot fitnodagat mat leat SED-guovllus adnojuvvojit ovttadássásažžan ortnegis, de leat stuorra geográfalaš erohusat das man árjjalaččat báikkálaš ealáhuseallin geavaha ortnega. Áigodagas 2015–2019 juolluduvvui eambbo go 33 milj. ruvnnu ortnega bokte. Ivgu ealáhuseallin oaččui buohkanassii 6,2 milj. ruvnnu doarjjan ovddidanprošeavttaide, ja ii oktage Báhcavuonas dahje Fálesnuoris ožžon ruđaid ortnegis. Dán molsašupmái lea Sámedikkis dat čilgehus ahte dehálaččat leat báikkálaš oktavuođaid ordnejeaddjit, ovdamearkka dihtii ealáhuskantuvrrat dahje ealáhusgárddit, main lea máhttu ja vásáhus Sámedikki ortnegiid hárrái, ja vel dasto dat oppalaš dilli ahte lea das stuorra erohus man bures iešguđet báikkálaš birrasat dihtet dahje dovdet Sámedikki ortnegiid. Dat dagaha ahte doppe leat geavatkeahtes vejolašvuođat oahpásmahttimis ortnegiid vel eambbo daidda ealáhusbirrasiidda mat uhccán ohcet doarjagiid Sámedikki ortnegiin.

Sámedikki eará ge doarjjaortnegiid hárrái lea stuorra geográfalaš molsašupmi, muhto dás lea eanet logihkalaš oktiivástádus gaskal doarjjaortnegiid fidnosuorggálaš vuoruhemiid ja báikkálaš ealáhusstruktuvrraid.

Nannet áŋgiruššama fitnodatfierpmádaga ovddidemiin

Sámediggi oaidná stuorát ja buoret fágafierpmádagaid ovddideami dehálaš vuohkin nuppástuhttit ealáhuseallima sámi guovlluin, geahča Sámedikki ealáhusdieđáhusain Šattolaš Sápmi – Guoddevaš ealáhusovddideapmi – Sámediggedieđáhus ealáhusovddideami birra. Sámediggi oaivvilda earret eará ahte vásáhusat dálá klyngeprográmmain čájehit ahte fitnodagat mat barget ealáhusklyngein, barget eambbo rastásaččat, dain lea alit barggolašvuohta, eambbo boađut vuovdimis ja stuorát árvoháhkan go fitnodagain mat eai leat mielde klynges. Nu lea erenoamážit vuosttamus jagiid.

Sámediggi áigu čavget áŋgiruššama ealáhusdiđolaš bargguin fierpmádagas gaskal fitnodagaid ja eará resursabirrasiid. Lassi fierpmádatčalmmusteapmi adnojuvvo mearrideaddjin go áigumuš lea váikkuhit eambbo árjjalaš innovašuvdnabirrasii mas sámi guovlluid viidásat joavkkut leat mielde. Sámediggi bargá maid árjjalaččat luvven dihtii fierpmádatálgagiid váikkuhettiinis árra muttus go doaimmaheddjiin lea dárbu čohkket návccaid oktasaš mihttui. Dasa lassin lea Sámediggi álggahan máŋga gealboprográmma maid ulbmil lea nannet ealáhusaid.

5.2.2 Innovašuvdna Norgga juolludeamit

Innovašuvdna Norgga juolludan buohkanas loanat, doarjagat ja dáhkádusat doaimmaheddjiide sámi gielddain lei 243 milj. ruvnnu jahkát áigodagas jagi 2013 rájes jagi 2019 rádjai. Vuolimus jagi 2013 (183 milj. ruvnnu) ja alimus jagi 2014 (298 milj. ruvnnu), muhto oalle stáđis eará jagiid. Áigodagas lea oktiibuot juolluduvvon 1,7 miljárdda ruvnnu.

Govus 5.2 Innovašuvdna Norgga juolludusat áigodagas 2013–2019 sámi gielddaide

Iskkaduvvon gielddain juolludii Innovašuvdna Norga áigodagas 2013–2019 oktiibuot 398 milj. ru. doarjjan. Doarjjaruđat manne eanadollui/vuovdedollui, industriijii, guolástussii/guollebiebmamii, gávppálaš bálvalusfálaldagaide ja fágalaččat dieđalaš ja teknihkalaš bálvalusaide.

Doarjagiid juohkáseapmi industriijalaš/almmolaš dutkamii ja ovddidanšiehtadusaide áigodagas 2013–2019 lea golbma proseantta sámi gielddaide. Oktiibuot juolluduvvui 508 milj. ruvnnu dakkár prošeavttaide buot fylkkaide main leat STN-gielddat, muhto dušše 15 milj. ruvnnu dain juolludusain addojuvvojedje prošeavttaide iskojuvvon gielddain. Stuorámus oassi doarjagiin DjO-prošeavttaide gávdnat mii Finnmárkkus gos 39 proseantta juolluduvvon supmiin lea juolluduvvon fitnodagaide mat leat iskojuvvon gielddain. Vástideaddji oassi lea ovcci proseantta Romssas ja guokte proseantta Trøndelágas. Nordlánddas ja Hedmárkkus eai leat registrerejuvvon DjO-juolludusat iskojuvvon suohkaniin.

Ovddidanprográmma Landbruks- og reindriftsbasert vekst og verdiskaping galgá váikkuhit dasa ahte árvoháhkan lassána báikkálašbiepmus, mátkeealáhusain, boazodoalus ja eará eanadoallovuđot ealáhusain. Innovašuvdna Norga hálddaša prográmma ja fállá dárkilit heivehuvvon váikkuhangaskaomiid málbma- ja minerálaroggama, ahtanuššandoarjaga, gealboovddideami ja beagginhuksema várás.

5.2.3 SkatteFUNN-ortnega geavaheapmi

SkatteFUNN geavaheapmi sámi gielddain lea leamaš uhcci áigodagas 2013–2019. Buohkanassii leat registrerejuvvon gaskal guhtta ja 28 dohkkehuvvon ohcama juohke jagi. Lunddolaš lea vuordit mearkkašahtti molsašuddama ohcamiid logu dáfus juohke gielddas, ja máŋga gieldda eai leat oppa registreren ge dohkkehuvvon SkatteFUNN-prošeavttaid maŋimus guđa jagi áiggi. Go buohtastahttá SkatteFUNN riikkalaš geavaheami, de lea iskojuvvon gielddain sullii 1,4 SkatteFUNN-prošeavtta juohke 1000 bargi ektui. Nationála dásis lea dat árvu sullii 2,5. Sámi gielddaid ohcamiid dohkkehanproseanta lea sullii seamma go dahje unnán vuolit go rikka gaskamearri. Dutkanráđđi bargá systemáhtalaččat vai SkatteFUNN ortnet galgá eanebut geavahuvvot.

Boksa 5.7 SkatteFUNN

SkatteFUNN lea vearrogeasusortnet dutkan- ja ovddidanáŋgiruššama várás (DjO) ealáhuseallimis. Mihttu lea movttiidahttit daid fitnodagaid mat háhket ođđa máhtu, dieđuid dahje vásáhusa mii fas sáhttá váikkuhit ođđa dahje buoret buktagiidda, bálvalusaide dahje buvttadanvugiide.

Mariidna/mearraborramuš-suorgi geavaha eanemusat SkatteFUNN sámi gielddain, gč. govvosa 1. Oktiibuot čađahuvvojit 45 proseantta prošeavttain ovttasbargguin DjO-ásahusain. Erenoamážit mearradoallosuorgi láve bargat ovttas DjO-birrasiiguin.

Govus 5.3 Dohkkehuvvon SkatteFUNN-prošeavttaid juohkáseapmi (fidnosuorgi/fylka) iskojuvvon gielddain áigodagas 2013–2019.

Gáldu: Gáldu: Dutkanráđđi

Dokumeanttaid geahčadeapmi čájeha ahte leat golbma skatteFUNN-prošeavtta main lea fáttát mat čatnasit duodjái (sámi árbevirolaš dáiddaduodjái ja duodjái). Jagi 2013 rájes leat registrerejuvvon gávcci prošeavtta maid fáttát gusket boazodollui, dat main dáin prošeavttain leat leamaš beroštupmi lea ovddidit kvalitehtavuogádagaid, gálvojohtovuogádaga, vuohttánvuogádaga čorragiid/ealuid ja bođu bohccuid vuohttáma várás.

5.2.4 Regionála dutkanfoanddat

Áigodagas 2010–2019 lei foandaregiovnna Davvi-Norgii, foandaregiovnna Gaska-Norgii ja foandaregiovnna Innlandet:i gulli foandastivrrain ovddasvástádus fuolahit maiddái sámi dutkanberoštusaid ja -dárbbuid. Jagi 2020 rájes lea dat ovddasvástádus iešguđet fylkkagielddain/fylkkasuohkaniin, ja Romssa ja Finnmárkku fylkkagielda ja Nordlándda, Trøndelága ja Innlandet fylkkasuohkanat galget konsultašuvnnaid bokte Sámedikkiin maiddái fuolahit sámi dutkanberoštusaid j -dárbbuid.[72]

Boksa 5.8 Regionála dutkanfoanddat

Regionála dutkanfoanddaid hálddašit fylkkagielddat ja daid mihttu lea nannet regiovnnaid dutkannávccaid doarjagiiguin dutkamii ja innovašuvdnii ja mobilitehta bokte lasihit DjO-áŋgiruššama. Dasto galget dutkanfoanddat ruhtadit alladássásaš dutkanprošeavttaid ja veahkkin váikkuhit ahte fitnodagat ja almmolaš doaimmahagat buoridit/lasihit iežaset gelbbolašvuođa, innovašuvdnanávcca, árvoháhkama ja gilvalannávcca álggahettiin dutkama ja válddidettiin atnui DjO bohtosiid. DjO-prošeavttaid sáhttet ealáhusat, eaktodáhtolaš suorgi almmolaš doaimmahat, ja maiddái universitehtat, allaskuvllat ja eará dutkanbirrasat leat álggahan.

Diehtovuođus maid Dutkanráđđi, Sámediggi ja Innovašuvdna Arktis leat ráhkadan, boahtá ovdan ahte Regionála dutkanfoanda Davvi-Norga juolludii oktiibuot 13,2 milj. ruvnnu 17 prošektii sámi fáttáid ja birrasiid várás. Ovtta prošeavtta eaiggát gullá ealáhuseallimii, instituhttasuorgái gullet gávcci prošeavtta, UH-suorgái golbma prošeavtta ja almmolaš suorgái fas vihtta prošeavtta. Dan 17 prošeavttas leat 14 gealbudandoarjjaprošeavttat (ovdaprošeavttat).

Dain prošeavttain mat ožžo doarjjaruđaid, leat viiddis fáttát. Dat leat leamas boazodoallu prošeavttain biergokvalitehta birra, dálkkádatnuppástusaid váikkuhusaid birra ja diehtovuođu ovddideami birra beaktilis hálddašeami várás. Sámi searvevuohta ja innovašuvdna leat leamaš vuolggasadji máŋgga prošeavttas sámi mátkeealáhusaid ja hutkás ealáhusaid birra, ja gielddaid diliid láhčima birra, sámi kultuvra ja luondu leat leamaš vuolggasadji vásáhusbuvttadeamis.

Regionála dutkanfoanda Gaska-Norga lea addán doarjaga prošeavttaide main leat sámi fáttát áigodagas 2015–2019. Čieža prošektii juolluduvvui buohkanassii 8,4 milj. ruvnnu. Instituhttasuorggis ledje golbma prošeavtta, Universitehta- ja allaskuvlasuorggis golbma prošeavtta ja almmolaš suorggis fas lei okta prošeakta. Dás ge ledje eanaš ovdaprošeavttat, namalassii vihtta gealbudandoarjjaprošeavtta. Hálddašeapmi ja lullisámi árbedieđuid ja -máhtuid gaskkusteapmi, identitehta ja kultuvra, árbemáhtut boazodoalus, lullisámegiella ja nuorra sámiid identitehta leat leamaš dehálaš fáttát dáin prošeavttain. Dasa lassin lea čađahuvvon prošeakta daid sámi divššohassihkkarvuođa birra geat geavahit dearvvasvuođa- ja fuollabálvalusaid.

Regionála dutkanfoanda Innlandet lea juolludan ruđaid jagi 2010 ovtta ovdaprošektii mas lei sámi fáddá, ja dat lei lullisámi kulturhistorjjá ja kulturmuitohálddašeami birra.

5.3 Ráđđehusa vearropolitihkka dagaha báikkálaš oalgeváikkuhusaid

Ráđđehus doaimmaha ealáhusovddideaddji vearropolitihka mii ovddida investeremiid Norgga bargosajiide, sihke riikkalaččat ja báikkálaččat ja doarju báikkálaš eaiggátvuođa. Govda vearrovuođus, vuollegis vearromearit ja ealáhusaid gieđahallan ovtta láhkai vearu dáfus váikkuhit dasa ahte resurssat geavahuvvojit buoremus lági mielde. Geahpeduvvon fitnodatvearuheapmi dahká fitnodagaide eambbo gánnáhahttin čađahit investeremiid go bargosajiid álggahit ja rustet boahtteáigái. Ráđđehus lea maid vuoruhan geahpedusaid opmodatvearus nannen dihtii priváhta, norgalaš eaiggátvuođa ja ja smávvafitnodagaid mat sorjájit báikkálaš investerejeddjiin. Ráđđehusa geahpedusat vearuheamis leat erenoamáš dehálaččat go lea sáhka láhčimis árvoháhkamii, nuppástuhttimii ja bargosajiid álggaheapmái boaittobeliid ealáhusas.

Ráđđehus oaivvilda ahte luondduresurssaid berrešii vearuhit vai badjebáza boađášii searvevuhtii ávkin, seammás go fitnodagat beasašedje ávkkástallat gánnáhahtti resurssaiguin. Norggas leat ollu luodduriggodagat mat beaktilis muddemiin ja ávkkástallamiin sáhttet addit stuorát boađuid go daid maid livččii oažžut eará ealáhusdoaimmas, dat mearkkaša vuođđoreanttu dahje buhtes dietnasa. Vuođđoreanttu vearuheapmi petroleadoaimmas ja čáhcefámus lea addán mearkkašahtti veahki ruhtadit čálggu/buorredilálašvuođa. Riekta hábmejuvvon vuođđoreantovearut dihto báikkiid gálduin eai hehtte investeremiid ja váikkuhit seammás geahpedit molsašuddi vearuid dárbbus. Oktii buot sáhttet váikkuhit buoret resursageavaheapmái.

Mearradoallosuorggis máksá ealáhus buot kapasitehtaviiddidemiid ovddas ja máksá dasa lassin vel buvttadandivada jagi 2021 rájes. daid boađuid oasit biddjojuvvojit Mearradoallofondii mat dasto juhket boađuid viidáseappot gielddaide mat láhčet diliid ealáhusdoibmii

5.4 Nuppástuhttin ja ahtanuššan gáibida kapitála fidnema

Máŋgga čielggadusa earret eará Vearrolávdegotti (NOU 2014: 13), Buvttalašvuođakommišuvnna (NOU 2016: 3) ja Kapitálafidnenlávdegotti (NOU 2018: 5) orrot čájeheamen ahte kapitálamárkanat Norggas doibmet bures dábálaš diliid áigge. Ráđđehus lea gieskat máinnašan kapitálafidnema Finnmárkodieđáhusas 2021. Das boahtá ovdan ahte gánnáhahtti prošeavttat Norggas eanaš bures fidnejit ruhtadeami. Vaikke vel kapitálamárkan makroperspektiivvas orru bures doaibmamin, de soaitet gal gánnáhahttiprošeavttat mat eai gávnna ruhtadeami rivttes haddái.

Ráđđehus áigu ásahit ođđa investerenfoandda stáhtalaš ja priváhta kapitálain mii hálddašuvvo Davvi-Norggas, gč. Meld. St. 9 (2020–2021) Mennesker, muligheter og norske interesser i nord. Ulbmil lea buoridit kapitálafidnema ja buriid hálddašeaddjibirrasiid šattu davvin ja dat galget leat jurddašuvvon daid márkanosiide osiide main ohcaluvvo eanet kapitála go dat maid kapitálamárkan jo fállá. Ásaheami vuođđun leat vásáhusat siepmanfoanddain ja geahččat mat kapitálafidnenlávdegotti rávvagat leat dakkár foanddaid hárrái, gč. NOU 2018: 5. Jagi 2021 reviderejuvvon nationálabušeahtas evttoha ráđđehus ahte ođđa foanddas galgá leat unnimusat 400 milj. ruvnnu, ja ahte stáhta juolluda 50 proseantta rádjai dan supmis. Stáhta áigu bidjat kapitála fondii seammás go ja seamma eavttuiguin go priváhta mielinvesterejeaddjit ge. Evttohuvvo ahte Investinor oažžu bargamuššan almmuhit foandda hálddašeami ja dat galgá hálddašit eaiggátvuođa stáhta oasi. hálddašeaddji galgá ieš válljet mii galgá leat foandda báikin Davvi-Norggas.Go stáhta ruđat leat luvven seamma ollu priváhta kapitála, de áigu ráđđehus árvvoštallat lasihit stáhta oasi vel 200 milj. ruvnnuin.

Interreg Nord nammasaš EU-prográmma rámma siskkabealde čielggadit regiovnnat Davvi-Suomas, Davvi-Ruoŧas ja Davvi-Norggas oktasaš Arctic Investment Platform ásaheami. Eurohpálaš investerenbáŋku (EIB) lea okta ovttasbargoguimmiin dán prošeavttas. Ulbmil lea lasihit investerenkapitála vejolaš fidnema unna ja gaskageardán fitnodagaid várás regiovnnas, ja dasa maid gullá foandda-foanda-reaidun investerema várás regiovnnas. EIB eaktu buktit kapitála lea ahte davimus fylkkat ja leanat ásahit heivvolaš ovttasbargostruktuvrra. Nordlándda fylkkasuohkan ja Romssa ja Finnmárkku fylkkagielda leat mearridan searvat. Dat vuođđu sáhttá váikkuhit lasi kapitálafidnemii ovddidan dihtii ahtanuššanfitnodagaid, ja vel ovddidan dihtii hálddašanbirrasiid riikaoasis. Doaibmabidju ollista oamastan davvinorgalaš foandda buorre vuogi mielde. Davviguovlodieđáhusas lea ráđđehus addán čielga signála EIB:i, EU:i ja davviriikkalaš ránnjáriikkaide ahte Norga doarju fylkkagielddaid mearrádusaid ahte sii háliidit searvat árjjalaččat Arctic Investment Platform ásaheapmái.[73]

5.4.1 Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi čujuha dasa ahte leat sierranas investerenfoandda ja siepmanfoandda, muhti ii ovttage fondii mii lea erenoamážit guoddevaš ealáhusovddideami várás álgoálbmotguovlluin. Danne oaivvilda Sámediggi ahte lea dárbu ásahit ođđa investerenfoandda mii fuolaha dan beroštumi.

Sámi servodagain lea dábálaččat hui uhccán kapitála, mii dagaha sámi ealáhusaide váddáseabbon fidnet investerejeddjiid ja kapitála investeremiidda. Sámediggi oaivvilda danin ahte foandda dárbu álgoálbmogiid várás lea erenoamáš stuoris. Foandda lea vejolaš ásahit máŋgga málle mielde, muhto Sámediggi deattuha ahte foanddain mihttu lea ovddidit ođasmuvvi ja guoddevaš ealáhusdoaimma ja innovašuvnnaid mat leat čadnon álgoálbmogiidda. Presiepman- ja siepmanfoanda sáhttá váldit stuorát riskkaid go earálágan ruhtadeapmi, ja sáhttá investeret árat muttuin dahje ovdalgo fitnodagas lea gálvojohtu, jus dihto eavttut leat. Sámediggi čujuha dasa ahte leat ásahuvvon ollu siepmanfoanddat main ulbmil lea veahkkin luvvehit eambbo guhkesáigásaš ja doarvái kapitála fitnodagaide mat devdet eavttuid mat leat foandda investerenmihtuin. Sámedikki oaidnu lea danne ahte lea dárbu ovddidit dakkár ealáhusfoandda mii heive sámi fitnodagaide. Sámedikki vásáhus lea ahte sámi fitnodagat gártet daid foanddaid ulbmiljoavkku olggobeallái. sámedikki mielas lea danne dárbu ovddidit ealáhusfoandda mii erenoamážit lea heivehuvvon sámi fitnodagaide.

Dakkár foanda, sámedikki árvvoštallama mielde, sáhtášii ruhtadit ja investeret fitnodagaide ja ealáhusdoaimmaide main leat vejolašvuođat. Sámediggái lea dehálaš ahte dakkár foandda ásaheamis lea álgoálbmotdimenšuvdna vuođus, ja vuođđonjuolggadusat, njuolggadusat ja ulbmiljoavku foandda várás lea dakkár vuolggasadji.

Sámediggi doarju ráđđehusa álgagadahkan ásahit ođđa investerenfoandda ja árjjalaččat searvat guktui foanddaid ásahanproseassaide, mii eahpitkeahttá sáhtášii buoridit Sámi ealáhusaid kapitálafidnema.

5.5 Heivehuvvon bargodivat addá ovdduid ealáhusaide

Heivehuvvon bargoaddidivat mearkkaša ahte máksomearit molsašuddet dan báikki ektui gos fitnodat lea. Máksomearit leat unnibut doaresbeliin go guovddáš guovlluin. Riika lea juhkkojuvvon čieža iešguđet bargoaddidivada avádahkan. Doaibmabidjoavádagas Davvi-Norggas lea bargoaddidivat 0 proseanta, 14,1 proseantta ektui mii lea olles máksomearri guovddáš guovlluin. Davvi-Norggas muđui lea 5,1 proseantta, earret Romssa gávpogis ja Bådådjos, gos lea 7,9 proseantta. 14 sámi gieldda leat doaibmabidjoavádagas, ja guđa sámi gielddas fas lea 5,1 proseanta, ja Snoases lea 6,4 proseantta.

Heivehuvvon bargoaddidivat lea nannoseamos guovlopolitihkalaš váikkuhangaskaoapmi Norggas. Heivehuvvon bargoaddidivat doaibmá dan láhkai ahte dat njuolgga geahpeda golu váldit olbmuid bargui doaresbeliin. Ortnet lea vuorddehahtti dannego dat lea automáhtalaččat geavahahtti buot fitnodagaide boaittobeale guovlluin, earret spiehkastagaid muhtun surggiin. Heivehuvvon bargoaddidivat doaibmá go dat oidá bargofámu geavaheami ovdal eará nákcafáktoriid geavaheami ovdamearkka dihtii mašiinnaid ja fievrridanbálvalusaid geavaheami, ja go oidá bargofámu geavaheami boaittobeliin ii ge guovddáš guovlluin. Divatgeahpedemiin lea maid vejolaš máksit buoret bálkká, ja dan láhkai sáhttá ruhtaveahkki doaibmat njulgestaga ásaidahttindoarjjan go olmmoš bargá ja ássá boaittobeliin.

6 Buorre lea eallit sámi guovlluin

6.1 Heivvolaš ássanviesuid fidnenvejolašvuohta

Álbmotovdáneapmi, geasuheaddji ássanbáikkit, viessohuksen ja viessohattit doibmet gittalagaid. Heivvolaš ássanviesuid fidnen lea dehálaš juohkehačča eallinkvalitehtii, ealáhuseallima ovdáneapmái ja vejolašvuhtii fállat buriid čálgobálvalusaid. Sámi guovllu regionála guorahallamis geassá Telemarksforsking ovdan viessohuksema ássanbáikki geasuheami oktan deháleamos fáktorin.[74]

Muhtun gielddain leat unna, eahpesihkkaris ja bisáneaddji ássanviessomárkanat. Uhccán ássanviesuid huksen dagaha ahte viesut eai ođasmahttojuvvo. Sámi guovlluin lea leamaš heajut viessohuksenleaktu go oppa riikkas muđui buot jagiid maŋŋá 2000. Sámi guovllus lea viessohuksenleaktu áigodagas 2010 –2019 leamaš gaskamearálaččat 2,5 viesu juohke 1000 ássi nammii.[75] Dat lea mearkkašahtti unnit go riikkas muđui ja heajut go sulastahtti guovlluin. Jagi 2020 huksejuvvojedje 2,7 ođđa viesu juohke 1000 ássi nammii, ja vástideaddji lohku oppa riikkas lei 5,5. Deatnu lea áidna sámi gielddain mas viessohuksen lea leamaš stuorát go riikka gaskamearri maŋimus logi jagi. Gáŋgaviikkas ii huksejuvvon oktage viessu jagi 2009 ja jagi 2018 gaskkas, vaikke vel gielddas lea lassánan ássiid lohku.[76]

Go unnán ássanviesut leat de dat sáhttá mearridit ásaiduvvet go olbmot dakkár báikái dahje háliidit go ássit guhkit ássat báikkis. Heivvolaš ássanviesuid váilun lea okta máŋgga sivas dasa ahte rekrutteret olbmuid doaresbeale báikkiin. Deháleamos sivva heivvolaš ássanviesuid fidnet lea ahte viesut leat hárve vuovdimassii ja láigoheapmái regiovnnas, seammás go báikkálaš ássanviesut leat nu hálbbit ahte ii gánnát hukset ođđa viesuid.[77]

Viessobáŋkkus leat váikkuhangaskaoamit mat dorjot viessohuksema doaresbeliin ja sámi guovlluin. Viessobáŋkku lonenortnegiin okta mihttu lea doarjut viessohuksema doaresbeliin. Viessobáŋku sáhttá geahpedit lonendási gáibádusaid guovlluin god priváhta báŋkkut uhccán ruhtadit ođđa viesuid huksema. Álggahanloana dáfus lea vejolaš spiehkastit njuolggadusaid gáibádusain jus viessodilli hehtte vejolašvuođaid bisuhit bargodili dahje hehtte báikkálaš ealáhuseallima ovddideami. Viessobáŋkkus leat maid váikkuhangaskaoamit sihkkarastin dihtii heivvolaš ássanviesuid boarásmuvvi ássiide. Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta lea gohččon Viessobáŋkku fuolahit dan oahpásmahttit buorebut ahte guovlopolitihkalaš vuhtiiváldimiid geavaheapmi galgá doaibmat loanaid addimis, ja nannet dieđuid mo ortnet galgá doaibmat.

Dahkan dihtii sámi gielddaid eambbo geasuheaddjin, sáhttá leat dárbu háhkat lasi ássanviesuid ja eambbo máŋggalágan viesuid. Viessobáŋkku váikkuhangaskaoamit geavahuvvojit buoremusat ávkin go gielddain lea árjjalaš viessopolitihkka. Gielddain lea plánema bokte guovddáš rolla láhčit dilálašvuođaid dasa ahte lea vejolaš háhkat geasuheaddji ássanviesuid ja daid fidnen láhkai buot iežaset ássiide. Eambbo geasuheaddji báikkálaš servodagat loktejit viesuid árvvu ja nu dat soaittášii váikkuhit investerenmillii. Dasa gáibiduvvo ollislaš bargu, mas viessomárkana iešguđet osiid oktavuođa lea dárbu geahčadit. Dehálaš lea báikeovddideami čatnat oktii boarrásiid fuolahusa ja bargofámuid háhkama plánaide. Ovdamearkka dihtii leat boaittobeale gielddain oalle uhccán vuoras olbmot geat iežaset dáhtus fárrejit álkit fidnehahtti vissui ja dakkár vissui mii lea buorebut heivehuvvon vuorasvuhtii. Viesuid huksen vuoras olbmuide sáhttá lasihit viessofálaldaga eará ássiidjoavkkuide, ja lagas ovttasbargu gaskal ealáhuseallimiin ja huksejeddjiid sáhttá gávdnat buriid čovdosiid ja hutkat geasuheaddji ássanviessočohkiid.

Sámedikki mielas lea ássanvistečovdosat uhccán heivehuvvon dálkkádahkii ja temperatuvrraide davvin, ja vel vuordámušaide ahte dávjji deaividit roassodálkkit. Sámediggi oaivvilda ahte ássanviessopolitihkka ferte heivet daid ealáhusaide mat leat dábálaččat sámi guovlluin. Dasa lassin lea dehálaš ahte buolvvat ja bearrašat besset ássat lahkalagaid. Maiddái movttiidahttinortnegat nannen dihtii vejolašvuođa investeret almmolaš viesuide, nu go skuvllaide, mánáidgárddiide ja boarrásiidásahusaide, lea Sámedikki oainnu mielde dehálaččat servodatovdáneapmái sámi guovlluin.

Sámediggi čujuha dasa ahte guovlodemografiijalávdegoddi raporttastis NOU 2020: 15 Det handler om Norge lea čujuhan bures doaibmi viessomárkaniid dárbui boaittobeliin, gos viessohattit leat vuollegaččat ja viessohattit uhccán gorgŋot. Sámediggi doarju lávdegotti evttohusa viiddidit Viessobáŋkku ovddasvástádusa váikkuhit dasa ahte erohus gaskal huksengoluid ja márkanhatti/viessoárvvu ii šatta menddo stuoris. Jus nuorra viessohuksejeaddjit dahje -oastit sáhttet luohttit dasa ahte viessohuksen doaresbeliin ii mearkkaš ruđaid massima, de jáhkká Sámediggi ahte sisafárrejeddjiid lohku sáhttá lassánit ja dalle šattašii maiddái ásaiduvvan eambbo geasuheaddjin sámi guovlluin.

Sámediggi lea máŋgii čujuhan man mávssolaččat árjjalaš ássanviessopolitihkka ja heivehuvvon viessoruhtadanortnet leat. Sámediggi válddii ášši ovdan earret eará ráđđehusa barggu oktavuođas dieđáhusain Meld. St. 9 (2020–2021).

6.2 Kultur- ja astoáigefálaldagat

Govda ja máŋggabealat kulturfálaldat váikkuha báikkiid geasuheami lassáneapmái, ja dat lea dehálaš fáktor mii dagaha ahte searvevuođa dovddu, identitehta ja eallinkvalitehta vásáhus nanosmahttojuvvojit. Kultur- ja luondduvásáhusat leat mielde mearrideamen ássanbáikki válljema. Dasa lassin váikkuhit kultuvra ja hutkás ealáhusat sámi guovlluin árvoháhkamii ja dasto investeremiidda ja bargosajiide.

Sámediggi juolluda njuolla doarjagiid sullii 75 giellaguovddážii, kulturásahussii (museaide, teáhteriidda, festiválaide, filbmainstituhttii, girjelágádusaide jna.), ealáhusorganisašuvnnaide ja -ásahusaide mat leat 26 sajis/báikkis riikka miehtá. Buot dát ásahusat ja organisašuvnnat váikkuhit dasa ahte sámi dáidda, kultuvra, giella ja ealáhuseallin leat báikkálaččat ja leat dehálaččat loaktimii ja ássanmillii sámi guovllus. Giellaguovddážat váikkuhit dasa ahte olbmot besset oahpahallat sámegiela ja geavahit giela. Museaid váikkuhus muitala báikkálaš servodaga birra huksejit identitehta ja searvevuođadovddu. Teáhterat váikkuhit ovddidit giela, muitalandáidaga ja addet buriid kulturvásáhusaid. Festiválain gaskkustuvvo sámi juoigan ja musihkka ja doppe sáhttet olbmot deaivvadit ja hervvoštallat buriid birrasiin. Duodjeinstituhtta ja duodjeorganisašuvnnat veahkehit olbmuid oahppat duddjot ja goarrut alcceseaset gávtti. Buot dát ovdamearkkat ja vel eanet váikkuhit positiivvalaččat dasa ahte sámi báikegottit geasuhit, dat addet bargosajiid ja dat váikkuhit ealáhusaide sakka buriid oalgeváikkuhusaiguin. Vejolašvuohta ii leat eisege doarvái geavahuvvon go olmmoš jurddaša maid giella-, kultur- ja ealáhusásahusat/-organisašuvnnat livčče sáhttán váikkuhit bargosajiid lassáneapmái, ain eanet doaimmaide ja oalgeváikkuhusaide, ain eambbo sámiid loaktimii ja nanosmahttojuvvon identitehta- ja iešdovdui.

Sámi kultureallin lea searvválaš ja váikkuha riikaoasi riikkaidgaskasaš oainnusmahttimii ja profileremii. Davvi-Norgga kultursuorgi nanne riikkaidgaskasaš ovttasbarggu ja hukse buriid ja rabas álbmogiid gaskasaš oktavuođaid Árktisis. Kultuvrralaš deaivvadanbáikkit ja neahttaarenat álgoálbmogiid várás leat guovdilat dán barggus. Álgoálbmotfestivála Riddu Riđđu, Guovdageainnu beassášmárkanat, Riikkaidgaskasaš Sámi Filbmainstituhtta (ISFI), ja Arctic International Film Fund, Davvi-Norgga riemut, Kulturfestivála Barents Spektakel Girkonjárggas, Sámi našunálateáhter Beaivváš ja Davvi-Norgga dáiddamusea leat ovdamearkkat ođđahutkás váikkuheddjiid riikkaidgaskasaš kulturovttasbargui, mas sámi kultuvra bures čalmmustahttojuvvo.

Ráđđehus háliida láhčit dilálašvuođaid dasa ahte kultuvra álggahuvvo ja buvttaduvvo, sihke astoáiggástalli dásis nuoraid ja vuoras olbmuid gaskkas ja alla riikkaidgaskasaš dásis fitnolaš ásahusain. Dat sáhttet leat juohkelágan kulturdovddahemiid gaskkusteapmi, unna festiválažiid ja lávddážiid rájes unnit báikegottiin gitta stuorát arenaide nu go museaide ja kulturviesuide gávpogiin ja regiovdnaguovssážiin. Ovdamearkan sáhttá leat Riddu Riđđu-festivála Olmmáivákkis mii lea Gáivuonas Romssas, mii lea ovdánan šaddat ođđa álgoálbmotjienaid kulturarenan. Festivála čohkke jahkásaččat ollu oasseváldiid geat besset vásihit sihke sámi ja riikkaidgaskasaš álgoálbmotkultuvrra. Riddu Riđđu-festivála hukse daid báikkálaš nuoraid gelbbolašvuođa geat leat mielde plánemin ja čađaheamen festivála, ja dat addá oalgeváikkuhusaid ealáhusdoibmii ja váikkuha álgoálbmogiid jienaid nannemii. Oktiibuot váikkuha festivála oainnusmahttit Olmmáivákki ja Gáivuona geasuheaddji báikin.

Rádjaregiovnnaid gaskasaš kulturovttasbargu

Sámi álbmot lea njealji sierranas riikkas, ja danne lea rádjarasttideaddji ovttasbargu erenoamáš dehálaš. Sámi giella, kultuvra ja eallinvuohki eai dovdda riikarájáid. Danne lea sámi, rádjaregionála searvevuohta dehálaš sámi servodaga ovdáneapmái. Árbevirolaš sámi ealáhusain nu go duojis ja boazodoalus leat dál lagas oktavuođat ja ovttasbargu riikarájáid rastá. Dain guovlluin lea oktasaš máhttovuođđu ja árbevierut mat muhtumassii čuvvot giellaguovlluid. Sámiid historjjás álgoálbmogin leat ollu oktasaš sárgosat álgoálbmogiid historjjáin miehtá máilmmi. Álgoálbmogiid gaskasaš riikkaidgaskasaš ovttasbarggus lea vejolaš vásihit máilmmiviidosaš oktasaš hástalusaid. Ovttasbarggus čilget dat vejolašvuođat, hástalusat ja vásáhusaid mat iešguđet álgoálbmogiin leat.

Davvi fylkkagielddain lea guhkes áiggi vásáhusat bargat ovttas riikarájáid rastá. Riikkaidgaskasaš perspektiiva lea bures cieggan fylkkagielddaid servodatovddideaddji rolla doaimmaheapmái Riikkaidgaskasaš ovttasbargu, earret eará Interreg-prográmmaid bokte, váikkuha oktavuođaid ja luohttámuša huksemii riikarájáid rastá, gelbbolašvuođa fidnemii, gávppi ja bálvalusaid buoret fidnemii ja stuorát márkaniidda báikkálaš fitnodagaid várás.

Álgoálbmotovttasbargu riikarájáid rastá Árktisis lea dehálaš dáidaga ja kultuvrra, giela, ealáhusaid ja servodateallima viidásat ovddideapmái. Vásáhusaid lonohallan árbemáhtuid birra, dálkkádatrievdamiid birra ja luonddu ja birrasa gáhttema birra leat dan ovttasbarggu oasit. Dasa gullá maid gulahallan EU:in álgoálbmotáššiid birra.

6.3 Smávvagávpogat ja čoahkkebáikkit fállet bálvalusaid

Ráđđehusa áigumuš lea bisuhit Norgga ássanminstara váldosárgosiid. Lávdaduvvon ássan lea hui mávssolaš Norgii. Dat addá lagasvuođa ja vejolašvuođa geavahit mávssolaš luondduresurssaid, ja seailluha kultureanadaga miehtá riikka. Ii ba unnimusat ge lea viiddis ja vuorjjes ássan dehálaš čuoččuhan dihti Norgga sorjjasmeahttunvuođa ja beroštumiid, erenoamážit davvin.

Nana gávpogaččat ja čoahkkebáikkit leat dehálaš eaktun dasa ahte lea geasuheaddji ássat, eallit ja bargat miehtá riikka. Ráđđehus áigu bidjat ovdan strategiija gávpogaččaid ja regionála fápmoguovddážiid várás geassemánus 2021. Ulbmil strategiijain lea nannet Norgga gávpogaččaid ja stuorát čoahkkebáikkiid iežaset regiovnnaid fápmoguovddážin. Ráđđehus oaivvilda ahte geasuheaddji ja ovdánannávccalaš gávpogaččat mat ovttas barget iežaset birasguovlluiguin, leat guovlopolitihkalaš gievravuohta. Ráđđehus háliida dainna strategiijain vuosttildit ja dássidit guovddušteami.

Ráđđehus oaivvilda ahte smávvagávpogat ja čoahkkebáikkit váikkuhit buriid ássanbirrasiidda ja bures doaibmi almmolaš ja priváhta bálvalusaide maiddái sámi báikkálaš servodagain. Vuollegis áššehas-/geavaheaddjivuođđu ollu boaittobeale guovlluin dahká divrrasin doalahit muhtun almmolaš ja priváhta bálvalusain guovlluin. Nu šaddet smávvagávpogat ja čoahkkebáikkit dehálaš arenan ovdamearkka dihtii muosáhusaid ja fuolahusfálaldagaid várás.

Boksa 6.1 Deanušaldi – ovtta viesus gávpeguovddážii

Deanušaldi lea hálddahusguovddáš Deanu gielddas Finnmárkkus. Báiki lea Deanu oarjjabealde dan šaldi buohta mas lea seamma namma. Deanušaldi jagi 1964 rájes šaddan dadjat jo ii mastige dálá čoahkkebáikin mas leat eanet go 700 ássi, ja dál dat lea nana čoahkkebáiki mas lea govda bálvalusfálaldat. Čoahkkebáiki mii oktii lei dalá Deanu ja Buolbmága gielddaid gaskasaš kompromissa, lea dál ovdánan oalle stuorra gávpeguovddážin gielddas mas lea stuorra eanaviidodat.¹ Báikkis lea sámi mánáidgárdi, kulturskuvla sámi mánáidteáhteriin ja sierra sámeskuvla. Das leat máŋga gávppi ja guossohanbáikki, ja vel ráđđeviessu. Sis Finnmárkku diggegottis maid lea Deanušaldi čujuhussan. Almmolaš ja priváhta bálvalusfálaldat lea dehálaš viiddis birasguovlluin/maiddái birasguovlogielddain. Ođđa Deanušaldi rahpamiin čakčamánus 2020, sáhttá vejolaš gálvofievrrideapmi veahkkin váikkuhit dasa ahte Deanu doaibma gávpeguovddážin nannejuvvo.

¹ Eriksen, F. (2012)

Boksa 6.2 Snåase – lullisámi oaivegávpot

Snåase lea čoahkkebáiki Trøndelágas ja Snåase suohkana hálddahusguovddáš. Suohkanis leat badjelaš 670 ássi. Snåase lea lullisámegiela guovddášguovlu ja adnojuvvo lullisámi oaivegávpogin. Suohkan lea Trøndelága nubbi stuorámus eanaviidodaga dáfus. Vaikke Snåase lea oalle unna čoahkkebáikkáš, de lea doppe rikkis kulturfálaldat. Sis lea dovddus musihkka- ja valáštallaneallin ja bargu seailluhit lullisámegiela. Suohkanis lea lullisámi mánáidgárdi ja lullisámi skuvla internáhtain, nu ahte eará suohkaniid oahppit sáhtte skuvlajagi doppe orrut. Suohkanis leat máŋga sámi ásahusa ovdamearkka dihtii Saemien Sijte, mii lea nationála musea lullisámi historjjá ja kultuvrra várás. Snåase áŋgiruššá hirbmadit ealáhuseallima ovddidemiin ja das lea árjjalaš ealáhussearvi ja bargá viššalit ovttas eará suohkaniiguin Innherad:s. Snåases lea sierra gielddalaš ealáhusfoanda, sierra fápmofoanda ja vejolašvuohta geavahit regionála ovddidanfoandda mii lea Siskkit Namdala várás, mii geavahuvvo veahkehit easkka álggaheddjiid ja fitnodagaid doarjagiiguin ovddidanprošeavttaid oktavuođas.

6.4 Gáiddusbargama láhčin addá gealbobargosajiid

Ráđđehus atná dehálažžan geavahit vejolašvuođaid mat leat teknologalaš ovddideamis. Digitaliseren geahpeda hehttejeaddji guhkes gaskkaid boaittobeliin, ja addá vejolašvuođaid čađahit njuovžileabbo čovdosiid. Digitála čovdosat rahpet dakkár vejolašvuođaid ahte lea vejolaš čađahit bargamušaid eará báikkis go bargoaddi fysalaš kantuvrras. Stáhta rahpá dál vejolašvuođaid dasa ahte bargit sáhttet čađahit bargguid digitálalaččat miehtá riikka. Dat lasiha daid vejolašvuođaid ahte eanebut sáhttet oažžut barggu riikka eará osiin go doppe gos sii ásset. Sihke priváhta fitnodagat ja almmolaš eiseválddit sáhttet veahkkin láhčit diliid báikkálaš infrastruktuvrra geavaheapmái ja báikkálaš infrastruktuvrra geavahit ávkin. Dakkár teknologiija sáhttá fállat buriid čovdosiid gáiddusbargui earret eará go bargit sáhttet searvat bargosearvevuhtii.

Bargomárkaniin main sámi servodagat leat mielde, leat uhccán gealbobargosajit. Danne lea dábálaš ahte dakkár guovlluin fárrejit olggos dakkár olbmot geain lea alit oahppa. Dakkár olbmot geat fárrejit guvlui, dávjá leat maid bearašlahtut, ja dalle dárbbašuvvo bargu guovtti olbmui. Gáiddusbarggu vejolašvuohta váikkuha dan vejolašvuhtii ahte lea vejolaš váldit mielde barggu go olmmoš fárre nu ahte lea vejolaš váldit barggu mielde go fárre, ja dalle lea álkit fárret. Máŋga gieldda leat maid oktiiordnen virgealmmuhusaid, ja nu lea álkit gávdnat gullevaš barggu eanebuidda.

Go mielbargit stáhtalaš doaimmahusain sáhttet bargat miehtá riikka ja orrut eará sajis go doppe gos doaimmahus lea, de šaddá stáhtalaš bargoeallin njuovžileabbo, ja dat váikkuha dasa ahte fágagealbu sáhttá bisuhuvvot ja nannejuvvot doaresbeliin. Ealáhuseallin lea guhká geavahan ortnegiid main lea stuorra friddjavuohta bargobáikki válljet, ja dat addá sihke buoret vejolašvuođaid rekrutteret bargofámu miehtá riikka ja hehttet ahte bargit heitet fitnodagas fárrema geažil ja ássanbáikki molsuma geažil. Ealáhus- ja guolástusdepartemeanta lea dán giđa almmuhan guokte virggi bargobáikki friddja válljenvejolašvuođain. Máŋgga stáhtalaš etáhtas, nu go Stáhta geaidnodoaimmahagas ja Biebmobearráigeahčus, leat ovddiduvvon iešguđetlágan ortnegat gáiddusbarggu várás. Ráđđehus áigu kártet báikái čadnojuvvon doaimmaid direktoráhtain ja eará stáhtalaš hálddašanorgánain árvvoštallan dihtii vejolašvuođaid sirdit dakkár doaimmaid unnit gávpogiidda ja čoahkkebáikkiide, ja vel árvvoštallan dihtii lassegoluid ja eará čuovvumušaid dakkár doaimmaid sirdima oktavuođas.

Vásáhusat pandemiijas čájehit ahte ollu bargamušaid lea vejolaš čoavdit beaktilis gáiddusbargguin, muhto ollugat leat maid vásihan hástalusaid ja gáržžidusaid ruovttukantuvrra ollu geavahemiin maŋimus jagi. Stuorát vejolašvuođat bargat miehtá riikka berre danne ovttastit nu ahte ovddiduvvojit vejolašvuođat gullat bargosearvevuhtii. Dat lea dehálaš sihke danne ahte sáhttá deaivat bargoguimmiid ja fuolahit iežas dárbbu gullat gealbobirrasii. ráđđehus háliida láhčit diliid nu ahte stáhtabargit sáhttet gullat báikkálaš kantuvrasearvevuođaide main leat eará ge stáhtabargit dahje priváhta doaimmaheaddjit nu go báikkálaš easkka álggaheaddjit dahje fitnodagažat. Juohke bargoaddi mearrida galgá go iežas fitnodagas láhččojuvvot dakkár oktasaš kánturlanjaide.

Dakkár stáhtalaš infrastruktuvra go stáhtalaš etáhtakantuvrraid ja Stáhtahálddašeaddji lanjaid sáhttá maid heivet fállat báikkálaš bargosearvevuođaide. Ráđđehus áigu kártet dárbbu kánturbirrasiidda dannego dilit láhččojuvvojit gáiddusbargui. Dakkár dárbbut galget nu guhkás go lea vejolaš gokčojuvvot dain lanjain mat leat. Ráđđehus oaivvilda viidáseappot ahte lea stuorra vejolašvuođat láhčit fysalaš oktasaščovdosiid ja kántursearvevuođaid doaibmi visttiin, ealáhusgárddiin ja máhttopárkkain, deaivvadansadjin maiddái studeanttaide geat geavahit ávkin heivehahtti oahpahusfálaldagaid gáiddusoahpahusa bokte, gč. kap. 8.1.

Ráđđehus ávžžuha gielddaid ja fylkkagielddaid kártet ja, ovttas priváhta ealáhuseallimiin, váldit atnui báikkálaš vuođđostruktuvrra báikkálaš bargosearvevuođaide mat leat easkka álggaheddjiid ja gáiddusbargiid várás. Seammás ávžžuha ráđđehus gielddaid, ovttas gullevaš doaimmaheddjiiguin, láhčit diliid kantuvrasearvevuođaide mat leat stáhtabargiid várás. Ráđđehus áigu maid árvvoštallat dárkileappot mo eambbo systemáhtalaččat sáhtášii láhčit dakkár infrastruktuvrra mii sáhtášii gáiddusbargguin čohkket sihke studeanttaid ja priváhta ja almmolaš suorggi bargiid.

Boksa 6.3 Sámediggi – lávdaduvvon doaimmahat

Sámedikkis lea ásaheami rájes jagi 1989 leamaš lávdaduvvon organisašuvdna máŋgga kánturbáikkiin riikka miehtá. Sámedikkis leat dál kantuvrrat ovcci báikkis. Sámediggái lea lávdaduvvon organiseren leamaš buorre čoavddus mii lea dasa váikkuhan ahte organisašuvdna lea sáhttán rekrutteret mielbargiid miehtá sámi guovllu. Sámedikki leahkin máŋgga sámi báikegottis lea maid váikkuhan lagasvuhtii sámi álbmogii ja buori oktavuhtii sámiiguin riikka miehtá. sámedikki kantuvrrat leat leamaš áibbas dehálaččat dasa ahte unnit sámi báikkálaš servodagat nu go Áiluokta Hápmira suohkanis, Olmmáivággi Gáivuonas, Vuonnabahta Unjárgga gielddas ja Snåase suohkanis leat vásihan buori ovdáneami. Sámedikki kantuvrrat leat leamaš ja leat ain seamma sajis go sámi kulturásahusat mat leat addán eanet gealbobargosajiid seamma báikkálaš servodahkii. dat lea fas addán nuoraide geat leat ásaiduvvanmuttus ja geain lea alit oahppu, vejolašvuođa fidnet barggu seamma sajis.

6.5 Persovdnavástesaš váikkuhangaskaoamit

Ráđđehus bisuha Finnmárkku ja Davvi-Romssa doaibmabidjoavádaga, gč. Meld. St. 9 (2020–2021). Doaibmabidjoavádat Finnmárkku ja Davvi-Romssa várás ásahuvvui guovlopolitihkalaš váikkuhangaskaoapmin jagi 1990 olmmošlogu ja ealáhuseallima negatiiva ovdáneami geažil 1980-logu loahpageahčen. Finnmárkku ja Davvi-Romssa doaibmabidjoavádagas lea bargoaddidivada sihkkun deháleamos váikkuhangaskaoapmi. Dasa lassin lea geahpeduvvon persovdnavearru (3,5 proseantta vuolit go riikkas muđui), dállodoaluid ja almmolaš hálddašeami elfámu ovddas ii leat dárbu máksit divada, ja oahppoloana geahpedeapmi. Olbmot geat leat ássan ja bargan doaibmabidjoavádagas guoktenuppelot mánu oktanaga, sáhttet oažžut sihkkojuvvot logi proseantta rádjai oahppoloanas juohke jagi, gitta 25 000 ruvnnu rádjai jahkái. Dan lassin boahtá oahppoloana jahkásaš geahpádus gelbbolaš vuođđoskuvlaoahpaheddjiide geat barget doaibmabidjoavádagas. Ortnegat dahke jagi 2019 4,1 mrd. ruvnnu. Árvvoštallan jagi 2012 čájeha ahte erenoamáš persovdnavástesaš doaibmabijut váikkuhit fárremii avádahkii. (Angell m.fl. 2012).

7 Láhčin ealáhusovddideapmái

Láhčin ealáhusovddideapmái ja ássangeasuheapmái mearkkaša áŋgiruššama máŋgga suorggi bokte, iešguđet hálddašandásiid ja doaimmaheddjiid bokte. Dasa gullet areálaid gávdnan doaibmi doaimmahusaid ahtanuššamii ja ođđa ealáhusdoaimmaid ásaheapmi, infrastruktuvra mii čatná ássan- ja bargomárkaniid oktii ja bures doaibmi viessomárkanat. Báikkálaš servodagaid geasuheapmái gullet maid máŋggalágan bargomárkanii beassan, buorre kulturmárkan ja sosiála deaivvadanbáikkit. Gielda lea lagamus sihke ássiide ja ealáhusdoaimmaheddjiide ja das lea čoavddarolla.

7.1 Gielddaid ja fylkkagielddaid rolla

Gielddain ja fylkkagielddain lea ovddasvástádus báikkálaš ja guvllolaš plánemis, guovddáš čálgobálvalusain ja váikkuhangaskaomiin mat váikkuhit servodat- ja ealáhusovddideapmái.

Iežas regionála servodatovddideaddji rolla bokte ja ovddasvástádusa bokte joatkkaoahpahusas, fágaskuvllain, regionála dutkanfoanddas, doarjjaortnegiin, vuođđostruktuvrras ja gelbbolašvuođa- ja ealáhusovddideamis, de lea fylkkagielddain bargamušat mat leat hui mávssolaččat ovddideapmái sámi báikkálaš servodagain. Regiovdnaođastusain ožžo fylkkagielddat čielgasat regionála gealbopolitihkalaš rolla ja ovddasvástádusa, ja galget earret eará váikkuhit dasa ahte lea buoret oktiivástádus gaskal bargofámu fálaldaga ja jearaheami regionála bargomárkaniin.

Regionála ovddidandoaimmaheaddjin ja plánaeiseváldin lea fylkkagielddain iežaset rolla bokte ovddasvástádus geahččat gittalagaid oahpahus- ja gealbopolitihka, areálahálddašeami, servodat- ja ealáhusovddideami. Ovttasráđiid bargoeallima beliiguin, Sámedikkiin, gielddaiguin, NAV:in, Stáhtahálddašeddjiin ja oahpahus- ja ealáhusdoaimmaheddjiiguin ráhkadit fylkkagielddat regionála plánaid addin dihtii strategalaš háltti gielddaid, regionála stáhta ja eará ovddideaddji doaimmaheddjiid áŋgiruššamii.

Gieldda áŋgiruššan ealáhusovddidemiin berre geahččat eará gielddalaš áŋgiruššansurggiid oktavuođas nu go ássanviesuid ovddideami, searvadahttima, báikeovddideami fárrema gildii earret eará oktavuođas. Doarvái bargofámu ja gullevaš bargofámu fidnen lea eaktun innovašuvdnii, nuppástuhttimii ja árvoháhkamii miehtá riikka. Bures doaibmi infrastruktuvra, ássanviesuid fálaldat ja kvalitehta ja almmolaš bálvalusat gáibidit ulbmillaš strategiijaid gielddaplánain.

Sámediggi oaivvilda ahte ássanbáikegeasuheapmi sámi guovlluin lassána sámi giela, kultuvrra ja ealáhuseallima áidnalunddotvuođa čalmmustahttimiin. Doaibmabijut mat sáhttet váikkuhit ássanbáikegeasuheapmái berre danne Sámedikki oainnu mielde ovddiduvvot dakkár searvevuođain gaskal gielddaid, Sámedikki, guovddáš ja regionála eiseválddiid ja váikkuhangaskaoapmedoaimmaheddjiid go Innovašuvdna Norggain ja Viessobáŋkkuin.

Strategalaš servodat- ja areálaplánen lea deháleamos stivrenneavvu gielddaid ja fylkkagielddaid várás. Dat guoská unna gielddažiidda ge. Plánen galgá vihkkedallat vuhtiiváldimiid ja čielggadit riidduid, resurssaid geavaheami ja suodjaleami, oktiiheivehit stáhtalaš, regionála ja gielddalaš bargamušaid, ja seammás sihkkarastit rabasvuođa, vuorddehahttivuođa ja buohkaid mieldoaibmama geaidda ášši guoská. Plánen eaktuda sin mieldoaibmama geaidda plána guoská ja dehálaš lea oaččohit ovdan dieđuid ja áššái guoski beroštumiid.

7.1.1 Konsultašuvnnat Sámedikkiin ja eará sámi beroštusaiguin

Proposišuvnnas Prop. 86 L (2020–2021) Endringer i sameloven mv. (konsultasjoner) evttohii ráđđehus ahte stáhtalaš eiseválddiid konsultašuvdnageatnegasvuohta mearriduvvo lágain ođđa mearrádusas sámelága paragráfii 4-1, ja ahte gielddaid ja fylkkagielddaid konsultašuvdnageatnegasvuohta nannejuvvo mearrádusain sámelága paragráfas 4-4, geahča válddahallama kapihttalis 1.1 Overordnede mål og rammer. Stuorradiggi mearridii láhkarievdadusaid geassemánu 3. b. 2021 ja mii galgá doaibmagoahtit suoidnemánu 1. b. 2021.

Konsultašuvdnageatnegasvuohta sáhttá fátmmastit sámi kultuvrra buot jurddalaš ja ávnnaslaš beliid. Guovdilis áššefáttát sáhttet ovdamearkka dihtii leat immateriála vuoigatvuođat ja árbediehtu, eaiggáduššan- ja geavahanvuoigatvuođat, areálasisabahkken- ja areálaháldenáššit, ealáhusovddideapmi, boazodoallu, guolásteapmi, eanadoallu, minerálaroggan, bieggafápmu ja čáhcefápmu. Ovdamearkka dihtii sáhtášii leat konsultašuvdnageatnegasvuohta muhtun áššiin mat gusket akvakulturlobiid addimii, go dat sáhttá váikkuhit mearrasámi báikegottiide ja mearrasámi beroštumiide.

Sámediggái lea addojuvvon lohpi ovddidit vuosttaldeami plána- ja huksenlága § 5-4 goalmmát lađđasa vuođul gielddaplána areálaoassái ja regulerenplánii, gažaldagain main lea stuorra mearkkašupmi sámi kultuvrii dahje ealáhusdoaimmaheapmái. Áššin main Sámedikkis lea vuosttaldanvejolašvuohta plána- ja huksenlága § 5-4 vuođul ja energiija- ja čázádatlágaid vuođul, ii leat Sámedikkis konsultašuvdnavuoigatvuohta sámelága njuolggadusaid vuođul, gč. evttohusa § 4-1 njealját lađđasii. Das fuolaha vuosttaldanortnet ollislažžan seamma vuhtiiváldimiid go konsultašuvdnageatnegasvuohta. Hálddašanorgánaid geatnegasvuohta konsulteret Sámedikki dakkár áššiin ollašuhttojuvvo danne vuosttaldemiid meannudeamis. Geavadis dat guoská eanaš gielddalaš areálaplánemii.

Dat ráddjen mii čuovvu evttohuvvon mearrádusas sámelága § 4-1 njealját lađđasii, gusto dattetge dušše Sámediggái. Juohke hálddahusorgánas sáhttá danne leat geatnegasvuohta konsulteret guoskkahuvvon sámi beroštumiid eará ovddasteddjiid, ovdamearkka dihtii boazoorohagaid, gielddaplána areálaoasi osiid ja regulerenplána ráhkadeami oktavuođas main sáhttá leat mearkkašupmi sámi kultuvrii ja ealáhusdoaimmaheapmái.

7.1.2 Gielddaid gaskasaš ovttasbargu

Ráđđehusas lea stuorra luohttámuš dasa ahte gielddain alddiset lea dáhttu ja nákca ovddidit iežaset unna gávpogaččaid ja báikegottiid. Seammás lea máŋgga unna gielddažis hástalusat návccaid ja gelbbolašvuođa dáfus bisodettiin lassáneaddji nuppástuhttindeattus. Dárbbut mat čatnasit ealáhusovddideapmái, gealbopolitihkkii, servodat- ja areálaplánemii ja dálkkádat- ja biraspolitihkkii leat dávjá gielddarájáid rasttideaddjit. Ovttasbargu ja dieđuid ja vásáhusaid lonohallan gielddarájáid rastá ealáhus-, servodat- ja bálvalusovddideami birra sáhttet gánnáhit. Dat guoská sámi gielddaide ge mat dávjá leat unnit ja main lea váttis hukset fágagelbbolašvuođa.

Ráđđehus oaivvilda ahte gielddaid ovttastahttin lea buoremus čoavddus go áigumuš lea nannet gielddaid ollislaš perspektiivvaid, bálvalusaid, plánaid ja ovdánannávcca juolgga álbmotválljen stivrejumis. Eanaš leat dakkár hástalusat mat čatnasit smávvagielddaid nákcii ja gelbbolašvuhtii ja ollislaš ja guoddevaš servodat- ja ealáhusovddideami dárbui, mii dahká dárbbašlažžan viidáseappot bargat oaččohan dihtii eanet boahtteáigásaš gielddastruktuvrra. Dat ođastusdárbu lea lassánan maŋimus logiid jagiid.

Gielddaid gaskasaš ovttasbargu lea álot lassi doaibmi gielddastruktuvrii bargamušjuhkui, ja dat dáhpáhuvvá máŋgga suorggis ja máŋgga láhkai. Ovttasbargu ja dieđuid ja vásáhusaid juogadeapmi gielddarájáid rastá ealáhus-, servodat- ja bálvalusovddideami birra sáhttá leat hui ávkkálaš.

Unnagávpogašgielddat sáhttet váldit jođiheaddjidoaimma regiovnnas ovttasbargoguoibmin, hoahpuheaddjin ja diliid láhččin doaimmaheddjiid várás gávpot- ja birasgielddain ovddidanbarggu, nuppástuhttima, innovašuvnna ja čuolbmačoavdima oktavuođas.

Guoskevaš ovttasbargosuorggit smávvagávpotregiovnnain leat erenoamážit plánen, maiddái gielddaid gaskasaš plánakantuvrrat, ja ealáhus- ja servodatovddideapmi, luoitingeahpedusat ja dálkkádatheiveheapmi, ja ovttasbargu bálvalusfálaldaga hárrái smávvagávpogašregiovnnas, maiddái IKT, digitaliseren ja innovašuvdna. Dasto čujuha ráđđehus dan vejolašvuhtii mii lea ovttasbarggus gielddaid gaskasaš plánaid bokte.

Stáhtahálddašeaddji sáhttá veahkehit oaččohan dihtii eambbo systemáhtalaš ovttasbarggu gaskal gielddaid smávvagávpotregiovnnain, mii sáhttá leat buorre gaskaboddosaš čoavddus sihkkarastin dihtii buriid bálvalusaid ássiide ja báikkálaš servodagaide buoret ovdáneami, gos oanehis áiggis lea váttis čađahit gielddaid ovttastahttima.

7.1.3 Areálaide sisabahkken ja gulahallan sámi beroštusaiguin

Luondduresursavuđot ekonomiija lea gitta eanaviidodagain ávkkástallan dihtii luondduriggodagaid. Ráđđehusas lea ulbmilin ahte ahtanuššan ja árvoháhkan galget doaibmat bálddalagaid dakkár sámi árbevirolaš ealáhusaiguin nu mo boazodoaluin, guolástemiin, eanadoaluin ja meahcástallamiin. Muhtumin šaddá dattetge ođđa ealáhusdoaibma vuostálagaid sámi ealáhusberoštumiiguin. Ráđđehus atná dehálažžan ahte lea vejolaš gávdnat čovdosiid mat veahkkin geahpedit beroštusriidduid ja váikkuhit geahpedit vejolaš čuovvu diggeáššiid. Daid lea vejolaš garvit lážedettiin dakkár mearrádusproseassaid main dieđut ja árra buorre gulahallan gaskal buot áššái gulli beliid leat daid mearrádusaid vuođus mat dahkkojuvvojit.

Ráđđehus lea ovddidan Stuorradiggái láhkaárvalusa mas evttoha lágas mearridit njuolggadusaid konsultašuvnnaid birra sámelágas, gč. Prop. 86 L (2020–2021) Endringer i sameloven mv. (konsultasjoner). Evttohus galgá láhčit vejolašvuođa konsultašuvnnaid beavttálmahttit ja buoridit almmolaš eiseválddiid ja Sámedikki dahje eará áššái gulli sámi beroštumiid gaskasaš konsultašuvnnaid. Láhka čatná konsultašuvdnageatnegasvuođa buot hálddahusdásiide, ja maiddái gielddaide ja fylkkagielddaide. Konsultašuvdnageatnegasvuođa nannen lágas ii rievdat gielddalaš iešmearrideami.

Ráđđehus oaidná dárbbu nannet almmolaš plánagelbbolašvuođa ja oažžut lasi plánejeddjiid. Ráđđehus háliida maiddái deattuhit ahte dáhpáhuvvá oktiiordnen gaskal eiseválddiid ja lágaid plánabarggu bokte. Regionála plánafora árjjalaš geavaheapmi plánaproseassain ja regionála eiseválddiid gaskasaš lagas gulahallan gávdnan dihtii fágalaš árvalusaid ja vihkkedallamiid rivttes dási, lea mearrideaddji dehálaš go ulbmil lea beavttálmahttit plánaproseassaid. Ovdamearkka dihtii sáhttet gielddaid gaskasaš plánakantuvrrat leat okta vuohki buoridit gealbbu ja návccaid sámi gielddain. Gielddaid gaskasaš plánakantuvra čoavdá eanaš juohke gieldda fágalaš ja hálddahuslaš bargamušaid ja válbme áššiid mat meannuduvvojit gielddastivrrain ja gielddaid eará álbmotválljen orgánain. Máhttodárbu lea stuoris, ja ráđđehus oaivvilda ahte dieđuid lonohallan plánabarggus lea dehálaš.

Sámediggi čujuha dasa ahte plánat lága plánema ja huksenáššemeannudeami birra (plána ja huksenláhka) paragráfa 3-1 c) vuođul galgá «sihkkarastit sámi kultuvrra, ealáhusdoaimmaheami ja servodateallima vuođu». Lága § 5-1 gáibida maid ahte «juohkehaš gii ovddida plánaevttohusa, galgá dovddahit dáhtu ovttasdoaibmamii». Dasto ovddiduvvo lágas luonddu šláddjiivuođahálddašeami birra (luonddušláddjiivuođaláhka) § 8 vuođul gáibádus ahte eiseválddit galget «bidjat deattu máhttui mii lea vuođđuduvvon sohkabuolvvaid vásáhusaide luonddu geavaheamis ja ovttasdoaibmamis luondduin, das maiddái dakkár sámi geavaheamis, ja mii sáhttá váikkuhit guoddevaš luonddušláddjivuođa geavaheapmái ja suodjaleapmái». Guorahallan árbedieđu geavaheami birra areála ja birrasa hálddašeamis čájeha dattetge ahte hálddašeamis váilevaš dieđuid geažil ii leat vejolašvuohta čuovvulit geatnegasvuođaid mat čatnasit árbedihtui.[78] Sámedikki oainnu mielde lea dehálaš ahte plánaeiseválddiin leat dat dieđut mat dárbbašuvvojit diehtit goas ja mo árbediehtu galgá deattuhuvvot hálddašeamis ja plánabarggus.

7.2 Ovttasbargu ovddideami várás

Sámedikki ulbmil lea šiehtadallat ja vuolláičállit ovttasbargosoahpamušaid buot fylkkagielddaiguin mat gokčet sámi guovlluid. Regiovdnaođastusa maŋŋá ja máŋgga fylkkagieldda ovttasteami maŋŋá lea Sámediggi álggahan ođđa ovttasbargosoahpamušaid šiehtadallamiid ovttastuvvon fylkkagielddaiguin. Ođđa ovttasbargošiehtadus Trøndelágain áigodahkii 2019–2022 lea jo gárvásii šiehtadallojuvvon ja mearriduvvon. Sámedikki ja Romssa ja Finnmárkku fylkkagieldda gaskasaš ovttasbargošiehtadus vurdojuvvo gárvvisin šiehtadallojuvvot jagi 2021 giđa. Sámedikkis lea maid leamaš oktavuohta Innlandet fylkkasuohkaniin ovttasbargošiehtadusa birra. Dan soahpamuša bargu lea easkka árraproseassas.

Ovttasbargošiehtadusat galget leat njuovžilat ja heivehuvvon sierranas dárbbuide mat leat iešguđet fylkkagielddain. Regionála ovttasbargisoahpamušaid bargu eaktuda ahte šiehtadusat oktiibuot galget addit buoret eavttuid sámi giela, kultuvrra, servodateallima ja ealáhuseallima várás.

Sámedikki ja fylkkagielddaid gaskasaš ovttasbargošiehtadusat leat dehálaš neavvu ealli sámi báikkálaš servodagaid fuolaheapmái ja huksemii. Danne ávžžuha ráđđehus Sámedikki ja fylkkagielddaid láhčit diliid nu ahte ođđa šiehtadusat ovddiduvvojit ja čuovvuluvvojit gokko lea dárbu. Ealáhus- ja gelbbolašvuođa ovddideamis iešguđet fylkkain berrejit erenoamážit leat mielde hástalusaid ja vejolašvuođaid árvvoštallamat sámi guovlluin.

Máŋga regionála searvevuođa leat maid mihttu lea arvvosmahttit ealáhusovddideami. Sámediggi lea mielde regionála searvevuođas eanadoalu várás mas Romssa ja Finnmárkku fylkkagielddas lea ovddasvástádus. Mihttu dainna searvevuođain lea ovddidit guoddevaš, gánnáhahtti ja boahtteáigásaš eanadoalu mii doaimmahuvvo ovttasdoaimmas árktalaš luondduin ja servodagain. Sámediggi lea mielde ovttasbargoforas mii lea boazodoalu várás Trøndelágas, ja sullasaš foras Nordlánddas. Áigeguovdilis čuolbmačilgehusat digaštallojuvvojit dain forain. Stáhtahálddašeaddji ja Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvvi ovddasteaddjit servet maid daidda.

7.2.1 Regionála davviguovlofora

Nannen dihtii ollislaš lahkaneami davviguovlopolitihkkii dagai ráđđehus čakčat 2016 álgaga ásahit Regionála davviguovlofora. Fora bissovaš lahtut leat Olgoriikadepartemeantta, Ealáhus- ja guolástusdepartemeantta ja Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta politihkalaš njunnošat, Sámediggi, Nordlándda fylkkasuohkan ja Romssa ja Finnmárkku fylkkagielda. Eará guoskevaš departemeanttaid ja doaimmaheddjiid searvan sorjá áššesuorggis.

Ulbmil forain lea geavahit lagas gulahallama ja ovttasbarggu nationála ja regionála davviguovlopolitihka viidásat ovddideami birra, váikkuhit davviguovlopolitihka oktasaš eaiggátvuhtii ja eará nationála ja regionála áŋgiruššama oktiiordnemii Davvi-Norggas. Fora čállingoddedoaibma sirdojuvvui regiovdnaođastusa oassin Romssa ja Finnmárkku fylkkagildii Čáhcesullui. Regionála davviguovlofora čállingoddi bargá buot fora lahtuid ovddas. Seammás galgá čállingoddi váikkuhit nannosat regionála eaiggátvuhtii dasa mii bargojuvvo forain. Čállingoddi lea jagi 2021 rájes nanosmahttojuvvon ovttain prošeaktavirggiin golmma jahkái mas galgá leat earret eará oktiiordnendoaibma nuoraidovttasbarggu várás. Dat lea davviguovlopolitihka nuoraidpanela rávvagiid mielde, geahča Meld. St. 9 (2020–2021).

7.2.2 Interreg – reaidu sámi riikarájáid rasttideaddji ovttasbargguid várás

Interreg lea EU-prográmma ekonomalaš, sosiála ja areálaovddideami várás Eurohpás regionála, rádjarasttideaddji ovttasbarggu bokte. Dasa searvan galgá váikkuhit EU mihtuid juksamii namalassii ovddidit eambbo jierbmás, ruoná ja eambbo oktiičadnojuvvon Eurohpá, ja dat doarju norgalaš boaittobeliid ja regionálapolitihkalaš mihtuid. Dat lea maid ráđđehusa davviriikkalaš ja eurohpálaš politihka oassi, ja dasa gullá ovttasbargu davviguovlluin ja Ruoššain. Ráđđehus lea mearridan searvat EU-prográmmaide regionála areálalaš ovttasbarggu várás (Interreg) áigodahkii 2021–2027.

Interreg lea dehálaš reidu go áigumuš lea nannet sámi ovttasbarggu riikarájáid rastá. Sámi ealáhusat, hutkás ealáhusat ja sámi giella gullet deháleamos áŋgiruššansurggiide.

Norga searvá 11 iešguđet prográmmii boahtte áigodaga, maid searvvis prográmmat Kolarctic, Nordlig Periferi og Arktisk ja Interreg Aurora gokčet davviguovlluid. Interreg Auroras (2021–2027) lea oasseguovlu Aurora Sápmi mii fátmmasta oppa sámi Elgå rájes Innlandet fylkkas gitta Finnmárkui Norgga bealde, ja sámi guovlluid Ruoŧas ja Suomas. Golbma davviriikkalaš Sámedikki oassálastet prográmma ovddideamis, ovttas golmma riikka regionála eiseválddiiguin ja departemeanttaiguin, ja dasto vel EU-kommišuvnnain. Prográmma várás galgá maid ásahuvvot sierra sámi stivrenjoavku.

Vásáhusat Interreg-áigodagain 2014–2021 čájeha ahte lea váttis mobiliseret sámi ohcciid Interregii. Dasa lea dat earret eará dat sivvan ollu doaimmaheaddjit Sámis leat oalle uhcit ja kapitála lea ráddjejuvvon. Váttis sáhttá leat háhkat 50 proseantta mielruhtadeami prošeavttaide. Dattetge dohkkehuvvojedje ollu buorit prošeavttat áigodagas. Lasi mobiliserema láhčin dihtii šaddet boahtte Interreg Auroras unnit prošeaktašlájat main galget leat álkit prosedyrat.

7.2.3 Digitála vuođđogeađggi nannen

Dieđáhusas Meld. St. 28 (2020–2021) Vår felles digitale grunnmur – Mobil-, bredbånds- og internettjenester bidjá ráđđehus mihttun ahte buot viessogácciin ja doaimmahagain galgá leat johtilis govdabáddi jagi 2025 loahpas. Ráđđehus áigu juksat mihtu dál dálá politihka joatkimiin ja márkanvuđot huksemiin mas fállit investerejit eanet go 10 mrd. ruvnno jahkái nehttii ja bálvalusaide. Guovlluin gos gávppálaš vuođđu váilu huksema várás, juolluda ráđđehus veahkkin doarjagiid. Jagi 2021 juolluda ráđđehus johtilis govdabáddái eanet go 800 milj. ruvnnu, mii juohkása eanet go 264 milj. ruvnnu dábálaš govdabáddedoarjjan ja 560 milj. ruvnnu rádjai boahttevaš dávjodatáksiovnna oktavuođas, gč. Meld. St. 28. Ráđđehus juolluda jagi 2021 guovtti geardái dan supmi maid dagai jagi 2020, mii maiddái lei olahusjahki.

Mii bidjat dađistaga eanet árvvuid mobiila- ja govdabáddeneahtaide, ja dađistaga eanet áibbas dehálaš servodatdoaimmat sorjájit dain. Danin bidjá ráđđehus gáibádusaid dorvvolaš sihkkarvuhtii muddema ja gáibádusaid bokte, ja čuovvula áššiid bearráigeahčuin. Dasa lassin juolluda ráđđehus doarjagiid doaibmabijuide mat leat stuorábut go dan maid lea vejolaš geatnegahttit fálliide gollogokčama haga.

Jagi 2014 rájes jagi 2020 rádjai lea ráđđehus vuoruhan mobiilareaiddu 64 gildii Norggas leat 64 gieldda Norggas nannejuvvon ekom prográmma bokte. Prográmmii lea juolluduvvon eanet go 500 milj. ruvnnu. Dat addá erenoamážit heajosdilálaš gielddaide nannosat mobiilaneahta dakkár válljejuvvon guvlui mii lea dehálaš báikkálaš heahtehálddašeapmái. Earret eará oažžu guovlu golmma jándora várás linnjárávnnji, ja sihkkarastindoaibmabijut ásahuvvojit nannen dihtii transmišuvdnalinnjáid básastašuvnnaide. Doaibmabidju addá ássiide vejolašvuođa mannat guvlui lagasborrasis mas mobiiladoaibman bisuhuvvo golbma jándora go elrávdnji guhká jávká. Hearkkes gielddat vuoruhuvvojit vuosttamužžan, ja vuosttas muttus leat máŋga gieldda mat leat rittus Davvi-Norggas ja Oarje-Norggas, ožžon ásahuvvot dakkár nannejuvvon ekom. Jagi 2020 ožžo 21 gieldda ruhtadoarjagiid, ja dat ruđat geavahuvvojedje nannejuvvon ekom sihkkarastimii guoktenuppelogi Finnmárkku gielddas, nu ahte buot gielddat fylkkas leat gokčojuvvon, ja Siskkit Agderis ožžo oktanuppelogi gieldda nannejuvvon ekom.

Stáhtabušeahtain áigodagas 2018–2020 juolluduvvui oktiibuot 80 milj. ruvnnu pilohtan molssaevttolaš guovddášneahta/fievrridanneahta várás. Ruđaid oasit geavahuvvojit doaibmabijuide Finnmárkkus, maŋŋá go Nationála kommunikašuvdnaeiseváldi lea čađahan vuđolaš hearkivuođa guorahallama regiovnnas. Doaibmabijuide gulai earret eará regiovnna fievrrideami fierpmádagaid nannen ja dat addá mearkkašahtti buoret sihkkarvuođa ja gearggusvuođa. Ráđđehus áigu geavahit vásáhusaid Finnmárkkus ja áigu čađahit dakkár vuđolaš hearkivuođa guorahallamiid unnimusat vihtta hearkkes doaresbeale guovllus, árvvoštallat doaibmabijuid dain regiovnnain fáset sisa doaibmabijuid jahkásaš árvvoštallama maŋŋá, gč. Meld. St. 28 (2020–2021). Guorahallan lea álggahuvvon Romssa várás, ja ráđđehus áigu geavahit ruđaid doaibmabijuide dan regiovnnas jagi 2021.

7.3 Johtalus

Buorre ja oadjebas johtalus lea dehálaš boaittobeliid ovddideapmái, ja dat čatná gávpogiid ja doaresbeliid oktii. Ráđđehus vuoruha infrastruktuvrra huksema vai olbmot galget sáhttit ássat ja fitnodagat galget sáhttit álggahit bargosajiid ja árvvuid riikka miehtá. Buori fievrrádusvuogádaga ovddideami buriid infrastruktuvra doaibmabijuiguin merrii ja gáddái ja vuođđostruktuvrra ovddideapmi fievrrádusvuogádaga ja vel rádjarasttideaddji oktavuođaid huksen lea mearrideaddji dehálaš sihkkarastin dihtii guoddevaš servodatovdáneami Davvi-Norggas ja davviguovlluin. Nationála fievrrádusplánas áigodahkii 2022–2033 ráđđehusa áigumuš boahtá ovdan ahte fievrrádusvuogádat davvin galgá láhčit dilálašvuođaid dasa ahte regionála ovddideapmái ja ođđa vejolašvuođaide riikaoasi ealáhusaid várás. Dat galgá ovddiduvvot birrasa suodjaleaddji guoddevaš vuogi mielde, ja deaddu galgá biddjojuvvot buohkaid sihkkarvuhtii ja buohkaid olámuddui.

Ealáhusa stuorra oasit leat mearrarittus ja dat sorjájit buriid geaidnooktavuođain ja bures doaibmi váldogeainnus nu ahte gálvvut galget joavdat márkanii. Vaikke vel lea uhccán johtolat geaidnofierpmádagas, de leat geainnut áibbas dehálaččat báikkálaš ja regionála fievrrideapmái. Boahttevaš fievrrádusovdáneapmái lea dehálaš sihkkarastit návcca, sihkkarvuođa ja buori goastama ja vuojehahttivuođa dehálaš gaskkain ealáhusfievrrideami várás, ja čatnat oktii ássan- ja bargomárkanregiovnnaid. Dálveáigodat lea erenoamáš guhkki davvin ja váriid ja duoddariid badjel lea hástaleaddji bisuhit buori ja vurdojuvvon joavdama. Ja de leat Davvi-Norgga buriid fievrrádusoktavuođaid lassin maid buorit oktavuođat muđui máttás riikii dehálaččat.

Sámediggi deattuha ahte ealáhusaid buorre ovdáneapmi sámi guovlluin sorjá gárvves infrastruktuvrras. Gálvofievrrideami stuorra oassi dáhpáhuvvá geainnuid mielde, ja dalle lea gálvvuid joavdan das gitta leat go geainnut álo rabas ja sihkkarat. Ovddeš Finnmárkku fylka lea maiddái stuorra álgoávdnasiid buvttadeaddji ja -vuovdi miehtá riikii. Márkaniidda beassan lea áibbas dehálaš, erenoamážit varas guliid fievrridemiin márkaniidda máddin.

Johtalusdepartemeanta čuovvula konsultašuvdnaortnega ja čađaha konsultašuvnnaid Sámedikkiin dahje orohagaiguin máŋgga ášši oktavuođas mat gusket čielggadeapmái, plánemii dahje fysalaš johtalusdoaibmabijuid čađaheapmái. Dakkár ráđđádallamat čađahuvvojit njuolgga Johtalusdepartemeanttain, dahje iešguđet fievrrádusdoaimmahagaid mat gullet departemeantta ovddasvástádussurggiid vuollai.

7.3.1 Dakkár riikageainnuid huksen ja buorideapmi mat leat dehálaččat sámi servodagaide

Ráđđehus lea Nationála fievrrádusplánas áigodahkii 2022–2033 vuoruhan máŋga stuorra geaidnoprošeavtta mat leat mávssolaččat sámi servodagaide Nordlánddas ja Romssas ja Finnmárkkus, gč. dieđáhusa Meld. St. 20 (2020–2021). Dat guoská ovdamearkka dihtii E6:i Megården – Murgosvuona gaskka Nordlánddas. Johtalusdepartemeanta lea maid vuoruhan huksen ođđa geainnu gaskii E10/rv. 85 Dielddanuorri – Gollevuonbahta – Langvassbukt (Hålogalánddageaidnu) Nordlánddas ja Romssas ja Finnmárkkus. Dasto leat vuoruhuvvon ruđat ođassihkkarastinprošektii E45:s Ávžžis Álttá ja Guovdageainnu gaskkas Romssas ja Finnmárkkus. Ruđat leat maid várrejuvvon buoridangaskkaide rv. 94:s gaskal Skáiddi ja Hámmárfeastta. Dat guoská parseallaide Molstrand – Guohcanjárga ja Áhkkárvuotna – Jansvannet. Viidásat ovdáneapmi barggus daid prošeavttaiguin árvvoštallojuvvojit boahttevaš stáhtabušeahtaid oktavuođas.

Geassemánus 2019 sirddii Johtalusdepartemeanta ovddasvástádusa hukset geaidnogaskka E6 Návuonduoddaris Romssas ja Finnmárkkus Stáhta geaidnodoaimmahagas fitnodahkii Nye Veier AS. 25 kilomehtera guhkes duottar lea dávjá gitta dálvet uđasvára ja garra biekka geažil mii gidde geainnu muohttagiin. E6:s Návuonduottar lea áidna geaidnu Romssa ja Finnmárkku davvi osiid gaskka, ja riikii muđui. Áidna garvinvuohki lea vuodjit masá 70 miilla Suoma čađa. Nye Veier AS lea vuolláičállán geaidnohuksenšiehtadusa Johtalusdepartemeanttain hukset geaidnogaskka. Plánejuvvon gárvvisteapmi lea jagi 2024.

7.3.2 Lassi áŋgiruššan fylkkageainnuiguin

Nationála fievrrádusplána (NTP) barggus lea ráđđehus rahpan vejolašvuođa eanet regionála mieldáseapmái, eanaš fievrrádushástalusaid dovdáma ja vuoruheami dihtii riika miehtá. Fylkkagielddat leat árvalan vuoruhuvvon čovdosiid deháleamos hástalusaid iežaset gielddain. Árvaluvvon leat eanaš fylkkageaidnofierpmádaga buorideapmi ja ođasmahttima, uđassihkkarastima ja dehálaš ealáhusgeainnuid birra. Danin lea ráđđehus NTP-evttohusas vuoruhan doarjaga fylkkageainnuide, sihke lasi rámmadoarjaga bokte tuneallasihkkarastimii, ja lasi merkejuvvon doarjagiid bokte Stáhta geaidnodoaimmahaga bušehttii. Doarjjaeavttu leat dehálaš dakkár ealáhusgeainnuid ja geainnuid buorideapmi mat viiddidit ássan- ja bargomárkanregiovnnaid. Oanehat johtináigi sáhttá addit fitnodagaide buoret vejolašvuođa fidnet bargiid. Stuorát bargomárkanat addet buoret vejolašvuođaid fidnet bargiid ja gealbbu ealáhuseallimii. Dat addet maid vejolašvuođa govddit fálaldahkan oažžut almmolaš ja priváhta bálvalusaid ja sáhttet dan láhkai váikkuhit lasi geasuheapmái ja ođđaolbmuid fárremii báikái. Dat lea dehálaš geahččalanvuohki geahpedit guhkes gaskkaid maŋu maid sámi báikegottit ge vásihit, ja láhčin dihtii diliid nu ahte báikkálaš ealáhusat šaddet eambbo geasuheaddjin ja ovdánit.

7.3.3 Bures hutkojuvvon kollektiivačovdosat mat buoridit olbmuid johtindárbbuid

Kollektiivačovdosat mat čatnet smávvagávpogiid boaittobeale birrasiidda, leat dehálaččat dasa ahte olbmot galget oažžut vuđolaš ja ovttaárvosaš bálvalusaid riikka miehtá. Dattetge lea kollektiiva- ja fievrrádusčovdosiin vuorjjes ássanguovlluin heajos gollobeaktilvuohta, go leat uhccán mátkkošteaddjit ja uhccán njuovžilis johtináiggit. Uhccán johttit maid dagahit ahte lea divrras bisuhit eará almmolaš ja priváhta bálvalusaid dakkár guovlluin. Seammás váikkuhit beaktilastindoaibmabijut iešguđet surggiin bálvalusfálaldahkii. Iešguđet surggiid bálvalusaid ođđasis organiseren sáhttá dagahit johtingaskkaid lassáneaddji hástalussan dakkár guovlluin main leat guhkes gaskkat iežaset regionála guovddážiidda.

Ođđa teknologiija sáhttá čoavdit muhtun hástalusaid maid mii ovdal leat čoavdán eambbo árbevirolaš čovdosiiguin joavdama, návcca ja fievrridansihkkarvuođa várás. Ođđa teknologiija ja ođđa bargovugiid geavahemiin lea vejolaš buoridit bálvalusfálaldagaid ja fállat daid lahka daid báikkiid gos olbmot ásset, nu ahte dat ovdamearkka dihtii váikkuha mátkkoštanoktavuođaid gaskal smávvagávpogiid ja daid biras guovlluid. Dakkár doaibmabijut sáhttet maid dahkat álkibun sámi guovlluin ássi nuoraide ja geat eai sáhte geavahit eará fievrru. Ovdamearkka dihtii leat iešguđet áŋgiruššamat oaččohan dihtii ođđa jierpmálaš fievrrádus-/mobilitehtačovdosiid johtileappot geavahussii, earret eará Pilot-T geavaheapmái. Leat maid ruoná vuogádat ja iešguđetlágan innovašuvdnaortnegat. Ráđđehus lea bovden fylkkagielddaid searvat dihto áigásaš oahpahusfierpmádahkii čovdosiid birra boaittobeale guovlluin main leat erenoamáš hástalusat, ovttasbarggus gielddaiguin ja dutkanbirrasiiguin ja oaivvilda ahte dat sáhttá addit oassálastiide mávssolaš oahpu oahpahallama áiggi. Ođđa čovdosat sáhttet váikkuhit lasi olahahttivuhtii boaittobeale guovlluin ja čatnat daid buorebut oktii regiovnna smávvagávpogiiguin.

Boksa 7.1 Jierpmálaš fievrrideapmi doaresbeliin – gálvvuid ja olbmuid fievrrideami beaktilis ovttastahttin

Innovašuvdnaprošeakta «Smart transport i distriktene», maid SINTEF jođiha, galgá ovddidit dakkár reaidduid ja bálvalusaid Mobility-as-a-Service várás mat leat heivehuvvon vuorjjes ássama guovlluide. Váldojurdda lea ráhkadit oktasaš vuogádaga mii lea fievrrádusplánema várás, mas gálvvuid ja olbmuid fievrrádusdárbbut oktiiordnejuvvojit dynámalaččat nu ahte lea vejolaš fievrrádusresurssaid geavahit buoremus lági mielde. Ođđa bálvalusat ja reaiddut plánema várás dorjot olbmuid, lásttaid ja gálvvuid fievrrideami oktanaga ja dat fátmmasta maid ođđasat fievrrádusvugiid nu go biilajuogadeami ja dárbofievrrideami geavahettiin njuovžilis minibussaid/táksiid čađahan dihtii nu buriid mátkkiid go vejolaš. Prošeakta buorida fievrrádusvuogádaga ja hálddašeami geavaheaddjiguimmiid várás, muhto bohtosat leat generalaččat nu ahte daid lea vejolaš heivehit eará boaittobeale guovlluide Norggas.

7.3.4 Dálkkádatnuppástusat ja eambbo vahátvuloš infrastruktuvra

Vásihuvvon oadjebasvuohta lea dehálaš olbmuid loaktimii báikkis. Eambbo erenoamáš garra dálkkit lasihit dulve- ja uđasvára, dagahit energiijadili ja teleneahta hearkkibun. Danin lea ráđđehus vuoruhan dulve- ja uđasvahágiid eastadanbarggu suodjalan dihtii báikegottiid. Nannejuvvon ekom prográmma bokte áigu ráđđehus maiddái váikkuhit dasa ahte válljejuvvon guovllut vahátvuloš gielddain ožžot gievrrat mobiilaneahta.

Mii ássat guhkes riikkas mas leat ollu uđasváralaš geaidnogaskkat. Eanet go ovtta miljárdda ruvnnuin uđassihkkarastimii riikageainnuin fuolaha ráđđehus buoret ja dorvvoleabbo geainnuid ealáhuseallimii ja eanaš olbmuide. Ráđđehussii lea dehálaš ahte unnit geainnut ge sihkkarastojuvvojit uđđasiid vuostá. Danne juogaduvvo 800 milj. ruvnnu erenoamážit fylkkageainnuid uđassihkkarastimii. Dainna lágiin sáhttet fylkkat čađahit unnit ja stuorát doaibmabijuid dahkan dihtii geainnuid dorvvolažžan iežaset guovlluin. Ráđđehusa uđassihkkarastindoaibmabijuid vuoruheamit boahttevaš jagiid leat válddahallojuvvon Nationála fievrrádusplánas áigodahkii 2022–2033. Okta eará gullevaš doaibmabidju lea innovašuvdnasearvevuođa ortnega, mas almmolaš ja priváhta fitnodagat barget ovttas hutkás čovdosiid ovddidemiin. Romssa ja Finnmárkku fylkkagielda leat ožžon ruđaid innovašuvdnasearvevuođa várás mii galgá ovddidit čovdosa beaktilis detekšuvnna várás ja dakkár uđđasiid dieđiheami várás mat leat gidden geainnuid.

7.3.5 Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi čujuha dasa ahte šaddet eanet ja eanet áššit mat gáibidit fágalaš čuovvuleami ja formála konsultašuvnnaid. Sámedikki oainnu mielde lea dárbu loktet Sámedikki gelbbolašvuođa ja návccaid johtolatsuorggis vai sáhttá fuolahit konsultašuvnnaid ja bagadeami suorggis.

8 Oahpu ja gelbbolaš bargofámu fidnen

Boaittobeale guovlluin lea bargiin oppalaččat ollu vuolit oahppodássi go eambbo guovddáš regiovnnain. Oahppodássi molsašuddá ollu gaskal iešguđet fidnošlájain ja surggiid. Go muhtun sámi guovlluin, nu go Guovdageainnus ja Kárášjogas, lea ássiin alit oahppodássi go gielddain mat gullet guovddášluohkkái 6, de lea nu dannego doppe leat sámi ásahusat mat gullet almmolaš suorgái, gč. kapihttala 2.

Bargiid oahppodássi ealáhusain sámi guovlluin lea ollu vuollegat do riikka gaskamearri ja sulastahttá eambbo dan dillái mii lea eará doaresbeale gielddain. 15,5 proseantta bargiin ealáhusain sámi guovllus lea alit oahppu. Dat lea veahá alit go proseantalohku mii lea gielddain mat gullet guovddášluohkkái 6, muhto vuolit go gielddain guovddášluohkás 5.[79]

Govus 8.1 Bargiid proseantasaš oassi ealáhuseallimis mas lea unnimusat golmma jagi alit oahppu.

Ealáhusat davvin dieđihit hástalusaid birra háhkat bargiid geain lea gullevaš oahppu ja gealbu. Stuoris lea maid sámi kultur- ja giellagelbbolašvuođa váilun máŋgga fágasuorggis. Iskkadeapmi unnit guovddáš gielddain Davvi-Norggas (guovddášluohkká 5 ja 6) čájeha ahte unnimus ja unnimusat guovddáš gielddain lea váddáseamos háhkat dohkálaš bargiid. Smávva fágabirrasat ja gaska oahpahusásahusaide ja dábálaš ássangeasuheapmi dieđihuvvojit leat deháleamos sivat dasa ahte lea váttis háhkat bargofámu doaresbeale guovlluin davvin.[80] Gelbbolaš bargiid váilun lea duođalaš ja váikkuha ealáhusaid árvoháhkan- ja nuppástuhttinnávccaide.

Dieđáhusain Meld. St. 14 (2019–2020) Kompetansereformen – Lære hele livet lea mihttun ahte ii giige galgga leat liiggás gelbbolašvuođa váiluma geažil, ja ahte ealáhusat galget oažžut dan gelbbolašvuođa maid dat dárbbašit. Dieđáhus sisttisdoallá máŋga doaibmabiju deavdin dihtii dan erohusa gaskal dan maid ealáhusat jearahit ja dan gelbbolašvuođa mii bargiin lea. Doaibmabijut leat maid jurddašuvvon sidjiide guđet leat permiterejuvvon ja sidjiide guđet leat bargguheamit.

Giđđat 2020 almmuhii ráđđehus Oahppoloktema, mii galgá váikkuhit koronapandemiija heajos čuovvumušaid vuostá. Doaibmabijut oahppoloktemis galget earret eará váikkuhit dasa ahte fidnooahppit ja maŋimusluohkkálaččat joatkkaoahpahusas duođaid čađahit iežaset skuvlavázzima. Dasa lassin leat máŋga doaibmabiju daid rávesolbmuid várás geat dárbbašit eanet joatkkaoahpahusa. Oahppolokten siskkilda maid gealbodoaibmabijuid peremiterejuvvon bargiid ja bargguhis olbmuid várás.

8.1 Oahpu ja gealbudeami fidnen doppe gos don ásat

Ráđđehusas lea áigumuš ahte buohkat galget oažžut oahpu gos dal de orožit ja mo dal de leš sin eallindilli, ii giige galgga leat liiggás Norgga bargoeallimis. Ollu rávesolbmot geat dárbbašit eanet gealbudeami, soitet leat barggus ja sis dáidá leat bearaš. Sis leat ráddjejuvvon vejolašvuođat lohkat olles áiggi studeantaorohagas, mii dábálaččat lea guovddáš guovlluin. Nuorain geat fárrejit oahpu váldit, illá fárrejit ruovttoluotta ruovttubáikái. Dutkamat čájehit ahte sullii 70 proseantta kandidáhtain gávdnet barggu ja ásaiduvvet dan regiovdnii mas sii leat oahpu čađahan. Leavahuvvon ja njuovžilis oahppofálaldagat dahket ahte sihke rávesolbmot ja nuorat sáhttet oahpu váldit beroškeahttá gos sii ásset ja barget.

Duhtadahttin dihtii báikkálaš ja regionála ealáhuseallima bargofápmodárbbu, de dárbbašuvvojit lávdaduvvon ja njuovžilis joatkka- ja lasseoahppofálaldagat universitehtaid, allaskuvllaid ja fágaskuvllaid olis, eambbo go dat mii odne fállojuvvo. Ráđđehusa mihttu lea lasihit vejolašvuođaid fidnet alit oahpu riikka miehtá, nu ahte lea vejolaš oahpu váldit beroškeahttá orrunbáikkis ja eallindilis. Ráđđehus almmuha dál Strategi for desentralisert og fleksibel utdanning ved fagskoler, høyskoler og universiteter ja Strategi for høyere yrkesfaglig utdanning (fágaskuvlaoahppu).

Rávesolbmuid oahpahallanvejolašvuođaid nannen álkkásmahtášii maiddái daid olbmuid nannet iežaset gelbbolašvuođa joatkkaoahpahusa válddidettiin.[81]

8.1.1 Leavahuvvon struktuvra alit oahpu várás

UiT –Norgga árktalaš universitehta ja Davvi universitehta leat goappašagat máŋggacampus-ásahusat mat fállet oahpahusa máŋgga oahppobáikkis Davvi-Norgga miehtá ja ovddeš Davvi-Trøndelágas. UiT – Norgga árktalaš universitehtas leat oahppobáikkit Romssa gávpogis, Álttás, Girkonjárggas, Hámmárfeasttas, Hársttágis, Narviikkas, Beardogoržžis, Bådådjos ja Mussiris, Davvi universitehtas fas leat oahppobáikkit Bådådjos, Levoŋkkás, Mussiris, Namsosis, Nesnas, Stjørdálas ja Viestterállasis. Oktiibuot dat lea viiddis alitoahpu fálaldat mii lea bieđgguid miehtá viiddis geográfalaš eanaviidodaga. Ásahusaid ovttasteapmi davvin, earret Sámi allaskuvlla, guoktin universitehtan lea dagahan ahte studeanttain orru leamen eambbo luohttámuš fágalaš kvalitehtii, ja giđđat 2021 lea ovdamearkka dihtii daid studeanttaid alimus ohccilohku geain lea vuosttamus sávaldat beassat álgit Nord universitehtii. Dat nanne maid oahpahusásahusaid sámi guovlluin ja geasuha studeanttaid ohcat alitohppui guovllus.

Dasa lassin fállet Sámi allaskuvla, UiT – Norgga árktalaš universitehta ja Nord universitehta buot leavahuvvon oahpuid, ja maiddái sámegielas. Golbma oahpahusásahusa barget ovttas sámi giellaguovddážiid hárrái, ja láhčá oahpahusa. Sámediggi čujuha dasa ahte oahppobearráigeahččoláhkaásahusa gáibádus geavahit ásahusa bargiid oahppofálaldagas mii addojuvvo universitehtaid ja allaskuvllaid olis (unnimusat 50 proseantta dain jahkedaguin mat čatnasit oahppofálaldahkii, galget dat bargit čađahit, geat leat váldovirggis ja 20 proseantta fas dat bargit geain lea vuosttasvirgegealbu), ráddje ovttasbarggu giellaguovddážiin ja eará doaimmaheddjiiguin.

8.1.2 Eambbo áŋgiruššan heivehahtti oahppofálaldagaiguin mat dustejit regionála dárbbuid

Leavahuvvon ja njuovžilis oahpahusfálaldagain ferte leat lagas oktavuohta bargo- ja servodaga gealbodárbbuide. Dat gáibida ahte oahpahusbirrasat barget eambbo ovttas ealáhuseallimiin, regionála gealbosearvevuođain maid fylkkagielddat organiserejit (geahča bovssa 8.2 Gealbofora Arktis birra), vai lea vejolaš oažžut visogova gealbodárbbuin ja ovddidit ja alvvahit doarvái oassálastiid, ja maiddái ovddidit fálaldaga ovdáneamis. Universitehtat ja allaskuvllat galget fállat njuovžilis ja leavahuvvon oahpuid iežaset ekonomalaš rámmaid vuođul. Dasa lassin hálddašit Diku – Direktoráhta miehtámáilbmádeami ja kvalitehta ovddideami várás alit oahpus ja Kompetanse Norge (suoidnemánu 1. b. rájes ovttastuvvon Direktoráhtain alit oahpu ja gelbbolašvuođa várás) ruđaid leavahuvvon ja njuovžilis oahpuide main universitehtat ja allaskuvllat leat ohccit.

Sierra dárbbut sámi guovlluin leat válddahallojuvvon Nationála gealbopolitihkalaš strategiijas. Strategiijain lea ulbmil váikkuhit dasa ahte ovttaskas olbmuin ja fitnodagain lea dakkár gelbbolašvuohta mii addá Norgii gilvalannávccalaš ealáhusaid, beaktilis ja buori almmolaš suorggi, ja mii dagaha ahte nu unnán olbmot go vejolaš leat bargoeallima olggobealde. Strategiija čuovvuluvvo Gealbopolitihkalaš ráđi bokte, mii deaivvada jeavddalaččat. Mihttu ráđiin lea joatkit ovttasbarggu gaskal ráđđehusa ja strategiijabeliid gealbopolitihka čuovvuleami ja viidásat ovddideami birra. Sámedikkis lea dárkonstáhtus Gealbopolitihkalaš ráđis.

Okta mihttu Nationála gealbopolitihkalaš strategiijas lea ahte bargofápmodárbbut sámi kultuvrras ja ealáhusain galget leat karrieararávvejeddjiid gelbbolašvuođas, ja ahte Kompetanse Norge galgá movttiidahttit geavahit Kompetansepluss-ortnega sámi bargoeallimis. Kompetansepluss barggu bokte sáhttet doaimmahagat ohcat doarjagiid vuođđogálggaid oahpaheapmái ja dárogiela ja sámegiela oahpaheapmái iežaset bargiide. Jagi 2020 juolludii Kompetanse Norge eambbo go 2,9 milj. ruvnnu Kompetansepluss Arbeid – Samisk satsing:i 11 fitnodahkii gulli 185 oassálasti oahpahussii. Dán áŋgiruššama geažil ožžot dál 18 giehtabargi Kulturcompagniet AS nammasaš fitnodagas Plassjes bargui čadnon oahpahusa vuođđogálggain, ja Rørosnett fas oažžu sámegieloahpahusa. Deanu gielda ja Guovdageainnu suohkan maid ožžo prošeavttaid Kompetanseplussa Arbeid- Samisk satsing siskkabealde.

Nord universitehtas, UiT – Norgga árktalaš universitehtas ja Sámi allaskuvllas leat oktiibuot máŋga njuovžilis oahppofálaldaga neahttavuđot čovdosiiguin ja báikkálaš bargohárjehallamiin. Dat guoská earret eará vuođđoskuvlaoahpaheaddjiohppui, mánáidgárdeoahpaheaddjiohppui, buohccedivššárohppui, suodjedivššárohppui ja paramedisiinna ohppui.[82]

Strategiija lávdaduvvon ja heivehahtti oahpu várás fágaskuvllain, allaskuvllain ja universitehtain lea ráđđehusa guhkesáigásaš bargu dahkat oahpu eambbo olámuddui olbmuide beroškeahttá sin ássanbáikkis ja eallinmuttus. Ráđđehusas lea mihttu lasihit fágaskuvllaid, allaskuvllaid ja universitehtaid bokte vejolašvuođa oažžut njuovžilis ja lávdaduvvon alladássásaš oahppofálaldagaid mat leat heivehuvvon bargoeallima ja ovttaskas olbmuid iešguđet dárbbuide. Strategiijain háliida ráđđehus maid nannet ovttasbarggu gaskal oahppo- ja bargoeallima doaimmaheddjiid ja ovttastit fálaldaga ja jearaheami buorebut.

8.1.3 Eanet válljenvejolašvuođat joatkkaoahpahusas

Ráđđehus lea evttohan addit stuorát vejolašvuođa fállat gáiddusoahpahusa, gč. Meld. St. 21 (2020–2021) Fullføringsreformen – med dører for fremtiden ja Prop. 145 L (2020–2021) Endringar i opplæringslova, friskulelova og barnehagelova (behandling av personopplysningar, fjernundervisning o.a.).

Stuorát vejolašvuohta oahpahallat gáiddusoahpahusa bokte olles fágaid dahje fágaid osiid addá buot ohppiide eanet válljenvejolašvuođaid. Váldonjuolggadus lea ain ahte oahppit galget oažžut gáiddusoahpahusa skuvllas, go dat láhčá dan vejolašvuhtii ahte oahppit ožžot ollašuhttojuvvot dan vuoigatvuođa ahte oahpahus lea nuvttá, oadjebas ja buori fysalaš ja psykososiála skuvlabirrasis, heivehuvvon bargosadjái ja sosiála gullevašvuođa vejolašvuhtii jna. Gáiddusoahpahus sáhttá addit ohppiide sámi gielddain viidásat fágafálaldaga lagamus joatkkaskuvllas, ovdamearkka dihtii go skuvllas váilot gelbbolaš oahpaheaddjit dahje go leat menddo uhcci ohppiidvuođđu joatkkaoahpahusas.

Boksa 8.1 Sámi joatkkaskuvllat

Stáhta eaiggáduššá guokte sámi joatkkaskuvlla, Sámi joatkkaskuvla Kárášjogas (SJS) ja Sámi joatkkaskuvla ja boazodoalloskuvla Guovdageainnus (SJSBS). Dat guokte skuvlla leat organiserejuvvon oktan doaimmahahkan mas lea oktasaš stivra. Stivrajođiheaddji nammada Oahpahusdirektoráhta, ja eará stivralahtuid fas nammadit Sámediggi, lágidangielddat ja fylkkagielda j.e. Skuvllat galget leat oppa riikka várás ja sáhttet váldit sámi ohppiid olles riikkas, sáhttet addit joatkkaoahpahusfálaldaga skuvllain ja gáiddusoahpahusa bokte. Skuvllaid oahpahus čuovvu Oahpahusloktema sámi. Skuvllain lea viiddis oahpahusfálaldat ohppuiválbmejeaddji ja fidnofágalaš oahpahusprográmmain. Skuvllain lea sierra bargamuššan addit oahpahusa sámegielas ja sámegillii, sámi kultuvrras ja servodateallimis, ja sierra sámi kurssain ja fágain. Dasa lassin fállá Åarjelsaemien Vierhtiesåafoe gáiddusoahpahusa ja giellačoagganemiid sámi ohppiide joatkkadásis. Ulbmil daid stáhtalaš skuvllaiguin lea ovddidit sámi identitehta, giela ja kultuvrra. Dat lea guovddáš veahkki ollašuhttit Norgga geatnegasvuođaid fuolahit álgoálbmotvuoigatvuođaid.

8.2 Gealbo- ja oahppofálaldagat mat leat heivehuvvon báikkálaš bargomárkaniid dárbbuide

Regiovdnaođastusain ožžo fylkkagielddat stuorát strategalaš ovddasvástádusa regionála gealbopolitihkas, gč. Meld. St. 6 (2018–2019). Dat fátmmasta earret eará ovddasvástádusa kártet regionála gealbodárbbuid, gaskkustit dárbbuid fálliide ja láhčit dilálašvuođaid ohcaluvvon oahpahus- ja oahppodoaibmabijuide. Fylkkagielddaid ollislaš ovddasvástádus oahpahus- ja oahppopolitihkas láhčá dilálašvuođaid bures dasa ahte lea vejolaš oktiiheivehit ja oktiiordnet doaibmabijuid mat leat heivehuvvon regionála dárbbuide. Regionála gealbosearvevuođat ja plánat/strategiijat leat buorit váikkuhangaskaoamit dan ollašuhttimii.

Buot fylkkagielddat leat ovddidan dahje leat ovddideamen, regionála gealbosearvevuođaid dahje -foraid maidda bargoeallima guoimmit, NAV, gielddat, stáhtahálddašeaddji ja nationála ja regionála gealbo- ja oahpahusfállit servet (kárten, Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta 2021). Romssa ja Finnmárkku fylkkagielda ja Nordlándda ja Trøndelága fylkkasuohkanat čalmmustahttet erenoamážit bargofámu dárbbuid sámi kultuvrras ja ealáhuseallimis iežaset regionála gealboplánain.

Buorre ja ođasmahttojuvvon máhttovuođđu sámi guovlluin ge eaktuda ovttasbarggu dán hárrái gealbosearvevuođas. Dasa lassin lea ráđđehus nannen ovttasbarggu gaskal fylkkagielddaid ja riikkalaš dási diehtovuođu birra gealbopolitihka várás. Gealbodárbolávdegoddi (KBU) mii galgá nammaduvvot áigodahkii 2021–2026, oažžu bargomearrádussan ásahit boahtteáiggi gealbodárbbuid guorahallamiid. Fylkkagielddat leat ovddastuvvon lávdegottis.

Boksa 8.2 Gelbbolašvuođafora Arktis

Romssa ja Finnmárkku fylkkagielda lea ásahan Gelbbolašvuođafora Arktis. Forai servet bargoeallima ja ealáhuseallima, fidnosuorgeorganisašuvnnaid, UiT – Norgga árktalaš universitehta, Bargo- ja čálgoetáhta (NAV), Sámi allaskuvlla ja nuoraid fylkkaráđiid ovddasteaddjit. Fora galgá ovttasbarggu ja oktiiordnema bokte gávnnahit mat duohta dárbbut regiovnna iešguđet surggiin leat. Dan vuođul galget oktasaš mihtut ja doaibmabijut ásahuvvot, ja dasa gullá maid ođđa strategiija karrieararávvema, oahpahusa ja gelbbolašvuođa duođašteami várás.

8.3 Návccaid čohkket gealboovddideapmái

Boahtteáiggi vuorddehahtti árvalusat (SSB) čájehit veahkadatovdáneami mas leat eanet vuorrasat ja unnit nuorat sámi guovllus. Ahkejoavkku 20–66 jahkásaččaid lohku maid galgá njiedjat, masa gullet eanaš bargit. Boađusin šaddá bargofámu mearkkašahtti váilun sámi guovllus. Jahkásaččat šaddet sullii golbma proseantta easkka oahppan olbmot riikka bargomárkanii. Eatnašat sis ásaiduvvet dan regiovdnii mas sii oahpu válde. Go dilli lea nu ahte váilu doarvái ja gullevaš bargofápmu, de lea dárbu fuolahit ahte dan bargofámus mii báhcá, lea dat gealbu maid ealáhus- ja bargomárkan váillaha. Báikkálaš bargofámu gealboovddideapmi ja dasa lasse- ja joatkkaoahpu addin šaddet dehálaččat. Eallinguhkkosaš oahppama nanosmahttá digitála ovdáneapmi, mii váikkuha buot fidnosurggiide ja ealáhusaide.

Ráđđehus atná návccaid árjjalaš čohkken áŋgiruššamii oahpuin ja gealboovddidemiin áibbas dehálažžan háhkan dihtii bargofámuid fidnema mii ohcaluvvo ja mii dál ja boahtteáiggi dárbbašuvvo.

Gealbobuorideaddji doaibmabijuid jearaheapmi erenoamážit smávvafitnodagain doaresbeliin lea unni.[83] Smávvafitnodagain ja ovttaskas olbmuid doaresbeliin dávjá ii leat nákca eai ge resurssat guorahallat bargiid dárbbuid ja gávdnat gullevaš gealbofálaldagaid. Dárbu lea láhčit dilálašvuođaid nu ahte smávvafitnodagaid ja oktagasaid erenoamážit boaittobeliin lea vejolaš oaččohit čohkket návccaid ja daidda lágidit oktavuođa gealbodoaibmabijuiguin ja lasse- ja joatkkaoahpu fálaldagaiguin maid báikkálaš ja regionála bargomárkanat ohcalit.

Ráđđehus čielggada digitála gealbovuogádaga eallinguhkkosaš ohppui mii earret eará galgá buorebut čatnat oktii gelbbolašvuođa fálaldaga ja jearaheami.

8.3.1 Fitnodagaid siskkáldas oahpahus

Fitnodagaid siskkáldas oahpahus (BiO) lea bargomárkandoaibmabidju mii ođđajagemánu 1. b. 2020 sirdojuvvui NAV:s fylkkagielddaide. Áigumuš doaibmabijuin lea váikkuhit permiteremiid ja eretcealkimiid vuostá, ja seammás láhčit gealboovddideapmái fitnodagain. dat geat eai leat ollásit permiterejuvvon, sáhttet searvat oahpahusdoaibmabijuide dan áiggi go leat barggus. váikkuhan dihtii permiteremiid ja eretcealkimiid koronapandemiija geažil, ja seammás váikkuhit gealboloktemii, leat fylkkagielddat ožžon 300 milj. ruvnnu fitnodagaid siskkáldas oahpahussii jagi 2021. Dat 300 milj. ruvnnu bohtet lassin dasa mii juolluduvvui salderejuvvon bušeahtas jahkái 2021.

8.3.2 Návccaid čohkken fitnodagaid gealbobuorideapmái

Doarjun dihtii unna fitnodagaid lea Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta álggahan Gealbopilohtaid (2020–2022). Ulbmil lea dovdát oaččohit boaittobeliid unna fitnodagaid čohkket návccaideaset gelbbolašvuođa buorideaddji doaibmabijuide, láhčit oktaviđaid ja láhčit heivehuvvon joatkka- ja lasseoahpahusoahppofálaldagaid bargái doppe gos son ássá. Fylkkagielddain lea ovddasvástádus prošeavttain 20 doaresbeale guovllus, ja prošeavttat leat čadnon regionála gealbosearvevuođaide. Ovddasmanni pilohtaid máhttu addá buori vuođu ovddidit doaibmabiju viidáseappot ja ovttasbargomálliid mat váikkuhit nuppástuhttimii ja árvoháhkamii go bargosaji bargiid gealbu lassána.

Boksa 8.3 Gealbopilohtat Nordlánddas

Nordlándda fylkkasuohkan čađaha guokte gealbopilohtaprošeavtta Sálttus ja Siskkit Helgelánddas. Ulbmiljoavku leat almmolaš ja priváhta doaimmahaga dan guovtti oasseregiovnnas. Nordlánda vuoruha bargiid fidnosurggiin, industriijas, mearradoalus, mátkeealáhusain mat deattuhit vásáhusaid, ja almmolaš bálvalusfálaldagas. Mihtuin okta lea háhkat eanebuid joatkka- ja lasseohppui mas leat sámi fáttáid ja guhkit oahppan mat leat guoskevaččat sámi ealáhusaide ja beroštusorganisašuvnnaide, ásahusaide ja daidda regiovnnaide main lea sámi giellahálddašeapmi. Áigumuš lea ahte buoret gelbbolašvuohta sámi gielas, kultuvrras ja servodagas galgá nannet innovašuvnna ja adnojuvvot árvoháhkamin sámi ealáhusain ja kultuvrras eanet go ovdal.

Vásáhusat gealbopilohtain dássážii lea ahte lea dárbu árjjalaččat movttiidahttit ja arvvosmahttit ealáhusaid, almmolaš suorggi ja álbmoga muđui gullevaš gealbofálaldagaide. Áŋgiruššan movttiidahttit gealbobuorideapmái – ja váldit fálaldagaid atnui – lea áibbas dehálaš buoridan dihtii gelbbolaš bargiid fidnema Guovlo-Norggas. Muhto dat ii dáhpáhuva iešalddis. Ráđđehus áigu árvvoštallat mo lea vejolaš nannet vel eambbo áŋgiruššama movttiidahttit daid oahpahus- ja gealbofálaldagaid atnui váldima maid báikkálaš ja regionála bargoeallin váillaha. Dat galgá dahkkojuvvot earret eará gealbopilohtaid vásáhusaid vuođul.

8.3.3 Rávven virggis ovdáneami hárrái

Rávven virggis ovdánit fállet sihke priváhta ja almmolaš doaimmaheaddjit. Almmolaš karrieararávven sáhttá fállojuvvot skuvllain, universitehtain ja allaskuvllain ja studeantaovttastusain, oahpahusásahusain ja bargomárkanbálvalusain, bargosajis, eaktodáhtolaš ja priváhta suorggis. Gielddain, fylkkagielddain ja NAV:s lea ovddasvástádus karrieraráđiid addimis sámi guovlluin.

Fylkkagielddain lea láhkageatnegas geatnegasvuohta fállat karrierarávvema iežaset álbmogii. Buot fylkkagielddain lea maid karrieraguovddáš masa álbmot sáhttá oktavuođa váldit. I tillegg skal elever i videregående opplæring få nødvendig rådgivning. Máŋga fylkkagieldda leat maiddái mielde bargamin nationála digitála karrieararávvenbálvalusas karriereveiledning.no, mii almmuhuvvui čakčat 2020. Dat sihkkarastá fitnolaš karrierarávvema ja váikkuha dasa ahte gealbobirrasat riikka miehtá geavahuvvojit. Čuovvulanbálvalus čuovvula ja addá ráđiid nuoraide geain lea vuoigatvuohta joatkkaoahpahussii ja geat eai leat oahpahusas dahje barggus. NAV fállá maid ráđđeaddima muhtumiidda iežas áššehasain. Jus ássit galget oažžut buori rávvema, de fertejit buot bálvalusat mat fállet rávvema, bargat ovttas.

Dárbu lea oainnusmahttit gealbodárbbuid ja boahtteáiggi vejolašvuođaid sámi kultuvrras ja ealáhusain. Dehálaš lea ahte karrieararávvejeaddjit ja ráđđeaddit besset geavahit áigáduvvon diehtovuođu fitnodagaid ja ealáhusaid dárbbuid birra sámi guovlluin.

Boksa 8.4 Karriera Romssas ja Finnmárkkus

Romssa ja Finnmárkku fylkkas goziha Karriere Romsa ja Finnmárku, mas lea kantuvrabáiki Álttás ja Čáhcesullos, sámi perspektiivva. Karriere Finnmark lea Kompetansefora Arktis oassi.

Ásahuvvon lea ovttasbargu gaskal karrierarávvenbálvalusa ja sámi máhtto-, ealáhus- ja politihkalaš birrasa. Ovttasbargguin ulbmil lea buoret gelbbolašvuohta karrierarávvema birra sámi álbmoga várás.

8.4 Nuorra eallin olggobealde

Oahppodássi váikkuha ealáhusovddideami ja gelbbolaš bargofámu fidnema vuođđu sámi servodagain ge. Nuorat geat eai čađat joatkkaoahpahusa, sis lea maid stuorra vejolašvuohta gártat bargomárkana olggobeallái maŋŋil eallimis. Nuorain geat fertejit fárret eret ruovttus 16-jahkásažžan vázzin dihtii joatkkaskuvlla, lea maid stuorát várra heaitit skuvllas.

Dieđáhusas Meld. St. 21 (2020–2021) Fullføringsreformen – med åpne dører til verden og fremtiden lea ráđđehus evttohan ođđa ollašuhttinođastusa. Ráđđehus háliida čađahit historjjálaš viiddideami vuoigatvuođas joatkkaoahpahussii, nu ahte oahppit ožžot vuoigatvuođa oahpahussii gitta dassážii go sis lea oahppo- dahje fágagelbbolašvuohta. Viiddiduvvon vuoigatvuohta mearkkaša ahte fylkkagielddat áigot váldit badjelasaset stuorát ovddasvástádusa addit ohppiide eambbo fágalaš doarjaga, eanet vejolašvuođaid ja buorebut heivehuvvon skuvlavázzima. Nuppástusat galget addit buot ohppiide joatkkaskuvllas eambbo heivehuvvon mátkki sin oahppanáiggi čađa, muhto erenoamážit galget dat oahppit oažžut buoret fálaldaga geain leat hástalusat. Evttohus addá eambbo seammalágan vejolašvuođaid skáhppot alcceseaset buori vuođu eallimiin maŋŋil.

Riikarevišuvdna čujuha dasa ahte váilu diehtu daid ohppiid oahppanávkki birra geat ožžot oahpahusa sámegielas ja sámegillii.[84] Muhtun áiggi leat leamaš unnit oahppit golmma davimus fylkkas geat leat čađahan ja ceavzán joatkkaoahpahusa go dat mii lea riikka gaskamearri.

Máhttu heaitima, čađaheami ja oahpaheaddjigelbbolašvuođa birra lea dárbbašlaš go áigumuš lea hábmet sámi oahppopolitihka. Ráđđehus oaivvilda ahte joatkkaoahpahusa boahttevaš dutkan ferte váikkuhit eanet máhttui sámi ohppiid birra go dat lea gullevaš. Ráđđehus áigu maid árvvoštallat mo lea vejolaš oažžut buoret dieđuid daid ohppiid oahppanávkki birra geain lea oahpahus sámegielas ja sámegillii.

Nuorat leat vuoruhuvvon ulbmiljoavku NAV:s. Ásahuvvon leat nuoraidbargojoavkkut ja fágaidrastásaš bargojoavkkut mat čuovvulit nuoraid. Ja nu lea maid sámi guovlluin. Buot fylkkakantuvrrain NAV:s lea bajimus ovttasbargošiehtadus áššái gulli fylkkagielddain ja ulbmil lea láhčit diliid nannejuvvon ja vuogádatlaš ovttasbargui juksan dihtii bargomárkanpolitihkalaš ja oahppopolitihkalaš mihtuid.

Čuovvulanbálvalus addá ráđiid ja rávvagiid daid nuoraide geat leat gaskal 15 ja 20 jagi geat eai leat barggus, joatkkaoahpahusas dahje oahpahallamis. Čuovvulanbálvalus lea sámi guovlluid gielddain.

8.4.1 Nuorra gamerat bargoeallima resursan

Joatkkaskuvllas heaitán ohppiid lohku lea ain stuoris ja bargonávccahis nuoraid oassi lassána. Dan láhkai gártet nuorra olbmot bargoeallima olggobeallái jo árrat eallimis. Seammás lea dain nuorain ollugiin gelbbolašvuohta mii ohcaluvvo servodagas. Sii leat nuorra olbmot geat leat šaddan bajás digitála áigebajis ja leat interakšuvnna ja spealuid bokte ovddidan dakkár digitála gealbbu maid galggašeimmet šaddat čeahpibut ávkin geavahit ja ovddidit viidáseappot. Smávva ja gaskageardán fitnodagat – erenoamážit boaittobeliin – dárbbašit seammás bargiid main lea digitála gelbbolašvuohta. Nuorat leat maid heivehahttit ja sáhttet bures doaibmat smávva ja gaskageardán fitnodagaid boahttevaš ovddideamis. Nuorat geat leat bajásšaddan gamingiin ja buriin digitála gealbbuin, sáhttet šaddat resursan bargoeallimis. Ráđđehus áigu álggahit barggu čatnan dihtii daid nuoraide geat leat bargoeallima olggobealde, oktavuođaid smávva ja gaskageardán fitnodagaiguin mat dárbbašit gelbbolaš bargiid.

9 Ekonomalaš ja hálddahuslaš čuovvumušat

Doaibmabijut mat buktojuvvojit ovdan dán stuorradiggedieđáhusas ja main leat ekonomalaš čuovvumušat, ruhtaduvvojit gustojeaddji bušeahttarámmaid siskkabealde. Stuorradiggedieđáhus válddahallá ráđđehusa mihtuid ja áigumušaid ja bidjá rájáid ja háltti ráđđehusa viidásat sámepolitihkkii.

Ráva

Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta

rávve:

Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta rávven geassemánu 18. b. 2021 Sámi giella, kultuvra ja servodateallin birra, sáddejuvvo Stuorradiggái.

Referánsalistu

Angell, E., Eikeland, S., Grünfeld, L.A., Lie, I., Myhr, S., Nygaard, V., Pedersen, P. (2012): Tiltakssonen for Finnmark og Nord-Troms – utviklingstrekk og gjennomgan av virkemidlene. Rapport 2012:2, Norut.

Berge, T. (2018). Kunnskapsoppsummering om markedet for etter- og videreutdanning. Kompetanse Norge.

Eriksen, F. (2012): Jakten på Tanaidentiteten: En sosiokulturell studie av det relativt nyetablerte kommunesenteret Tana bru. Universitetet i Tromsø.

Forsknigsrådet (2019): Samisk kunnskapsgrunnlag

Gaup Eira, I. M. og Sara, M. N. (2017) Reindriftsnæringens erfaringsbaserte kunnskap om reindrift og rovvilt. Samisk høgskole.

Gyene, M., Norberg-Schulz, M., Røtnes, R. og Walbækken. M.M. (2020): Tilgang på boliger i distriktene og rekruttering av arbeidskraft. Samfunnsøkonomisk analyse AS. Rapport 35-2020

Holen, D. et al (2015): Interdependency of subsistence and market economies in the Arctic. Glomsrød S., Duhaime G., Aslaksen I. (2015): The Economy of the North 2015. Statistical analyses 151. SSB

Innovasjon Norge (2021): Nasjonal reiselivsstrategi 2030 – Sterke inntrykk med små avtrykk. Strategi.

Johansen, T.J., Hykkerud, A.J., Uleberg, E., Mølmann, J.A.B. (2018): Arktisk kvalitet – En beskrivelse av nordlige natur- og klimaforhold og virkning på egenskaper hos nordnorske matprodukter. Norsk institutt for bioøkonomi (NIBIO). NIBIO-rapport nr. 4 (40) 2018

Kommunal- og moderniseringsdepartementet (2018): Regionale utviklingstrekk 2018. Rapport.

Kulturdepartementet og Nærings- og fiskeridepartementet (2019): Strategi for kultur og reiseliv – Noreg som attraktiv kulturdestinasjon. Strategi.

Landbruks- og matdepartementet (2021): Opplevingar for ein kvar smak, strategi,

Landbruks- og matdepartementet, Helse- og omsorgsdepartementet og Nærings- og fiskeridepartementet (2021): Matnasjonen Norge. Strategi.

Landbruksdirektoratet (2020): TOTALREGNSKAP FOR REINDRIFTSNÆRINGEN, Regnskap 2019 og budsjett 2020, RAPPORT NR. 39/2020

Landbruksdepartementet (2019): Ressursregnskap for reindriften.

Landbruksdepartementet (2020): Reindriftsavtale 1. juli 2020 – 30. juni 2021

Landbruksdirektoratet (2020): Gjennomgang av beitekrisen i reindriften. Rapport fra arbeidsgruppe. Rapport nr. 45/2020

Lærings- og omsorgstjenester i reindrifta (2020): Ut på vidda – læring og omsorg i reindriftsfamilier. Strategiplan 2020–2021

Markussen, E., og Seland, I. (2012): Å redusere bortvalg – bare skolens ansvar? En undersøkelse av bortvalg ved de videregående skolene i Akershus fylkeskommune skoleåret 2010–2011. Nordisk institutt for studier av innovasjon, forskning og utdanning (NIFU). NIFU-rapport 2012:6.

Meld. St. 25 (2015–2016) Kraft til endring – Energipolitikken mot 2030. Olje- og energidepartementet

Meld. St. 32 (2016–2017) Reindrift – Lang tradisjon – unike muligheter. Landbruks- og matdepartementet

Meld. St. 6 (2018–2019) Oppgaver til nye regioner. Kommunal- og moderniseringsdepartementet

Meld. St. 5 (2019–2020) Levende lokalsamfunn for fremtiden – Distriktsmeldingen. Kommunal- og moderniseringsdepartementet

Meld. St. 14 (2019–2020) Kompetansereformen – Lære hele livet. Kunnskapsdepartementet

Meld. St. 20 (2019–2020) Helhetlige forvaltningsplaner for de norske havområdene. Nærings- og fiskeridepartementet

Meld. St. 28 (2019–2020) Vindkraft på land – Endringer i konsesjonsbehandlingen. Olje- og energidepartementet

Meld. St. 9 (2020–2021) Mennesker, muligheter og norske interesser i nord (nordområdemeldingen) Utenriksdepartementet

Meld. St. 20 (2020–2021) Nasjonal transportplan 2022–2033. Samferdselsdepartementet

Meld. St. 21 (2020–2021) Fullføringsreformen – med åpne dører til verden og fremtiden. Kunnskapsdepartementet

Meld. St. 22 (2020–2021) Data som ressurs – Datadrevet økonomi og innovasjon. Kommunal- og moderniseringsdepartementet

Meld. St. 28 (2020–2021) Vår felles digitale grunnmur – Mobil-, bredbånds- og internettjenester. Kommunal- og moderniseringsdepartementet

Noot og Reiding AS (2019): Samisk kunstnerundersøkelse. Situasjonsanalyse. Sametinget/Samisk kunstnerråd.

Norges institusjon for menneskerettigheter (2020): En menneskerettighetsbasert tilnærming til samisk statistikk i Norge.

NOU 2008: 5 Retten til fiske i havet utenfor Finnmark. Kystfiskeutvalget.

NOU 2013: 4 Kulturutredningen 2014. Offentlig utvalg som utredet utviklingen i norsk kulturpolitikk.

NOU 2016: 18 Hjertespråket. Samisk språkutvalg.

NOU 2018: 5 Kapital i omstillingens tid — Næringslivets tilgang til kapital. Kapitaltilgangsutvalget.

NOU 2020: 12 Næringslivets betydning for levende og bærekraftige lokalsamfunn. Distriktsnæringsutvalget.

NOU 2020: 15 Det handler om Norge — Utredning om konsekvenser av demografiutfordringer i distriktene. Distriktsdemografiutvalget.

NVE (2018): Nasjonal ramme for vindkraft. Temarapport om reindrift og annen samisk utmarksbruk. Rapport 58/2018

Olli, A.M., Aira, H., Andersen, S., Isaksen, K., Joks, S. (2021): Maadtoej aerpie båetijen aajkan Máttoj árbbe boahtteájggáj Máttuid árbi boahtteáigái. Sametinget.

Oslo Economics (2020): Kartlegging og vurdering av lokale ordninger for å beholde og rekruttere arbeidskraft i Nord-Norge. Rapport utarbeidet for Kommunal- og moderniseringsdepartementet.

Protect Sápmi (2020): Analyse av virkningen for reindriften ved planlagt gruvedrift i Nussir og Ulveryggen i Kvalsund kommune, på oppdrag for Sametinget

Prop. 116 L (2017–2018) Endringer i sameloven mv. (konsultasjoner). Kommunal- og moderniseringsdepartementet

Prop. 137 L (2019–2020) Lov om Endringer i deltakerloven og havressursloven. Nærings- og fiskeridepartementet

Prop. 86 L (2020–2021) Endringer i sameloven mv. (konsultasjoner). Kommunal- og moderniseringsdepartementet

Prop. 145 L (2020–2021) Endringar i opplæringslova, friskulelova og barnehagelova (behandling av personopplysningar, fjernundervisning o.a.) Kunnskapsdepartementet

Riksrevisjonen (2019) Undersøkelse av samiske elevers rett til opplæring i og på samisk. Dokument 3:5 (2019–2020)

Riksrevisjonen (2020): Undersøkelse av kvotesystemet i kyst- og havfisket. Dokument 3:6 (2019–2020)

Sametinget (2013): Kreativ næring – et uforløst potensial. Sametingsrådets handlingsplan for kulturell- og kreativ næring

Sametinget (2016): Sametingsmelding om reindrift.

Sametinget (2017): Sametingsrådets handlingsplan for kulturell- og kreativ næring 2017–2019.

Sametinget (2018): Gïelelutnjeme – Giellalåpptim – Giellalokten. Sametingets strategier for samiske språk.

Sametinget (2018): Sametingsmelding om duodji som næring.

Sametinget (2019a): Sametingsmelding om næringsutvikling.

Sametinget (2019b): Šattolaš Sápmi – Bærekraftig næringsutvikling – Sametingsmelding om næringsutvikling.

Sametingsrådet (2017): Muohtačalmmiterklæringen. Sametingsrådets tiltredelseserklæring for perioden 2017–2021.

St.prp. nr. 73 (2005–2006) Om samtykke til ratifikasjon av UNESCOs konvensjon av 17. oktober 2003 om vern av den immaterielle kulturarven. Utenriksdepartementet.

Sønstebø, A. (2020): Samiske tall – faste tabeller. Samiske tall forteller 13. Faglig analysegruppe for samisk statistikk.

Telemarksforsking (2020) Norsk kulturindeks 2020.

Tovmo, P. (2018): Verdiskapning i STN-området. Samiske tall forteller nr. 11. Faglig analysegruppe for samisk statistikk.

UNDRIP (2020): Indigenous navigator – data by Indigenous Peoples: Where are Indigenous Peoples’ Rights in the Sustainable Development Goals?

UNWTO (World Tourism Organization) (2018) Tourism and culture synergies.

Vareide, K., Vareide D. (2020): Regional analyse for Samisk område 2020. Telemarksforsking

Vareide, K., Vareide D., Miland K.P. (2019): Regional analyse for Samisk område 2019. Telemarksforsking, TF-rapport nr. 508

Wright, R. J., (2014): Samisk reiseliv & salg av kulturuttrykk – Autenistet, integritet og den store fortellingen. Universitetet i Tromsø

Aall C., Aamaas B., Aaheim A., Alnes K., van Oort B., Dannevig H., Hønsi T. (2019): Oppdatering av kunnskap om konsekvenser av klimaendringer i Norge. Oppdragsrapport nr. M-1209, Cicero, Vestlandsforsking

Vedlegg 1
Addosat guoddevašvuođamihtuide

Tabealla čájeha muhtun ráje dieđáhusa addosiin ON guoddevašvuođamihtuide.

Mihttu

Oassemihttu

Addosat dieđáhusas (kapihttalat)

Govus 1.1

4.4 2030 rádjai galgá olahuvvot mearkkašáhtti lassáneapmi nuorain ja rávisolbmuin geain lea gelbbolašvuohta, earret eará teknihkalaš ja fidnofágalaš gelbbolašvuohta, mii lea relevánta sihke barggu oažžumii, ávddalaš bargui ja fidnohutkkálašvuhtii.

8. Oahpu ja gelbbolaš bargofámu fidnen (gč. máinnašumi kapihttaliin 8.1.1, 8.1.3, 8.3.1, 8.3.1. 8.3.2 ja 8.3.3)

Lávdaduvvon struktuvra alit oahpu várás.

Giellaovttasbargu gaskal Sámi allaskuvlla, UiT – Norgga árktalaš universitehta ja Nord universitehta ja sámi giellaguovddážiid.

Strategiija lávdaduvvon ja heivehahtti oahpu várás fágaskuvllain, allaskuvllain ja universitehtain.

Strategiija alit fidnofágalaš oahpu várás (fágaskuvlaoahppu).

Nationála gealbopolitihkalaš strategiija.

Kompetansepluss Arbeid – Sámi áŋgiruššan.

Evttohus addit stuorát vejolašvuođa fállat gáiddusoahpahusa.

Guokte stáhtalaš joatkkaskuvlla (Kárášjogas ja Guovdageainnus).

Joatkkadási gáiddusoahpahus ja giellačoagganeamit sámi ohppiid várás Åarjelsaemien Vierhtiesåafoe/Sørsamisk Kunnskapspark nammasaš ásahusas.

Regionála gealbosearvevuohta dahje -fora mas fylkkagielddat leat ásahan ovttasbarggu mas leat mielde bargoeallima bealit, NAV, gielddat, stáhtahálddašeaddji ja nationála ja regionála gealbo- ja oahppofállit.

Čielggadit digitála gealbovuogádaga eallinguhkkosaš oahppamii.

Fitnodaga siskkáldas oahpahus.

Gealbopilohtat (2020–2022).

Karrierarávven.

Govus 1.2

5 a) Álggahit reforpmaid mat addet nissonolbmuide seamma vuoigatvuođaid ekonomalaš resurssaide ja vejolašvuođa háhkat, eaiggáduššat ja mearridit eatnamiid ja eará opmodaga badjel, ja háhkat ruđalaš bálvalusaid, árbbi ja luondduriggodagaid, nationála lágaid mielde.

4.3 Mariidna ealáhusat (gč. máinnašumi kapihttaliin 4.3.1 ja 4.3.3)

Láhčit dasa ahte eanet nissonat sáhttet bargat guolástusas.

4.1 Boazodoallu (gč. máinnašumi kapihttalis 4.1.6)

Merkejuvvon ruđat mat leat várrejuvvon boazodoallošiehtadusas doaibmabijuide nissoniid várás.

Govus 1.3

7.1 2030 rádjai galgá sihkkarastojuvvot ahte buohkain leat luohtehahtti ja ođđaáigásaš energiijabálvalusat olámuttos, mat eai leat badjelmeare divrasat.

4.1 Boazodoallu (gč. máinnašumi kapihttalis 4.1.1)

Bieggafámu konsešuvdnaproseassaid buorre báikkálaš ja regionála hálddašeapmi.

Energiijarusttegiid huksen ja eará lágan huksemat mat gáibidit areálasisabahkkemiid boazodoalloguovlluide, árvvoštallojuvvojit stáhta geatnegasvuođaid ektui sámiide álgoálbmogin.

7.3.4 Dálkkádatnuppástusat ja eambbo vahátvuloš infrastruktuvra

Dulve- ja uđasvahágiid eastadanbargu sihkkarastin dihtii energiijaháhkama.

7.2.3 Digitála vuođđogeađggi nannen

Nannejuvvon ekom bokte ožžot erenoamážit váravuloš gielddat earret eará golmma jándora liigerávnnji go elrávdnji jávká guhká.

Govus 1.4

8.3 Ovddidit politihka mii doarju produktiiva doaimma, ávddalaš bargosajiid ásaheami, fidnohutkkálašvuođa, hutkáivuođa ja innovašuvnna, ja maiddái doarjut ahte eambbo smávva ja gaskasturrosaš fitnodagat ásahuvvojit ja formaliserejuvvojit, earret eará dan bokte ahte fuolahit ahte ruhtadanbálvalusat leat olámuttos.

4.4 Sámi giella ja kultuvra vuođđun ealáhusovddideapmái (gč. máinnašumi kapihttalis 4.4.1 Hutkás ealáhusat)

Sámedikki ohcanvuđot doarjjaortnegat hutkás ealáhusaide.

Sámedikki iešguđet fitnodatovddidanprográmmat.

Duoji ealáhusšiehtadus gaskal duodjeorganisašuvnnaid ja Sámedikki.

Šoop Šoop–Sámi design days – ostiid ja sámi designeriid deaivvadansadji.

4.5 Digitaliseren ja teknologiija – ođđa vejolašvuođat ahtanuššamii ja árvoháhkamii (gč. máinnašumi kapihttalis 4.5.3)

Eanedit dáhtajuogadeami gaskal almmolaš ja priváhta suorggi.

Buoridit vejolašvuođa háhkat IKT-gelbbolašvuođa sámi guovlluin.

Hálddahuslaš ja byrokráhtalaš álkideamit ja digitaliseren galgá dahkat álkibun álggahit, nuppástuhttit ja doaimmahit smávva ja gaska sturrosaš fitnodagaid.

5.1.3 p doaibma

Veahkehit ovttaskas fitnodagaid ovddidanbarggus ja álggahit ja jođihit ovddidanprošeavttaid mat bohtet buorrin máŋgga fitnodahkii regiovnnas.

6.5 Persovdnavástesaš váikkuhangaskaoamit

Viidáseappot bisuhit Finnmárkku ja Davvi-Romssa doaibmabidjoavádaga.

Geahpeduvvon persovdnavearru.

Sihkkut elfápmodivada dállodoaluid ja almmolaš hálddašeami várás.

Oahppoloanaid geahpedeapmi.

7.2 Ovttasbargu ovddideami várás (gč. máinnašumi kapihttaliin 7.2.1, 7.2.2, 7.2.3)

Sámedikki ja fylkkagielddaid gaskasaš ovttasbargošiehtadusat.

Regionála searvevuođat main lea mihttu movttiidahttit ealáhusovddideapmái.

Regionála davviguovlofora.

Oassálastin Interreg Aurorai, oassái Aurora Sápmi (EU-prográmmain okta mii lea regionála viidodatlaš ovttasbarggu várás áigodahkii 2021–2027).

Sámi ovttasbargu riikarájáid rastá.

8.6 2020 rádjai galgá nuoraid lohku mat eai leat barggus eai ge oahpus, njiedjat mearkkašáhtti olu.

8.4 Nuorra eallin olggobealde (gč. máinnašumi kapihttalis 8.4.1)

Čađahanođastus.

Álggahit barggu viidásat ovddidahttin dihtii ja geavahan dihtii gameriid gealbbu geat leat bargoeallima olggobealde, ja lágidit sidjiide oktavuođaid fitnodagaide mat dárbbašit digitála gelbbolašvuođa.

8.9 2030 rádjai hábmet ja johtui bidjat politihka mii ovddida guoddevaš turistaealáhusa mii háhká bargosajiid ja ovddida báikkálaš kultuvrra ja buktagiid.

4.4 Sámi giella ja kultuvra vuođđun ealáhusovddideapmái (gč. máinnašumi kapihttalis 4.4.2 Sámi kultuvra mátkeealáhusa vuođđun)

Strategiija kultuvrra ja mátkeealáhusa várás – Norga geasuheaddji kulturmátkegeahčin.

Innovašuvdna Norgga nationála mátkeealáhusstrategiija.

Vahca – ovttasbargoprošeakta gaskal Sámedikki ja Romssa suohkana.

Johtit – sámi vásáhusfitnodagaid fierpmádat.

Govus 1.5

9.1 Ovdánahttit luohtehahtti, guoddevaš ja nanu infrastruktuvrra mas lea buorre kvalitehta, maiddái regionála ja rájiidrasttildeaddji infrastruktuvrra, doarjun dihte ekonomalaš ovdáneami ja eallinárvvu mii ii leat badjelmeare divrras ja lea olámuttos buohkaide.

4.5 Digitaliseren ja teknologiija – ođđa vejolašvuođat ahtanuššamii ja árvoháhkamii (gč. máinnašumi kapihttaliin 4.5.1 ja 4.5.1)

Mihttun ahte galgá leat uhcimusat 100 Mbit/s viežžanleaktu ja uhcimusat 10 Mbit/s sáddenleaktu buot Norgga bearragottiin ja doaimmain ovdal jagi 2025 loahpa.

5G huksen.

Joatkit stáhta doarjagiid govdabáddehuksemiidda doaresbeliin.

Digitála vuođđovuogádagaid ovddideapmi sámegillii.

6.4 Gáiddusbargama láhčin addá gealbobargosajiid

Rahpat vejolašvuođaid eambbo sáhttet čađahit barggu vaikko gos riikkas eai ge bargoaddi kantuvrrain.

Láhčit dasa ahte stáhtabargit sáhttet gullat báikkálaš kantuvrraide mas leat eará stáhtabargit dahje priváhtadoaimmaheaddjit.

7.2.3 Digitála vuođđogeađggi nannen

Doarjagiiguin veahkehit hukset govdabátti dakkár guovlluide main ii leat gávppálaš vuođđu.

9.2 Ovddidit searvadahtti ja guoddevaš industrialiserema ja ealáhusovdánahttima. 2030 rádjai galget industriijas leat mearkkašahtti eambbo bargosajit ja alit bruttonationálabuvtta iešguđetge riikkaid dili hárrái, ja unnimusat ovdánan riikkain galgá dát duppalastojuvvot.

4.3.2 Mearradoallu

Fuolahit sámi beroštusaid dakkár áššiin main plánejuvvo ásahit akvakulturrusttegiid, vai daidda sáhttá sihkkarastit ovttasdoaibmama vejolaš ođđa geavaheami oktavuođas.

7. Láhčin ealáhusovddideapmái (gč. máinnašumi kapihttaliin 7.1.1 og 7.1.3)

Konsultašuvnnat Sámedikkiin ja eará sámi beroštusaiguin.

Nannet almmolaš plánagelbbolašvuođa.

9.5 2030 rádjai galgá dieđalaš dutkan nanusmahttojuvvot ja buot riikkaid ealáhussuorggi teknologalaš návccat ja kapasitehta galgá ođastuvvot, erenomážit ovdánahttinriikkain. Oláhan dihte dán galgá innovašuvdna movttiidahttojuvvot ja dutkan- ja ovdánahttindoaimmain galget juohke millijovnna ássi nammii leat eambbo virggit, ja almmolaš ja priváhta dutkamii ja ovdánahttimii galgá juolluduvvot mearkkašahtti eambbo ruhta.

2.1 Mo galgá defineret sámi guovllu?

Jahkásaš juolludeamit Dutkanráđi prográmmii sámi dutkama várás.

Sámediggi lea geahčadišgoahtán mo sáhttá čađahit sámi álbmoga eaktodáhtolaš, indiviidavuđot registrerema buoridan dihtii statistihkkavuođu.

4.1.2 Guoddevaš boazodoallu

Dutkanprošeavttat galget addit eanet máhtu areálasisabahkkemiid váikkuhusain, vuoruhuvvon boazodoalu ovddidanfoandda bokte.

4.5.3 Dáhta resursan

Láhčit vuođu bargguide main lea alla árvoháhkan máhtu, dutkama ja innovašuvnna bokte.

5. Váikkuhangaskaoamit ealáhusovddideapmái sámi servodagain (gč. máinnašumi kapihttaliin 5.1, 5.1.2, 5.2.3)

Máhttovuođđu ealáhusa, innovašuvdna- ja dutkandoaimma birra 25 válljejuvvon gielddas, maid Dutkanráđđi, Innovašuvdna Norga ja Sámediggi leat hábmen.

Lasihit riikkalaš dutkanbirrasiid mat barget sámi gullevaš fáttáiguin.

Váikkuhangaskaoapmedoaimmaheddjiid rolla ja ovttasbargu ovddidan dihtii sámi ealáhusaid. Ásahuvvon lea áššedovdiid joavku.

N2 – ovttasbargu viđjeláhkiid ovddideami oktavuođas.

SkatteFUNN-ortnega geavaheapmi.

Govus 1.6

11.1 2030 rádjái galget buorit ja oadjebas ásodagat ja vuođđobálvalusat mat eai leat badjelmeare divrasat leat olámuttos buohkaide, ja dilálašvuođat šlummaguovlluin galgá buoriduvvot.

6.1 Buorre lea eallit sámi guovlluin

Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta lea gohččon Viessobáŋkku fuolahit ahte vejolašvuohta geavahit guovlopolitihkalaš vuhtiiváldimiid loatnaaddimis galgá šaddat eambbo oahpis olbmuide ja maiddái dat mo ortnet doaibmá.

Viessobáŋkku váikkuhangaskaoamit geavahuvvojit buoremusat go gielddain lea aktiivvalaš viessopolitihkka.

11.2 2030 rádjai galget dorvvolaš ja guoddevaš johtolatvuogádagat leat olámuttos buohkaide, eai ge leat badjelmeare divrasat, ja buoridit sihkarvuođa geaidnojohtolagas, erenoamážit kollektiivasáhtu bokte, ja erenomážit galget hearkkes olbmuid dárbbut fuolahuvvot, nu go nissonolbmuid, mánáid, doaimmashehttejuvvon olbmuid ja vuorrasiid dárbbut.

7.3 Infrastruktuvrra huksen (gč. máinnašumi kapihttaliin 7.3.1, 7.3.2 ja 7.3.3)

Nationála fievrrádusplánas 2022–2033 vuoruhuvvojit:

Ođđa R6 huksen gaskii Megården- Murgosvuodna Nordlánddas.

Ođđa geainnu huksen E10/rv. 85 Dielddanuorri-Gollevuonbahta-Langvassbukt (Hålogalánddageaidnu) Nordlánddas ja Romssas ja Finnmárkkus.

Ruđat uđassihkkarastinprográmmii E45Ávžžis Álttá ja Guovdageainnu gaskkas Romssas ja Finnmárkkus.

Ruđat buoridangaskkaide rv. 94 Skáiddi ja Hámmárfeastta gaskkas (parseallat Mollstrand-Guohcanjárga ja Áhkárvuotna-Jansvannet).

Doarjagat fylkkageainnuide.

Jierpmálaš kollektiivačovdosat.

Govus 1.7

12.2 2030 rádjai galgá olahuvvot luondduresurssaid guoddevaš hálddašeapmi ja effektiiva geavaheapmi.

5.3 Guovdilis váikkuhangaskaoamit ealáhusovddideami ja innovašuvnna várás

Geahpeduvvon fitnodatvearuheapmi.

Geahpedeamit opmodatvearuheamis.

Vearuhit luondduriggodagaid nu ahte badjebáza boahtá searvevuhtii ávkin, seammás go fitnodagat besset ávkkástallat gánnáhahtti resurssaiguin. riggodagaiguin.

Ođđa investerenfoanda stáhta ja priváhta kapitálain.

Arctic Investment Platform.

6.3 Smávvagávpogat ja čoahkkebáikkit fállet bálvalusaid

Lávdaduvvon ássan addá lagasvuođa ja vejolašvuođa ávkkástallat árvvolaš luondduresurssaiguin.

12.8 2030 rádjai galgá buot olbmuide máilmmis sihkkarastojuvvot relevánta diehtu guoddevaš ovdáneami birra ja juohkehaš galgá leat diđolaš ja eallit dáinna lágiin ahte ii vahágahte luonddu.

1.1.2 Kultuvrralaš norpmat ja árvvut – sámi fidnohutkama ofelaččat

Birgejupmi lea jurdda agibeaiperspektiivva, luonddu iežas ođasmahttima návccaid, mearálašvuođa ja gierdoekonomiija birra.

Govus 1.8

13.1 Nannet buot riikkaid návccaid vuosttildit dálkkádatrievdamiid ja heivehit iežaset birasváraide ja luondduroasuide.

4.1.6 Dálkkádatrievdamiin leat stuorra váikkuhusat boazodollui

Doaibmabijut dan várás ahte čuovvulit boazodoalu guohtunroasu raportta rávvagiid.

Ásahit heahtegearggusvuođafoandda.

4.3.1 Riddoguolástus

Geavahit buoret vejolašvuođaid biepmuid buvttadit mearas ja gáttis davvin.

5.2.4 Regionála dutkanfoanddat

Ruđat juolluduvvon prošeavttaide dálkkádatnuppástusaid váikkuheami birra.

6.2 Kultur- ja astoáigefálaldagat

Álgoálbmotovttasbargu Árktisis earret eará vásáhuslonohallamiin dálkkádatnuppástusaid birra.

7.3.4 Dálkkádatnuppástusat ja infrastruktuvra

Dulve- ja uđasvahágiid nannejuvvon eastadanbargu ja geainnuid sihkkarastin.

Govus 1.9

14.b) Dahkat mariidna resurssaid ja gávpemárkaniid olámuddui smávvaskála guolásteddjiide mat bivdet smávit bivdoneavvuiguin.

4.3 Mariidna ealáhusat (gč. máinnašumi kapihttaliin 4.3.1)

Ovttasbargošiehtadus gaskal Sámedikki ja Innovašuvdna Norgga geatnegahttá dien guokte áššebeali buoridit barggolašvuođa ja gánnáhahttivuođa mariidna ealáhusain.

Ráđđeaddi lávdegoddi vuotnaguolástusaid hálddašeami várás Davvi-Norggas, erenoamáš deattuin sámi geavaheapmái ja dan geavaheami mearkkašupmái sámi báikkálaš servodagaide.

Konsultašuvnnat gaskal Norgga guolástuseiseválddiid ja Sámedikki riddoguolástuseriid sturrodaga birra.

Govus 1.10

15.4 2030 rádjai galget várreguovlluid ekovuogádagat suodjaluvvot, maiddái dáid guovlluid biologalaš valljivuohta, vai dat šaddet nannoseappot ja sáhttet váikkuhit guoddevaš ovdáneapmái.

4.1 Boazodoallu (gč. máinnašumi kapihttaliin 4.1.1, 4.1.2, 4.1.5 ja 4.1.6)

Boazodoalloláhka.

Boazodoallošiehtadus.

Divatluvven investeremiid oktavuođas ealáhusas.

Duoddarii.

Lasihit máhtu ealáhusas earret eará plána- ja huksenlága birra.

Olámuddui lágidit boazodoalu areálageavaheami dynámalaš kárttaid.

Eanadoallo- ja biebmodepartemeanta áigu ovttasráđiid Statistihkalaš guovddášdoaimmahagain geahčadit dárkileappot mo livččii vejolaš oažžut buoret dieđuid boazodoalu areálaresurssaid ovddideami várás.

Hábmen eakto- ja indikáhtorevttohusa guoddevaš boazodoalu mihttui.

Sámedikki ja Norgga Boazosápmelaččaid Riikasearvvi nammadan láhkalávdegoddi galgá ollislaččat árvvoštallat dálá boazodoallolága.

Searvvahit sámi beroštusaid bieggafámu. konsešuvdnameannudeapmái.

Nannet heahtegearggusvuođa boazodoalu várás dálkkádatrievdamiid váikkuhusaid geažil.

4.2 Eanadoallu

Guoddevaš biebmovuogádat lea vuođđoeaktu nana biebmonašuvdnii:

Mátkeealáhusstrategiija eanadoalu ja boazodoalu resurssaid vuođul, Opplevingar for en kvar smak.

Sámedikki prošeakta Máistu

Riikkaidgaskasaš boazodoalloguovddáža árktalaš biebmolaboratoria – Boaššu

Guovlovuđot áŋgiruššan árktalaš eanadoaluin (4 miljon ruvnnu eanadoallošiehtadusa bokte).

Fotnoter

1)

Dieđ. St. 9 (2020–2021) NAČ 2020: 15 Dieđ. St. 5 (2019–2020) NAČ 2020: 12

2)

Meahcci – et grunnlag for identitet, kultur og birgejupmi – Sámedikki bargojoavkku raporta meahci birra (guovvamánnu 2016).

3)

Guovdageaidnu – Offelaš Sámis – Kautokeino veiviseren i Sápmi Ođđa ovddidan- ja servodatanalysa 08.05.2019

4)

Sápmi lea sámiid namahus sámiid historjjálaš ássanguovllus. Guovllus eai leat formála ráját, muhto dábálaš lea váldit mielde Davvi-Norgga, Trøndelága ja muhtun guovlluid máttabealde Trøndelága, nu go Trollheimena ja Femundsmark-guovlluid. Olggobealde Norgga adnojuvvojit Guoládat Ruoššas, Lappi Suomas ja Norrlánda Ruoŧas gullat Sápmái, (Sápmi – Store norske leksikon)

5)

UNDRIP (2020)

6)

Aall, C. ja earát (2019)

7)

Dieđ. St. 9 (2020–2021)

8)

Samiske forhold. Statistikkbanken SED-guovlu lea Sámedikki ealáhusovvdeami doarjjaortnegiid geográfalaš doaibmaguovlu (SED). Guđe gielddat gullet SED-guvlui, oaidná Statistihkalaš guovddášdoaimmahaga nehttasiidduin

9)

Sámi guovllu regionála analysa 2019, Telemarksforsking

10)

Olmmošvuoigatvuođavuđot lahkoneapmi sámi statistihkkii Norggas – NIM (nhri.no)

11)

Guovduluvvandássi lea indeaksalohku juohke gieldda várás, vuođđuduvvon dasa man lahka lea bargosajiide ja bálvalusdoaimmaide. Dát logut leat čohkkejuvvon guđa luohkkái. Joavku 1 lea dat kategoriija mas gullet eanemusat guovduluvvon gielddat (alimus guovduluvvon indeavssat) ja joavku 6 leat dat uhcimusat (uhcimus guovduluvvon indeavssat).

12)

Vareide j.e. (2020)

13)

Sámedikki vuollásaš sámi ásahusat kategoriserejuvvojit statistihas stáhtalaš ásahussan. Sámi guovllus leat dattetge uhcit oassi stáhtalaš bargosajit go riikkas ollislaččat.

14)

Selle, Per et. al., 2015

15)

Várra lei ealáhuseallimis barggolašvuođalassáneapmi dán áigodagas, muhto barggolašvuođa registrerema rievdan jagi 2015 čájehii stuorra njiedjama priváhta suorggi bargiid logu registreremis dan jagi.

16)

Vareide j.e. (2020)

17)

Dieđ. St. 5 (2019–2020)

18)

Torvmo, P. (2018) ja Vareide, K. (2020)

19)

Vareide, K. (2020)

20)

Vareide, K. (2020)

21)

Vareide, K. (2020) Regional analyse av samisk område. Sámi guovlluin lea 21 proseantta uhcit buvttalašvuohta og guovduluvvon dási 6 gielddain. Analysaide eai gula dakkár suorggit go oljobohkan, finánsa, eanadoallu ja olgoriika mearrajohtolat ja dušše dat mat leat rehketdoallogeatnegahttojuvvon. Alla buvttalašvuohta guovduluvvon dási 6 guovllugielddain čatnasa erenoamážit alla doaibmabohtosii el-buvttadusas ja guolástusas ja mearradoalus. Dáin surggiin manná viehka uhccán árvoháhkamis bálkábargiide eará surggiid ektui.

22)

Vareide, K. (2020) Rievdadusat leat korrigerejuvvon inflašuvnna ektui. Sivvan uhcit buvttalašvuhtii sámi guovlluid ealáhusain ii leat Vareide (2020) čilgen lagabui.

23)

Torvmo, P. (2018)

24)

Vareide, K. m.fl. (2019)

25)

Dat maid boahtá ovdan SED-guovllu analysain (Sønsetbø, A. (2020)

26)

Holen. D. et al (2015)

27)

Telemarksforsking, Regionála analysa.

28)

Gïelelutnjeme – Giellalåpptim – Giellalokten. Sámedikki strategiijat sámegielaid várás (2018)

29)

Olli, A.M., m.fl.

30)

Dieđ. St. 25 (2015–2016)

31)

Dieđ. St. 9 (2020–2021)

32)

Sámedikki dieđáhus boazodoalu birra 2016.

33)

Doarjjajuolggadusat boazodoallonissoniid doaibmabijuide – Eanadoallodirektoráhta

34)

Dieđ. St. 32 (2016–2017)

35)

NIBIO-raporta (2018)

36)

Ovttasbargošiehtadus gaskal Sámedikki ja Innovašuvdna Norga

37)

NAČ 2005: 5

38)

Sámedikki jahkásaš guolástusášši – 2020

39)

Sábme jállu – Sámedikki dásseárvodieđáhus (sametinget.no)

40)

Šattolaš Sápmi – Guoddevaš ealáhusovddideapmi – Sámedikki dieđáhus ealáhusovddideami birra.

41)

NAČ 2013: 4

42)

Šattolaš Sápmi – Guoddevaš ealáhusovddideapmi – Sámedikki dieđáhus ealáhusovddideami birra.

43)

Šattolaš Sápmi – Guoddevaš ealáhusovddideapmi – Sámedikki dieđáhus ealáhusovddideami birra.

44)

Sámediggái dat ii fátmmas TV, rádio, musea ja girjeráju, go dat váldoáššis ruhtaduvvojit eará almmolaš ruđaiguin, dahje njuolgga juolludemiiguin, gč. Šattolaš Sápmi – Guoddevaš ealáhusovddideapmi – Sámedikki dieđáhus ealáhusovddideami birra.

45)

Ráđđehus čađahii jagi 2017 áŋgiruššama kultur- ja hutkás ealáhusaiguin bargamuššan Innovašuvdna Norgga, Norgga kulturráđi ja Norwegian Arts Abroad (NAA) organisašuvnnaid ovddas (mat leat mielde Kulturdepartemeanta bušeahtas). Áŋgiruššan, mii galgá nannet kultursuorggi ekonomalaš guoddevašvuođa ja oainnusmahttit kultuvrra ealáhusveaju, nannejuvvui jagi 2018 ja evttohuvvo jotkojuvvot jahkái 2021. Jagi 2018 čađahuvvui viehka viiddes čuovvuevalueren áŋgiruššamis ja doaibmabijuin. Loahpparaporta galgá leat válmmas jagi 2022 loahpas.

46)

Sámediggedieđáhus duoji birra ealáhussan.

47)

Šattolaš Sápmi – Guoddevaš ealáhusovddideapmi – Sámedikki dieđáhus ealáhusovddideami birra.

48)

Noot og Reiding čađahan sámi dáiddaiskkadeapmi jagi 2019 bargamuššan Sámedikki ovddas, boahtá ovdan ahte 34 % sámi dáiddáriin lea dáidda váldodienasgáldun, muhto 60 % háliidivčče dan.

49)

Váikkuhangaskaoamit – sámi dáidda ja kultuvra, Sámediggi/Visjona 2020.

50)

Dokumeanta 20/17074 – Sámedikki bušeahttadárbbut 2022 – Sámediggi (onacos.no).

51)

Innspel til den internasjonale strategien for kulturpolitikken – regjeringen.no.

52)

Strategi for kultur og reiseliv. Noreg som attraktiv kulturdestinasjon 2019. Strategiija lea vuosttažettiin jurddašuvvon kultursuorggi doaimmaheddjiide, definerejuvvon «heile den offentlege og private kultursektoren, inkludert det frivillige kulturlivet», muhto sáhttá maid guoskat earáide geat doaimmahit kulturturismma.

53)

Kulturmuittut leat luopmovuitit – Riikaantikvára

54)

UNWTO (2016)

55)

Transport og reiseliv – SSB

56)

Dieđ. St. 16 (2019–2020)

57)

Boazodoallošiehtadus suoidnemánu 1. b. 2020 – geassemánu 30. b. 2021

58)

Opplevingar for ein kvar smak. Strategi for reiseliv basert på landbruket og reindrifta sine ressursar. Eanadoallo- ja biebmodepartemeanta 2017.

59)

Strategi for kultur og reiseliv. Noreg som attraktiv kulturdestinasjon.

60)

Geahča ON guoddevašvuođamihtuid oassemihtu 11.4. «Styrke innsatsen for å verne og sikre verdens kultur- og naturarv» ja oassemihtu 8.9 «Innen 2030 utarbeide og iverksette politikk for å fremme en bærekraftig turistnæring som skaper arbeidsplasser og fremmer lokal kultur og lokale produkter».

61)

Earret eará Šattolaš Sápmi – Guoddevaš ealáhusovddideapmi – Sámedikki dieđáhus ealáhusovddideami birra, siidu 21.

62)

Dieđ. St. 32 (2016–2017)

63)

Strategi for kultur og reiseliv. Noreg som attraktiv kulturdestinasjon 2019, siidu 42.

64)

Samicultures.com (2020) ja Sámediggi (2020)

65)

Nasjonal reiselivsstrategi 2030 – Sterke inntrykk med små avtrykk

66)

Dieđ. St. 9 (2020–2021)

67)

Protect Sápmi (2020)

68)

Innovašuvdnavuogádat lea regionála dahje nationála vuogádat mas leat fitnodagat ja ásahuslaš doaimmaheaddjit mat hutket oahppama, innovašuvnna ja máhtugilvima.

69)

Samisk kunnskapsgrunnlag (forskningsradet.no)

70)

Maid Dutkanráđđi dahká? (forskningsradet.no)

71)

Samisk kunnskapsgrunnlag (forskningsradet.no)

72)

Jagi 2019 rádjai hálddašuvvui RFF foandaregiovnnain, mas earret eará Davvi-Norga lei sierra foandaregiovdnan.

73)

Dieđ. St. 9 (2020–2021)

74)

Regional analyse Samisk område 2019.

75)

Telemarksforsking, Regional analyse.

76)

Telemarksforsking: Regional analyse

77)

Gyene, M. m.fl. (2020)

78)

Gaup Eira, I. M. ja Sara, M. N. (2017)

79)

Regional analyse av samisk område. Telemarksforsking.

80)

Oslo Economics (2020)

81)

Regiovdnaođastusa mielde hálddaša juohke fylkkagielda iežas foandda. Geahča láhkaásahusa regionála dutkanfoanddaid birra (2019).

82)

Meld. St. 9 (2020–2021)

83)

Berge, 2018

84)

Riksrevisjonen. Dokument 3:5 (2019–2020)