Dieđ. St. 13

(2022–2023)
Dieđáhus Stuorradiggái

Sámi giella, kultuvra ja servodateallin

Gelbbolašvuohta ja rekrutteren mánáidgárddis, vuođđooahpahusas ja alit oahpus

Máhttodepartemeantta ráva njukčamánu 24. b. 2023, dohkkehuvvon stáhtaráđis seamma beaivvi. (Støre ráđđehus)

Dokumentet på regjeringen.no

1 Álggahus

Hurdal-julggaštusas dovddaha ráđđehus čielga sámepolitihkalaš áigumušaid. Ráđđehus áigu čađahit garra áŋgiruššama sámegielaiguin ja váikkuhit eanet sámegielat oahpaheddjiid oahpaheapmái mánáidgárdái ja skuvlii ja eanet dearvvašvuođabargiid oahpaheapmái. Ráđđehusa ulbmil lea ahte eanebut válljejit sámegielat mánáidgárdefálaldaga ja sámegiela miehtá vuođđooahpahusa, ja ahte eanebut háliidit váldit sámi fidnooahpu dahje eará alit oahpu. Ulbmilin lea háhkat eanet gelbbolaš oahpaheddjiid mánáidgárdái ja vuođđooahpahussii ja eanebuid geat sáhttet áimmahuššat dárbbašlaš sámi gelbbolašvuođa eará surggiin. Dát šattašii beaktilis váikkuhussan olles servodahkii.

Lassin dábálaš formála gelbbolašvuhtii dárbbašuvvo sámi gelbbolašvuohta, mii mearkkaša buorre sámi giellahálddašeapmi ja kulturáddejupmi, hui ollu fágasurggiin ja ollu surggiin servodagas – nu go oahpahusas, dearvvašvuođas, riektelágádusas ja almmolaš hálddašeamis. Oažžun dihtii positiiva ovdánanbonji sámegielaide, lea rekrutteremis sámi mánáidgárdái ja skuvlii, ja sámi giellaoahpuide ja oahpaheaddjioahpuide čoavddarolla. Danne gieđahallat erenoamážit dáid oahpposurggiid dán stuorradiggedieđáhusas.

Dál geigejuvvon vuosttaš geardde dieđáhus Stuorradiggái sámi giela, kultuvrra ja servodateallima birra mii gieđahallá sihke gealbodárbbu mánáidgárddis, skuvllas ja alit oahpus ja dutkamis ja mánáid, ohppiid, studeanttaid ja bargiid rekrutterema buot dásiide oahppovuogádagas.

Sámegielalaš gelbbolašvuođa váilevašvuohta lea stuorámus hástalus go galgá sáhttit fállat buriid bálvalusaid sámi álbmogii. Mánáidgárddiin ja skuvllain lea stuorra dárbu oahpaheddjiide ja bargiide main lea oahppu sámegielas ja sámegillii. Seammás fertejit gilvvohallat bargiid alde eará bálvalusaiguin mat dárbbašit seamma gelbbolašvuođa. Áiggi mielde leat uhccán kandidáhtat oahpahuvvon sámi giellaoahpuin ja oahpaheaddjioahpuin sámegielalaš gelbbolašvuođain, ja čađat leat hástalusat studeanttaid rekrutteremiin oahpuide.

Daid sámi mánáid lohku geat ožžot sámi mánáidgárdefálaldaga, lea bisson seamma dásis maŋimus 15 jagi. Daid ohppiid lohku geain lea sámegiela oahpaheapmi lea lassánan maŋimus jagiid, muhto ollu oahppit luhpet sámegieloahpahusas vuođđoskuvlavázzima áiggi. Dasa lassin leat muhtun oahppit joatkkaoahpahusas geat eai vállje joatkit sámegielain vuosttaš- ja nubbigiellan.

Menddo uhccán studeanttat váldojuvvojit sisa sámegielaid oahpuide ja sámi oahpaheaddjioahpuide dasa ahte sáhttit gokčat mánáidgárddi, skuvlla ja eará dehálaš servodatdoaimmaid dárbbu. Váttis lea maiddái rekrutteret sámegiela fágalaš virggiide universitehta- ja allaskuvlasuorggis. Dát sojut leat bisti váttisvuohtan, ja daid geažil lea sivva fuolastuvvat.

Vejolašvuođas válljet sámi mánáidgárdefálaldaga ja vuoigatvuođas oahpahussii sámegielas lea mearrideaddji mearkkašupmi sámi giela ja kultuvrra ovdáneapmái ja ealáskahttimii. Danne lea bures láhččojuvvon sámi fálaldat mánáidgárddi rájes alit oahpu rádjai hui dehálaš sámegielain boahtteáigái.

Dieđáhus válddaha proseassaid mat leat jođus ja evttoha čovdosiid mat sáhtte leat mielde eanedeamen sámegielagiid logu buot oahppomannolaga dásiin ja loktet máhtu ja gelbbolašvuođa sámi gielas ja kultuvrras. Dát leat mohkáš hástalusat mat eaktudit vuogádatlaš áŋgiruššama máŋgga suorggis oktanaga. Bohtosiid oaidnit easkka muhtun jagiid geahčen.

Boksa 1.1 Sámegielat

Dat sámegielat mat eanemusat geavahuvvojit Norggas dál, leat davvisámegiella, julevsámegiella ja máttasámegiella. Dáid gielaid suodjala Eurohpáráđi minoritehtagielaid lihttu.¹

Buot gielain maid minoritehtagiellalihttu fátmmasta, leat vuoigatvuođat lihtu oasi II vuođul. Davvisámegielas, julevsámegielas ja máttasámegielas lea dasa lassin suodjalus Minoritehtagielaid lihtu oasi III vuođul. Mearrádusat oasis III lea viidásat ja das lea dárkileabbo njuolggadusat go oasis II earret eará oahpahusa, riektelágádusa, almmolaš hálddahusa, mediaid ja kultuvrra várás.

UNESCO dieđuid mielde lea davvisámegiella adnojuvvon áitojuvvon giellan, ja julevsámegiella ja máttasámegiella fas leat rehkenastojuvvon bahás áitojuvvon giellan. UNESCO atná bihtánsámegiela, ubmisámegiela ja nuortasámegiela/nuortalašgiela dakkár giellan mat eai šat leat aktiivvat Norggas, muhto dain guovlluin gos dat gielat árbevirolaččat leamaš geavahusas, leat dál geahččaleamen fas ealáskahttit daid.

¹https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/nasjonale-minoriteter/midtspalte/minoritetssprakpakta/id86936/

Gáldu: Regjeringen.no

Dieđáhusa bargui leat ollu doaimmaheaddjit leamaš veahkkin árvalusaideasetguin. Máhttodepartemeanta ja Gielda- ja guovlodepartemeanta leat čađahan árvalusčoahkkimiid Sámi allaskuvllain, UiT – Norgga árktalaš universitehtain ja Davvi universitehtain. Guovdageainnus lea dollojuvvon árvaladdančoahkkin gielddaiguin, fylkkagielddaiguin, stáhtahálddašeddjiiguin, giellaguovddážiiguin, sámi joatkkaskuvllaiguin ja eará organisašuvnnaiguin ja doaimmaheddjiiguin davvisámeguovllus. Dasto lea čoahkkimastojuvvon Levankes suohkaniiguin, fylkkasuohkaniiguin, stáhtahálddašeddjiiguin, giellaguovddážiiguin ja eará doaimmaheddjiiguin julevsámi ja máttasámi guovlluin. Buot árvalusčoahkkimiin ožžo departemeanttat buriid ja dehálaš árvalusaid ohppiin ja studeanttain.

Departemeanttat leat maiddái ožžon čálalaš árvalusaid mat leat addán mávssolaš áddema ja oahpu. Departemeanttat leat maid ožžon čálalaš árvalusaid mat leat váikkuhan árvvolaš áddejupmái ja oahppamiid, dás maiddái dehálaš árvalusaid sámi mánáidforumis. Sámi mánáidforum ásahuvvui Sámedikkis jagi 2022 ja das leat mielde logi sámi oahppi Oslo, Deanu Hábmera, Kárášjoga ja Dielddanuori skuvllain.

Dát gullá jahkásaš ovddasguvlui diđolaš dieđáhusaide Stuorradiggái sámi giela, kultuvrra ja servodateallima birra. Dieđáhusaid fáddá rievdaduvvo jagis jahkái. Dain lea dat oktasaš ahte Sámedikki jahkedieđáhus lea álo dan mielddusin, ja ahte Sámedikki árvvoštallamat bohtet álo ovdan ieš dieđáhusteavsttas. Nu go ovdal ge lea Sámediggi leamaš mielde dan barggus dan jagi dieđáhusain. Sámediggi lea maid searvan árvaladdančoahkkimiidda. Sámedikki árvalusat ja mearkkašumit leat muhtumassii heivehuvvon dieđáhustekstii ja muhtun muddui biddjojuvvon sierra vuollekapihttalin.

Ráđđehus lea mearridan ahte fáddán jagi 2024 stuorradiggedieđáhussii sámi giela, kultuvrra ja servodateallima birra, galgá leat álbmotdearvvašvuohta ja eallindilit sámi guovlluin.

1.1 Historjjálaš geahčasteapmi maŋás guvlui – dáruiduhttinpolitihkka

NAČ 2016: 18 Váibmogiella – Sámegielaide láhkamearrádus-, doaibma- ja ásahusevttohusat čujuha dasa ahte dáruiduhttinpolitihkka, mii 1840-logu rájes oaččui coavcci máŋgga servodatsuorggis, sihke lágain ja láhkačohkiin, geavatlaš politihkas ja ideologiijan, lei boađus ahte sámit masse sin giela, kultuvrra ja árbevieruid. Muhtun surggiin čađahuvvui dáruiduhttinpolitihkka erenoamáš garra árjjain. Nu lei erenoamážit giella- ja skuvlapolitihkas. Finnefondet nammasaš foandda ásaheamis mearriduvvui gonagaslaš resolušuvnnas jagi 1851 ahte galggai várrejuvvot jahkásaš juolludus oaččuhan dihtii sámiid oahppat dárogiela. Foanda doaimmai liigebonusin oahpaheddjiide geat oaččuhedje sámiid oahppat dárogiela. Máŋga instruvssa 1860-logus stivrejedje maiddái sámegieloahpahusa ráddjehusaiguin.

Jagi 1880 giellainstruvssain deattastuvvui ahte ulbmil lei oahpahit ohppiide dárogiela, ja ahte sámegiela ja suomagiela lei vejolaš geavahit dušše veahkkegiellan. Dáruiduhttindoaibmabidjun huksejuvvojedje maid jagi 1902 rájes máŋga skuvlainternáhta Finnmárkui. Jagi 1902 nammaduvvui vuosttaš ámtaskuvladirektevra Finnmárkui. Su bargamuššan lei fuolahit ahte huksejuvvojedje internáhtat, ahte dáruiduhttinbargu ovdánii, háhkat doarvái dáža oahpaheddjiid skuvllaide ja mearridit bálkálasáhusa skuvladoaimmahaga čeahpimus «dáruiduhttiide».

Samekomiteen nammasaš lávdegoddi, maid Girko- ja oahpahusdepartemeanta nammadii jagi 1956, geigii árvalusas jagi 1959. Árvalus ja Stuorradikki meannudeapmi álggahii dáistaleami dáruiduhttinpolitihkain.

Jagi 1969 lágain vuođđoskuvlla birra mearriduvvui ahte mánáin sámi guovlluin lei vuoigatvuohta oahpahussii sámegielas ja sámegillii, ja ahte dakkár oahpahusa galggai maiddái sáhttit addit ohppiide sámi duogážiin olggobealde sámi guovlluid. Go ledje eanet go golbma sámegielat oahppi skuvllas, de sii sáhtte gáibidit oahpahusa sámegielas.[1]

Álttá-ášši definerejuvvo dávjá historjjálaš jorggiheapmin sámi vuoigatvuođaid dohkkeheami várás Norggas.[2] Jagi 1980 nammaduvvojedje guokte lávdegotti – nubbi oaččui bargamuššan čielggadit sámi vuoigatvuođagažaldagaid ja nubbi fas čielggadit sámi kulturáššiid. Sámi vuoigatvuođalávdegoddi geigii árvalusas jagi 1984, dainna evttohusain ahte ásahit Sámedikki ja ođđa paragráfa Vuođđoláhki sámiid birra. Kulturčielggadusas ožžo sámi skuvla- ja kulturáššit govda gieđahallama, das maiddái evttohus sámi giellalága birra.[3] čielggadusat leat maŋŋá čuovvuluvvon earret eará Geassemánu 12. b. 1987 mannosaš lágain Sámedikki ja eará sámi riektediliid birra (sámeláhka), sierra láhkanjuolggadusaiguin sámegiela geavaheami várás (mielde sámelágas) ja sierra mearrádusain Vuođđolága paragráfii 108.

Boksa 1.2 Vuođđolága § 108

Lea stáhta eiseválddiid geatnegasvuohta láhčit diliid nu ahte sámi álbmotjoavku sáhttá seailluhit ja ovddidit iežas giela, kultuvrra ja servodateallima.

Gáldu: Lovdata

Boksa 1.3 Gonagaslaš Majestehta Gonagas Haralda šállošeapmi

Rabadettiin goalmmát Sámedikki golggotmánu 7. b. 1997 šállošii Gonagaslaš Majestehta Gonagas Harald Norgga stáhta bealis dan vearrivuođa maid sámit leat gillán:

Norgga stáhta lea vuođđuduvvon guovtti álbmoga territoriaide – dážaid ja sápmelaččaid. Sámi historjá lea lávga čadnojuvvon dáža historjái. Dál fertet šállošit dan vearrivuođa maid Norgga stáhta lea dagahan sámi álbmogiid garra dáruiduhttinpolitihka bokte. Danne lea Norgga stáhtas erenoamáš ovddasvástádus das ahte láhčit dilálašvuođaid dasa ahte sámi álbmot beassá hukset nana ja eallinfámolaš servodaga. Dát vuoigatvuohta lea oamastuvvon sámiid leahkima bokte iežaset guovlluin don doloža rájes.

Gáldu: Gonagasviessu

Ollu sámit dovddahit ahte dáruiduhttin dáhpáhuvvá ain. Vaikke vel almmolaš dáruiduhttinpolitihkka odne adnojuvvo historján, de ellet ain stigmatiserejeaddji ja vealaheaddji miellaguottut mat das leat čuvvon. Dakkár áiggis mas sámiid giella ja kultuvra hástaluvvo Norgga majoritehtakultuvrra ja riikkaidgaskasaš sojuid geažil, sáhttá maid vásihuvvo váttisin nákcet ruovttoluotta váldit dan giela ja kultuvrra mii lea massojuvvon.

Stuorradiggi lea nammadan duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna guorahallan dihtii dáruiduhttinpolitihka ja vearrivuođa sámiid ja kvenaid/norgalašsuopmilaččaid vuostá. Kommišuvdna lea válljen váldit mielde maiddái meahccesuopmilaččaid ge iežas bargomearrádussii. Kommišuvdna galgá geiget iežas raportta ovdal geassemánu 1. b. 2023.

1.2 Ráđđehusa ulbmilat ja áigumušat

Vai giella ealášii, lea áibbas mearrideaddjin ahte mánát ja nuorat geavahit giela beaivválaččat. Daddjojuvvo ahte vuosttaš mearka dasa ahte giella lea jávkamin, lea go mánát heitet hállamis giela. Danne leat mánáidgárddit ja skuvllat dehálaš arenan giellagealbbu ovddideapmái ja áimmahuššamii.

Ráđđehusa mihttu lea buorre sámi oahpahus mánáidgárddiin ja skuvllain sihkkarastin dihtii ahte sámegielat galget eallit ja fátmmastit eanebuid. Ráđđehus áigu vuoruhit sámegieloahpahusa mánáidgárddiin, vuođđoskuvllain ja joatkkaoahpahusas ja oaivvilda ahte leat geavatkeahtes vejolašvuođat dasa

ahte addit eanet mánáide sámi mánáidgárdefálaldaga

ahte oažžut eanet ohppiid válljet oahpahusa sámegielas ja sámegillii

ahte buorebut láhčit oahpahusa sámegielas ja sámegillii vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusas

Mihttun lea movttiidahttit sámegieloahpahussii buot dásiin mánáidgárddis ja vuođđooahpahusas. Eanebut berrejit čađahit joatkkaoahpahusa sámegielain vuosttašgiellan ja nubbigiellan. Seammás lea dehálaš movttiidahttit daid ohppiid beroštit sámegielain geain ii leat sámegiella vuosttašgielan, muhto dušše háliidit oahppat eanet sámi kultuvrra birra ja vejolaččat áddehallat njálmmálaččat muhtun álkes cealkagiiguin. Buot gielalaš movttiidahttin lea buorre, ja beroštus sámegielain lea mielde seailluheamen, lávdadeamen ja ovddideamen gielaid. Danne háliida ráđđehus movttiidahttit buot oahpaheapmái sámegielain, maiddái dan mii ii atte oahppočuoggáid ii ge eará formála gelbbolašvuođa.

Vai sáhttit addit mánáidgárdemánáide ja ohppiide oahpahusa sámegielain, mii dárbbašit bures gealbuduvvon mánáidgárdeoahpaheddjiid ja mánáidgárdebargiid ja oahpaheddjiid olles vuođđooahpahusas. Ráđđehus deattuha ahte gielddain ja fylkkagielddain dat lea ovddasvástádus rekrutteret gelbbolaš mánáidgárdeoahpaheddjiid ja oahpaheddjiid. Gielddat mat leat olggobealde sámi guovlluid, sáhttet dál fállat molssaektosaš sámegieloahpahanvugiid (gáiddusoahpahusa) go skuvllas eai leat dohkálaš oahpaheaddjit mat sáhtte addit oahpahusa. Seamma vejolašvuohta lea maiddái joatkkaskuvllain.[4]

Dattetge lea dehálaš ahte gáiddusoahpahus ii šatta váldonjuolggadussan. Ráđđehusa mielaš lea dehálaš ahte skuvllat, gielddat ja fylkkagielddat geahččalit nu bures go sii sáhttet, háhkat gelbbolaš oahpaheddjiid geat sáhttet addit báikkálaš oahpahusa gievrras giellaoahpahusmodeallaid vuođul. Seammás diehtit ahte gelbbolaš oahpaheddjiid rekrutteren lea hástaleaddji. Danne áigu ráđđehus, ovttas Sámedikkiin, čielggadit doaibmabijuid maiguin buoridit kvalitehta dan gáiddusoahpahusas mii addojuvvo ohppiide geat oažžot oahpahusa sámegielas.

Vai mánáidgárddit ja skuvllat šattašedje buorit arenan giellaoahpahussii, ferte vuoruhit alit oahpu. Dat gáibida ollislaš áŋgiruššama oahpahusmannolaga buot lađđasiin. Dehálaš lea fuolahit ahte mánáidgárddit ja vuođđoskuvllat nagodit hukset buoret vuođu dasa ahte eanet oahppit čađahit joatkkaoahpahusa sámi giella- ja kulturgelbbolašvuođain, ja ahte eanebut ožžot vejolašvuođa váldit sámegielat oahpaheaddjioahpu dahje dahje sámegiela oassin oahpaheaddjioahpus ja lohkat sámegiela alla dásis. Eanet oahpaheddjiid ferte oahpahit oahpaheaddjin mánáidgárddi ja skuvlla várás, ja dakkár čovdosiid ferte gávdnat mat dahket ahte oahpaheaddjit geasuhuvvojit bissut oahpaheaddjin. Bures gealbuduvvon sámegielaoahpaheaddjit lea eaktun sihkkarastin dihtii sámi mánáide buori pedagogalaš fálaldaga mánáidgárddis ja dan oahpahusa mii ohppiin lea vuoigatvuohta oažžut skuvllas. Nu sáhttá guhkit áiggi vuollái lasihit rekrutterenvuođu eará oahppošlájaide ja fidnuide maidda dárbbašuvvo gealbu sámi gielas ja kultuvrras. Ráđđehus oaivvilda ahte:

dárbu lea eanet ja jeavddaleabbo oahppofálaldagaide sámi alit oahpus

dárbu lea rekrutteret eanet studeanttaid sámi oahpaheaddjioahpuide, sámi giellaoahpuide ja eará oahpuide main lea sámi sisdoallu

dárbu lea rekrutteret eanet sámegieloahpaheddjiid ja eará sámegielat bargiid mánáidgárdái ja skuvlii

Sáhttá leat hástaleaddjin gávdnat rivttes dássedeattu ja vuoruheami go leat uhccán resurssat. Dál váilot sihke olbmot geain lea guoskevaš gelbbolašvuohta, ja ekonomalaš resurssat. Ráđđehusa mielas lea dehálaš ahte guoskevaš doaimmaheaddjit árvvoštallet ja ságaškuššet mo mii ovttas galgat nagodit hábmet guoddevaš strategiijaid ja ovddidit doaibmabijuid mat sihkkarastet mánáide ja nuoraide buori oahpahusa sámegielain.

Dáinna dieđáhusain háliida ráđđehus bidjat buori vuođu boahttevaš doaibmabijuide ja vuoruhemiide. Dieđáhus válddaha proseassaid mat leat jođus ja vuoruhuvvon áŋgiruššansurggiid. Mihttun lea ahte boahttevaš doaibmabijut ovddiduvvojit dáid áŋgiruššansurggiid vuođul, ja ahte buot doaimmaheaddjit main lea ovddasvástádus ja váldi, geavahit daid vejolašvuođaid mat sis leat. Vuoruhuvvon áŋgiruššansuorggit leat:

buoridit diehtojuohkin vuoigatvuođaid ja vejolašvuođaid birra

buoridit vejolašvuohta sámi mánáide fidnet mánáidgárdefálaldaga

dahkat ohppiide álkibun válljet oahpahusa sámegielas

eanedit studeanttaid rekrutterema

fállat buori kvalitehta ja buoret rámmaeavttuid mánáidgárddi ja skuvlla oahpaheddjiid ja bargiid gealbudeapmái

nannet alit oahpu fága- ja dutkanbirrasiid

fállat eanet ja eanet olahahtti oahpuid alit oahpus

ovddidit buoret máhttovuođu

Ráđđehus áigu vuoruhit dakkár gealbudeami mas lea buoret vuođđu sámi giellaoahpahussii ja oahpahussii sámegillii boahttevuođas. Dat lea guhkesáigásaš bargu mii eaktuda iešguđet doaibmabijuid áiggi vuollái, ja ráđđehusa áigumuš lea dan čuovvulit stáhtabušeahta 2024.

Máhttodepartemeanta lea čielggadan Sámedikkiin ahte dát dieđáhus válddaha oahpponeavvodili, muhto ahte dieđáhus ii evttot doaibmabijuid dán suorgái. Máhttodepartemeanttas ja Sámedikkis galgá leat gulahallan das mo oahpponeavvodili sáhttá buoridit.

1.3 Eará áššáigullevaš proseassat

Sámelága giellanjuolggadusaid nuppástuhttin

Ráđđehusas čađaha máŋga vuogi nannen dihtii sámegielaid geavaheami ja láhčit diliid gealbudeapmái ja rekrutteremii. Borgemánus 2021 sáddii Gielda- ja guovlodepartemeanta sámelága giellanjuolggadusaid rievdadanevttohusa gulaskuddamii. Láhkaevttohusaid vuođđu lea giellalávdegotti čielggadus NAČ 2016: 18 Váibmogiella – Sámegielaide láhkamearrádus-, doaibma- ja ásahusevttohusat. Váldoulbmil evttohusaiguin lea heivehit sámelága giellanjuolggadusaid dárbbuide ja gielladillái hálddašanguovllu iešguđet gielddain. Ráđđehusas leat leamaš konsultašuvnnat Sámedikkiin ja áigu ovddidit láhkaevttohusa Stuorradiggái 2023 giđa.

Sámegielaid dilis leat hui stuorra erohusat iešguđet gielddain. Danne árvala ráđđehus hálddašanguovllu mas leat golbma gieldakategoriija main leat earuhuvvon vuoigatvuođat. Evttohusat galget láhčit dili dasa ahte eanet gielddat háliidit sámegielaid hálddašanguvlui, ja dainna lágiin váikkuhit sámegielaid seailluheapmái ja ovddideapmái.

Giellabargu gáibida guhkit áiggi plánema máŋgga gielddalaš ovddasvástádussurggiin, ja plánen lea dehálaš váikkuhangaskaoapmi sihkkarastin dihtii sámegielalaš gelbbolašvuođa háhkama. Ráđđehus evttoha ođđa mearrádusa das ahte fylkkagielddat ja gielddat hálddašanguovllus galget ságaškuššat sámegiela hástalusaid vuorusteaskka regionála plánastrategiija oassin ja gieldaplánastrategiija oassin. Evttohus ollista dálá mearrádusaid plána- ja huksenlágas mas boahtá ovdan ahte plánemis galgá vuhtii váldit sámi servodateallima.

Láhkaevttohusain háliida ráđđehus láhčit dilálašvuođaid sámegielat bargi rekrutteremii ođđa láhkamearrádusain mii aiddostahttá vejolašvuođa bidjat sámegielalaš giellamáhtu háliiduvvon dahje dárbbašlaš gelbbolašvuohtan virgádeami oktavuođas almmolaš orgánii, go sii dárbbašit dan gelbbolašvuođa iežas bargamušaid doaimmaheapmái. Mearrádus gusto sihke hálddašanguovllus ja dan olggobealde ge. Viidáseappot lea vuoigatvuohta oažžut oahpahusvirgelobi háhkan dihtii alccesis sámegielmáhtu, viiddiduvvon gustot buot bargiide almmolaš orgánain jus lea dárbu dakkár gelbbolašvuhtii.

Ođđa oahpahusláhka

Máhttodepartemeanttas ja Sámedikkis leat leamaš konsultašuvnnat ođđa oahpahuslága evttohusa birra. Olles láhkaevttohusa ektui ii lean ovttamielalašvuohta, ja Sámediggi ii guorrasan ođđa oahpahusláhkii. Konsultašuvnnain lea Sámediggi gáibidan ahte sámi oahpahusvuoigatvuođat galget eanet nannejuvvot lága bokte. Departemeanta ádde bures Sámedikki gáibádusa. Dakkár oahpaheddjiid ja eará bargiid rekrutterema oktavuođas mánáidgárdái ja skuvlii geain lea máhttu oahpahit sámegielas ja sámegillii, leat stuorra hástalusat, seammás go oahpahuvvojit menddo uhccán olbmot ja rekrutterenvuođđu lea heittot.

Dálá dilli vuollegis rekrutteremiin ja oalle stuorra luohpamiin sámegieloahpahusas buot dásiin oahppovuogádagas, ii leat guoddevaš. Vaikke vel eanet vuoigatvuođat ii leat áidna váikkuhangaskaoapmi dasa ahte čoavdit dáid hástalusaid, de oaidná departemeanta ahte vuoigatvuođaid mearrideapmi sáhttá leat dehálaš lávkin. Seammás ferte eaktun dasa ahte vejolaččat mearridit eanet vuoigatvuođaid lága bokte, leat ahte daid sáhttá ollašuhttit geavadis ja ahte gielddain lea vejolašvuohta fállat lága bokte mearriduvvon oahpahusa. Dat lea dábálaš bargovuohki go galgá mearridit ođđa vuoigatvuođaid lága bokte.

Departemeanta háliida čielggadit guđe geavatlaš eavttut fertejit leat sajis ovdalgo sáhttá ollašuhttit daid iešguđet gáibádusaid maidda Sámediggi čujuha. Buoret máhttu dan birra lea dehálaš boahttevaš árvvoštallamiidda das berre go álggahit ođđa njuolggadusbarggu. Departemeanta áigu gulahallat Sámedikkiin das guđe eavttut fertejit leat sajis ovdalgo vejolaš ođđa vuoigatvuođaid sáhttá mearridit oahpahuslága bokte.

Ođđa universitehta- ja allaskuvlaláhka

Máhttodepartemeanttas lea áigumuš ovddidit proposišuvnna Stuorradiggái ođđa universitehta- ja allaskuvlalága birra jagi 2023. Vuođđun ođđa universitehta- ja allaskuvlalága evttohussii mii lei gulaskuddamis jagi 2022, čujuha Máhttodepartemeanta dasa ahte dálá universitehta- ja allaskuvlaláhka ii čielgasit mudde sámegiela fágagiela geavaheami, ja ahte Universitehta- ja allaskuvlalávdegoddi čielggadusas NOU 2020: 3 Ny lov om universiteter og høyskoler ii evttohan muddet dan, go seammás čuovvu sámelága § 1-5 ahte sámegiella ja dárogiella leat dásseárvosaš gielat.

Danne árvalii departemeanta váldit universitehta- ja allaskuvlaláhkii § 1-7 mas čuožžu ahte ásahusat main lea erenoamáš ovddasvástádus sámi dutkamis ja alit oahpus, lea ovddasvástádus sámi fágagiela dikšumis ja ovddideamis. Dása mihte eatnašat gulaskuddamis, ja departemeanta lea dan mielas ahte ođđa universitehta- ja allaskuvlalága evttohusas šaddá leat mearrádus dárogiela ja sámegiela fágagiela birra. Dát sáhttá leat mielde oainnusmahttimin sámegielaid saji norgalaš alitoahpus.

Eará dieđáhusat Stuorradiggái

Utsyn over kompetansebehovet i Norge nammasaš stuorradiggedieđáhusas Norgga gealbodárbbu birra ovddasguvlui mii biddjojuvvo ovdan 2023 giđa, čujuha ráđđehus bárgo- ja servodateallima gealbodárbbuide ovddasguvlui ja čilge čovdosiid mat sáhttet dahkat guoskevaš oahpu olahahttin ássiide miehtá riikka. Gelbbolaš bargoeallima váilun lea hástalus olles bargoeallimii. Jagi 2022 lei dearvvašvuođa- ja sosiálasuorgi mii dieđihii stuorámus gealbodárbbu, dasto čuovui huksen- ja ráhkadussuorgi. Stuorámus fylkkain váilot eanemus bargit. Dattetge lea Davvi-Norggas, Møre ja Romsdalas ja Vestfolddas ja Telemárkkus čavggamus bargomárkan mas fitnodagain lea váddásat rekrutteret rivttes gelbbolašvuođa. Gelbbolašvuođa váilun lea erenoamáš hástalus sámi guovlluin. Utsynsmeldingen nammasaš várdodieđáhusa doaibmabijut leat maid heivvolaččat sámi gealbováilli gokčamii.

Ráđđehus pláne bidjat ovdan stuorradiggedieđáhusa 5. – 10. ceahki birra jagi 2024. Ráđđehus áigu das earret eará oaidnit mo skuvla sáhttá šaddat eambbo geavatlaš ja máŋggabealat fuolahan dihtii ja nannen dihtii ohppiid oahppanmovtta, hálddašeami, oahppama ja ovdáneami.

Ráđđehus áigu dasa lassin ovddidit stuorradiggedieđáhusa profešuvdnaoahpuid birra giđđat 2024. Dat galgá earret eará gieđahallat oahpaheaddjioahpu, inšenevraoahpu ja dearvvašvuođa- ja sosiálafágaoahpuid.

Ráđđehus áigu dasto ovddidit stuorradiggedieđáhusa guovlopolitihka birra giđđat 2023. Oahppu ja gelbbolašvuohta galgá leat okta fáttáin dieđáhusas.

1.4 Rollat ja ovddasvástádus

Ráđđehusas lea dat ulbmil lea eanedit sámegielagiid logu dainna lágiin ahte eanebut válljejit ja čađahit sámegieloahpahusa, eanet oahppit čađahit sámegieloahpahusa skuvllas ja eanebut válljejit sámi oahpaheaddjioahpuid ja oahpuid sámegielain. Mihttojuksamii lea mearrideaddji dehálaš ahte doaibmabijut leat oktiiordnejuvvon ja ahte lea ovttasbargu eiseváldedásiid ja surggiid rastásaš.

Boksa 1.4 ILO-konvensjonen nr. 169, FNs barnekonvensjon og FNs erklæring om urfolks rettigheter

Oahpahuspolitihka vuođđun sámi álbmoga várás Norggas lea earret eará ILO-konvenšuvdna nr. 169 álgoálbmogiid ja čeardaálbmogiid birra iehčanas stáhtain, ON mánáidkonvenšuvdna ja ON julggaštus álgoálbmogiid vuoigatvuođaid birra.

ILO-konvenšuvnna artihkkalis 27 čuožžu ahte:

Ovddasvástideaddji eiseváldi galgá fuolahit ahte dáid álbmogiid lahtut ožžot oahpahusa, ja ahte sii leat mielde oahpahusprográmmaid hábmemin ja jođiheamen dasságo dađistaga ja ulbmillaččat addojuvvo dáid álbmogiidda dakkár prográmmaid ovddasvástádus jođihit.

ON mánáidkonvenšuvnna artihkal 30 nanne:

Stáhtain main leat čearddalaš, oskuvaš dahje gielalaš minoritehtat dahje olbmot mat gullet álgoálbmogii, ii galgga mánnái mii gullá dakkár minoritehtii dahje álgoálbmogii, biehttaluvvot vuoigatvuohta ovttas iežas joavkku eará lahtuiguin eallit iežas kultuvrra mielde ja bálvalit iežas oskku dahje geavahit iežas giela.

Artihkal 14 ON julggaštusas álgoálbmogiid vuoigatvuođaid birra addá álgoálbmogiidda earret eará:

vuoigatvuođa ásahit ja hálddašit iežaset oahpahusvuogádaga ja ásahusaid mat addet oahpahusa iežaset gillii, soahppevaš láhkai mii vástida oahpahusvugiide ja oahppanvugiide sin iežaset kultuvrras.

Gáldu: Regjeringen.no

Stáhta ovddasvástádus

Boksa 1.5 Konsultašuvdnageatnegasvuohta sámi áššiin

Stuorradiggi mearridii geassemánu 7. b. 2021 sámelágain nannet njuolggadusaid konsultašuvnnaid birra. Ođđa láhkamearrádusat bohte fápmui suoidnemánu 1. b. 2021. Láhkamearrádusat galget láhčit diliid beaktilat ja buoret konsultašuvnnaide gaskal almmolaš eiseválddiid ja Sámedikki dahje eará sámi beroštusaid. Láhka fakkasta konsultašuvdnageatnegasvuođa buot hálddašandásiide, maiddái gielddaide ja fylkkagielddaide. Seammás go láhka bođii fápmui almmuhii dalá Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta bagadusa gielddaid ja fylkkagielddaid várás. Bagadusas leat ávkkálaš čielggadeamit, ja dasto vel rávvagat konsultašuvnnaid čađaheapmái. Oahpahusáššiin sáhttá ovdamearkka dihtii leat konsultašuvdnageatnegasvuohta dakkár áššiin main gielda árvvoštallá heaittihit skuvlla mas lea sámegiela oahpahus, dahje nuppástuhttit skuvlabiirriid mat váikkuhivčče ohppiid fálaldahkii oažžut sámegieloahpahusa.

Máhttodepartemeanttas lea bajimus ovddasvástádus mánáidgárdesuorggis, das maiddái ovddasvástádus áššeráhkkaneaddji láhkaevttohusain ja láhkamearrádusaid čađaheamis. Ovddasvástádusa ferte geahččat ovttas daid Norgga lágaiguin ja riikkaidgaskasaš geatnegasvuođaiguin mat bidjet stáhtii ovddasvástádusa sámi álbmoga ektui. Mánáidgárddi rámmaplána (láhkaásahus rámmaplána birra mánáidgárddi sisdoalu ja bargamušaid várás) addá njuolggadusaid mánáidgárddi doibmii. Rámmaplána aiddostahttá ahte buot mánáidgárddit galget vuođđudit sin doaimma dan árvovuđđui ja sisdollui mii lea mearriduvvon mánáidgárdelágas ja daid riikkaidgaskasaš konvenšuvnnain maid Norga lea dohkkehan. Viidáseappot čuovvu rámmaplánas ahte dat mánáidgárddit sámi guovlluin mat leat sámi mánáid várás, galget leat integrerejuvvon oassin sámi servodagas, ja ahte dat galget čalmmustahttit sámi servodaga máŋggabealatvuođa, šattolašvuođa ja molsašuddama. Mánáidgárddiin sámi guovlluid olggobealde sáhttet váhnemat vuordit ahte bargit dihtet ja deattuhit ahte sámi kultuvrra galgá leat oassi mánáidgárddi fálaldagas.

Stáhtas lea bajimus ovddasvástádus das ahte oahppit vuođđooahpahusas ožžot ollašuhttojuvvot vuoigatvuođa oahpahussii sámegielas beroškeahttá ássanbáikkis, ja ovddasvástádus das ahte oahpahus addojuvvo Máhttolokten/Máhttolokten – Sámegiela oahppoplánaid vuođul. Dat mearkkaša ahte stáhtas lea ovddasvástádus mearridit lágaid ja láhkaásahusaid mat fuolahit geatnegasvuođaid, juolludit resurssaid iešguđet doaibmabijuid čađaheapmái, ja dasto vel bearráigeahččat doaibmama.

Sámi oahppoplánat láhčet diliid nu ahte oahppit galget oažžut oahpahusa man vuođus lea sámi giella, kultuvra ja servodateallin miehtá 13-jahkásaš vuođđooahpahusa. Váikkuhan dihtii dasa ahte oahppit (mánát, nuorat ja rávesolbmot) vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusas ožžot ollašuhttojuvvot iežaset oahpahusvuoigatvuođa, galgá Stáhtahálddašeaddji bearráigeahču oktavuođas deattuhit gielddaid ja fylkkagielddaid geatnegasvuođa addit oahpahusa sámegielas gustojeaddji lágaid ja láhkačohkiid vuođul, gč. oahpahuslága §§ 6-2 ja 6-3. Vuođđoskuvlla bearráigeahču oktavuođas lea Sámedikkis dárkonstáhtus go Finnmárkku stáhtahálddašeaddji bearráigeahččá sámi vuođđoskuvllaid.

Stáhtahálddašeaddjis lea maid geatnegasvuohta oaivadit gielddaid. Dat mearkkaša earret eará árjjalaččat bagadit gielddaid daid surggiin maid oahpahusláhka ja mánáidgárdeláhka gokčá.

Stáhtas lea dasto ovddasvástádus alit oahpus. Dat golbma oahppoásahusa main lea erenoamáš ovddasvástádus sámegielas, leat stáhtalaččat. Stáhta alit oahppoásahusain leat formálalaččat Máhttodepartemeantta oppalaš instrukšuvdnaeiseválddi vuollásaš hálddašanorgánat. Universitehtaid ja allaskuvllaid iešvuohta dahká dattetge ahte sis lea stuorra erohus eará stáhta doaimmain.

Eurohpáráđđi lea defineren njeallje vuođđudeaddji ulbmila alit ohppui, mat buot leat seamma dehálaččat:

ráhkkanahttit guoddevaš barggolašvuhtii

ráhkkanahttit eallimii árjjalaš servodatlahttun demokráhtalaš servodagain

persovnnalaš ovdáneapmi

ovdáneapmi ja bajásdoallu, oahpahusa, oahppama ja dutkama bokte govda, ovdánan máhttovuođu vuođul[5]

Viidáseappot lea akademalaš friijavuohta guoddi prinsihppa. Universitehta- ja allaskuvlalága § 1-5 Fágalaš friijavuohta čuožžu vuosttaš lađđasis ahte «Universitehtat ja allaskuvllat galget ovddidit ja suodjalit akademalaš friijavuođa». Dasa lassin čuožžu goalmmát lađđasis:

Universitehtaid ja allaskuvllaid ii sáhte gohččut dahje instrueret

oahpahusa oahppansisdoalu ja dutkama sisdoalu dahje dáiddalaš ja fágalaš ovddidanbarggu oktavuođas

oktagaslaš virgádemiid dahje nammademiid oktavuođas.

Dieđáhusas Meld. St. 19 (2020–2021) Styring av statlige universiteter og høyskoler čujuhuvvo maiddái dasa ahte

Universitehtain ja allaskuvllain lea dasto dehálaš demokráhtalaš doaibma das ahte hástalit almmolaš eiseválddiid rabas, sorjjasmeahttun ja kritihkalaš dutkama, gaskkusteami ja servodatdigaštallama bokte.

Demokráhtalaš ásahusat eai doaimmašedje ulbmillaččat jus bargit eai livčče oahppan kritihkalaš jurddašeami ja gierdevašvuođa iešguđet oainnuid ektui oahpus. Das lea alit oahpus čoavddarolla. Stivrendokumeanta nanne viidáseappot:

Nu lea ge Universitehtaid ja allaskuvllaid stivren guhkes áiggi leamaš vuođđuduvvon dan dovddastussii ahte ásahusaid servodatbargamuš eaktuda stuorra fágalaš sorjjasmeahttunvuođa, ja ahte akademalaš friijavuohta ja stuorra ásahuslaš iešstivrejupmi addá buoret ulbmilolahusa ja servodaga máhttodárbbu buoret áimmahuššama.

Dattetge lea alit oahpu stivren mohkkái – iešguđet doaimmaheddjiin leat stuorra vuordámušat suorgái, ja doaimma hálddahuslaš, bušehttii guoski ja fágalaš osiid njuolggadusat leat mohkkái. Fágalaš friijavuhtii gullet máŋga gáibádusa vuogádahkii mat gusket kvalitehtasihkkarastimii ja kvalitehtabargui, oahppanávkái, akkrediteremii, jna. Dasa lassin leat muhtun oahpuide mearriduvvon rámmaplánat sierra láhkaásahusain. Dat guoská oahpuide mat gealbudit dakkár fidnuide main fidnodoaimmaheami dáfus lea dehálaš ahte kandidáhtain lea oalle seammalágan gelbbolašvuohta beroškeahttá das gos sii leat váldán oahpu. Dat guoská váldoáššis iešguđet oahpaheaddjioahpuide ja dearvvašvuođa- ja sosiálafágalaš ohpuide.

Universitehta- ja allaskuvlaráđđi (UHR) lea lahtto- ja beroštusorganisašuvdna mii galgá ovddidit universitehtaid ja allaskuvllaid beroštusaid, váikkuhit suorggi oktiiordnemii ja bargojuogadeapmái, ja ásahit buriid deaivvadansajiid universitehtaide ja allaskuvllaide, nationála eiseválddiide ja eará nationála ja riikkaidgaskasaš doaimmaheddjiide. UHR-Sámi lea lahttoásahusaid nationála oktiiordnenorgána mii galgá fállat sámi oahpahusa. Sámediggi, Norgga dutkanráđđi, Máhttodepartemeanta ja Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta leat dárkojeaddjit.

Gielddaid ja fylkkagielddaid ovddasvástádus

Gielddalaš iešstivrejupmi lea guovddáš árvu Norggas. Buorit báikkálaš heivehallamat gáibidit ahte gielddat ožžot doaibmanfriijavuođa. Stáhta stivre gielddaid ja fylkkagielddaid láhkaaddima, bušeahttamearrádusaid ja gulahallama ja konsultašuvnnaid bokte.

Gielda lea báikkálaš mánáidgárdeeiseváldi ja dárkkista ahte mánáidgárddit jođihuvvojit njuolggadusčohkiid mielde. Gielda lea geatnegahttojuvvon fállat mánáidgárdesajiid gielddas ássi mánáide geat leat oahpahusgeatnegahttojuvvon agis, gč. mánáidgárdelága § 10.

Gielddaid ja fylkkagielddaid ovddasvástádus čuovvu oahpahuslága 13. kapihttalis. gielddain lea ovddasvástádus ollašuhttimis vuoigatvuođa vuođđoskuvlaoahpahussii buot gieldda ássiide, gč. § 13-1. Fylkkagielddain lea ovddasvástádus ollašuhttit vuoigatvuođa joatkkaoahpahussii buohkaide geat ásset fylkkagielddas, gč. 13-3. Stáhta eaiggáduššá dattetge Sámi joatkkaskuvlla ja boazodoalloskuvlla Guovdageainnus ja Sámi joatkkaskuvlla Kárášjogas. Dasa lassin lea stáhtas ovddasvástádus Åarjelsaemien Vierhtiesåafoes Aarbortes.

Sámedikki ovddasvástádus ja rolla

Sámediggi lea ásahuvvon sámelága bokte ja váikkuha Vuođđolága § 108 čuovvumii. Nu leat norgalaš eiseválddit láhčán diliid dasa ahte sámit ieža, iežaset álbmotválljen orgána bokte, sáhttet sihkkarastit ja ovddidit gielaset, kultuvrraset ja servodateallimeaset. Sámelága áigumuša mielde ja dan ovdabarggu mielde lea sámediggi dađistaga ožžon eanet dadjamuša áššiin mat gusket sápmelaččaide. Sámediggi lea máŋgga suorggis ožžon mearridanválddi bargamušain main dušše, dahje main buot eanemusat, lea dahkamuš sámi álbmogiin.

Sámedikkis lea ovddasvástádus ovddidit ja mearridit sámegiela oahppoplánaid vuođđoskuvlla ja joatkkaoahpahusa várás ja maiddái ovddasvástádus erenoamáš sámegiela fágaid ovddideamis ja mearrideamis joatkkaoahpahusa várás (duodje-, boazodoallofágaid jna.), gč. oahpahuslága § 6-4, nuppi lađđasa.

Boksa 1.6 GG – Sámi ovddidanfierpmádat

Gielddaid guovddášlihtu ja Sámedikki gaskasaš ovttasbargošiehtadusa čuovvuleapmin lea GG ásahan Sámi ovddidanfierpmádaga. Buot gielddat sámegiela hálddašanguovllus leat mielde fierpmádagas. Dat 13 oassálasti leat Guovdageainnu suohkan, Kárášjoga gielda, Deanu gielda, Unjárgga gielda, Porsáŋggu gielda, Gáivuona suohkan, Loabága suohkan, Dielddanuori suohkan, Hábmera suohkan, Aarborten tjïelte, Snåasen tjïelte, Raarvihken tjïelte ja Rossen tjïelte.

Fierpmádat lea addán gielddaide arena vásáhusaid lonohallama várás oktasaš hástalusaid birra. Fierpmádaga ulbmil lea addit gielddaide vejolašvuođa ovttas gávdnat buriid čovdosiid nannen dihtii sámi giela ja kultuvrra.

Fierpmádat lea álggus vuoruhan bargat muhtun fáttáiguin, namalassii oahpuin, oahpahusain ja dakkár fágabargiid rekrutteremiin geain lea sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta. Eará guovdilis fáttát leat surggiin dearvvašvuohta, hálddašangeavat, ja guottuid huksejeaddji doaibmabijut giellaealáskahttima várás gielddain. Fierpmádagas lea gielddain ja GG:s lagas ovttasbargu Sámedikkiin, stáhtahálddašeddjiiguin, fylkkagielddaiguin ja oahpahusásahusaiguin main lea ovddasvástádus sámegiela oahpahusas.

Gáldu: KS.no

Dasto lea Sámedikkis ovddasvástádus ovddidit sihke dábálaš ja erenoamážit heivehuvvon oahpponeavvuid davvi-, julev- ja máttasámegillii, gustojeaddji oahppoplánaid mielde.

Sámedikkis leat stipeandaortnegat oaččohan dihtii eanet sámegielat studeanttaid dakkár oahpuid váldit mat oahpahit menddo uhccán sámegielalaš bargiid nugo giella- ja oahpaheaddjioahpuid. Sámedikki dievasčoahkkin dat mearrida mat oahpuid galget vuoruhuvvot.

Stipeanddat addojuvvojit earret eará sidjiide geat váldet julevsámi ja máttasámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpu. Dása leat dát ruhtadeaddjit: Nordlándda ja Trøndelága fylkkasuohkanat, Hábmera suohkan, Sámediggi ja Nordlándda stáhtahálddašeaddji. Sámediggi addá maid stipeanddaid sidjiide guđet váldet julev- ja máttasámegiela alit oahpus.

Sámediggi hálddaša dasa lassin vel máŋga doarjjaortnega maiguin ulbmil lea sihkkarastit sámiide dakkár mánáidgárde-, oahpahus- ja oahppofálaldaga mas lea buorre kvalitehta. Sámediggi lea jagi 2023 várren ollásit 72 milj. ruvnnu dán ulbmilii.[6]

2 Dilleválddahallan

Sámegielalaš oahpaheddjiid gávdnon mánáidgárddis ja skuvllas lea mearrideaddji dehálaš sihkkarastin dihtii sámegielaid boahtteáigái.

Sámegielalaš bargiid vátnivuohta lea stuorámus hástalus go galgá nannet ja ovddidit sámi giela ja identitehta mánáidgárddis ja skuvllas. Daid oahpaheddjiid ja eará bargiid jearru lea stuoris geain lea sámegielalaš oahppu, ja dakkár oahpu váldit leat menddo uhccán dasa ahte gokčat mánáidgárddi ja skuvlla dárbbu. Dat lea leamaš bisti váttisvuohta.

Dehálaš sivva dasa ahte lea váttis rekrutteret studeanttaid sámi oahpaheaddjioahpuide, lea ahte unnán oahppit čađahit joatkkaoahpahusa sámegielain. Dasto ohcaluvvo sámi giellagelbbolašvuohta eará surggiin ge, nugo dearvvašvuođa- ja sosiálasuorggis, mediain ja almmolaš hálddahusas. Dat fas dagaha heaitima oahpaheaddjin ja dan geažil stuorát rekrutterendárbbu.

Norwegian Research Centre AS (NORCE) čállet čuovvovačča iežas raporttas Hvor går veien? Kartlegging av samisk språk, kultur og samfunnsliv.

Heahtedilálaš váilevašvuohta lea sámegiela gelbbolašvuođas, ja nu lea sihke gielddain ja hálddašanguovllus, regionála eiseválddiid gaskkas, stáhtalaš eiseválddiin ja bálvalusfálliin mat gokčet hálddašanguovllu.

NORCE raporta čájeha ahte lea erenoamáš hástaleaddji rekrutteret ja doalahit gelbbolašvuođa mánáidgárddis, skuvllas ja dearvvašvuođasuorggis.

2.1 Mánáidgárdi

2.1.1 Válddahallan ja ovdánandovdomearkkat

Mánáidgárddi árvovuođđu lea mánáidgárdelága ulbmilparagráfas ja mánáidgárddi rámmaplánas, mii čilge lága bajimus mearrádusaid dárkileappot.[7] Sámi mánát mánáidgárddis galget oažžut doarjaga seailluhit ja ovddidit iežaset giela, iežaset máhtu ja iežaset kultuvrra beroškeahttá gos sii ásset dán riikkas. Dat lea fuolahuvvon mánáidgárdelága § 2 goalmmát lađđasa bokte, mii dadjá ahte mánáidgárdi galgá

vuhtii váldit mánáid agi , doaibmandási, sohkabeali, sosiála, čearddalaš ja kultuvrralaš duogáža, dás maiddái sámi mánáid giela ja kultuvrra.

Mánáidgárdefálaldaga mudde mánáidgárdelága § 10 goalmmát lađas:

Gielddas lea ovddasvástádus das ahte mánáidgárdefálaldaga vuođus sámi mánáide sámi guovlluin lea sámi giella ja kultuvra. Eará gielddain galget dilit láhččojuvvot dasa ahte sámi mánát sáhttet sihkkarastit ja ovddidit iežaset giela ja kultuvrra.

Mánáidgárdeláhka ii atte sámi mánáide vuoigatvuođa sámi mánáidgárdefálaldahkii, muhto nanne gieldda ovddasvástádusa addit sámi mánáide hálddašanguovlluid siskkobealde dakkár mánáidgárdefálaldaga man vuođus lea sámi giella ja kultuvra. Sámi mánáide hálddašanguovlluid olggobealde galgá gielda láhčit dilálašvuođaid dasa ahte sámi mánát besset ovddidit iežaset giela ja iežaset kultuvrra.

Mánáidgárddi rámmaplána (2017) deattasta ahte sámi mánáidgárddit galget ovddidit máná sámegielalaš gelbbolašvuođa, nannet máná sámi identitehta ja viidáseappot fievrridit sámi árvvuid, kultuvrra ja árbedieđu. Rámmaplána lea maid čielggas das ahte sámi mánáidgárddiin galgá sámegiella leat váldogiellan, mii eaktuda ahte sámi mánáidgárdebargit hálddaš sámegiela.

Ráđđehusa guhkesáigásaš mánáidgárdestrategiija rádjai Barnehagen for en ny tid, Nasjonal barnehagestrategi mot 2030 deattuha dan dehálaš rolla mii sámi mánáidgárddiin lea odne bisuhan, ovddidan ja nanosmahttin dihtii sámi gielaid ja kultuvrra.[8] Suorggi dutkan maid doarju sámi giellafálaldaga mearkkašumi.[9]

Sámi mánáidgárdefálaldagat lea okta deháleamos doaibmabijuin go áigumuš lea nannet sámegielaid geavaheami, ásahit stuorát ja eanet giellaarenaid ja sihkkarastit sámi giellageavaheddjiid boahtteáigái. Dokumeanttas NAČ 2016: 18 Váibmogiella – Sámegielaide láhkamearrádus-, doaibma- ja ásahusevttohusat evttohii sámi giellalávdegoddi ahte gielddain galgá leat geatnegasvuohta fállat sámegielalaš mánáidgárdefálaldaga ja oinnii dan deháleamos eaŋkildoaibmabidjun sihkkarastin dihtii boahtteáiggi giellageavaheddjiid. Dan duođaštit dieđut daid váhnemiin geain leat mánát mánáidgárddis. Danne lea dehálaš sámegielaid eallinfápmui ja kultuvrii boahttevaš jagiid ahte gávdnojit bargit geat máhttet sámegiela ja geain lea máhttu sámi kultuvrra birra.

Mánáidgárdebiras mas sámegiella lea váldogiella, váikkuhivččii nannet daid mánáid giellagálggaid geat bohtet sámegielat ruovttuin. Mánáide geain ii leat sámegiella ruovttugiellan, lea sámegielat mánáidgárdefálaldat erenoamáš dehálaš vai mánát ohppet giela. Sámi mánáidgárddit leat oassin sámi servodagas, mas leat čielga vuordámušat ahte mánát galget oahppat, nannet ja ovddidit iežaset sámi giela, kultuvrra ja identitehta mánáidgárddis. Danne oaivvilda Sámediggi ahte stuorámus hástalus dál lea dat ahte mánáidgárdeláhka ii atte sámi mánáide vuoigatvuođa oažžut sámegielalaš mánáidgárdesaji ja vuoigatvuođa oažžut sámegielalaš mánáidgárdefálaldaga beroškeahttá gos riikkas sii orrot.

Sámegielalaš bargiid váilun sámi mánáidgárddiin ja mánáidgárddiin main leat sámi mánát, lea dan geažil stuorámus hástalus go áigumuš lea nannet ja ovddidit sámegielaid ja sámi identitehta mánáidgárddis. Dat lea dasa lassin hástaleaddjin mánáidgárdeeaiggádiidda miehtá riikka háhkat ja doalahit sámegielalaš bargiid, dannego dakkárat maid ohcaluvvojit dábálaš bargomárkanis. Dat sáhttá dagahit ahte sámi mánát eai oaččo dakkár mánáidgárdefálaldaga man vuođus lea sámi giella ja kultuvra.

Boksa 2.1 Sámedikki mánáidgárdestrategiija- Ražasteapmi sámi mánáidgárddiid várás

Sámediggi lea hábmen strategiija sámi mánáidgárddiid ja eará sámi mánáidgárdefáláldagaid várás. Váldoulbmilin lea sihkkarastit ahte sámi mánát ožžot sámegielalaš mánáidgárdefálaldaga sámi árvvuid ja giela, ja sámi kultuvrra ja servodateallima vuođul. Strategiijas lea čuovvovaš áŋgiruššansuorggit:

Sámegielat mánát dálá servodagas: Sámediggi háliida ahte sámi mánáin galgá leat vuoigatvuohta sámegielalaš mánáidgárdesadjái / sámegielalaš mánáidgárdefálaldahkii, ja bargá dan ala ahte mánáidgárddiid sámi sisdoalus galgá leat buorre kvalitehta ja vuođđuduvvot sámi pedagogalaš prinsihpaide ja gievrras giellamodeallaide.

Árbediehtu ođđa áiggis: Strategiija deattuha ahte sámi mánáidgárddi vuođđun galgá lea árbediehtu. Láhčit ferte diliid dasa ahte mánáidgárdebargit oažžot máhtu ja gelbbolašvuođa sámi árbevirolaš oahppan- ja barganvugiin, birgejupmejurddašeamis¹, ja ahte ráhkaduvvojit doarjjaávdnasat.

Máhttu ja gelbbolašvuohta ásahit boahtteáiggi sámi mánáidgárddi: Sámediggi háliida nannet sámi mánáidgárdeoahpaheddjiid ja eará sámegielat bargiid rekrutterema. Sámediggi áigu hábmet gealbudanprográmma vai sámegielalaš mánáidgárddiid bargit ja bargit eará mánáidgárddiin main lea sámi fálaldat, ožžot vejolašvuođa loktet iežaset gelbbolašvuođa sámi árvvuin, sámi pedagogalaš prinsihpain, sámi mánáidgárdepedagogihkas ja gievrras giellaoahpahusmodeallain.

1 Birgejupmi lea sámi kultuvrra dehálaš árvu ja eallinfilosofiija. Birgejupmi lea agibeaiperspektiiva, luonddu iežas ođasmahttima nákca, mearálašvuohta ja sirkuleara ekonomiija. Birgejupmi čujuha sámiid luondduvuđot eallinvuohkái, mas birgennávccas lea sáhka das ahte viežžat luonddus dan maid dárbbaša iežas birgejupmái. Gáldu: Dokumeanta Meld. St. 37 (2020–2021) Samisk språk, kultur og samfunnsliv – Næringsgrunnlag for levende samiske lokalsamfunn.

Gáldu: Sámediggi

Fuolahan dihtii rámmaplána sámi sisdoalu, sihke sámi mánáidgárddiin ja eará mánáidgárddiin main leat sámi mánát, ferte mánáidgárddis leat máhttu ja gelbbolašvuohta sámegielaid ja sámi kultuvrra birra. Iskkadallan lea čájehan ahte sámi mánáid giela ja kultuvrra ovddideapmi nu ahte mánná vásiha oktavuođa gaskal mánáidgárddi pedagogihka ja ruovttu bajásgeassima, váikkuha sámi mánáid eallinhálddašeami ovddideapmái.[10]

Sámedikkis lea stuorra áŋgiruššan áŋgiruššan nannen dihtii sámi mánáidgárdefálaldaga. Sámi mánát ođđa searvelanjain (SáMOS) lea viđajahkásaš ovddidanprošeakta man váldomihttu lea sihkkarastit ahte sámi mánát deivet dakkár bajásšaddanfálaldaga man vuođđun lea gaskkustit, seailluhit ja ovddidit sámi gielaid, kultuvrra ja servodateallima. Oassin prošeavttas lea čađahuvvon ovddidanbargu njealji válljejuvvon ovddasmannimánáidgárddiin mat leat geahččalan ja viidáseappot ovddidan gealbbu sámi kultuvrras, árbedieđus ja das mo lea vejolaš bargat gievrras giellamálliid mielde. Prošeakta loahpahuvvo giđđat 2023.

Prošeavtta bohtosat galget leat mielde defineremin sámi mánáidgárddiid pedagogalaš sisdoalu, čilget guđet rámmaeavttut fertejit leat sajis dasa ahte sámi mánáidgárddiid pedagogalaš sisdoalus galgá leat alla kvalitehta. Pedagogalaš sisdoalu kvalitehta sihkkarastimii leat ovddiduvvon prinsihpat mánáidgárddi sámi pedagogihkkii. Sierra oasseprošeavttas lea čállojuvvon raporta gievrras giellamodeallain, mas leat konkrehta evttohusat ja čielga gáibádusat dasa mo sámi gielaid sáhttá nannet mánáidgárddis ja kuvllas.[11]

Sámediggi áigu geavahit čuovvudutkama bohtosiid dasa ahte ovddidit sámi mánáidgárdefilosofiija ja mánáidgárdepedagogihka. Prošeakta galgá maiddái juogadit vásáhusaid ja rávvagiid gealbodárbbu birra sámi mánáidgárddiin, ja rávvet mo láhčit gealbodoaibmabijuid sámegielat bargiid ja pedagogaid várás sámi mánáidgárdefálaldagas. Čielga ráva lea ásahit bagadanortnegiid ráhkadeapmái barggu várás sámi pedagogalaš prinsihpaiguin ja barggu várás gievrras giellamodeallaiguin sámegielalaš mánáidgárddiin.

Boksa 2.2 Gievrras sámi giellamodeallat

SáMOS-barggus nammadii Sámediggi bargojoavkku mii oaččui bargamuššan defineret gievrras giellamodeallaid mat leat heivehuvvon sámi dillái. Bargojoavku geigii iežas raportta cuoŋománus 2022.¹

Bargojoavku lea iskan mo sáhttá láhčit mánáidgárde- ja skuvlafálaldaga Sámis² gievrras giellamodeallaid vuođul mánáid ja nuoraid várás. Gievrras giellamodeallat leat bargojoavkku mielde dehálaččat go mihttun lea ahte mánát galget oahppat sámástit produktiivalaččat ja čállit sámegillii. Produktiiva sámegielalašvuohta lea dakkár gielladilli mas mánáin ja nuorain lea njuovžilis sámegiella, maid sii automáhtalaččat geavahit reaidun iešguđetlágan dilálašvuođain sihke oahppama ja gulahallama oktavuođas ja dađistaga ohppet čállit ge sámegillii. Dán lea vejolaš dušše gievrras giellamodeallaiguin juksat. Bargojoavku čájeha raporttastis dasa mo sii definerejit gievrras giellamodeallaid: oamastanmodealla mii lea dakkár modealla mas barget sámegiela oamastemiin ja nannenmodealla mii čujuha dasa ahte nannet daid mánáid giellagálggaid geain lea sámegiella ruovttugiellan. Goaikkanasmodealla, mas sámegieloahpahus ii čađahuvvo dihtomielalaš giella geavadiid vuođul, ii fállojuvvon vuogádatlaččat dahje ii leat doarvái bistu, adnojuvvo heajos modeallan.

¹ Pasanen ja earát 2022

² Sápmi lea sámiid historjjálaš ássanguovllu árbevirolaš namma. Sámis eai leat formála rájat, muhto dábálaš lea váldit mielde Davvi-Norgga, Trøndelága ja muhtun guovlluid máttabealde Trøndelága. Olggobealde Norgga adnojuvvojit Guoládatnjárga Ruoššas, Lappland Suomas ja Norrland Ruoŧas gullat Sápmái. Gáldu: Store norske leksikon.

Jagi 2022 várrii Sámediggi 750 000 ruvnnu bargui čađahemiin ja gealbudemiin gievrras giellaoahpahusmodeallaid geavaheami sámi mánáidgárddiin ja vuođđoskuvllain. Sámediggi lea jagi 2023 addán Sámi lohkanguovddážii bargamuššan ovddidit bagadusortnega gealbudeapmái ja gievrras giellamodeallaid implementeremii sámi mánáidgárddiide ja skuvllaide. Guovddáš galgá maid bagadišgoahtit ja gealbudišgoahtit sámi mánáidgárddiid ja skuvllaid bargiid, ja áigu dán muttus barggus válljet dan fálaldaga addit válljejuvvon mánáidgárddiide ja skuvllaide iešguđet sámi giellaguovlluin.

Sámi mánáidgárdefálaldagat

Sámediggi lea jagi 2023 várren badjelaš 9,8 milj. ruvnnu doarjjan 21 mánáidgárdái ja 11 sámi ossodahkii dáža mánáidgárddiin. Doarjja galgá earret eará geavahuvvot doaibmabijuide mat ovddidit mánáidgárdefálaldaga sámi árvvuid, giela, kultuvrra ja árbedieđu vuođul.[12] Dasa lassin lea várrejuvvon badjelasat 1,8 milj. ruvnnu sámi giellaoahpahussii uhcit jovkkožiid dahje ovttaskasmánáid várás dáža mánáidgárddiin ja 2,7 milj. ruvnnu prošeavttaide ja ovddidanbargguide mánáidgárddiin. Sámedikkis leat čuovvovaš definišuvnnat sámi mánáidgárdefálaldagain mat leat vuođđun dasa mo Sámediggi juohká doarjagiid:

Sámi mánáidgárdi: Mánáidgárdi man njuolggadusain čuožžu ahte mánáidgárddi sisdoalu vuođus lea sámi giella ja kultuvra. Mánáidgárdi galgá nannet mánáid identitehta sápmelažžan sámi giela ja kultuvrra nannemiin, geavahemiin ja ovddidemiin. Mánáidgárddi jođihit sámegielat pedagogalaš bargit, mánáidgárddi bargit leat sámegielagat, ja jođihangiella lea sámegiella.

Sámi ossodat eará mánáidgárddis: Ossodat man njuolggadusain čuožžu ahte sisdoalu vuođus lea sámi giella ja kultuvra. Mánáidgárdi galgá nannet mánáid identitehta sápmelažžan sámi giela ja kultuvrra ovddidemiin, geavahemiin ja ovdánahttimiin. Ossodaga bargit leat sámegielagat ja jođihangiella lea sámegiella.

Sámegieloahpaheapmi mánáidgárddiin: Mánáidgárddit mat addet sámegiela oahpahusa ovttaskas mánáide ja mánnájoavkkuide. Mánáidgárddis sáhttet leat sámegielat bargit dahje dat sáhttet háhkat sámegielalaš resurssaid mat sáhttet addit dán fálaldaga.

Sámediggi lea árvvoštallamin lea go dárbu defineret mánáidgárdefálaldaga sámegielalašvuođa dásiid vuođul.

Govus 2.1 Daid mánáidgárddiid lohku main lea sámegielfálaldat

Gáldu: Sámediggi

Tabealla 2.1 Mánát mánáidgárddiin sámi fálaldagain, juhkkojuvvon fálaldatšlája vuođul

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Sámi mánáidgárdi

522

573

547

538

588

565

571

Mánáidgárdi sámi ossodagain

129

143

139

202

123

137

183

Mánáidgárdi sámi giellafálaldagain

107

130

167

110

88

76

139

Oktiibuot

758

846

853

850

799

778

893

Gáldu: Sámediggi

Nu mo govus 2.1 čájeha, de lea sámi mánáidgárddiid lohku ja daid mánáidgárddiid lohku main lea sámi ossodat, leamaš dássit maŋimus jagiid, muhto daid mánáidgárddiid lohku main lea sámegieloahpahus, lea molsašuddan áigodagas.

Jagi 2022 ledje oktiibuot 893 sámi mánát mat ožžo dakkár mánáidgárdefálaldaga mii lea vuođđuduvvon sámi árvvuide ja sámi gillii, kultuvrii ja árbedihtui. Dat lea alimus lohku mánáin sámi mánáidgárdefálaldagas áigodagas 2016 – 2022. Mánáid lohku sámi mánáidgárddiin lea molsašuddan veaháš áigodagas 2016–2022, muhto lea lassánan 522 rájes jagi 2016 571 rádjai jagi 2022. Maŋŋá go bajimus lohku lei 202 jagi 2019, de njiejai mánáidlohku sámi ossodagain, muhto lea jagi 2022 lassánan 183 rádjai. Daid mánáid lohke geain lea sámi giellafálaldat mánáidgárddis, lea seamma áigodagas lassánan 107 rájes 139 rádjai.

Tabealla 2.2 Mánát mánáidgárddiin sámi fálaldagain, juhkkojuvvon gielladuogáža vuođul

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Davvisámegiella

708

788

791

783

714

696

802

Máttasámegiella

31

34

30

35

53

54

54

Julevsámegiella

19

24

32

32

32

28

37

Julevsámegiella

758

846

853

850

799

778

893

Gáldu: Sámediggi

Mánáid lohku davvisámegiela mánáidgárdefálaldagas lea molsašuddan áigodagas, ja lea lassánan 696 rájes jagi 2021 802 rádjai jagi 2022. Áigodagas 2016–2022 lea ovdáneapmi leamaš positiiva máttasámegielas ja julevsámegielas.

Sámi mánáid lohku sámi mánáidgárdefálaldagain hálddašanguovllu gielddain

Raporttas Hvor går veien? Kartlegging av samisk språk og kultur i språkforvaltningskommunene čájeha NORCE sámi mánáidgárdefálaldagaid ovdáneami hálddašangielddain áigodagas 2010–2021. Govus 2.2 čájeha daid gielddaid sámi mánáidgárddiid dahje sámi mánáidgárdeossodagaid mánáid logu ovdáneami mat lahttuduvvojedje sámegiela hálddašanguvlui jagi 1992. Govus 2.3 čájeha sámi mánáidgárdefálaldagaid ovdáneami daid eará hálddašangielddain. Vaikke vel mánáidlohku ollu hálddašangielddain lea ge njiedjan, de čájeha NORCE raporta ahte mánáidlohku sámi mánáidgárdefálaldagain lea bisson dássidit áigodagas.

Govus 2.2 Mánáid lohku sámi mánáidgárdeossodagain dain gielddain mat serve sámegiela hálddašanguvlui jagi 1992.

Gáldu: Sámediggi, NORCE heivehan

Hálddašanguovllus ledje sullii 40 sámi mánáidgárdeossodaga mat juohkásit sullii 20 sámi mánáidgárdái ja golmma, njealji sámi ossodahkii dáža mánáidgárddiin. Sámi mánáidgárdefálaldagat ledje maiddái gielddain hálddašanguovllu olggobealde, erenoamážit stuorát gávpogiin ja sámi guovddášguovlluid lahkasaš gávpogiin.

Hálddašanguovlluin ledje Guovdageainnus eanemus mánát sámi mánáidgárdefálaldagain, sullii 180 mánáin maŋimus jagiid. Guovdageainnus ledje dušše sámi mánáidgárddit. Hálddašanguovllu vuosttaš gielddaid gaskkas ledje Gáivuonas uhcimus mánát sámi ossodagain, gaskal 20 ja 30 máná, muhto doppe ledje ollu mánát mat ledje ožžon sámegiela oahpahusa dáža mánáidgárddiin.

Govus 2.3 Mánáid lohku sámi mánáidgárdeossodagain eará hálddašangielddain

Gáldu: Sámediggi, NORCE heivehan

Gáivuona suohkanis lea dáža mánáidgárddi sámi ossodat maŋŋá viiddiduvvon čielga sámi mánáidgárdin.[13] Dain gielddain mat bohte mielde hálddašanguvlui maŋŋá jagi 1992, ásahuvvojedje priváhta sámi mánáidgárddit sihke Divtasvuonas, Skániin ja Hábmeris. Rosse oaččui vuosttaš sámi mánáidgárdeossodaga jagi 2016 maŋŋágo lei leamaš guokte jagi sámi giellaoahpahus dáža mánáidgárddis. Maiddái eará gielddain mat fálle sámi giellaoahpahusa mánáidgárddis, lei fálaldat viidáseappot ovddiduvvon sámi ossodahkan dáža mánáidgárddis. Muhtun gielddain mat adde sámi giellaoahpahusa mánáidgárddis, lei fálaldat ovddiduvvon viidáseappot sámi ossodahkan dáža mánáidgárddis.

2.1.2 Mánáidgárdedili čoahkkáigeassu

Vaikke vel sámi mánáidgárdefálaldagaid jearru lea lassánan, de lea fálaldaga ovdáneapmi maŋimus jagiid leamaš muttágit bissovaš. Dát lea dagahan mealgadis stuorra erohusa fálaldaga ja jearu gaskii. Dutkan lea čájehan ahte nu go sámi giellafálaldagat ge eambbo oppalaččat, de váikkuha olahahtti mánáidgárdefálaldat ge geavaheapmái. Jus galggaš juksat dan mihtu ahte oažžut eanet sámegielagiid, de lea dárbu ásahit eanet sámi mánáidgárdefálaldagaid ge.[14]

Dás mii dasto geahčadit dárkileappot mat sáhttet leat sivvan sámi mánáidgárdefálaldaga váilumii:

Njuolggadusčoahkki mánáidgárdefálaldagaide sámi mánáid várás

Diehtojuohkin sámi mánáidgárdefálaldagaid birra

Sámegielalaš gelbbolašvuohta mánáidgárddis

Sámi mánáidgárdefálaldagaid viiddideami ja nannema lassin lea dárbu loktet gelbbolašvuođa sámi giela ja kultuvrra birra oppalaččat. Mánáidgárddi rámmaplánas čuožžu čielgasit ahte buot mánáidgárddit galget oainnusmahttit sámi kultuvrra, ja váikkuhit dasa ahte mánáin galgá ovdánit sámi máŋggabealatvuhtii árvvusatnin ja searvevuođadovdu, muhto dáža mánáidgárddiid bargiin váilu máhttu sámi giela ja kultuvrra birra.

2.1.3 Njuolggadusčoahkki sámi mánáid mánáidgárdefálaldahkii

Gielddas lea mánáidgárdelága mielde ovddasvástádus dakkár mánáidgárdefálaldagas sámi mánáide sámi guovlluin man vuođus lea sámi giella ja kultuvra, ja láhčimis dilálašvuođaid dasa ahte sámi mánát sámi guovlluid olggobealde sáhttet sihkkarastit iežaset giela ja kultuvrra. Mánáidgárdeláhka dattege ii mearrit vuoigatvuođa mánáidgárdefálaldaga sámegielas ja sámegillii seamma láhkai go oahpahusláhka mearrida vuoigatvuođa oahpahussii sámegielas ja sámegillii. Vuođđoskuvlaoahpahusas mii lea mánáide ja nuoraide sihke vuoigatvuohta ja geatnegasvuohta, lea sámi mánáin sámi guovlluin vuoigatvuohta oahpahussii sámegielas ja sámegillii.

Vaikke vel gielddain lea ovddasvástádus láhčit mánáidgárdefálaldaga sámi mánáide gč. mánáidgárdelága § 10 goalmmát lađđasa, de leat máŋga gieldda mat eai vuorut ásahit ja láhčit diliid sámi mánáidgárdefálaldagaide. Árvalusain dieđáhussii čujuhuvvo dasa ahte sámi mánáidgárdefálaldagat eai vuoruhuvvo doarvái bajás heajos gielddaekonomiija geažil, ja dan oaivvilda maiddái Sámediggi. Sámediggi čujuha maid dasa ahte mánáidgárdeláhka lea eahpečielggas ja dan lea vejolaš dulkot iešguđet láhkai.

Mánáidgárdelága nuppástuhttin sihkkarastin dihtii sámi mánáide vuoigatvuođa sámegielalaš mánáidgárdefálaldaga deattuhuvvo dehálaš čuokkisin Sámedikki strategiijii sámi mánáidgárddiid várás. Árvalusat dieđáhussii čujuhit maiddái dárbui defineret čielga mihtuid ja gealbogáibádusaid sámi mánáidgárdefálaldagaide, sihke hálddašanguovlluid siskkobealde ja olggobealde, nu ahte dat vástida oahpahuslága § 6-2.

2.1.4 Diehtojuohkima váilun sámi mánáidgárdefálaldagaid birra

Sámi mánáidgárdefálaldagaid lassáneaddji jearu ja dálá fállannávcca gaska lea stuoris. Dát lea hástalus mii lea sihke siskkobealde ja olggobealde hálddašanguovlluid.

Eanet ja eanet nuorra váhnemat mat eai hála sámegiela ieža, háliidit mánáidgárdefálaldaga mánáidasaset. Sámi mánáidgárdefálaldagaid jearahallan lassána, hálddašanguovlluid olggobealde ge (erenoamážit gávpogiin), muhto váilot sihke dakkár sámi mánáidgárdefálaldagat maiguin sáhtášii dustet dárbbu, ja diehtojuohkin das makkár fálaldagat gávdnojit.[15] Árvalusčoahkkimiin dieđáhussii čujuhuvvui dasa ahte máŋgga gielddas leat vuordinlisttat sin sámi mánáidgárdefálaldahkii, ja jagi 2022 fertii Deanu gielda heaittihit sin áidna sámi mánáidgárdefálaldaga go bargiin váillui sámegielgealbu.[16] Buoret diehtojuohkin dárbbašuvvo váhnemiidda sámi mánáid vejolašvuođaid birra oažžut sámi mánáidgárdefálaldaga, ja dárbu lea maid ahte gielddat háhket eanet sámi mánáidgárdesajiid, ja hálddašanguovlluid olggobealde ge.

Mánáidgárddi rámmaplánas leat sámi mánáid vuoigatvuođat dábálaš fáddá. Rámmaplána deattuha ahte sámi mánáidgárddit galget

ovddidit mánáid sámegielalaš gelbbolašvuođa, nannet mánáid sámi identitehta ja seailluhit sámi árvvuid, sámi kultuvrra ja árbedieđuid.

Rámmaplánas čuožžu maiddái ahte

eaktun lea maid ahte bargit hálddašit sámegiela ja ahte sis lea máhttu sámi kultuvrra birra.

Rámmaplána mánáidgárddi sisdoalu ja bargamušaid birra mearriduvvui jagi 2017, ja dan implementeren árvvoštallojuvvo.[17] Árvvoštallama vuosttaš oasseraporta čájeha ahte mánáidgárddi bargu sámi gielain ja kultuvrrain molsašuddá dan mielde leat go mánáidgárddit definerejuvvon sámi mánáidgárdin, mánáidgárdin sámi ossodagain/básain dahje dáža mánáidgárdin. Viidáseappot čájeha árvvoštallan ahte sámi mánáidgárddit vásihit stuorát hástalusaid bárggus sámi gielain go sámi kultuvrrain. Sámi giellamáŋggabealatvuođa seailluheapmi lea hástalus mánáidgárddiin, ja dat čilgejuvvo váldoáššis váilevaš gelbbolašvuođain ja stuorra hástalusaiguin háhkat gelbbolaš bargiid.

2.1.5 Mánáidgárdeoahpaheaddjit ja bargit sámegielgelbbolašvuođain váilot

Sámi mánáidgárdefálaldagaid bargiid gaskkas váilu ollu sámegielalaš gelbbolašvuohta. Sámegielalaš bargiid háhkan sámi mánáidgárdefálaldagaide gullá stuorámus hástalusaide dál. Sámi mánáidgárdefálaldagaid bargiid gaskkas váilu ollu sámegielalaš gelbbolašvuohta.

NORCE raporta Hvor går Veien? Kartlegging av samisk språk og kultur i språkforvaltningskommunene čájeha ahte buot hálddašanguovllu gielddat, earret Guovdageainnu, geavahit ollu návccaid háhkat doarvái resurssaid sámegielalaš gelbbolašvuođain mánáidgárddi várás. Erenoamáš váttis lea fidnet mánáidgárdeoahpaheddjiid ja fágabargiid dárbbašlaš golmmaoasat gelbbolašvuođain; mánáidgárdefágalaš gealbbuin ja sámi giella- ja kulturgealbbuin. Váilevaš rekrutteren mánáidgárdeoahpaheaddjioahpuide lea erenoamáš hástalus, erenoamážit Sámi allaskuvllas.

Mii eat dieđe logu mielde man ollu mánáidgárdeoahpaheaddjit dál gávdnojit sámi giella- ja kulturgelbbolašvuođain. Raporttas čujuha NORCE ahte gielddain iežaset kártemis lei buorre visogovva sámi gelbbolašvuođas iežaset gielddain, muhto dat ledje eanaš eahpeformála visogovat, eai ge statistihkat.[18]

2.1.6 Sámedikki mearkkašupmi

Sámi servodat lea čađat ovdáneamen. Mánáidgárddi rolla ja doaibma lea rievdan hui ollu, ja das leat čađat ođđa hástalusat. Sámi mánáidgárddis lea dál stuorát ja dehálat rolla go ovdal, mánáid sámi giela, sámi kultuvrra ja sámi identitehta ovdáneamis. Go dat sámi mánát mat bajásšaddet dál, jođašit guovtti kultuvrra gaskkas, de vuoitá dáža kultuvra álkit. Sámediggi vásiha ahte dábálaš áddejupmi lea ahte sidjiide geat bajásšaddet Norggas, aŋkke vásihuvvo seammalágánin. Dakkár oppastahttin fuolastuhttá Sámedikki, ja Sámediggi deattuha man dehálaš dat lea ahte nannet áddejumi sámi mánáidgárddiiguin.

Sámi mánáidgárdesuorgi lea heahtedilis. Dilli ii leat čadnon dihto báikkiide, muhto guoská olles riikii gos leat sámi mánáidgárddit dahje mánáidgárddit sámi fálaldagain. Dán dilis lea negatiiva váikkuhus mánáidgárddiid sámi sisdoalu kvalitehtii, ja dilli lea dál nu ahte dárogiella lea váldogiellan ollu sámi mánáidgárddiin. Sámi mánáin lea vuoigatvuohta oažžut dakkár dásseárvosaš mánáidgárdefálaldagaid mat dagahivčče ahte sii šattašedje sámegielagin ja bajásšattašedje buriin máhtuin sámi kultuvrras.

2.2 Vuođđoskuvla ja joatkkaoahpahus

2.2.1 Válddahallan ja ovdánanmearkkat

Oahppoplánadahkosa bajimus oassi válddaha sihke oahpahusa árvovuođu ja prinsihpaid oahppamii, ovddideapmái ja ávdnemii ja skuvlla geavadii.

Sámi kulturárbi lea oassi Norgga kulturárbbis, ja oahpahusa bokte galget oahppit oahpásmuvvat sámi álgoálbmoga historjái, kultuvrii, servodateallimii ja vuoigatvuođaide. Oahppit galget oahppat sámi kultuvrra ja servodateallima máŋggabealatvuođa molsašuddamiid birra. Dál mihtut leat aiddostahttojuvvon Bajimus oasis, ja vuođđuduvvon oahpahuslága ulbmilparagráfii, § 1-1, ja § 6-4.

Bajimus oassi gusto maiddái sámi skuvlii.

Sámi skuvla galgá láhčit dilálašvuođaid dasa ahte oahppit ožžot oahpahusa sámi árvvuid ja sámi giela, kultuvrra ja servodat eallima vuođul. Ulbmilparagráfa árvvut leat maid sámi árvvut ja gustojit sámi skuvlii. Sámi skuvllas lea dehálaš ahte lea oppasámi perspektiiva ja álgoálbmotperspektiiva, ja deattuhit dakkár materiála ja immateriála kultuvrra go árbedieđu, duoji ja sohka- ja bearašgaskavuođaid.

Gáldu: Bajimus oassi – vuođđooahpahusa árvvut ja prinsihpat

Ođđa oahppoplánain lea sihke eksplisihtta ja implisihtta sámi sisdoallu, ja sámi buohtalas dásseárvosaš oahppoplánain leat nannejuvvon sámi sisdoallu.

Vuoigatvuođa oahpahussii sámegielas ja sámegillii mudde dál oahpahuslága kapihtal 6. Sámi ohppiin lea vuoigatvuohta oahpahussii sámegielas ja sámegillii vuođđoskuvllas ja joatkkaskuvllas, beroškeahttá gos sii ásset riikkas. Oahppit válljejit guđe sámegielas sii háliidit oahpahusa, davvisámegielas, julevsámegielas dahje máttasámegielas.

Vuođđoskuvllas leat buot ohppiin geat orrot sámi guovlluin, vuoigatvuohta oahpahussii sihke sámegielas ja sámegillii. «Sámi guovlluin» oaivvilduvvo dain gielddain mat leat sámegiela hálddašanguovllus sámelága vuođul.[19]

Sámi guovlluid olggobealde lea dušše sámiin geat leat unnimusat logis gielddas, oktagaslaš vuoigatvuohta oahpahussii sámegielas, muhto sihke sámi ja eai-sámi ohppiin geat leat unnimusat logis gielddas, lea vuoigatvuohta vuođđoskuvlaoahpahussii sámegielas ja sámegillii. Dát vuoigatvuohta bistá nu guhká go leat báhcán unnimusat guhtta oahppi dan jovkui.

Ii ovttage oahppis joatkkaoahpahusas leat vuoigatvuohta oahpahussii sámegillii. Stáhta eaiggáduššá guokte sámi joatkkaskuvlla, Sámi joatkkaskuvlla Kárášjogas ja Sámi joatkkaskuvlla ja boazodoalloskuvlla Guovdageainnus. Dát skuvllat leat riikkaviidosaččat ja galget addit oahpahusa sámagielas ja sámegillii.

Boksa 2.3 Sámegiella vuosttašgiellan ja nubbigiellan

Sámegiella vuosttašgiellan lea daid ohppiid várás geain lea sámegiella ruovttugiellan ja hállet sámegiela go álget skuvlii. Sámegielas nubbigiellan leat golbma oahppoplána:

Oahppit geat válljejit sámegiela nubbigiellan, sámegiela 2, álget dábálepmosit sámegielain 1. ceahkki dahje árrat 2. ceahkki.

Oahppit geat válljejit sámegiela nubbigiellan, sámegiela 3, álget dábálepmosit sámegiela oahpahusain go leat vuođđooahpahusa gaskan. Dát plána lea dássevuđot, nu ahte iešguđet cehkiid oahppit sáhttet čuovvut seamma dási.

Oahppit geat válljejit sámegiela nubbigiellan, sámegiela 4, leat oahppit geat válljejit álgit sámegiela oahpahusain go sii álget joatkkaoahpahussii.¹

1 Gáldu: Samisk i skolen (Utdanningsdirektoratet.no)

Daid ohppiid lohku vuođđoskuvllas geain lea sámegieloahpahus

Tabealla 2.3 Sámegieloahpahusa ohppiid lohku vuođđoskuvllas

Jahki

Davvisámegiella

Máttasámegiella

Julevsámegiella

Oktiibuot

2006–2007

2479

116

77

2672

2007–2008

2354

109

79

2542

2008–2009

2339

101

77

2517

2009–2010

2158

97

81

2336

2010–2011

2073

90

97

2260

2011–2012

1987

94

72

2153

2012–2013

1933

95

98

2126

2013–2014

1947

86

93

2126

2014–2015

1943

74

99

2116

2015–2016

1935

116

113

2164

2016–2017

1920

100

104

2124

2017–2018

2049

101

118

2268

2018–2019

2168

111

115

2394

2019–2020

2186

113

110

2409

2020–2021

2308

101

113

2522

2021–2022

2277

106

109

2492

2022–2023

2327

105

114

2546

Gáldu: Vuođđoskuvlla diehtojuohkinvuogádaga

Vuođđoskuvlla diehtojuohkinvuogádaga (GSI) logut čájehit ahte daid ohppiid lohku geain lea oahpahus sámegielas, lea molsašuddan gaskal sullii 2700 oahppi ja 2100 oahppi, gč. tabealla 2.3. Skuvlajagiid 2006–2007 rájes 2014–2015 rádjai njiejai daid ohppiid lohku oktiibuot geain lei oahpahus sámegielas. Lohku bisui oalle vuollin 2016– 2017 rádjai, ovdalgo dat maŋimus guđa jagi lea fas lasánan. Tabealla čájeha maiddái ahte daid ohppiid lohku geat ožžot oahpahusa máttasámegielas ja julevsámegielas, lea veháš molsašuddan, muhto ahte maŋimus jagiid lea lassánan oktiibuot.

Ohppiid lohku sámegiela oahpahusain

GSI-logut čájehit ahte daid ohppiid oassi geat leat ožžon oahpahusa sámegielas vuođđoskuvllas maŋimus 17 jagi, lea molsašuddan veaháš, gč. govvosa 2.4. Maŋimus guhtta jagi mii oaidnit ahte ohppiid oassi lea lassánan, ja lea skuvlajagi 2022–2023 ruovttoluotta dan bajimusdássái mii lei ovdal 2009–2010.

Govus 2.4 Ohppiid oassi geain lei oahpahus sámegielain vuođđoskuvllas áigodaga skuvlajagi 2006–2007 rájes gitta maiddái skuvlajagi 2022–2023

Gáldu: Vuođđoskuvlla diehtojuohkinvuogádaga

Luohpan sámegieloahpahusas vuođđoskuvllas

Vaikke vel daid ohppiid lohku geat ožžot sámegieloahpahusa, lea lassánan maŋimus jagiid, de oaidnit ahte ollu oahppit luhpet oahpahusas oahppomannolagas. Dan oaidnit ovdamearkka dihtii go geahčadit daid vuođđoskuvlla ohppiid logu skuvlajagiidjagiid 2020–21, 2021–22 ja 2022–23 geain lea sámegiella vuosttaš- dahje nubbigiellan vuođđoskuvllas juogaduvvon cehkiide, gč. govvosa 2.5. buot dán golmma skuvlajagi oaidnit ahte leat eanaš oahppit 3. dahje 4. ceahkis geain lea sámegiella vuosttaš- dahje nubbigiellan. Dan rájes njiedjá daid ohppiid lohku geat oažžot sámegieloahpahusa.

Govus 2.5 Daid ohppiid lohku geain lea sámegieloahpahus cehkiid mielde skuvlajagiid 2020–2021, 2021–2022, 2022–2023

Gáldu: Vuođđoskuvlla diehtojuohkinvuogádaga

Govus 2.6 Sámegieloahpahus vuoddoskuvllas – jahkodat bessožat 2006–07 rájes 2022–23 rádjai

Gáldu: Vuođđoskuvlla diehtojuohkinvuogádaga

Seamma soju oaidnit go buohtastahttit jahkodat bessožiid 2006–07 rájes 2022–23 rádjai. Vaikke vel dát leat ge nettologut mat eai čájet ahte muhtumat sáhttet boahtit oahpahussii gaskan ja earát fas luohpat oahpahusas, de dat čájeha dakkár soju ahte oahppit válljejit eret sámegieloahpahusas dađistaga go sii šaddet boarráseappot.

Orru leamen nu ahte váldá muhtun áiggi dan rájes oahppi álgá vuođđoskuvlii dassážiigo oahppi rekrutterejuvvon sámegieloahpahussii. Sivvan sáhttet leat ahte máŋga váhnema háliidit vuordit veaháš addimiin ohppiide dan oahpahusa, váilevaš dieđut ohppiid vejolašvuođaid birra, dahje ahte skuvllas eai leat oahpaheaddjiresurssat dahje ii leat vejolašvuohta addit oahppái dakkár oahpahusa.

Sámi logut muitalit 14 – Čielggaduvvon sámi statistihkka 2021 Čielggaduvvon sámi statistihkka 2021 gihppagis lea dutkkus mii guorahallá luohpama dárkileappot ja gávnnaha ahte sámegielohppiid luohpan vuođđoskuvlamannolagas lea sullii 20 proseantta sámegielas 1, badjel 30 proseantta sámegielas 2 ja badjel 60 proseantta sámegielas 3. Danne cuige dutkkus ahte dan geažil berre iskat mii lea sivvan dán suođđamii oahpahusas ja mo sáhtášii uhcidit dan.[20]

Uhcit luohpan daid ohppiid gaskkas geat ožžot oahpahusa sámegillii

Maŋimus 17 jagi lea daid ohppiid lohku geat ožžot oahpahusa sámegillii vuođđoskuvllas, molsašuddan gitta lagabui 1000 oahppis sullii 800 oahppái.

Govus 2.6 čájeha mo ohppiidlohku juohkása iešguđet ceahkkái skuvlajagiid 2020–2021, 2021–2022 ja 2022–2023. Dát profiila lea veaháš earálágan go dat gráfa mii čájeha mo daid ohppiid lohku juohkása geat ožžot oahpahusa sámegielas. Orru ovdamearkka dihtii nu ahte ollu oahppit álget oahpahusaid sámegillii vuosttaš jagi rájes jo. Dat lea lunddolaš go eatnašat dáid ohppiin ásset sámi guovlluin ja sis lea sámegiella vuosttašgiellan.

Tabealla 2.4 Daid ohppiid lohku geain lea oahpahus sámegillii – olles vuođđoskuvllas

Jahki

Oahppit oktiibuot

2006–2007

991

2007–2008

940

2008–2009

940

2009–2010

924

2010–2011

893

2011–2012

855

2012–2013

873

2013–2014

822

2014–2015

812

2015–2016

833

2016–2017

814

2017–2018

849

2018–2019

833

2019–2020

857

2020–2021

874

2021–2022

878

2022–2023

876

Gáldu: Vuođđoskuvlla diehtojuohkinvuogádaga

Govus 2.7 Daid ohppiid lohku geain lea oahpahus sámegillii cehkiid mielde skuvlajagiid 2020–2021, 2021–2022 ja 2022–2023

Gáldu: Vuođđoskuvlla diehtojuohkinvuogádaga

Go mii čuovvut maŋimus 17 jagi jahkodat bessožiid, de oaidnit ahte maiddái das lea nettoluohpan bessožiin vuođđoskuvllas, gč. tabealla 2.6. Muhto dat molsašuddá jagiid gaskkas. Ovdamearkka dihtii lea uhcit luohpan dan bessožis mii álggii skuvlajagi 2006–2007, muhto uhcit luohpan dan bessožis mii álggii 2012–13. Muhto váldogovva das lea ahte luohpan lea maiddái daid ohppiid gaskkas geain lea oahpahus sámegillii.

Oahpahusdirektoráhta logut čájehit ahte daid ohppiid lohku geain lea sámegieloahpahus joatkkaskuvllas maŋimus guovtti jagis leamaš dássidis allat go buohtastahttá ovddit čieža jagiin. Maŋimus golmma jagis leat badjel 500 oahppi válljen sámegiela vuosttašgiellan dahje nubbigiellan, oktan sámegielain 3 ja sámegielain 4 nubbigiellan, gč. válddahusa bajábealde bovssas. Skuvlajagi 2020–21 lea dattetge daid ohppiid lohku geain lea oahpahus sámegielas njiedjan veaháš 16 ohppiin, guovtti jagis. Menddo árrat lea dadjat lea go dát bistevaš vai sahte sodju.

Daid ohppiid lohku geain lea sámegieloahpahus joatkkaoahpahusas

Tabealla 2.5 Sámegiella vuosttašgiellan dahje nubbigiellan 2013–14 rájes 2022–23 rádjai

Fága

2013–2014

2014–2015

2015–2016

2016–2017

2017–2018

2018–2019

2019–2020

2020–2021

2021–2022

2022–2023

Vuosttašgiella

242

203

213

204

209

205

178

202

199

218

Nubbigiella

209

243

247

267

242

273

264

325

318

293

Oktiibuot

451

446

460

471

451

478

442

527

517

511

Galdu: Oahpahusdirektoráhta

Eará ovdáneapmi mii lea veara mihttet, lea ahte ollu oahppit joatkkaoahpahusas válljejit oahpahusa nubbigielas dan sajis go vuosttašgielas. Nu mo boahtá ovdan govvosis 2.7 sullii logi jagi rievddai dilli go eanet oahppit válljegohte sámegiela nubbigiellan dan sajis go vuosttašgiellan. Erohus lea lassánan vaikke vel orru ge ahte sodju maŋimus guovtti jagis lea jorggihan.

Mii eat dieđe mii lea sivvan dán molsumii vuosttašgielas nubbigillii. Muhto árvalusčoahkkimiin ja háleštemiin ohppiiguin lea boahtán ovdan ahte sin mielas orru sámegiella vuosttašgiellan hui gáibideaddji ja váttis lea das fidnet buriid árvosániid. Danne válljejit oahppit sámegiela nubbigiellan go sin mielas lea dalle álkit fidnet buriid árvosániid.

Govus 2.8 Oahpahus sámegillii vuoddoskuvllas – jahkodat bessožat 2006–07 rájes 2022–23 rádja

Galdu: Vuođđoskuvlla diehtojuohkinvuogádaga

Govus 2.9 Oahppit geain lea sámegiella joatkkaoahpahusa buot dásiin.

Galdu: Oahpahusdirektoráhta

NORCE raporta Hvor går veien? Kartlegging av samisk språk og kultur i språkforvaltningskommunene čájeha ahte orru leamen positiiva ovdáneapmi daid ohppiid logus geat válljejit sámegieloahpahusa joatkkaoahpahusas. Ohppiidlogu lassáneapmi lea buorre go servodagas lea stuorra dárbu sámegielgelbbolašvuhtii. Oahppit geain lea leamaš sámegiella joatkkaoahpahusas, sáhttet leat buorre vuođđun rekrutteremii viidásat ohppui sámegieloahpaheaddjin.

Seammás lea ollu mii geažida ahte vuođđu dasa ahte eanet oahppit válljejit sámegieloahpahusa, lea stuorát. Olles nuoraidceahkis lea maŋimus jagiid leamaš sullii 600–700 oahppi mat leat ožžon sámegieloahpahusa. Olles nuoraidceahkis leat golbma jahkodat bessoža ja dan sáhttá buohtastahttit joatkkaoahpahusain mas maiddái lea oktiibuot golbma jahkodat bessoža. ja Daid ohppiid lohku geain lea vuosttašgiella ja nubbigiella joatkkaoahpahusas, lei skuvlajagi 2022–2023 oktiibuot 511. Muhto dain ledje 173 oahppi mat váldet sámegiela 4. Sámegiella 4 lea daid ohppiid várás geain ii leat leamaš sámegiella vuođđoskuvllas. Daid ohppiid nettolohku geain lea leamaš sámegieloahpahus vuođđoskuvllas, ja geat jotket dainna joatkkaoahpahusas, lea danne dušše 338 oahppi. Dát logut čájehit ahte sirdašuvvamis vuođđoskuvllas joatkkaoahpahussii, de njiedjá daid ohppiid lohku geat válljejit oahpahusa sámegielas. Eanet oahppit sáhttet válljet joatkit oahpahusain sámegielas go sii álget joatkkaoahpahussii.

Muhto logut leat maid mearkan dasa ahte eanet oahppit orrot šaddamin sáhkkii ja beroštišgohtet oahppat sámegiela. Maŋimus gávcci jagi lea leamaš positiiva sodju daid ohppiid logus geat válljejit sámegiela dásis 4 joatkkaoahpahusasi. Skuvlajagi 2015–2016 válljejedje 86 oahppi oahpahusa sámegiela 4:s, ja ohppiid lohku lea skuvlajagi 2022–2023 duppalastojuvvon, gč. tabealla 2.8.[21] Go sámegiella 4 lea jurddašuvvon daid ohppiide geain ii leat leamaš sámegiella vuođđoskuvllas, de dat duođašta stuorát beroštumi oahppat sámegiela ja ahte lea duohta vejolašvuohta oažžut eanet ohppiid válljet oahpahusa sámegielas, sihke vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusas.

Tabealla 2.6 Daid ohppiid lohku joatkkaoahpahusas geain lea nubbigiellan sámegiella 4 skuvlajagi 2015–2016 rájes skuvlajagi 2022–2023 rádjai.

Giella

2015–2016

2016–2017

2017–2018

2018–2019

2019–2020

2020–2021

2021–2022

2022–2023

Julevsámegiella nubbigiella – sámegiella 4

0

4

1

5

4

4

2

8

Davvisámegiella nubbigiella – sámegiella 4

85

89

82

102

126

164

184

162

Máttasámegiella nubbigiella – sámegiella 4

1

1

1

2

0

3

2

3

Oktiibuot

86

94

84

109

130

171

188

173

Galdu: Oahpahusdirektoráhta

Ollugat leat dieđihan ahte ohppiin geat ovdal eai leat ožžon oahpahusa sámegielas, lea stuorra beroštupmi oahppat sámegiela. Riikarevišuvnna raporttas čujuhuvvo jearahallamiidda skuvlajođiheddjiiguin mat duođaštit ahte gávdnojit oahppit geat háliidivčče oahppat sámegiela, muhto ahte sii eai oaččo dakkár fálaldaga dannego sis ii leat vuoigatvuohta dakkár oahpahussii.[22] Danne livččii vejolaš oažžut eanet ohppiid oahppat sámegiela go dušše daid geain lea vuoigatvuohta oahpahussii sámegielas, muhto ahte dat maid gáibida eanet oahpaheaddjiid mat oahpahit sámegielas.

Oahppit geat válljet oahpahusa sámegielas, sáhttet dan oažžut fylkkagielddalaš skuvllain dahje dan guovtti stáhta joatkkaskuvllas Guovdageainnus ja Kárášjogas. Vuolábealde tabeallas oaidnit ahte ohppiidlohku stáhta joatkkaskuvllain lea leamaš sullii 200 maŋimus viđa jagi.[23]

Tabealla 2.7 Stáhta joatkkaskuvllaid ohppiidlogu ovdáneapmi

Ohppiidlohku 1.10 muttus

2018–2019

2019–2020

2020–2021

2021–2022

2022–2023

Sámi joatkkaskuvla ja boazodoalloskuvla Guovdageainnus

81

91

85

92

86

Sámi joatkkaskuvla Kárášjogas

119

100

105

121

104

Oktiibuot

200

191

190

213

190

Galdu: Oahpahusdirektoráhta

2.2.2 Vuođđooahpahusa dili čoahkkáigeassu

Vaikke vel daid ohppiid lohku geain lea sámegieloahpahus vuođđoskuvllas, lea lassánan maŋimus jagiid, de čájeha bajábealde dilleválddahallan ahte go geahččat olles vuođđooahpahusa oktanaga, de leat muhtun hástalusat. De vuos váldá veaháš áiggi ovdalgo oahppit válljejit oahpahusa sámegielas. Nuppádassii álgá luohpan oahpahusas jo 4. Ceahkis ja joatká olggos olles vuođđooahpahusa. Orru maid leamen nu ahte eanebut luhpet go sirdašuvvet joatkkaoahpahussii. Seammás orru leamen nu ahte joatkkaoahpahusa ohppiin lea stuorra beroštupmi oahppat sámegiela. Danne sáhtášedje eanebut čađahit ja ceavzit oahpahusa sámi giellagelbbolašvuođain.

Daid ohppiid dáfus geat ožžot oahpahusa sámegillii, lea ovdáneapmi hui seammalágan, muhto luohpan ii leat nu čielggas dán joavkkus go daid ohppiid gaskkas mat ožžot oahpahusa sámegielas.

Mii eat dieđe manne váldá muhtun áiggi ovdalgo oahppit válljejit sámegiela ja manne nu ollugat luhpet. Riikarevišuvnna raporta ja árvalusat dieđáhussii čujuhit muhtun vejolaš čilgehusaide:

váhnemat háliidit vuordit. Skuvlaálgin lea stuorra rasttildeapmi ollu ohppiide, ja muhtun váhnemat oaivvildit ahte lea menddo gáibideaddji sihke skuvlaálgimiin ja oahpahusain sámegielas.

váhnemat eai dovdda buot vejolašvuođaid ja vuoigatvuođa ovdal go mánát álget skuvlii

skuvllain váilot oahpaheaddjiresurssat, ja váttis lea háhkat sámegielat oahpaheddjiid

jus oahppis lea uhccán máhttu ovddalgihtii, de sáhttá leat gáibideaddji nuoramusaide konsentreret iežaset go sii ožžot oahpahusa gáiddusoahpahussan[24]

fága- ja tiibmajuogu gáibádusat mearkkašit ahte dat oahppit geat válljejit oahpahusa sámegielas, ožžot dávjá dán oahpahusa lassin dábálaš tiimmaide, ja dalle go eará ohppiin leat eará doaimmat dahje fágat

oahpahusas lea menddo heajos kvalitehta, ja oahppit movttahuvvet ja válljejit heaitit

váhnemiin ii leat nu ollu sámegielmáhttu ahte sáhtášedje veahkehit mánáideaset oahpahusas, ja nu heitet oahppit sámegielain dađistaga go gáibádusat sturrot skuvlamannolagas.[25]

Vuolábealde válddahuvvojit muhtun vejolaš sivvačilgehusat lagabui.

2.2.3 Váilevaš ja vátna dieđut ohppiid vuoigatvuođaid birra

Departemeanttat leat ožžon dieđuid dan birra ahte váhnemat ja oahppit eai oaččo dárbbašlaš dieđuid vuoigatvuođaid ja vejolašvuođaid birra oahpahussii sámegielas. Riikarevišuvnna raporta sámegieloahpahusa birra čujuha dasa.[26] raporta čájeha ahte oahppit geat bivdet oažžut oahpahusa sámegielas ja sámegillii, ožžot ollašuhttojuvvot vuoigatvuođa, sihke siskkabealde ja olggobealde sámi guovlluid. Dattetge lea uhccán diehtojuohkin vuoigatvuođa birra oahpahussii sámegielas ja sámegillii. Dat guoská erenoamážit ohppiide olggobealde sámi guovlluid.

Váhnemat čujuhit dasa ahte sii fertejit ieža váldit oktavuođa gielddaiguin, fylkkagielddaiguin ja skuvllaiguin oažžun dihtii dieđuid sámegieloahpahusa birra. Raporttas boahtá ovdan ahte dušše njealjádasoassi gielddain main lea sámegieloahpahus, almmuhit ahte sii dieđihedje fálaldaga birra gieldda neahttasiidduin. Riikarevišuvdna lea guorahallan muhtun neahttasiidduid main leat dieđut gielddain, fylkkagielddain ja skuvllain, muhto dain leat uhccán dieđut. Váttisvuohta guoská maiddái stuorát gávpotgielddaide gos leat ollu oahppit main lea vuoigatvuohta sámegieloahpahussii.

2.2.4 Sámegieloahpahusa organiseren

Departemeanttat leat ožžon dieđuid dan birra ahte muhtun oahppit vásihit skuvllaid sámegieloahpahusa organiserema gáibideaddjin. Muhtun ohppiide lágiduvvo oahpahus sámegielas maŋŋá dábálaš tiibmaplána, ja earát fas váldojuvvojit eret dábálaš oahpahusas ja ožžot oahpu okto.

Oahpahusdirektoráhta lea ožžon muhtun dieđuid dan birra ahte báikkálaš čovdosat sáhttet vásihuvvot hehttehussan dasa ahte oahppit sáhttet válljet joatkit sámegielain vuosttaš- dahje nubbigiellan, joatkkaoahpahusas. Oahppit vásihit ahte sámegieloahpahus lágiduvvo eahpeoiddolaš áigái skuvlabeaivvis dahje vejolaččat olggobeallái beaivválaš skuvlaáiggi rámma. Oahpahusdirektoráhta diehtá maiddái ahte muhtun skuvllat válljejit ovttastahttit ohppiidjoavkkuid main lea sámegiella iešguđet dásiin. Dat sáhttá leat hástaleaddjin ohppiide jus erohus ohppiid gaskkas lea stuoris. Eará skuvllain daid ohppiid lohku geain lea sámegiella vuosttaš- dahje nubbigiellan, leat nu uhci ahte oahppit vásihit ahte sii leat okto tiimmain. Dat guoská erenoamážit ohppiide geat válljejit sámegiela olggobealde sámi guovlluid.

Jagi 2021 raporta mii earret eará gieđahallá daid ohppiid luohpama geat álget sámegieloahpahusain, čujuha dasa ahte sáhttet leat máŋga ja seagáš siva dasa mii gohčoduvvo «suođđan» sámegieloahpahusas.[27] Vejolaš sivva lea ahte ohppiin geain lea sámegieloahpahus vuođđoskuvllas, leat eanet tiimmat go sis geat čuvvot dábálaš fága- ja tiibmajuogu. Muhtun oahppit vásihit hehttehussan dan go leat eanet tiimmat.

Gustojeaddji fága- ja tiibmajuohku

Sierra fága- ja tiibmajuogut leat ráhkaduvvon daid ohppiid várás geat čuvvot Máhttoloktema – sámi Oahppoplánadahkosa. Čilgejuvvon lea maid ahte dat oahppit geat eai čuovo Máhttoloktema – sámi, muhto geain galgá leat oahpahus sámegielas vuosttaš- dahje nubbigiellan, galget čuovvut dábálaš fága- ja tiibmajuogu heivehusaiguin.

Buot oahppit geain lea vuoigatvuohta oahpahussii sámegielas, galgá maid leat oahpahus dárogielas, muhto sii eai dárbbaš oažžut oahpahusa čálalaš siidogielas (láhkaásahus oahpahuslága paragráfaide 1-9 ja 1-11 rádjai). Oahppit sáhttet ieža válljet lea go sámegiella vai dárogiella mii lea su vuosttašgiella.

Dalle go gustojeaddji fága- ja tiibmajuohku hábmejuvvui, lei dehálaš vuhtiiváldit ahte ohppiin galgá leat vejolaš oažžut ollašuhttojuvvot sin vuoigatvuođa ja vejolašvuođa oahpahussii sámegielas almmá dan haga ahte sii galge oažžut nu ollu lassitiimmaid daid ohppiid ektui mat čuvvot dábálaš fága- ja tiibmajuogu. Dehálaš lea maid vuhtiiváldit ahte ohppiin galget leat seamma vejolašvuođat ollašuhttit ulbmiljuksama eará fágain, ja ahte sis danne eai galgga leat mearkkašahtti uhcit tiimmat dáid fágain.

1.–7. ceahkki

Buot ohppiin geain mánáidceahkis galgá leat oahpahus sámegielas vuosttaš- dahje nubbigiellan, galget leat uhcimusat 1562 tiimma oktiibuot oahpahussii sámegielas ja dárogielas. Dat lea oktiibuot 190 tiimma eanet go dain ohppiin leat dárogielas geat čuvvot dábálaš fága- ja tiibmajuogu. Oahpahusa sámegielas sáhttá organiseret iešguđet láhkai:

Dan 190 tiimma sáhttá addit lassitiibmun nu ahte tiibmalohku oktiibuot 1.-7. ceahkis šaddá stuorát go dain ohppiin geat čuvvot dábálaš fága- ja tiibmajuogu.

Tiimmaid sáhttá viežžat eará fágain go geavaha dábálaš ortnega gitta 5 proseantta rádjai dávggasvuođas (čuokkis 2.1.1 Oahpahusdirektoráhta dokumeanttas 1-2022).

Gitta 5 proseantta rádjai geavaheami ođđasisjuogadeamis eará fágain sáhttá ovttastahttit lassitiimmaiguin.

8.–10. ceahkki

Oahppit geain lea oahpahus sámegielas vuosttáš- dahje nubbigiellan nuoraidceahkis, eai dárbbaš oažžut oahpahusa vierisgielas/čieknudeamis/bargoeallinfágain. Jus oahppit geavahit dán spiehkastaga, de sii eai oaččo stuorát tiibmalogu oktiibuot nuoraidceahkis go dat oahppit geain lea oahpahus dárogielas ja vierisgielas/čiekŋudeamis/bargoeallinfágain. Oahppit geain lea oahpahus sámegielas, sáhttet válljet maiddái oažžut oahpahusa vierisgielas/čiekŋudeamis/bargoeallinfágain, ja dáid ohppiide šaddá stuorát tiibmalohku oktiibuot nuoraidceahkis.

Joatkkaoahpahus

Sihke dat oahppit geain lea leamaš ja sii geain ii leat leamaš loahpahus sámegielas vuođđoskuvllas, sáhttet válljet oahpahusa sámegielas joatkkaskuvllas.

Fidnofágalaš oahppoprográmmaid ohppiin lea oahpahus sámegielas sihke joatkkaoahpahusa ceahkis 1 (Jo1) ja joatkkaoahpahusa ceahkis 2 (Jo2), muhto sis lea oahpahus dárogielas dušše Jo2 ceahkis. Ohppiin geain lea oahpahus sámegielas, lea moadde tiimma uhcit fidnofágalaš čiekŋudeamis go eará ohppiin. Sis lea dattetge 12 tiimma eanet guovtti jagi badjel go ohppiin geat čuvvot dábálaš fága- ja tiibmajuogu.

Lohkanráhkkanahtti oahppoprográmmaid oahppit geain lea oahpahus sámegielas vuosttaš- dahje nubbigiellan joatkkaskuvllas, eai dárbbaš lohkat vierisgiela. Danne ožžot eanaš oahppit geain lea oahpahus sámegielas, oktiibuot seamma ollu fágaid go oahppit geain ii leat oahpahus sámegielas joatkkaskuvllas. Spiehkastat guoská daidda ohppiide geat ožžot sámegieloahpahusa easkka joatkkaskuvllas (sámegiella nubbigiellan, sámegiella 4). Dát oahppit sáhttet sámegillii geavahit 140 tiimma mat leat várrejuvvon válljenprográmmafágii.

Lohkanráhkkanahtti oahppoprográmmaid oahppit geain lea oahpahus sámegielas, sáhttet maiddái válljet oahpahusa vierisgielas. Dat oahppit geain lea oahpahus sihke sámegielas ja vierisgielas, ožžot muhtun tiimmaid eanet go oahppit geat čuvvot dábálaš fága- ja tiibmajuogu.

Organiserema birra

Skuvlaeaiggát dat mearrida mo sámegieloahpahusa galgá organiseret iešguđet skuvllas daid rámmaid siskkabealde mat leat fága- ja tiibmajuogus. Skuvlaeaiggát galgá ságaškuššat iešguđet čovdosiid váhnemiiguin. Skuvlaeaiggát/skuvla sáhttá organiseret oahpahusa nu ahte sámegieloahpahusa ohppiin eai leat eanet tiimmat oktiibuot oahppomannolagas go dain ohppiin geat čuvvot dábálaš fága- ja tiibmajuogu. Skuvlaeaiggát/skuvla sáhttá maiddái organiseret oahpahusa nu ahte oassi oahpahusas addojuvvo lassetiibman.

Beroškeahttá organiseremis ožžot dat 1.–7. cehkiid oahppit geain lea sámegieloahpahus, ovtta fága eanet go oahppit geat čuvvot dábálaš fága- ja tiibmajuogu. Nuoraidceahkis sáhttet daid ohppiin geain lea sámegieloahpahus, leat seamma ollu fágat go ohppiin geat čuvvot dábálaš fága- ja tiibmalogu dannego sis lea oahpahus sámegielas, muhto eai dárbbaš váldit vierisgiela/čiekŋudeami/bargoeallinfága. Jus sii válljejit vierisgiela maiddái, de dat boahtá lassin.

Lohkanráhkkanahtti joatkkaoahpahusas eai dárbbaš oahppit geain lea sámegieloahpahus, váldit vierisgiela. Danne ožžot sámegieloahpahusa oahppit seamma ollu fágaid go oahppit geat čuvvot dábálaš fága- ja tiibmajuogu, muhto eanet fágaid ja tiimmaid jus sii háliidit váldit vierisgiela lassin oahpahussii dárogielas, sámegielas ja eará fágain (geahča vuolábealde visogova mii čájeha tiibmalohkoerohusa sámegielas ja dábálaš fága- ja tiibmajuogus).

Vaikke vel fága- ja tiibmajuogu dávggasvuohta ja ohppiid válljenvejolašvuođat dagahit ahte ohppiin eai dárbbaš leat eanet tiimmat eai ge fágat, de sáhttet oahppit vásihit sámegieloahpahusa organiserema báikkálaččat eahpeoiddolažžan, gč. bajábealde čilgehusa. Danne lea dehálaš ahte skuvlaeaiggát, go sii organiserejit sámegieloahpahusa, geahččala dan dahkat nu ahte dat oahppit geat válljejit sámegiela, vásihit organiserema oiddolažžan, ja ahte dat lea mielde oažžumin ohppiid joatkit sámegieloahpahusain olles 13-jahkásaš skuvlamannolagas.

Govus 2.10 Visogovva mii čájeha tiibmalohkoerohusa sámegielas ja dábálaš fága- ja tiibmajuogus

¹ Lohkanráhkkanahtti

² Fidnofágat

Galdu: Oahpahusdirektoráhta

2.2.5 Erohusat oahpahusfálaldagas daidda ohppiide geat ožžot gáiddusoahpahusa

Riikarevišuvnna loahppajurdda lei ahte oahppit geat ožžot oahpahusa sámegielas gáiddusoahpahusa bokte, eai oaččo dásseárvosaš fálaldaga daid ohppiid ektui geain lea báikkálaš oahpahus. Sivvan dasa lea sihke organiseren ja čađaheapmi. Iskkadeapmi čájeha ahte gáiddusoahpahusa ohppiid oahpahusálgin maŋiduvvo go rámmaeavttut, nu go oahpahuslatnja ja/dahje teknihkalaš reaiddut, eai leat sajis skuvlaálgima muttus. Nubbi sivva lea ahte gáiddusoahpahusdárbu dieđihuvvo menddo maŋŋit go skuvllat leat vuos geahččalan háhkat báikkálaš oahppi. Dasa lassin vásihit muhtun skuvllat ahte sis leat heajos teknihkalaš reaiddut ja dohkkemeahttun interneahttaoktavuohta.

Riikarevišuvnna raporttas boahtá maid ovdan ahte erenoamážit nuoramus ohppiide lea váttis konsentreret go sis lea gáiddusoahpahus sámegielas. Vánhemiid mielas lea sihke skuvlaálgin ja sámegieloahpahus menddo gáibideaddji. Dat sáhttá leat sivvan dasa go muhtun váhnemat válljejit maŋidit álgima sámegielain dassážiigo mánná lea veahá boarrásat.[28]

Statistihkka mii čájeha galle oahppi ožžot oahpahusa sámegielas gáiddusoahpahusa bokte, lea eahpidahtti ja muhtumassii váilevaš. Sámi logut muitalit 8 – Čielggaduvvon sámi statistihkka 2015 čájeha galle oahppi ožžo gáiddusoahpahusa skuvlajagiid 2005–06 ja 2014–15. Skuvlajahki 2011–12 lei buoremus jahki dán áigodagas go lagabui 200 oahppi ožžot gáiddusoahpahusa vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusas.[29]

Riikarevišuvnna raporta čájeha ahte skuvlajagi 2017–18 ledje guhttanuppelogis geat fálle gáiddusoahpahusa, ja ahte 67 oahpaheaddji oahpahedje oktiibuot 340 oahppi vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusas. Dat dagai 12 proseantta daid ohppiin geat ožžo oahpahusa sámegielas ja sámegillii. Oktiibuot 150 skuvlla vástidedje dan jearahallaniskkadeapmái maid Riikarevišuvdna sáddii skuvlajagi 2017–2018. Daid gaskkas ledje 56 vuođđoskuvlla ja 19 joatkkaskuvlla main ledje oahppit geat ožžo gáiddusoahpahusa sámegielas.[30]

Máhttodepartemeantta Prop. 1 S (2022–2023) čájeha galle gáiddusoahpahusoahppi leat stáhtalaš skuvllain ja Åarjelsaemien Vierhtiesåafoes.

Tabealla 2.8 Oahppit mat ožžot gáiddusoahpahusa stáhtalaš skuvllain

Skuvla

2018–19

2019–20

2020–21

2021–22

2022–23

Gáiddusoahpahus joatkkaskuvllas Kárášjogas

31

56

51

65

68

Gáiddusoahpahus joatkkaskuvllas Guovdageainnus

9

33

63

55

20

Åarjelsaemien Vierhtiesåafoe

47

60

86

148

147

Oktiibuot

87

149

200

268

235

Galdu: Oahpahusdirektoráhta

Sámi joatkkaskuvllat Kárášjogas ja Guovdageainnus leat registreren eanet gáiddusoahpahusfálaldaga jearu davvisámegielas.

Åarjelsaemien Vierhtiesåafoes lea ohppiidlohku lassánan 2020–2021 rájes. Jagi 2021 jahkeraportta mielde lea doaibma nagodan ásahit buori fágabirrasa julevsámegiela gáiddusoahpahussii.[31]

Tabealla 2.9 Åarjelsaemien Vierhtiesåafoe – Gáiddusoahpahusohppiid lohku, juogaduvvon sámegiela mielde

Giella

2020–2021

2021–2022

2022–2023

Máttasámegiella

41

75

62

Julevsámegiella

17

35

33

Davvisámegiella

32

38

52

Ohppiidlohku oktiibuot

90

148

147

Galdu: Oahpahusdirektoráhta

Muhtun oahppit oažžot maid fálaldaga oassálastit giellačoahkkanemiide dahje hospiterenorrumiidda gáiddusoahpahusa oktavuođas. Skuvlaeaiggát dat árvvoštallá ja mearrida galget go oahppit oažžut dakkár giellačoahkkananfálaldaga. Riikarevišuvnna raporta geažida ahte sullii 50 proseantta daid ohppiin geain lei gáiddusoahpahus, oassálaste giellačoahkkanemiide dahje hospiterenorrumiidda.[32]

Riikarevišuvnna iskkadeapmi vuođđoskuvllain čájeha ahte ii lean ovttamielalašvuohta das mii guoská ávkái giellačoahkkanemiin/hospiterenorrumiin. 28 skuvlla 56 skuvllas oaivvildit ahte oahppit ožžot buori ávkki, vihtta skuvlla oaivvildit ahte oahppit eai oaččo buori ávkki, ja 23 skuvlla fas lea leat eai ovttaoaivilis eai ge vuosteoaivilis dan čuoččuhussii. 19 skuvlla oaivvildit ahte giellačoahkkaneamit/hospiterenorrumat čuhcet oahpahussii eará fágain, ja seamma ollu skuvllat fas oaivvildit ahte ii leat nu. 18 skuvlla eai leat eai ovttaoaivilis eai ge vuosteoaivilis dan čuoččuhussii.[33]

Jagi 2020 oaččui Oahpahusdirektoráhta bargamuššan Máhttodepartemeanttas árvvoštallat doaibmabijuid buoridan dihtii gáiddusoahpahusfálaldaga sámegielas.[34] Ođđajagimánu 29. b. 2021 vástádusas válddaha Oahpahusdirektoráhta dili giellačoahkkanemiid oktavuođas ná:

Stáhtahálddašeaddjit dieđihit ahte giellačoahkkaneamit čađahuvvojit iešguđet láhkai. Muhtumat gohčodit daid giellačoahkkaneapmin, earát hospiteremin dahje leairaskuvlan. Stáhtahálddašeaddjit dieđihit ahte sis leat seahkálas vásáhusat das mo dakkár čoahkkaneamit doibmet geavadis, ja ahte ii leat mihkkege systematihkaid árvvoštallamis kvalitehta ja ávkki ohppiide. Hástalussan lea ahte doaibmabijuid gaskkas lea stuorra erohus iešguđet gielaid dáfus ja gaskal daid gielddaid, skuvllaid ja ásahusaid mat fállet hospiterema.

Oahpahusdirektoráhta čállá vástádusastis departementii ahte lea hástaleaddjin organiseret giellačoahkkanemiid mat sihkkarastet ahte buot oahppit ožžot buori, dohkálaš ja dásseárvosaš oahpahusfálaldaga. Direktoráhta deattuha erenoamáš dehálažžan fuolahit nuoramus ohppiid mat leat eret ruovttuin, ja eará ohppiid geat sáhttet leat erenoamáš rašis dilis. Ohppiin leat vuoigatvuođat oahpahuslága kapihttala 9A vuođul skuvlabirrasa birra, maiddái go sii oassálastet giellačoahkkanemiide.

Dát guorahallan čájeha ahte eanet go okta oahppi logi oahppis ožžot oahpahusa gáiddusoahpahusa bokte, ja ahte oahpahusfálaldagas daid ohppiide geat ožžot gáiddusoahpahusa, leat erohusat. Dasa lassin oaidnit ahte muhtun ohppiide sáhttet giellačoahkkanemiid ja hospiterenorrumiid kvalitehtas leat erohusat.

2.2.6 Váttis rekrutteret oahpaheddjiid geain lea gelbbolašvuohta sámegielas

Ovdalis raporttain lea bures duođaštuvvon ahte lea váttis rekrutteret oahpaheddjiid geain lea gelbbolašvuohta sámegielas. Riikarevišuvnna raporta čujuha jearahallamiidda skuvlaeaiggádiiguin, rektoriiguin ja váhnemiiguin mat duođaštit ahte sii vásihit oahpaheaddjiváilli hástalussan sámegieloahpahussii geavadis.[35]

Sámi logut 9 jagi 2016 mannosaš artihkal čájeha čielga erohusa gielddaid gaskkas go guoská sámegieloahpaheddjiid fidnemii.[36] Orru leamen nu ahte hálddašangielddain leat uhcit hástalusat rekrutteret ođđa oahpaheddjiid go dan mii eará gielddain lea. Dat guoská erenoamážit davvisámi guvlui. Iskkadeami loahppajurdda lea ahte mađe guhkit gielda lea eret hálddašangielddas, dađe eanet hástaleaddjin lea rekrutteret oahpaheddjiid. Dan iskkadeami mielde lea julevsámegiela dilli duođaleamos, ja ahte oahpaheaddjiváili ii leat nu duođalaš davvisámegiela ja máttasámegiela ektui. Dattetge čájeha ahkegaskamearri ahte boahtte logi jagiid luhpet mearkkašahtti ollu sámegieloahpaheaddjit. Artihkkala loahppajurdda lea danne ahte mis soitet leat ollu uhcit sámegieloahpaheaddjit logi ja guoktelogi jagi geahčen go dál, jus rekrutteren sámi oahpaheaddjioahpuide ii buorránivččii ráđđehusa ja dieđáhus áigumušaid vuođul.

Njuolggadusčoahkki – gealbogáibádus

Oahpaheddjiin mat galget virgáduvvot oahpahusvirgái vuođđoskuvllas ja joatkkaskuvllas, galgá leat guoskevaš fágalaš ja pedagogalaš gelbbolašvuohta, gč. oahpahuslága § 10-1 ja oahpahuslága láhkaásahusa §§ 14-1 rájes 14-4 rádjai.

Oahpaheddjiin geat oahpahit, galget leat kvalifikašuvnnat daid fágain main sii oahpahit. Oahpaheddjiin geat oahpahit dárogiela, sámegiela, dárogiela mearkagiela, matematihka dahje eŋgelasgiela mánáidceahkis, galget leat uhcimusat 30 oahppočuoggá fágas 1.–7. cehkiin ja uhcimusat 60 oahppočuoggá 8.–10. cehkiin. Dasa lassin lea gáibádussan uhcimusat 30 oahppočuoggá eanaš eará fágain nuoraidceahkis ja joatkkaoahpahusas.

Ráđđehusas lea oassin ođđa oahpahuslágas Dokumeanttas Prop. 57 L (2022–2023) evttoha ráđđehus spiehkastaga oahpahusfága gelbbolašvuođagáibádusas. Spiehkastat evttohuvvo guoskat oahpahussii maid dakkár oahpaheaddjit addet geat ollašuhtte virgádangáibádusaid ovdal ođđajagimánu 1. b. 2014, ja dakkár oahpaheaddjit geat leat čađahan dábálašoahpaheaddjioahpu beroškeahttá goas dat oahppu čađahuvvui.

Sámegieloahpaheaddjit vuođđoskuvllas

GSI statistihka mielde oahpahit oktiibuot 226 oahpaheaddji sámegiela vuođđoskuvllas skuvlajagi 2022–23. Dain oahpahit 136 oahpaheaddji 1.–7. cehkiin ja 90 oahpaheaddji 8.–10. cehkiin. Tabealla 2.10 čájeha ahte skuvlajagi 2016–17 rájes lea daid oahpaheddjiid lohku oktiibuot lassánan veaháš geat oahpahit sámegiela vuođđoskuvllas, muhto ahte lohku rievddada jagis jahkái ja mánáidceahki ja nuoraidceahki gaskkas. GSI statistihkka dán suorggis manná dušše ruovttoluotta skuvlajahkái 2016–17.

Tabealla 2.10 Daid oahpaheddjiid lohku geat oahpahit sámegiela vuođđoskuvllas

Skuvlajahki

1.–7. ceahkit

8.–10. ceahkit

Oktiibuot

2016–17

135

67

202

2017–18

153

60

213

2018–19

144

61

205

2019–20

164

65

229

2020–21

137

68

205

2021–22

162

79

241

2022–2023

136

90

226

Gáldu: Vuođđoskuvlla diehtojuohkinvuogádaga

Skuvlajagi 2022–23 lea veaháš eanet go 80 proseantta oahpaheddjiin geat oahpahit 1.–7. cehkiin uhcimusat 30 oahppočuoggá sámegielas. Dat lea veaháš uhcit go skuvlajagi 2021–22 go oassi lei veaháš uhcit go 90 proseantta. Maŋimus čieža jagi lea oassi molsašuddan gaskal 70 ja veaháš uhcit go 90 proseantta. 8.–10. cehkiid oahpaheddjiin leat veaháš eanet go 40 proseantta uhcimusat 60 oahppočuoggá sámegielas skuvlajagi 2022–23. Dat lea uhcit go skuvlajagi 2021–2022 go oassi lei veaháš eanet go 70 proseantta. Maŋimus čieža jagi lea dát oassi molsašuddan gaskal veaháš eanet go 40 ja 75 proseantta.

NORCE raporta Hvor går Veien? Kartlegging av samisk språk og kultur i språkforvaltningskommunene čájeha ahte eanaš gielddain sámi hálddašanguovllus váilot oahpahusbargit golmmageardásaš gelbbolašvuođain, mii mearkkaša ahte eai leat doarvái oahpaheaddjit ja veahkkebargit geat máhttet sámegiela ja geain lea gelbbolašvuohta sámi kultuvrras. Raporta čájeha ahte uhccán gielddain leat nu ollu oahpaheaddjit ahte sii sáhttet addit oahpahusa sámegillii eará fágain. Dat duođašta ahte dárbbašuvvojit eanet oahpaheaddjit, ja dárbu stuorru boahttevuođas go eanebut mannet ealáhahkii boahtte 10 jagi áigodagas.

Riikarevišuvnna raporta referere jearahallaniskkadeapmái maid sii čađahedje vuođđoskuvllaid gaskkas. Dat čájeha ahte skuvllat main leat sámi oahppit, eanaš sáhttet fállat sámegieloahpaheddjiide oasseáiggevirggiid. 60 proseantta jearahallaniskkadeami skuvllain oaivvildit ahte leat váilevaš oahpaheaddjiresurssat, ja lagabui 70 proseantta skuvllain oaivvildit ahte sámegieloahpaheddjiin váilu fágabiras. Rektorat ja skuvlaeaiggádat dieđihit iskkadeamis ahte lea váttis rekrutteret oahpaheddjiid sámegieloahpahussii. Okta sivain maid sii almmuhit, lea ahte eai leat ohccit virggiide. Eará sivva lea ahte skuvllat sáhttet fállat dušše oasseáigevirggiid vuollegis virgecuovkkaiguin.

Máttasámegielas ja julevsámegielas mielddisbuktá oahpaheaddjiváili heahtedili, ja rekrutterenvuođđu lea gárži. Ollu oahpaheaddjit mannet eará hálddašan- ja hálddahusvirggiide ja oahpponeavvuid ráhkadeapmái.

Sámegieloahpaheaddjit joatkkaoahpahusas

NORCE raporta Hvor går Veien? Kartlegging av samisk språk og kultur i språkforvaltningskommunene čájeha ahte sámegieloahpaheddjiid rekrutteren joatkkaoahpahussii lea hástaleaddjin olles hálddašanguovllus, ja erenoamážit máttasámegielas ja julevsámegielas lea heahtedilli. Davvisámeguovlluin lea rekrutteren oppalaččat dohkálaš, muhto muhtun sajiin lea váttis bistevaččat virgádit oahpaheddjiid geain lea gáibiduvvon formála gelbbolašvuohta, erenoamážit jus skuvla lea gievrras giellaguovlluid dahje geasuheaddji gávpotsámi guovlluid olggobealde.

Raporta čujuha viidáseappot dasa ahte davvisámeguovllu osiin ja olles máttasámeguovllus, čuohcá buolvamolsun sámi oahpaheaddjisehtui. Julevsámiguovllus leat rekrutterenhástalusat issoras stuorrát eai ge čadnojuvvon ahkái, muhto oppalaččat stuorra oahpaheaddjiváilái.

Raporta čujuha dasa ahte ohppiidlogu ovdáneapmi sámegiela oktavuođas fylkkagielddaid joatkkaskuvllain lea dássit, ja muhtun guovlluin lassáneamen. Orru leamen nu ahte eanet ja eanet oahppit gávpogiin háliidit sámegieloahpahusa, sihke siskkabealde ja olggobealde giellahálddašanguovllu. Raportta loahppajurdda lea ahte sámegieloahpaheddjiid jearru lassánan boahttevaš jagiid, sihke buhtten dihtii sin geat mannet ealáhahkii, ja addin dihtii eanet ja eanet ohppiide buori oahpahusfálaldaga.

Oahpaheaddjit stáhta sámi joatkkaskuvllain

Sámi joatkkaskuvllas ja boazodoalloskuvllas Guovdageainnus lea daid oahpaheddjiid oassi geain lea oahpahusgealbu sámegielas, sullii 60 proseantta buot virgáduvvon oahpaheddjiin, ja Sámi joatkkaskuvllas Kárášjogas dat fas lea mealgat vuolábealde 40 proseantta. Oahpahusgealbu sámegielas mearkkaša ahte oahpaheaddjis leat uhcimusat 60 oahppočuoggá sámegielas, lassin dohkkehuvvon pedagogalaš ohppui.

Sullii 80 proseantta Guovdageainnu skuvlla oahpaheddjiin lea gelbbolašvuohta oahpahit sámegillii, dan ektui go sullii 70 proseantta Kárášjoga skuvlla oahpaheddjiin lea gelbbolašvuohta oahpahit sámegillii. Oassi lea leamaš oalle dássit maŋimus golmma jagi goappašiid skuvllain.[37] Gelbbolašvuohta oahpahit sámegillii mearkkaša ahte oahpaheaddjis leat uhcimusat 60 oahppočuoggá dan fágas mas oahpahuvvo, dohkkehuvvon pedagogalaš oahppu, muhto eai fal 60 oahppočuoggá fágas sámegiella. Sis lea dattetge doarvái njálmmálaš ja čálalaš giellagelbbolašvuohta dasa ahte oahpahit fágaset sámegillii.

Tabealla 2.11 Daid virgáduvvon oahpaheddjiid oassi sámi joatkkaskuvllain geain lea gelbbolašvuohta oahpahit sámegielas ja sámegillii. Proseantta mielde

Gelbbolašvuohta

2019–20

2020–21

2021–22

Oahpahusgealbu sámegielas – Guovdageainnu skuvla

60,4

54,5

62

Oahpahusgealbu sámegielas – Kárášjoga skuvla

30,2

33,3

37

Gelbbolašvuohta oahpahit sámegillii – Guovdageainnu skuvla

85,4

79,5

81

Gelbbolašvuohta oahpahit sámegillii – Kárášjoga skuvla

69,8

70,8

72,2

Galdu: Oahpahusdirektoráhta

2.2.7 Sámi oahpponeavvuid váilun

Máŋga jagi lea leamaš hástaleaddjin fidnet doarvái sámegielalaš oahpponeavvuid, ja ođđa oahpponeavvuid ovddideapmi Máhttolokten 2020 S:i váldá áiggi dála ovdánanleavttuin.

Sámedikkis lea ovddasvástádus sámi oahpponeavvuid ráhkadeamis davvi-, mátta- ja julevsámegillii vuođđooahpahussii 1.-13. jahkecehkiide, sihke dábálaš ja erenoamážit heivehuvvon oahpponeavvuid.

Máhttodepartemeanta juolluda jahkásaččat stáhtabušeahta kapihttala 560 poastta 50 Sámi ulbmilat, Sámi giella, kultuvra ja servodateallin, bokte ruđaid Sámedikki bargui oahpahusulbmiliiguin, oktan oahpponeavvuid ovddidemiin ja buvttademiin sámegielaide. Oahppoplánadahkosa Máhttolokten 2020(LK20) ásaheami oktavuođas lea juolludus lassánan muhtun áiggi, dusten dihtii lassáneami oahpponeavvobuvttadusa.

Sámediggi bargá dan ala ahte sámi ohppiide galget dakkár sámi oahpponeavvut leat olámuttus mat čuvvot gustovaš oahpponeavvobuktosa davvi-, julev- ja máttasámegillii, ja ahte diehtojuohkin dan birra lea buorre. Sámediggi lea eaktudeaddji sámi oahpponeavvuid ovddideapmái ja ruhtada sámi oahpponeavvoprošeavttaid. Sámediggi definere ulbmiliid, strategiijaid ja doaibmabijuid váikkuhangaskaomiide oahpponeavvuid ovddideapmái plánadahkosiid ja bušeahttaproseassaid bokte.

Sámediggi juolluda, čuovvula ja dárkkista oahpponeavvodoarjagiid lágaid ja njuolggadusaid rámmaid siskkabealde. Sámediggi čatná iežas barggu oahpponeavvuiguin dan doaibmaplánii mii lea mearriduvvon oahpponeavvoovddideapmái. Doaibmaplánas leat višuvnnat, doaibmabijut ja fokussuorggit oahpponeavvuid ráhkadeapmái gustovaš plánadahkosiid vuođul.

Juolluduvvon prošeavttat fuolahit ođđa oahppoplánadahkosa áigumušaid, mas digitála gelbbolašvuohta galgá fuolahit persovdnadieđuid ja ovddiduvvot oahpponeavvuid oppalaš hábmema gustovaš lágaid vuođul. Vista Analysa lea ovttas Deanu gielddain evalueren Sámedikki ohcanvuđot doarjjaotnega Sámedikki ovddas.[38] Evalueren čájeha ahte oahpponeavvoráhkadeami buvttadankapasitehta ja ovdáneami váldohástalussan lea čálliid ja jorgaleddjiid vátnivuohta ja gážžes doarjjarámma.

Nubbi guovddáš hástalus lea ahte ollu oahpponeavvoprošeavttat maŋŋonit ja dain lea guhkes buvttadanáigi. Ovddidanbirrasiin leat máŋga lađđasa, smávva giellabirrasat, smávva lágádusat ja uhccán čállit. Leat uhccán čállit ja giellaresurssat mat sáhttet ovddidit oahpponeavvuid ollesáiggis, dannego lágádusat ja ovddideaddjit gilvalit earret eará skuvllaiguin ja eará ásahusaiguin gelbbolašvuođa alde. Sámi oahpponeavvočállit leat eanaš oahpaheaddjit, geat dábálaččat leat virgáduvvon oahpaheaddjin sámi ohppiide. Bahkadassan ja hástalussan lea go oahpponeavvuid ovddideapmi sámegillii sáhttá dagahit váttisin fidnet oahpaheddjiid ohppiide.

Issoras stuorra váttisvuohta lea háhkat jorgaleddjiid geat sáhttet jorgalit oahpponeavvuid davvisámegielaš julev- ja máttasámegillii ja dárogiela buot golmma sámi oahpahusgillii. Olbmot geain lea jorgalangelbbolašvuohta ja geaid sáhtášii geavahit oahpponeavvuid jorgaleapmái, geasuhuvvojit maiddái eará jorgalanbargguide. Ovdamearkka dihtii váikkuha stáhtalaš neahttasiidduid dahje eará diehtojuohkimiid jorgaleapmi dakkár olbmuid fidnemii geat sáhttet jorgalit oahpponeavvuid. Dat mearkkaša ahte rivttes ja buori gelbbolašvuođa fidnen lea ráddjejuvvon, ja seamma olbmot galget čađahit dan barggu.

2.2.8 Ovttasbargu ja oktiiordnen

Ollu doaimmaheddjiin ja hálddašandásiin lea ovddasvástádus, doaimmat ja váikkuhangaskaoamit mánáidgárddi, vuođđoskuvlla ja joatkkaoahpahusa sámi fágasuorggis. Gielddain lea ovddasvástádus das ahte mánát ožžot sámi mánáidgárdefálaldaga, gč. mánáidgárdelága § 10 goalmmát lađđasa. Sis lea maid ovddasvástádus oahpahusas ohppiide geain lea vuoigatvuohta oahpahussii sámegielas ja sámegillii oahpahuslága § 6-2 vuođul. Njuolggadusat ja vuoigatvuođat leat iešguđetláganat sorjavaččat das ásset go mánát dahje oahppit sámi guovllus dahje dan olggobealde.

Sámiide geat leat joatkkaoahpahusas, mudde oahpahuslága § 6-3 sin vuoigatvuođaid oahpahussii sámegielas. Muhtun joatkkaoahpahusa oahppit ožžot oahpahusa fylkkagielddalaš skuvllain, ja earet fas vázzet stáhtalaš joatkkaskuvllain.

Stáhta eaiggáduššá guokte joatkkaskuvlla, Sámi joatkkaskuvlla Kárášjogas (SJS) ja Sámi joatkka- ja boazodoalloskuvlla Guovdageainnus (SJBS). Máhttodepartemeanta lea fápmudan etáhtastivrendoaimma Oahpahusdirektoráhtii. Dát skuvllat lea organiserejuvvon oktan doaibman ovttain oktasaš stivrrain. Stivrajođiheaddji lea Oahpahusdirektoráhta nammadan, ja daid eará stivralahtuid lea Sámediggi, lágideaddjigielddat ja fylkagielda j.e. nammadan. Dasa lassin fállá Åarjelsaemien Vierhtiesåafoe gáiddusoahpahusa ja giellačoahkkanemiid sámi ohppiide vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusa dásis. Máhttopárka lea maid stáhtalaš ja Oahpahusdirektoráhtii lea fápmuduvvon etáhtastivrendoaibma ja doaibmaeaiggátdoaibma.

Bajábealde válddahus čájeha ahte doaibmaruđat leat lávdaduvvon máŋgga doaimmaheaddjái iešguđet hálddašandásiin. Dain leat iešguđet, muhto maiddái muhtumassii badjálas ovddasvástádus ja doaimmat. Dát vuogádat lea muhtumassii ovddiduvvon báikkálaš dárbbuid ja álgaga vuođul, muhto maiddái stáhtalaš álgaga geažil. Sámi lohkanguovddáš lea varas ovdamearka dan maŋimužžii. Vuogádat lea rievdaduvvon ja ovddiduvvon áiggi vuollái.

2.2.9 Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi lea fuolastuvvan ohppiid vejolašvuođaid geažil šaddat sámegielagin vuođđo- ja joatkkaoahpahusas, nu mo dilli lea sámi mánáidgárddiin. Sámediggi lea máŋga raportta bokte oahpásmuvvan dasa ahte oahppit geain lea oahpahus sámegielas, eai šatta sámegielagin. Evalueren Máhttoloktema ásaheamis čujuhii ahte lea stuorra erohus gaskal ideála ja duohtavuođa go guoská oahpahussii sámegielas ja sámegillii Norggas. Evaluerema loahppajurdda (2006) ja ohppiidiskkadeamit čájehit earret eará ahte sámi ohppiid mielas sámegieloahpahus lea noađđin eai ge sii oahpa giela doarvái bures ahte šaddat sámegielagin.

Viidáseappot čujuha Riikarevišuvnna raporta sámegieloahpahusa birra (2019) máŋga heajos beallái dálá oahpahusdilis. Ovdamearkka dihtii eai leat stáhtalaš váikkuhangaskaoamit doarvái beaktilat dasa ahte juksat dárbbašlaš buoridemiid sámi oahpahusfálaldagas ja váikkuhangaskaoamit lea ollu ja smávvát, ja dat juohkásit ollu doaimmaheddjiide. Sámedikki mielas eai leat bonjuvuođat maid earret eará Máhttoloktema evalueren (2006), riikarevišuvnna raporta (2009) sámi oahpahusfálaldaga birra, leat doarvái bures čuovvuluvvon doaibmabijuiguin.

Dakkár doaibmabijuid čađaheapmi mat dagahit ohppiid sámegielagin vuođđoskuvlamannolagas ja maŋŋá vuođđooahpahusa, leat stuorámus ja deháleamos vuogit sihkkarastin dihtii boahttevaš rekrutterema ja gelbbolašvuođa. Vai lihkostuvašeimmet buorebut sámegielagiid rekrutteremiin iešguđet oahpuide, mii fertet sihkkarastit ahte oahppit duođaid šaddet sámegielagin vuođđo- ja joatkkaoahpahusas. Dainna lágiin mii nannet sámegielat resurssaid rekrutterenvuođu iešguđet surggiide.

Luohpan sámegieloahpahusas olles oahppomannolagas lea duođalaš hástalus. Sámediggi ohcala dán problematihka buoret čuovvuleami. Ráđđehus berrešii árvvoštallat doaibmabijut mat hehttejit ohppiid luohpamis sámegieloahpahusas. Árra diehtojuohkin stipeanddaid birra dakkár oahpuide mat addet sámi giella- ja kulturgelbbolašvuođa, sámi eriid ja karriearabagadusa, váikkuhivččii ohppiid šaddat diehtomielalažžan giellaválljema ektui ja hehttešii luohpama. Viidáseappot lea dárbu eanet máhttui luohpama birra sámegieloahpahusas.

Jahkásaččat váldet váhnemat oktavuođa Sámedikkiin sámegieloahpahusa birra. Eanaš oktavuođaváldimat gusket vuoigatvuhtii oažžut oahpahusa sámegielas ja fálaldaga organiseremii. Oapmahaččat fertejit dávjá ieža váldit álgaga oažžun dihtii sámegieloahpahusa ja váttis lea oažžut fálaldaga álggahuvvot. Eanaš váidagat bohtet sámi hálddašanguovllu olggobealde, gos fálaldat dábálaččat lea gáiddusoahpahus. Váidagat gusket dávjá kvalitehtii ja organiseremii.

Sámediggi lea konsultašuvnnaid bokte sámelága kapihttala 3 ođasmahttima birra lokten dárbbu ásahit sámi giellaáittardeaddji, gč. válddaheami kapihttalis 3.1.5.

Dieđáhusas Meld. St. 21 (2020–2021) Fullføringsreformen – med åpne dører til verden og fremtiden lea Sámediggi konsulteren ráđđehusain dan birra ahte galget árvvoštallojuvvot doaibmabijut mat nannejit oahpahusa julevsámegielas ja julevsámegillii. Hábmera suohkan lea dieđihan ahte sis váilu dakkár stáhtalaš ásahus go Åarjelsaemien Vierhtiesåafoe ja sámi joatkkaskuvllat. Sámediggi oaidná dárbbu ahte Ráđđehus čuovvula dan ovttasráđiid Sámedikkiin.

Njulgen ja nannen dihtii rekrutterema fertejit skuvlla rámmafáktorat láhčit dilálašvuođaid dasa ahte oahppit duođai ohppet ja ovddidit iežaset sámegiela. Sámi oahpaheaddjit muitalit Sámediggái ahte sámi oahpponeavvuid váilun hástala sámi oahpahusfálaldaga. Riikarevišuvdna čujuha dasa ahte sámi oahpponeavvuid váilun hedjonahttá oahpahusfálaldaga. Danne lea Sámediggi konsultašuvnnain departemeanttain oahpahuslága birra čujuhan dasa ahte oahpponeavvut leat oahpaheaddji deháleamos reaiddut oahpahusas. Sámediggi oaivvilda ahte vuoigatvuođa sámi oahpponeavvuide ferte mearridit lága bokte. Oahpponeavvodilli ii njuolgga jus láhka ii geatnegahte sámi oahpponeavvuid fidnema.

Skuvlla duppal mandáhta, ávdnet ja oahpahit, gusto dieđusge maiddái sámi skuvlii. Dat mearkkaša earret eará ahte oahpahusfálaldat erenoamážit sámegiela mii lea ávdnenfága, muhto maiddái oahpahus eará fágain, galgá addojuvvot sámi kulturárvvuid vuođul.

Dán dehálaš prinsihpa geažil oaidná Sámediggi dárbbu ásahit nationála fierpmádaga daid skuvllaid gaskkas main stuorra oassi leat sámi oahppit, lonohallan dihtii vásáhusaid ja ovddidan dihtii sámi skuvlla ovttas. Dakkár fierpmádat livččii maid ávkkálaš daid ollu oahpaheddjiide olggobealde hálddašanguovllu, main ii leat sámi fágabiras mainna sáhtášii ovttasbargat ja mii sáhtášii leat doarjjan, ja mat vásihit noađđin okto doaibmat iežaset fágasuorggis. Sámediggi ruhtada sámi oahpaheddjiid fierpmádaga, NetSam. Sámediggi evttoha ahte departemeanta bearráigeahččá ahte NetSam šaddá oassin dán nationála fierpmádagas.

Boksa 2.4 World Indigenous Nations Higher Education Consortium

World Indigenous Nations Higher Education Consortium (WINHEC) ásahuvvui jagi 2022 ja guoskkai vuolggasajis dušše alit ohppui. Dál das lea akkrediteren máŋga oahppodásis. WINHEC lea máilmmiviidosaš álgoálbmotfierpmádat mii galgá veahkehit nannet álgoálbmogiid oahpu ja vuoigatvuođaid ohppui. Fierpmádaga ulbmil lea earret eará:

jugadit máhtu lonohallama ja teknologiija bokte

nannet álgoálbmogiid epistemologiija (dás maiddái álgoálbmogiid filosofiija ja máhtu)

suddjet ja nannet álgoálbmogiid vuoiŋŋalaš oskku, kultuvrra ja giela

dohkkehit álgoálbmogiid oahpahusvuoigatvuođaid mearkkašumi

suddjet, áimmahuššat ja ovddidit álgoálbmogiid kultuvrralaš ja intellektuála opmodatvuoigatvuođaid

bajásdoallat ja seailluhit álgoálbmogiid árbedieđu

Sámi allaskuvla, Sámi joatkkaskuvla ja boazodoalloskuvla Guovdageainnus ja Sámi joatkkaskuvla Kárášjogas leat buot akkrediterejuvvon álgoálbmotskuvllat fierpmádagas. Sámi allaskuvla akkrediterejuvvui jagi 2008. Sámi joatkkaskuvla ja boazodoalloskuvla Guovdageainnus akkrediterejuvvui jagi 2016. Čakčat jagi 2022 akkrediterejuvvui maiddái Sámi joatkkaskuvla Kárášjogas.

Sámi allaskuvla lea WINHEC jagi 2018 váldočoahkkima lágideaddji.

2.3 Alit oahppu

Alit oahppu sámegielain ja sámegielaide ja sámi diliid birra dárbbašuvvo dasa ahte viidáseappot ovddidit sámi giela, kultur- ja servodateallima ja lea eaktun dasa ahte sámi álbmogii Norggas sihkkarastojuvvojit buorit bálvalusat. Dakkár oahpu mii gohčodit dás sámi alit oahppun dahje sámi oahppun.

Sámi oahppofálaldagat leat ollu alit oahpu fágasurggiin: oahpaheaddjioahppu, sámegielat, sámi girjjálašvuohta, duodji, dáidda ja luohti, servodatdieđa, boazodoallu, álgoálbmotriekti, journalistihkka ja buohccedivššároahppu. Dattetge ii govčča oahppofálaldat ollásit alit oahpu dárbbu. Sámediggi nanne jagi 2016 mannosaš Sámediggedieđáhusas alit oahpu ja dutkama birra – ođasmahttojuvvon jagi 2022 ahte:

Sámi servodat lea gelbbolašvuođa heahtedilis mas váilot fágaolbmot sámi giella- ja kulturgelbbolašvuođain buot servodatsurggiin

Ollu surggiin váilot dakkár kvalifiserejuvvon fágaolbmot geain lea sámegielgealbu, earret eará oahpahusas, dearvvašvuođas, riektelágádusas ja almmolaš hálddašeamis.[39]

Sámi allaskuvlla oahpuide ja eará ásahusaid sámi giellaoahpuide beassamii gáibiduvvo sámi giellamáhttu.[40] Nu mo lea čájehuvvon kapihttala 2.2.1 tabeallas 2.5, de lea oalle uhccán ohppiin geain lea vuosttašgiella dahje nubbigiella joatkkaoahpahusas ja geat ollašuhttet sisaváldingáibádusaid sámegielalaš oahppoprográmmaide. Sámediggi nanne jagi 2016 mannosaš Sámediggedieđáhusas alit oahpu ja dutkama birra – ođasmahttojuvvon jagi 2022 ahte

Stuorámus hástalus sámi giellageavaheddjiid rekrutteremis alit ohppui lea ahte rekrutterenvuođđu lea hui gárži.

Vaikke vel ovdáneapmi lea leamaš veaháš buorre maŋimus jagiid, de čájehit árvalusat dieđáhussii ahte rekrutterenvuođđu lea uhcci dasa ahte gokčat buot sámegielgealbbu dárbbuid servodagas. Dat dagaha váttisin rekrutteret doarvái studeanttaid sihke sámegielalaš oahpuide ja fidnuide main dárbbašuvvojit olbmot geain lea sámegielgealbu. Nappo lea ge rekrutteren sámegielalaš alit ohppui uhccán guoddevaš.

Muhtun mánáin ja nuorain, erenoamážit davvisámi guovlluin, lea sámegiella ruovttugiellan ja sii bajásšaddet ealli sámi giellaservodagas. Mánáin geat bohtet bearrašiin ja birrasiin mat ollásit dahje muhtumassii leat massán sámegiela dáruiduhttinpolitihka geažil, eai leat seamma eavttut sámegiela lohkamii go sis geat bohtet ealli sámi giellaservodagain. Go gearddi lea nu ahte ollu mánáin ii leat sámegiella ruovttugiellan, de lea oahpahusvuogádagas erenoamáš ovddasvástádus das ahte addit giellaoahpahusa sámi álbmogii. Kvalifiserejuvvon mánáidgárdebargit ja skuvlabargit geain lea buorre giellamáhttu, lea eaktun dasa ahte mánát galget nagodit oahppat sámegiela nu bures ahte dat sáhttá šaddat sin bargo-, oahppo-, ruovttu- ja beaivválašgiellan.

Ráđđehus áigu garrasit áŋgiruššat sámegielaiguin. Árvalusain dán dieđáhussii leat ollugat čujuhan dasa ahte giellaoahpuin ja oahpaheaddjioahpuin lea guovddáš rolla das ahte juksat positiiva gielalaš ovddidanbonji. Sámediggi čujuha dasa ahte lea hui dehálaš fállat sámi profešuvdnaoahpuid ja sámi giellaoahpuid álgooahpu rájes gitta doavttergrádadási rádjai.[41] Danne lea dán dieđáhusa váldodeaddu alit oahpu válddahallamis biddjojuvvon oahpaheaddjiohppui ja giellaohppui, ja kvalifiseremii daid oahpuide.

Mánáidgárdi, vuođđooahpahus ja alit oahppu leat gaskaneaset sorjavaččat das ahte kvalifiseret doarvái sámi fágaolbmuid sámi servodahkii. Golbma beali leat hui dehálaččat dan ollašuhttimii: olámuddu, fálaldat ja beasatlašvuohta. Dakkár olbmot geat leat gielalaččat kvalifiserejuvvon alit ohppui, fertejit leat olámuttus, ja eanedan dihtii dán olámuttu ferte čađahit doaibmabijuid. Dehálaš sámi oahpuin ferte leat vuorddehahtti fálaldat. Dat eaktuda sihke doarvái stuorra fágabirrasa, ja ahte oahppofálaldagaide leat ohccit. Viidáseappot ferte guoskevaš ulbmiljoavkkuin leat beasatlašvuohta sámi oahpuide. Dat sáhttá ovdamearkka dihtii mearkkašit máškidis ja lávdaduvvon oahpput máŋgga sajis riikkas. Sámi allaskuvla dieđiha ahte sin studeanttaid gaskamearálaš ahki lea oalle allat, ja ahte dábálaš lea ovttastahttit sámi oahpuid bargguin sámi servodagas. Allaskuvla diehtá ahte ollugat geain livččii beroštupmi sámi oahpuide, ásset hálddašanguovlluid olggobealde. Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta dieđuid mielde čađahit ollu sámi oahpuid studeanttat eksámena eaŋkilfáttáin dan sajis go olles grádain.[42] Beasatlašvuohta oahppofálaldagain berre dávistit studeantaveahkadaga máŋggabealatvuhtii.

Oahput sámegielas ja sámegillii fállojuvvojit eanaš dán golmma alit oahppoásahusas:

Davvi universitehtas

Romssa universitehtas– Norgga árktalaš universitehtas

Sámi allaskuvllas

Dás duohko mii válddahit sámi alit oahpu oahppofálaldaga ja ovdánandovdomearkkaid oppalaččat ja dasto válddahit erenoamážit sámi oahpaheaddjioahpuid ja oahppofálaldaga sámegielain.

2.3.1 Sámi alit oahpu válddahus

Sámi allaskuvla

Sámi allaskuvlla (SA) váldocampus lea Diehtosiiddas Guovdageainnus ja jagi 2022 ledje 184 registrerejuvvon studeantta ja bargi mat dahke sullii 120 jahkebarggu, Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta dieđuid mielde.

Govus 2.11 SA jagi 2022 (čakčat) registrerejuvvon studeanttat, juogaduvvon fágasurggiide

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Allaskuvla rahppojuvvui jagi 1989 oahpaheaddjioahppofálaldagain sámegilli sámi birrasis. allaskuvlla ovddimus erenoamášvuohtan dáidá leat ahte das lea davvisámegiella oahpu, dutkama ja hálddahusa váldogiellan. Dál fállá allaskuvla earret eará sámi mánáidgárdeoahpaheaddjioahpu, sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpu 1–7 cehkiide ja 5–10 cehkiide, oahpu sámi gielas, girjjálašvuođas ja kultuvrras, duodjeoahpu, ja oahpu servodatdiehtagis, boazodoalus, álgoálbmotrievttis ja journalistihkas. Sámi allaskuvllas lea maid doavttergrádaprográmma sámi gielas ja girjjálašvuođas.

Sámi allaskuvllas lea jahkásaš sisaváldin vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpuide, go leat doarvái ohccit. Mánáidgárdeoahpaheaddjiohppui lea sisaváldin juohke nuppi jagi.

Sámi lohkanguovddáš lea Sámi allaskuvlla vuollásaš resursaguovddáš ja lea jurddašuvvon oahppovuogádahkan mánáidgárddi rájes alit oahpu rádjai. Guovddáš bargá viidát ovddidemiin álbmoga njálmmálaš ja čálalaš sámegielageavaheami ja dutkan- ja ovddidanbargguiguin mat čatnasit dáid fágasurggiide.

Boksa 2.5 Sámi ofelaččat

Govus 2.12 Sámi ofelaččat

Govva: Ørjan Marakatt Bertelsen

Juohke jagi nammada Sámi allaskuvla njeallje ođđa sámi nuora sámi ofelažžan. Sámi ofelaččaid doaibma bistá jagi. Ortnega mihttun lea juohkit dieđuid sámi diliid birra ja dan birra mo lea eallit sápmelažžan dálá Norggas daidda nuoraide geat eai leat sápmelaččat. Ortnega ulbmiljoavkun lea vuosttažettiin joatkkaskuvllat, muhto ofelaččat oassálastet maiddái eará báikkiin gosa nuorat čoahkkanit. Sii ožžot oahpu Sámi allaskuvllas ja ožžot 60 oahppočuoggá oassálastimis ortnegii. Sámi allaskuvllas lea ovddasvástádus čađaheamis ja jođiheamis, ja Gielda- ja guovlodepartemeanta fas ruhtada ortnega.

Davvi universitehta

Davvi universitehtas (Davvi) lea erenoamáš ovddasvástádus dutkamis ja oahpaheamis julev- ja máttasámi giela ja kultuvrra. Davvi universitehta gokčá geográfalaččat Saepmie/Sámeednam árbevirolaš julevsámi, bihtánsámi, ubmisámi ja máttasámi guovlluid. Jagi 2022 ledje 41 registrerejuvvon studeantta sámi oahpuin, Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta dieđuid mielde.

Davvi universitehta fállá earret eará julevsámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpu 1–7 cehkiide, máttasámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpu 1–7 cehkiide, bargosadjevuđot mánáidgárdeoahpaheaddjioahpu sámi profiillain, bachelor julevsámegielas ja ritmmalaš koarrajođiheamis, juoigamis ja árbevirolaš musihkas. Oahppofálaldaga dávjodat molsašuddá ohcciidlogu mielde, muhto vuolggasajis galgá leat sisaváldi vuođđoskuvlaoahpaheaddjohppui juohke nuppi jagi.

Davvi universitehta ásahišgođii jagi 2022 Sámi ja álgoálbmotoahpuid guovddáža, mii galgá oktiiordnet, oainnusmahttit ja nannet Davvi universitehta ja Nordlandsforskninga sámi- ja álgoálbmotguoski dutkama ja oahpu. Guovddáš galgá ovddiduvvot viidáseappot nu ahte struktuvra ja organisašuvdnahápmi galgá leat válmmas jagi 2024 rájes. Earret eará bargguin julevsámegielain ja máttasámegielain galgá guovddáš maiddái bargat bihtán- ja ubmisámi gielain ja kultuvrrain.

Govus 2.13 Jagi 2022 (čakčat) Davvi universitehta registrerejuvvon studeanttat main lea sámegiella, juogaduvvon fágasurggiide

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Romssa universitehta-Norgga árktalaš universitehta

UiT – Norgga árktalaš universitehtas lea sámi oahppofálaldat ja jagi 2022 ledje 132 studeantta main lei čatnaseapmi universitehta sámi oahppoprográmmii, Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta statistihka mielde. Universitehta fállá earret eará lektoroahpu 8–13 cehkiide davvisámegielain eatnigiellan, sámi buohccedivššároahpuin (ovttasbarggus Sámi allaskuvllain), sámi historjjálaš-filosofalaš fágaiguin ja sámi servodatdieđalaš fágaiguin. Vejolaš lea maid lohkat sámegiela fágan vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpus 1–7 cehkiide ja 5–10 cehkiide ja sámegiela viidásat oahppun oahpaheddjiide. Dáid oahpuid fálaldaga jeavddalašvuohta molsašuddá, muhto máŋga dain almmuhuvvojit juohke nuppi jagi. UiT fállá maiddái máŋga oahpu sierra sámi eriiguin, geahča boksa 2.8.

UiT áigumuš lea ahte universitehta galgá leat riikkaidgaskasaččat njunnošis go guoská máhttui ja gelbbolašvuhtii Árktisa ja davviguovlluid birra ja várás, ja UiT guhkesáiggi strategiijas jagi 2030 rádjai Eallju – Drivkraft i nord lea universitehta mihttun

Nannet gelbbolašvuođa sámi ja kvena diliid birra ja várás. Mii galgat leat njunuš universitehta máhtus ja gaskkusteamis sámi ja kvena giela, kultuvrra, dáidaga ja servodaga, ja deaivvadeamis gaskal majoritehta- ja minoritehtaservodaga.

Dán strategiija oktavuođas lea ásahuvvon dutkiidjoavku, Sámi- ja álgoálbmotriekti, mii galgá leat okta Juridihkalaš fakultehta váldoáŋgiruššansurggiin. Dutkiidjoavkku mihttun lea ásahit Sámi- ja álgoálbmotrievtti guovddáža.

UiT:s leat guokte sámi guovddáža:

Sámi dutkamiid guovddáš (Sesam) lea oktasaš resursa sámi ja álgoálbmotdutkamii, ohppui ja gealbudeapmái universitehtas. Guovddáš fuolaha bargamušaid mat galget nannet máŋggafágalaš sámi- ja álgoálbmotguoski dutkama ja oahpu olles UiT:s, lea mielde oainnusin dahkamin dáid doaimmaid ja eanedeamen studeanttaid ja dutkiid rekrutterema. Guovddážis lea viiddes fierpmádat mas leat mielde ovttasbargoásahusat sihke olggobealde UiT – báikkálaččat, nationálalaččat ja máilmmiviidosaččat.

Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš (SSHF) lea iehčanas guovddáš Servodatmedisiinnalaš instituhtas, UiT:s. Guovddáža váldodoaibman lea háhkat ođđa máhtu Norgga sámi álbmoga dearvvašvuođas ja eallindiliin. Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta (DFD) addá vuođđoruhtadeami guovddážii, muhto olggobealde ruđat ruhtadit ollu prošeavttaid. Dearvvašvuođa- ja eallindilleiskkadeapmi SAMINOR lea guovddáža deháleamos dutkanprošeakta.

Govus 2.14 Jagi 2022 (čakčat) UiT registrerejuvvon studeanttat, juogaduvvon fágasurggiide

Govus ii čájet iešguđet olbmuid. Muhtun studeanttat lea registrerejuvvon máŋga ohppui.

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Boksa 2.6 Reaidu

Neahttabáiki Reaidu¹ lea ovddiduvvon UiT – Norgga árktalaš universitehta (UiT) Humaniora, servodatdieđalaš ja oahpaheaddjioahpu fakultehtas. Sámi dutkamiid guovddáš lea Reaiddu doaimmaheaddji ja jođiha dan ovddideami.

Reaidu lea sámi fáttáid oahppanresursa mii vuosttažettiin lea jurddašuvvon oahpaheaddjioahpuide ja dearvvašvuođafágaide. Reaiddu áigumuš lea váikkuhit eanet máhttui sámi historjjás, servodateallimis ja kultuvrras.

Reaidu gokčá viidát, muhto ii govčča ollislaččat buot mas lea sáhka sámi kultuvrras, servodagas ja historjjás. UiT – Norgga árktalaš universitehta ođasmahttá ja viiddida neahttasiiddu joatkevaččat, ja muhtun fáddásiiddut eai leat vel ollásit ovddiduvvon.

Reaidu lea davvisámegielsátni mii mearkkaša veahkkeneavvu. UiT čállá neahttasiidduinis ahte sin mielas dat lea heivvolaš sátni go mii dáinna neahttasiidduin háliidat addit studeanttaide ja eará berošteddjiide buori reaiddu sámi fáttáid oahpaheapmái.

¹ Reaidu | Reaidu sámi fáttáid oahpaheapmái (uit.no)

Oahpahusásahusaid gaskasaš ovttasbargu

Davvi universitehta, Sámi allaskuvlla ja UiT – Norgga árktalaš universitehta ja ovddidanšiehtadusain mii čuovui Máhttodepartemeantta jagi 2023 juolludusreivve, daddjojuvvo ahte sii galget ovttasbargat gaskaneaset sámi dutkamiin ja oahpuin.

Departemeanttas lea ovddidanšiehtadusat buot stáhtalaš universitehtaiguin ja allaskuvllaiguin, ja ovddidanšiehtadusat leat oassin juolludusreivviin. Ovddidanšiehtadusaid ulbmil lea váikkuhit alla kvalitehtii ja máŋggabealat suorgái čielga ásahusprofiillaid ja buori bargojuogu bokte. Heivehuvvon stivren ovddidanšiehtadusaid bokte galgá láhččojuvvot dasa ahte ásahusat sáhttet fuolahit iežaset servodatdoaimma ja vástidit nationála, regionála ja báikkálaš dárbbuide.

Sámediggi oaivvilda ahte ovttasbargu lea dehálaš ja čujuha Sámediggedieđáhus alit oahpu ja dutkama birra – jagi 2016 mannosaš dieđáhusa ođasmahttin jagi 2022, dasa ahte čađahuvvo ollu buorre bargu gulahallamis gaskal dan golmma davimus ásahusa. Ovdamearkan dasa leat

ovttasbargu Universitehta- ja allaskuvlaráđis, UHR-sámi

ovttasbargu gaskal Sámi allaskuvlla ja UiT – Norgga árktalaš universitehta sámi buohccedivššároahpu oktavuođas

ovttasbargošiehtadus gaskal Sámi allaskuvlla ja Davvi universitehta

jahkásaš oktasaš gulahallančoahkkin gaskal Sámedikki, Sámi allaskuvlla, UiT – Norgga árktalaš universitehta ja Davvi universitehta – vuosttaš geardde dollojuvvon čakčajahkebealis 2021

Sámediggi oaivvilda viidáseappot ahte lea mearrideaddji ahte maiddái universitehtat ja allaskuvllat muđui riikkas láhčet diliid oahpahussii ja dutkamiid ja ovttasbarget háhkan dihtii eanet fágaolbmuid geain lea sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta.

Sisaváldin sámi alit oahpuide

Studeanttat mat besset sámegielalaš oahpuide, galget hálddašit sámegiela bures njálmmálaččat ja čálalaččat. Danne lea sámi giellagelbbolašvuohta gáibádussan iešguđet sámi oahpuide.

Láhkaásahusas alit ohppui sisaváldima birra lea ásahallojuvvon ahte

Studium ved Samisk høgskole og studium i samiske språk ved andre institusjonar har krav om at søkjarar må dokumentere kunnskapar i samisk språk etter nærmare reglar fastsette av institusjonen

Sámi allaskuvla definere sámi giellagelbbolašvuođa uhcimusgáibádusaid ná:

joatkkaskuvla Norggas: sámegiella vuosttaš- dahje nubbigiellan.

joatkkaskuvla Suomas: eatnigiellaeksámen dahje guhkes vierisgiellaeksámen

gymnásaskuvllat Ruoŧas: eatnigiella A, B ja C

sámi lohkanbadjefáddá 30 oahppočuoggáin dahje sullasaš oahppu

giellaiskkus maid Sámi allaskuvla čađaha

Boksa 2.7 Sisaváldingáibádus vuođđoskuvlaoahpaheaddjiohppui ja viđajahkásaš lektorohppui

Vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpu ja viđajahkásaš lektoroahpu gáibádus lea ahte ohcci ferte duođaštit uhcimusat 35 skuvlačuoggá ja gaskameari uhcimusat árvosáni 3,0 dárogielas (393 tiimma) ja 4,0 oktasašfágas matematihkas (224 diimmu) dahje uhcimusat 40 skuvlačuoggá ja gaskameari uhcimusat árvosáni 3,0 dárogiela (393 diimmu) ja 3,0 oktasašfágas matematihkas (224 diimmu). Árvosátnegáibádus matematihkas ii gusto ohcciide geat sáhttet duođaštit ahte sii leat ceavzán prográmmafága matematihkas uhcimusat 140 diimmuin dahje vástideaddji. Ohcci sáhttá dasa lassin fertet čađahit sisaváldingeahččaleami jearahallanhámis dahje lagat njuolggadusaid vuođul maid ásahus lea mearridan.

Ohcciide geain lea sámegiella vuosttašgiellan dahje nubbigiellan, gusto árvosátnegáibádus dárogielas gaskamearrái árvosániin dárogielas (309 diimmu) ja sámegielas (309 diimmu).

Ohcciide geain lea dárogiella mearkagiellan, kvenagiella dahje suomagiella nubbigiellan, gusto árvosátnegáibádus dárogielas gaskamearri árvosániin vuosttaš.- ja nubbigielas.

Ohcciide Sámi allaskuvlla vuođđoskuvlaoahpaheaddjiohppui gustojit dasa lassin gáibádusat mat leat mearriduvvon paragráfas 4–10.

Gáldu: Láhkaásahus alit ohppui sisaváldima birra

Sisaváldinearit sámegielgealbbu sihkkarastimii

Sihkkarastin dihtii uhcimus mađe sámegielgealbbu ja sámegielat fágaolbmuid daidda surggiide mat adnojuvvojit dehálažžan gielalaš, kultuvrralaš ja/dahje eará sivaid geažil, fállet muhtun oahppobáikkit oahpuid main leat earit ohcciide geain lea sámegielgealbu, geahča bovssa 2.8. Earret oahpuid dábálaš sisaváldingáibádusaide galget dát ohccit sáhttet duođaštit ovtta čuovvovaš gáibádusain:

sámegiella vuosttaš- dahje nubbigiellan joatkkaskuvllas

oahppoduođaštus vuođđoskuvllas mii čájeha sámegiela vuosttaš- dahje nubbigiellan

ceavzán 60 oahppočuoggá dahje lohkanbadjefáttá sámegielas eatnigiellan universitehtas dahje allaskuvllas[43]

Sámediggi lea iešguđet oktavuođain cealkán ahte ortnet doaibmá nu ahte sámi ohccit geain lea sámi giellagealbu mii kvalifisere sisaváldimii dábálaš earis, lohkkojit mielde sámi earis. Sin mielas dat mearkkaša ahte gaskamearri njiedjá, nu ahte daid earáin geat eai leat sámegielalaš duogáš, lea álkit beassat sisa.

Máhttodepartemeanta čujuha dasa ahte iešguđet sisaváldinearit leat jurddašuvvon dorvoventiilan. Dat leat mearriduvvon sihkkarastin dihtii ahte uhcimus mearri studeanttain ollašuhttet biddjojuvvon eavttuid, eai ge oažžun dihtii nu ollu ohcciid go vejolaš dihto kategoriijii. Dat mearkkaša ahte ohccit geat gullet dihto earrái, eai duvdde eret eará buoret kvalifiserejuvvon ohcciid jus ii leat dárbu deavdit eari. Dat gusto seamma láhkai sámi earrái go eará sisaváldingáibádusaide alit ohppui.

Boksa 2.8 Sámi giellaearri alit ohppui

UiT – Norgga árktalaš universitehtas leat čuovvovaš oahpuin earit ohcciide geain lea sámi giellagelbbolašvuohta:

akvakultuvra, guolástusfágat ja guolledearvvašvuohta: okta oahpposadji

farmasiija: gitta guokte oahpposaji rádjai

dearvvašfágalaš profešuvdnaoahput: 10 proseantta oahpposajiin earis davvinorgalaš ohcciid várás leat várrejuvvon sámi ohcciide. Dearvvašfágalaš profešuvdnaoahppun lohkkojuvvo buohccedivššár, fysioterapiija, ergoterapiija, bátnedivššár, bioinšenevra ja radiografiija

medisiidna: gitta guhtta oahpposaji rádjai (jagi 2023 čavčča rájes)

paramedisiidna: gitta guokte oahpposaji rádjai

psykologiija (profešuvdnaoahppu): gitta guokte oahpposaji rádjai

odontologiija: gitta guokte oahpposaji rádjai

riektedieđa: gitta golbma oahpposaji rádjai

biebmodilli: gitta guokte oahpposaji rádjai

teknologalaš fágat (integrerejuvvon máster): Vihtta proseantta oahpposajiin leat várrejuvvon sámi ohcciide

Norgga biras- ja biodieđalaš universitehtas lea čuovvovaš oahpuin earri ohcciide geain lea sámi giellagelbbolašvuohta

šibitdoavtteroahppu: okta oahpposadji.

Innlandet allaskuvllas lea čuovvovaš oahpus earri ohcciide geain lea sámi giellagelbbolašvuohta

bachelor TV-teknihkas, guokte oahpposaji várrejuvvon.

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta/Oktiiheivehuvvon sisaváldin

Ii leat miige automatihkaid das ahte oahppoprográmma oahpposajiid logu rievdan mielddisbuktá rievdama sámi giellaearis dahje eará eriin. Medisiidnaoahpu oahpposajiid lassáneami oktavuođas UiT:s jagi 2023 čavčča rájes lea dattetge earri sámi giellagelbbolašvuhtii viiddiduvvon guovtti studeantta rájes guđa studeantta rádjai.

Johtočállosis F-02-22 – Láhkaásahus sisaváldima birra alit ohppui:

Dasa lassin lea UiT čielggadan dárbbu lasihit ohcciid eará geain lea sámi giellagelbbolašvuohta sin profešuvdnaoahpus medisiinnas. Departemeanta bivddii oažžut dakkár čielggadusa dán jagi juolludusreivves UiT:i. Universitehta lea ožžon eanet oahpposajiid medisiidnaohppui ja dárbu lea eanet fidnodoaimmaheddjiide geain lea dat giellagelbbolašvuohta. UiT evttohii lasihit eari 2 ohcci rájes 6 ohccái, ja departemeanta lea čuovvulan dán rávvaga. Buot earit ohcciide geain lea sámi giellagelbbolašvuohta, lea juhkkojuvvon (sic) vuosttašgeardde skuvladuođaštusa ja dábálaš earrái. Dat guoská maiddái dáidda eriide Innlandet allaskuvllas ja Norgga biras- ja biodieđalaš universitehtas.

NOU 2022: 17 Veier inn – ny modell for opptak til universiteter og høyskoler evttohusa ja dán lávdegodderaportta gulaskuddama vuođul 2023 giđa, áigu Máhttodepartemeanta ollislaččat guorahallat sisaváldinnjuolggadusai alit ohppui, geahča bovssa 2.9.

Boksa 2.9 Sisaváldinlávdegoddi – NOU 2022: 17

Sisaváldinlávdegoddi nammaduvvui gonagaslaš resolušuvnnain cuoŋománu 23. b. 2021 čađahan dihtii ollislaš guorahallama ja árvvoštallan dihtii sisaváldinnjuolggadusaid universitehtaide ja allaskuvllaide.

Lávdegoddi geigii raporttas NOU 2022: 17 Veier inn – ny modell for opptak til universiteter og høyskoler juovlamánu 1. b. 2022.

Lávdegoddi evttoha váldoáššis joatkit dálá njuolggadusaid kvalifiserema várás alit ohppui. Maŋŋálastin dihtii ohppiid evttoha lávdegoddi ođđa mo modealla mas sisaváldinvuogádat juhkkojuvvo guoktin earrin: ovtta árvosátneeari ja ovtta sisaváldingeahččalaneari.

Árvosátneearri lea váldogeaidnu alit ohppui, ja oahppit maŋŋálastojuvvojit joatkkaoahpahusa árvosániid vuođul. Árvosátneearis gilvalit buohkat seamma vuođuin, ja ii leat mihkkege bajit dahje vuolit ahkerájáid. Ortnet čuoggáiguin válljenfágaid, agi ja eará lassečuoggáid ovddas heaittihuvvo. Seammá guoská vejolašvuhtii buoridit árvosániid.

Sisaváldingeahččalanearis sáhttet buot ohccit geat dan háliidit, buoridit maŋŋálastinsajiset, dahke geain lea eará kvalifiserenvuođđu go joatkkaoahpahusa árvosánit, čađahit standardiserejuvvon iskosa mii maŋŋálastá sin sisaváldingeahččalanearis. Sisaváldigeahččalanearri buhtte dan ortnega mas sáhtii buoridit joatkkaoahpahusa árvosániid ja čohkket ahke- ja lassečuoggáid dan botta go vurde beassat dábálaš earrái.

Lávdegoddi evttoha joatkit erenoamáš eriid ohcciid várás geain lea sámi giellagealbu. Lávdegotti eanetlohku evttoha maiddái joatkit eriid Davvi-Norgii gullevašvuođa geažil ja rahpat sohkabealeeriid dakkár fágain main lea hui bonju sohkabealejuohku.

NOU 2022: 17 Veier inn – ny modell for opptak til universiteter og høyskoler sáddejuvvui gulaskuddamii áigemeriin njukčamánu 9. b. 2023.

Sámi perspektiivvat dearvvašvuođa- ja sosiálafágalaš oahpuin

Vai sámi álbmot galgá oažžut dásseárvosaš dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusa, ferte bálvalusain leat gelbbolašvuohta sámi gielas ja kultuvrras buot dásiin. ILO-konvenšuvnna nr. 169 artihkkala 25 mielde galget bálvalusat:

(…) nu guhkás go lea vejolaš čatnasit báikkálaš birrasii. Dakkár bálvalusat galget plánejuvvot ja hálddašuvvot ovttas guoskevaš álbmogiin ja váldit vuhtii sin ekonomalaš, geográfalaš, sosiála ja kultuvrralaš beliid ja maiddái sin árbevirolaš eastadeaddji vugiid, dikšun geavada ja dálkasiid.

Dat mearkkaša ahte sámiin álgoálbmogin lea vuoigatvuohta dearvvašvuođabálvalussii iežaset giella- ja kulturduogáža vuođul. Láhkaásahusas dearvvašvuođa- ja sosiálafágaoahpuid oktasaš rámmaplána birra daddjojuvvo ahte studeanttat galget oažžut čuovvovaš oahppanávkki oahpuid bokte:

Kandidáhta galgá maiddái dovdat sámiid vuoigatvuođaid, ja sus galgá leat máhttu ja áddejupmi sámi stáhtusis álgoálbmogin.

Nu galget ge buot riikka dearvvašvuođa- ja sosiálafágaoahput fuolahit ahte studeanttat ožžot dárbbašlaš gelbbolašvuođa sámiid vuoigatvuođain ja áddejumis sámiid stáhtusis álgoálbmogin.

Jagi 2019 juolludii Stuorradiggi ruđaid sámi buohccedivššároahpu ásaheapmái. Dan fállá UiT – Norgga árktalaš universitehta, ovttas Sámi allaskuvllain. Oahppu addá seamma gelbbolašvuođa go nationála buohccedivššároahppu, seammás go studeanta oažžu liige máhtu sámi kultuvrras ja servodatdiliin, nu ahte sii sáhttet deaivat sámi divššohasa buoremus lági mielde. Oahppu lea ollesáiggi oahppu Guovdageainnus. Vuosttaš sisaváldin dáhpáhuvai jagi 2021, ja ođđa ohppiidjoavku álgá jagi 2023.

Nannen dihtii eanet sámegielat fágaolbmuid rekrutterema eará dearvvašvuođa- ja sosiálafágaoahpuide, fállet muhtun oahpposajit, nu mo namuhuvvon, dearvvašvuođaoahpuid sierra eriiguin ohcciide geain lea sámi giellagelbbolašvuohta, geahča bovssa 2.8.

2.3.2 Visogovva sámi alit oahpus ja dan ovdánandovdomearkkain

Registrerejuvvon studeanttat

Čakčat jagi 2022 ledje Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta statistihka mielde 354 studeantta registrerejuvvon sámi oahpuin Norggas. Das leat sihke studeanttat mat leat registrerejuvvon oahppoprográmmain ja čuoggáaddi fáttáin alit oahppoásahusain mat fállet sámi oahpuid, nu mo čájehuvvon govvosis 2.15. Govus čájeha ahte vaikke vel registrerejuvvon studeanttaid lohku molsašuddá ge jagis jahkái, de lea váldosodjun ahte maŋimus logi jagi registrerejuvvon studeanttaid lohku sámi oahpuin lassánan.

Nu mo čájehuvvo govvosis 2.16, de ledje jagi 2022 registrerejuvvon eanemus studeanttat historjjálaš-filosofalaš fágain sámi alit oahpus. Dasa gullet earret eará giellafágat ja dakkár dáiddafága go duodji. Viidáseappot ledje registrerejuvvon muhtun studeanttat servodatdieđalaš fágain, earret eará máŋggas UiT mastergrádas álgoálbmotoahpuin (Indigenous Studies). Dasto leat registrerejuvvon muhtun studeanttat iešguđet sámi oahpaheaddjioahpuid oktavuođas.

Govus 2.15 Registrerejuvvon studeanttat sámi oahpuin (čakčat)

«Registrerejuvvon studeanttat» čujuhit iešguđet olbmui. Muhtun studeanttat leat registrerejuvvon máŋga ásahusas dahje oahppoprográmmas. Dán govvosis lohkkojuvvo juohke olmmoš dušše oktii.

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Govus 2.16 Registrerejuvvon studeanttat sámi oahpuin 2022 čavčča, juohkásan fágasurggiide

Govus ii čájet iešguđet olbmuid. Muhtun studeanttat lea registrerejuvvon máŋga ohppui. 2022 čavčča ledje registrerejuvvon uhcit go vihtta studeantta viđajahkásaš lektorohppui sámegielain.

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Govus 2.17 čájeha registrerejuvvon studeanttaid logu nu mo dat juohkásit ásahusaide. Sámi allaskuvllas leat eanemus registrerejuvvon studeanttat sámi oahpuin (buot fáttáin/grádain). 2022 čavčča ledje 184 registrerejuvvon studeantta. Áiggi mielde lea maiddái daid studeanttaid lohku lassánan geat váldet sámi oahpuid eará ásahusain, ja čakčat 2022 ledje registrerejuvvon 41 studeantta Davvi universitehta sámi oahpuin ja 132 studeantta UiT – Norgga árktalaš universitehta sámi oahpuin ja. Jagiid 2011–2012 ledje muhtun studeanttat vel registrerejuvvon OsloMet oahpus Dulkon almmolaš suorggis dárogiella/davvisámegiella.

Govus 2.17 Registrerejuvvon studeanttat (čakčat) sámi oahpuin ásahusaid mielde

Govus čájeha iešguđet olbmuid logu ásahusaid mielde. Muhtumat sáhttet leat registrerejuvvon máŋga ásahusas.

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Kandidáhtat mat leat čađahan eksámena

Registrerejuvvon studeanttaid lohku sáhttá govvidit doaimma ja beroštumi sámi oahpuide. Positiiva ovdáneapmi sámi servodagas gáibida ahte doarvái kandidáhtat čađahit eksámena mat sáhttet sáhttet fuolahit ja viidáseappot ovddidit čoavddadoaimmaid servodagas. Dát leat doaimmat olles oahppomannolagas mánáidgárddi rájes alit oahpu ja dutkama, dearvvašvuođalágádusa, riektelágádusa ja almmolaš hálddašeami jna. rádjai. Eanaš árvalusat dieđáhussii čájehit ahte eanet kandidáhtaid ferte oahpahit gokčan dihtii dán dárbbu.

Govus 2.18 Čađahan bachelor- ja mástergrádaid áigodagas 2012–2022

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Maŋimus logi jagi, 2012 rájes 2022 rádjai, leat 336 kandidáhta čađahan eksámena bachelor- dahje mástergrádain sámi alit oahpus. Dain leat oktiibuot 187 kandidáhta čađahan mástergráda. Govus 2.17 čájeha ahte eanaš kandidáhtat leat čađahan oahpaheaddjioahpuid, ja dasto grádaid servodatdieđalaš fágain ja historjjálaš-filosofalaš fágain. Dasa lassin leat 54 olbmo čađahan eksámena jahkásaš geavatlaš-pedagogalaš oahpus. Sii leat maid kvalifiserejuvvon oahpahit skuvllas.

Sodju lea ahte daid kandidáhtaid lohku geat čađahit eksámena, muhtun spiehkastagaiguin, lea bisson oalle dássidin maŋimus logijagi áigodagas, geahča tabealla 2.12. Dan stuorra govas leat maiddái oalle uhccán kandidáhtat mat čađahit eksámena olles grádaiguin sámi oahpuin, go buohtastahttá daid studeanttaid loguin oktiibuot geat leat registrerejuvvon iešguđet oahpuin ja eaŋkilfáttáin. Mii lea sivvan dasa, lea váttis dadjat. Sivvan dáidá leat oahpuid fálaldat ja olámuddu, ahte muhtumat lohket dušše eaŋkilfáttáid lassin bargui ja eará oahpuide, dahje ahte muhtumat bargagohtet ovdalgo sii leat gárvásit kvalifiserejuvvon.

Tabealla 2.12 Čađahuvvon bachelor- ja mástergrádat áigodagas 2012–2022

Oahput

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Oktiibuot

Viđajahkásaš masterprográmma vuođđoskuvlaoahpa- headdjioahpus 1–7 cehkiin

4

4

3

11

Viđajahkásaš masterprográmma vuođđoskuvlaoahpa- headdjioahpus 5–10 cehkiin

4

6

3

2

15

Dábálašoahpaheaddjiioahppu

6

4

1

11

Eará

2

2

7

6

1

3

5

1

3

30

Mánáidgárde-oahpaheaddjioahppu

3

2

2

7

5

7

7

5

38

Viđajahkásaš lektoroahppu 8–13 cehkiin

1

1

2

Vuođđoskuvlaoahpa- headdjioahppu 1–7 cehkiin

2

1

2

2

2

1

10

Vuođđoskuvlaoahpa- headdjioahppu 5–10 cehkiin

8

3

1

1

13

Historjjálaš-filosofalaš fágat

4

4

7

11

12

6

7

8

10

5

11

85

Journalista-/govvenoahppu

2

1

4

6

7

1

4

25

Servodatdieđa

8

8

12

5

13

9

13

6

15

11

7

107

Submi oktiibuot

25

23

22

24

52

22

34

43

45

30

27

347

Tabealla čájeha bachelor- ja mástergrádaid čađahuvvon logu áigodagas 2012–2022, juohkásan fágasurggiide. Njealjejahkásaš vuođđoskuvlaoahpaheaddjiohpuid maŋimus sisaváldin lei jagi 2016. UiT válddii sisa studeanttaid viđajahkásaš vuođđoskuvlaoahpaheaddjiohppui jagi 2010 rájes (Pilot i Nord). Tabealla ii čájet iešguđet studeanttaid. Hui uhccán studeanttat leat čađahan máŋga gráda áigodagas.

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Lassin dan 347 kandidáhtii geat leat čađahan olles gráda áigodagas 2012–2022, leat máŋggas čađahan eksámena iešguđet sámi fáttáin iešguđet ásahusain. Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta lea lohkan galle oahppočuoggá iešguđet olbmot leat háhkan seamma áigodagas. Tabealla 2.13 čájeha ahte viehka ollu olbmuin leat vuollel 30 oahppočuoggá sámi fáttáin (1704 olbmo) dahje 30–59 oahppočuoggá sámi fáttáin (693 olbmo). Oktiibuot leat 734 olbmo čađahan oahpuid mat oktiibuot addit 60 oahppočuoggá dán logijagi áigodagas. Oktiibuot leat 3132 olbmo čađahan oahppočuoggáaddi sámi fáttáid alit oahpus dán áigodagas.

Tabealla 2.13 Daid olbmuid lohku geain leat oahppočuoggát sámi fáttáin 2012–2022

Vuođđolohku goas olmmoš čađahii maŋimus eksámena

Vuollel 30 OČ sámi fáttáin

30–59 OČ sámi fáttáin

60+ SP OČ sámi fáttáin

Iešguđet olbmot

Iešguđet olbmot

Iešguđet olbmot

2012

189

73

41

2013

133

49

31

2014

164

55

44

2015

126

43

39

2016

138

46

50

2017

164

80

57

2018

141

59

53

2019

171

54

118

2020

194

75

76

2021

170

59

100

2022

114

100

125

Olles áigodagas 2012–22

1704

693

734

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Lassin Sámi allaskuvlii, UiT – Norgga árktalaš universitehtii ja Davvi universitehtii gullet dán oahppočuoggáid háhkama logahallamii maiddái muhtun sáme fáttát eará ásahusain, nu go musihkkaallaskuvllas, Norgga teknihkalaš-luonddudieđalaš universitehtas ja Birggona universitehtas.

Govus 2.18 čájeha ahte vaikke vel oppalaččat eatnašat leat háhkan vuollet 30 oahppočuoggá sámi oahpuin, de lea dát sodju rievdan. Maŋimus jagiid leat eanet olbmot čađahan eksámena fáttáin main leat badjel 30 ja badjel 60 oahppočuoggá, ja uhcit olbmot lea dušše čađahan eksámena fáttáin main leat uhcit go 30 oahppočuoggá.

Govus 2.19 Daid olbmuid lohku sámi oahpuid oahppočuoggáid háhkama mielde

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Čađaheapmi ja luohpan

Árvalusvuoruin leat ollugat cuigen ahte alit oahppu sámegielas «suođđá goappašiid gežiid». Nuppi bealis leat unnán olbmot geat háliidit váldit sámi oahpuid ja nuppi bealis fas leat menddo ollu studeanttat geat heitet gaskan oahpuid, go sidjiide fállojuvvo bargu ovdal go sii leat loahpahan oahpuid. Sámi alit oahpu čađaheami ja luohpama ollislaš analyseren lea viiddes bargu. Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta lea iskan muhtun studeanttaid mat leat registrerejuvvon buhtes sámi oahppoprográmmain áigodagas 2009–2019 mii sáhttá muitalit čađaheami ja luohpama soju. Dat čájeha ahte 33 proseantta studeanttain mat ledje registrerejuvvon sámi oahppoprográmmaide, čađahedje normerejuvvon áiggis, 35 proseantta heite gaskan oahppoprográmmas ja 32 proseantta leat ain oahpus. Dát logut leat uhcit go gaskamearálaš čađaheapmi nationála dásis ja orrot čájeheamen ahte lea vejolaš oažžut eanet studeanttaid sámi oahpuin čađahit oahpuideaset.[44]

2.3.3 Oahppofálaldagat sámegielain

Alit oahppu sámegielain lea dehálaš sámegielaid viidáseappot ovddideapmái fága-, kultuvra- ja beaivválaš giellan ja dasa ahte oahpahit olbmuid geain lea formálalaš giellagelbbolašvuohta ja alla giellahálddašeapmi.

Olbmuide geain leat iešguđet ovdamáhtut, gávdnojit oahppofálaldagat sámegielain: Olbmuid rájes geain lea nana sámi giellamáhttu ja sámegiella vuosttašgiellan, daid olbmuid rádjai geain ii leat sámi giellagelbbolašvuohta muhto háliidit sámegiela vuođđooahpahusa.

Mátta- ja julevsámi oahpuid stáhtus

Oahppofálaldagat máttasámegielas ja julevsámegielas leat ráddjejuvvon. Davvi universitehta fállá bachelor julevsámegielas, muhto julevsámegielas váilu máster ja máttasámegielas váilot sihke bachelor ja máster. Dat mearkkaša ahte ii leat dohkálaš fálaldat daid studeanttaide geat háliidit čiekŋudeami dáin gielain. Tabealla 2.14 ja 2.15 čájehit visogova daid studeanttain geat leat čađahan oahpu julevsámegielas ja máttasámegielas Davvi universitehtas áigodagas 2012–2022. Dát visogovat čájehit ahte studeanttat geat leat čađahan julev- dahje máttasámi oahpuid, leat váldoáššis čađahan iešguđet eaŋkilfáttáid. Logis leat čađahan bachelora julevsámegielas.

Giellafáttáin julevsámegielas ja máttasámegielas leat dušše álgooahppofáttát mat fállojuvvojit oalle dávjá, ja eará fáttáid ja oahppoprográmmaid almmuhemiin fas sáhttá leat oalle guhkes gaska. Ovdamearkka dihtii lei ovddit sisaváldin bachelorii julevsámegiela jagi 2018, ja boahtte sisaváldin galgá Davvi universitehta neahttasiidduid mielde leat jagi 2024.

Tabealla 2.14 Čađahuvvon julevsámi oahput Davvi universitehtas

Julevsámi oahput

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2019

2020

2021

2022

Oktiib.

Julevsámegiella 2

1

4

5

Bachelor julevsámegielas

2

1

1

1

1

2

2

10

Julevsámi vuođđofáttát

19

19

Julevsámegiella 1

8

4

8

20

Julevsámegiella 2

1

2

3

Julevsámegiella 3

1

1

Iešguđet olbmuid

9

2

5

5

2

19

8

2

4

2

58

Tabealla čoahkkáigeassu vuolimuččas čájeha iešguđet olbmuid. Muhtumat leat čađahan máŋga oahpu áigodagas. Danne leat eanet čađahuvvon oahput go iešguđet olbmot.

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Tabealla 2.15 Čađahuvvon máttasámi oahput Davvi universitehtas

Máttasámegiela oahput

2012

2013

2014

2016

2019

2020

2021

2022

Oktiibuot

Máttasámegiella 1, 30 oahppočuoggá

4

11

1

16

Máttasámegiella 2

6

7

1

14

Máttasámegiella álgooahppu, 30 oahppoč.

3

11

14

Máttasámi kultuvra ja historjá, 30 oahppoč.

4

1

5

Máttasámi kulturmáhttu, 30 oahppoč., joatkkaoahppu

1

1

Máttasámi giellamáhttu, 15 oahppočuoggá

11

11

Máttasámi álgodássi oassi 1

14

14

Máttasámi álgodássi oassi 2

9

9

Iešguđet olbmuid

19

14

23

1

1

1

14

9

58

Tabealla čoahkkáigeassu vuolimuččas čájeha iešguđet olbmuid. Muhtumat leat čađahan máŋga oahpu áigodagas. Danne leat eanet čađahuvvon oahput go iešguđet olbmot.

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Davvisámi oahpuid stáhtus

Dál leat oahppofálaldagat davvisámegielas buot dásiin. Sihke UiT – Norgga árktalaš universitehta ja Sámi allaskuvla fállet oahpu buot dásiin davvisámegielas –bachelora, mástera ja ph.d. Goappašat ásahusat dieđihit dattetge ahte lea váttis sihke rekrutteret studeanttaid bacheloroahpuide ja oažžut daid čađahit oahpu. Dat fuolastuhttá dan vejolašvuođa ektui ahte oažžut doarvái sámegielfilologaid maiddái davvisámegielas gokčat fágaolbmuid jearu universitehtaide ja Sámi allaskuvlii, jorgaleddjiid jearu, áššemeannudeddjiid jearu hálddašeapmái iešguđet dásiin, jna.

Lassiin daidda oahpuide mat addet gráda, addet goappašat ásahusat maiddái álgooahpu, ja dan jearahit ollugat. Nu mo tabealla 2.16 čájeha, fállá Sámi allaskuvla guokte modula mat addet oahppočuoggáid, Davvisámegiella praktihkalaš oahppandilis (SAAL), man ollugat leat čađahan. Tabealla 2.16 čájeha viidáseappot ahte oktiibuot leat 454 studeantta čađahan iešguđet davvisámi oahpuid áigodagas 2012–2020.

Tabealla 2.16 Čađahan davvisámi oahpuid Sámi allaskuvllas ja UiT:s 2011–2022

Davvi sámi oahput

Oktiibuot

Sámi allaskuvla Iešguđet olbmuid

423

Sámegiela ja sámi girjjálašvuođa jahkeovttadat

11

Sámegieldidaktihkka mas lohkan ja čállin lea guovddážis

11

Sámegiela didaktihkka mii deattuha njálmmálaš árbevieruid ja vuođđomáhtu

17

Sámegiela didaktihkka mii deattuha giellageavaheami ja muitaleaddji teavsttaid

11

Davvisámegiela cealkkaoahppa

15

Davvisámegiela morfologiija ja cealkkaoahppa

10

Davvisámi fonetihkka, fonologiija ja čállinvuogit

2

Sámegiela ja sámi girjjálašvuođa bachelor

23

Sámegiela ja sámi girjjálašvuođa bachelorbargu

2

Sámegiela ja sámi girjjálašvuođa mastergrádaoahppu

10

Sámegiella ja girjjálašvuohta 3

15

Sámegiella ja sámi girjjálašvuohta 1

47

Sámegiella ja sámi girjjálašvuohta 2

19

Sámegiella njálmmálaš ja čálalaš giellan

2

Sámegiella praktihkalaš dilis Álgooahppu 1. oassi

140

Sámegiella praktihkalaš dilis Álgooahppu 2. oassi

181

UiT Iešguđet olbmuid

33

Davvisámegiella vierisgiellan – jahkeoahppu

16

Sámi giella- ja girjjálašvuođadieđa – máster

4

Giella – máster

7

Giella ja girjjálašvuohta – bachelor

8

Oktiibuot

454

Tabealla čoahkkáigeassu vuolimuččas čájeha iešguđet olbmuid. Muhtumat leat čađahan máŋga oahpu áigodagas. Danne leat eanet čađahuvvon oahput go iešguđet olbmot.

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Čađahuvvon bachelorgrádat ja mástergrádat sámegielas

Áigodagas 2012–2022 leat čađahuvvon oktiibuot 64 bachelorgráda ja mástergráda sámegielain, nu mo tabealla 2.20 čájeha. Dain leat 10 bachelorgráda čađahuvvon julevsámegielas ja 31 bachelorgráda davvisámegielas. Nu mo namuhuvvon de ii leat bachelorfálaldat máttasámegielas Norggas. Oktiibuot leat čađahuvvon 21 mástergráda davvisámegielas. Dat leat oalle uhccán go buohtastahttá buot daid studeanttaiguin mat leat čađahan sámegieloahpuid fáttáid, nu mo tabealla 2.16 čájeha.

Tabealla 2.17 Čađahuvvon bachelor- ja mástergrádat sámegielain 2012–2022

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Oktiibuot

Davvi universitehta

Bachelor julevsámegielas

2

1

1

1

1

2

2

10

Sámi allaskuvla

Sámegiela ja sámi girjjálašvuođa bachelor

1

1

1

7

2

4

1

3

3

23

Sámegiela ja sámi girjjálašvuođa mastáergrádaoahppu

1

1

1

1

2

1

1

2

10

UiT

Girjjálašvuohta – máster

3

2

1

6

Sámi giella- ja girjjálašvuođadieđa – máster

4

4

Giella – máster

1

1

1

2

2

7

Giella ja girjjálašvuohta– bachelor

3

3

1

1

8

Okttibuot

2

4

6

6

12

4

7

4

7

5

11

68

Tabealla ii čájet iešguđet kandidáhtaid. Hui uhccán kandidáhtat leat čađahan máŋga gráda áigodagas.

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Álgooahppu sámegielain

Servodat dárbbaša eanet sámegielgealbbu oahpahusas, hálddašeamis, dearvvašvuođa- ja sosiálasuorggis ja nu ain, ja danne berrejit eanebut oažžut gelbbolašvuođa sámi gielas ja kultuvrras alit oahpu bokte. Seammás leat nu mo čájehuvvon kapihttalis 2.2.1, menddo uhccán olbmot geat váldet sámegiela joatkkaoahpahusas dakkár dásis mii kvalifisere sin lohkat sámegiela alit oahpus. Dat dagaha erenoamážit mátta- ja julevsámegiela heahtedillái. Danne lea dehálaš maŋŋá kvalifiseret eanebuid lokten dihtii rekrutterenvuođu.

Danne fállet ge sámi giellaguovddážat ja joatkkaskuvllat guoskevaš kurssaid. Dasa lassin geavahit buot golbma alit oahppoásahusa davvin muhtun mađe resurssaid kvalifiseret vejolaš ohcciid vai sii sáhttet čađahit alit oahpu sámegielas dahje sámegillii. Ovdamearkka dihtii fállá Sámi allaskuvla guokte oahppočuoggáaddi modula, Sámegiella praktihkalaš oahppandilis (SAAL) mii rekruttere viidát. Dán suorggis mii oaidnit ahte seamma olbmot fertejit gokčat máŋga doaimma: muhtumat oahpahit sihke joatkkaskuvllain ja giellaguovddážiin, muhtumat sihke giellaguovddážiin ja universitehtas dahje allaskuvllas, jna.

2.3.4 Sámi oahpaheaddjioahput

Buorit oahpaheaddjioahput dárbbašuvvojit vai mánát ja nuorat ožžot dakkár oahpu mii ráhkkanahttá sin boahttevuhtii. Nu mo mii leat čájehan ovdal dieđáhusas, de lea stuorra dárbu mánáidgárddis, vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusas eanet oahpaheddjiide geain lea sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta. Eanebuid oahpahit šaddat sámegielat oahpaheaddjin lea mearrideaddjin dasa ahte ásahit positiiva ovdánanbonji sámegielaide boahttevuođas.

Oahpaheaddjioahput Norggas stivrejuvvojit rámmaplánaid bokte. Mis leat dál guoktenuppelot rámmaplánastivrejuvvon oahpaheaddjioahpu, ja main leat golbma sámi rámmaplánastivrejuvvon oahpaheaddjioahpu, golmmajahkásaš fágaoahpaheaddjioahppu geavatlaš ja estetihkalaš fágain lea heaittihuvvomin. Geahča tabealla 2.21. Buot oahpaheaddjioahput, galget čuovvut rámmaplánaid

kvalifiseret dasa ahte fuolahit oahpahusa sámi diliid birra, dás maiddái dieđu dan stáhtusa birra mii álgoálbmogiin lea riikkaidgaskasaččat, ja sámi mánáid ja nuoraid vuoigatvuođa birra oahpahussii oahpahuslága ja gustovaš oahppoplánadahkosa vuođul.

Vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpuid kandidáhtat galget váikkuhit áddejupmái sámiid stáhtusis álgoálbmogin.

Sámediggi oaivvilda ahte oppalaččat váilu Norgga servodagas máhttu sámiid birra álgoálbmogin ja sámi servodatdiliid birra. Dat dagaha ahte menddo uhccán olbmuin lea vuođđomáhttu daid vuoigatvuođaid birra maid dát stáhtus addá.[45]

Sámi allaskuvla, Davvi universitehta ja UiT – Norgga árktalaš universitehta fállet sámi oahpaheaddjiohpuid dahje oahpaheaddjioahpuid main lea vejolaš válljet sámegiela fágasuorggis.

Tabealla 2.18 Rámmaplánastivrejuvvon oahpaheaddjioahput

Luohkká-ceahkki

Sámi

Guhkkodat/gráda

Mánáidgárdi

1–7

5–10

8–13

Mánáidgárde-oahpaheaddjioahppu

Bachelor

X

Sámi mánáidgárde-oahpaheaddjioahppu

X

Bachelor

X

Vuođđoskuvlaoahpa-headdjioahppu 1–7 cehkiide

Máster

X

X

Sámi vuođđoskuvla-oahpaheaddjioahppu 1–7 cehkiide

X

Máster

X

X

Vuođđoskuvlaoahpa-headdjioahppu 5–10 cehkiide

Máster

X

X

Sámi vuođđoskuvla-oahpaheaddjioahppu 5–10 cehkiide

X

Máster

X

X

Lektoroahppu 8–13 cehkiide

Máster

X

X

Geavatlaš-pedagogalaš oahppu dábálašfágaide

Jahkeoahppu

X

X

Geavatlaš-pedagogalaš oahppu fidnofágaide

Jahkeoahppu

X

X

Fidnofága-oahpaheaddjioahppu

Bachelor

X

X

Oahpaheaddjioahppu geavatlaš ja estetihkalaš fágain 1–13 cehkiide

Máster

X

X

X

Golmmajahkásaš fágaoahpaheaddjioahppu geavatlaš ja estetihkalaš fágain (maŋimus sisaváldin jagi 2022)

Bachelor

X

X

X

Sámi oahpaheaddjioahppu čuovvu seamma ovdánanmearkkaid go sámi alit oahppu oppalaččat. Maŋimus logi jagi leat lea leamaš lassáneapmi registrerejuvvon oahpaheaddjistudeanttaid logus, nu mo govus 2.20 čájeha. Sullii 42 proseantta registrerejuvvon oahpaheaddjistudeanttain leat čađahan normerejuvvon áiggis jagi 2009 rájes dán rádjai Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta loguid mielde. Maŋimus logi jagi, jagi 2012 rájes jagi 2022 rádjai, leat iešguđet oahpaheaddjioahput sámegielain dahje sámegillii oahpahan 147 oahpaheaddji, nu mo govus 2.21 čájeha. Jagi 2022 čavčča ledje 76 studeantta ja 9 kandidáhta registrerejuvvon sámi oahpaheaddjioahpuin.

Registrerejuvvon oahpaheaddjistudeanttaid lohku lea oppalaččat lassánan maŋŋágo dábálašoahpaheaddjioahppu ja mánáidgárdeoahpaheaddjioahppu válde badjelasaset ovdaskuvlaoahpaheaddjioahpu. Registrerejuvvon studeanttaid lohku geavatlaš-pedagogalaš oahpus (PPU) lea njiedjan maŋŋá jagi 2019. Sivvan sáhttá leat dat sisaváldingáibádusa rievdadus mii čađahuvvui jagi 2019, bachelora uhcimusgáibádusas máster gáibádussii. Dát lea nationála sodju. Sisaváldingáibádus rievdadeapmi sáhttá maid čilget manne ledje nu ollu kandidáhtat geavatlaš-pedagogalaš oahpus jagi 2019, geahča govvosa 2.21.

Jagi 2017–2018 válddii Sámi allaskuvla sisa ollu studeanttaid master-vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpuid goalmmát ja njealját jahkái. Ollugat sis ledje jo čađahan njealjejahkásaš oahpu ja ožžo másteralideami vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpu mástera bokte. alideami bokte. Dat čilge manne govvosa 2.20 diagrámma čájeha erenoamáš lassáneami studeantalogus dáid jagiid.

Govus 2.20 Registrerejuvvon studeanttat

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Govus 2.21 Oahpaheaddjioahppu: Kandidáhtat Čađahan eksámena

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Sámi mánáidgárdeoahpaheaddjioahppu

Sámi mánáidgárdeoahpaheaddjioahpu rámmaplána dadjá čuovvovačča:

Sámi mánáidgárdeoahpaheaddjioahpu vuođus lea sámi kultuvra ja servodat ja das leat sámegielat váldooahpahusgiellan. Sáhttá spiehkastuvvot váldooahpahusgiela gáibádusas daidda ásahusaide mat fállet julev- ja máttasámi mánáidgárdeoahpaheaddjioahp. Sámi oahppanáddejumit, oahpahanvuogit ja árbevirolaš luondduáddejupmi lea oahpu guovddážis. Oahppu galgá addit buotbeallásaš máhtu sámi diliid ja etnopolitihka birra.

Dál fállojuvvo sámi mánáidgárdeoahpaheaddjioahppu davvisámegillii Sámi allaskuvllas. Allaskuvla váldá sisa ohppiid mánáidgárdeoahpaheaddjiohppui juohke nuppi jagi. Dat boahtá ovdan govvosis 2.22 mii čájeha kandidáhtaid mat leat čađahan eksámena Sámi allaskuvlla ovdaskuvla-/mánáidgárdeoahpaheaddjioahpuin. Jagi 2022 čađahedje vihtta kandidáhta eksámena sámi mánáidgárdeoahpaheaddjioahpus.

Jagi 2013 mearridii Máhttodepartemeanta láhkaásahusa sámi mánáidgárdeoahpu rámmaplána birra (ođasmahttojuvvon jagi 2022), ja nu mii oaččuimet vuosttaš sámi oahpaheaddjioahpu mánáidgárddi várás. Ovdal čuvvo buot oahppit láhkaásahusa ovdaskuvlaoahpaheaddjioahpu birra. Vaikke vel ovdaskuvlaoahpaheaddji- ja sámi máidáidgárdeoahpaheaddjioahpu studeantalohku Sámi allaskuvllas lea rievddan, sáhttá orrut nu ahte eksámeniid čađahan kandidáhtaid lohku lea lassánan maŋŋágo sámi mánáidgárdeoahpaheaddjioahppu ásahuvvui.

Davvi universitehta álggahii jagi 2021 bargosadjevuđot mánáidgárdeoahpaheaddjioahpu (ABLU) máttasámi ja julevsámi profiillain. Dat addojuvvo oasseáigeoahppun njeallje jagi badjel, čoahkkanemiiguin Leavkkus ja Bådådjos. Bargosadjevuđot oahppu mearkkaša ahte dat lea daid mánáidgárdebargiid várás geat jotket barggus dan botta go sii váldet oahpu. Sii leat dalle loktemin daid mánáidgárddiid gelbbolašvuođa gos sii barget, maiddái gaskan oahpu. Eanaš studeanttain dán oahpus ii leat sámegiella eatnigiellan. Bargosadjevuđot mánáidgárdeoahpaheaddjioahppu lea rekrutteren bures, ja vuosttaš kandidáhtat čađahit plána mielde dán oahpu jagi 2025.

Govus 2.22 Mánáidgárdeoahpaheaddjit/ovdaskuvlaoahpaheaddjit geat leat čađahan eksámena Sámi allaskuvllas

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahput

Jagi 2017 loktejuvvojedje buot vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahput másteroahppun. Sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahput ja nationála vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahput leat dásseárvosaččat. Váldooahpahusgiellan sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpuin lea sámegiella, muhto spiehkastat sáhttá dahkkojuvvot daidda ásahusaide mat fállet julev- ja máttasámi oahpu. Sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpu 1–7 ja 5–10 cehkiid rámmaplánat deattasit:

Oahpu vuođđun lea sámi kultuvra ja servodat, ja vuolggasadjin leat sámi oahppanáddejumit ja oahpahusvuogit. Oahppu addá buotbeallásaš máhtu sámi diliid birra ja deattuha viiddiduvvon oahppanarenaid ja luonddu dehálaš arena oahppamii ja ávdnemii. Sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahppu galgá bidjat oahpaheaddjifidnu sámi- ja álgoálbmotoktavuhtii.

Sámi allaskuvla fállá vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpu 1–7 ja 5–10 cehkiide davvisámegillii. Čakčat jagi 2018 ásahii Davvi universitehta sihke máttasámi ja julevsámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpu 1–7 cehkiide, muhto oahpahusgiellan eanaš fáttáin lea dárogiella.

Govus 2.23 Dábálašoahpaheaddji-/vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpuid registrerejuvvon studeanttat

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

UiT – Norgga árktalaš universitehta fállá vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpuuid mat čuvvot nationála rámmaplána, muhto fállá davvisámegiela fágan vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpuin oahppobáikkis Álttás. Vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpus 1–7 cehkiide dahká davvisámegiella 60 oahppočuoggá daidda studeanttaide mat dan válljejit. Vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpus 5–10 cehkiide sáhttet studeanttat válljet jogo 30 dahje 60 oahppočuoggá davvisámegielas.

Govus 2.23 čájeha, nu mo ovdal lea namuhuvvon, ahte maŋŋá viđajahkásaš sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpu ásaheami lea registrerejuvvon studeanttaid lohku lassánan maŋŋágo vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahppu másterdásis ásahuvvui. Skuvlajagi 2017/18 válddii Sámi allaskuvla sisa máŋga studeantta ođđa másterdási vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpu goalmmát ja njealját jahkái. Dain ledje ollugat jo čađahan njealjejahkásaš oahpu ja sii ožžo másteralideami vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpu mástera bokte. Danne sii čađahedje eksámena johtilit nu mo govus 2.24 čájeha.

Jagi 2022 leadje 38 studeantta registrerejuvvon sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpuin ja golbma kandidáhta mat leat čađahan eksámena.

Govus 2.24 Registrerejuvvon studeantakandidáhtat dábálašoahpaheaddji-/vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpuin

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Lektoroahppu 8–13 cehkiide

Oahpaheaddjit mat háliidit oahpahit joatkkaoahpus, sáhttet válit jogo geavatlaš-pedagogalaš oahpu (PPU) maŋŋá mástergráda čađaheami dahje ovttaiduhttojuvvon mástergráda mii gohčoduvvo lektoroahppun. 8–13 cehkiid lektorohppui ii leat sierra sámi rámmaplána. UiT-Norgga árktalaš universitehta fállá lektoroahpu oahpposurggiin sámegiella eatnigiellan, dm. ahte dat lea dat fága mas studeanttat čiekŋudit iežaset ja čállet másterbarggu (fága 1). Sámi fáttát mat čatnasit fágii 1, dahket uhcimusat 160 oahppočuoggáin oktiibuot. Fága 2 sáhttá maid leat sámegiela eatnigiellan uhcimusat 60 oahppočuoggáin lektoroahpus. Viehka uhccán oahppit leat registrerejuvvo ovttaiduhttojuvvon lektorprográmmas, muhto jagi 2012 rájes lea leamaš veaháš lassáneapmi. Guokte kandidáhta leat čađahan eksámena oktiibuot dan prográmmas.

Boksa 2.10 Oahpaheaddjistudeanttaid vásáhusat

Dieđáhusbarggu árvalusčoahkkimis Romssas golggotmánu 26. b. 2022 muitaledje sámegielat studeantta daid hástalusaid birra mat sis leat leamaš oahpu válddidettiin. Anne Ragnhild Porsanger, gii lea lektorstudeanta ja jođiha Sámi Studeantasearvvi Davvi-Norggas, lei bajásšattadettiin oahppi sámi mánáid- ja nuoraidskuvllas, muhto joatkkaskuvlii álggidettiin álge váttisvuođat:

– Tiibmaplánat ja eará logistihkka ledje heajut láhččojuvvon munnje. Ohppiin geain lea sámegiella vuosttašgiellan, ii galgga leat siidogiella. Muhto vái mun galgen oažžut doarvái tiimmaid oahppoduođaštussii fertejin lohkat lassi fágaid. Dat lassi fágat dagahedje ahte fertejin leat eanet tiimmaid skuvllas go oahppit geain ii lean sámegiella, muitalii Anne Ragnhild Porsanger.

Soai mielstudeanttain Per Henning Mathiseniin muitaleigga studeantaárgabeaivvi birra UiT:s, gos maid leat hástalusat sámegielat oahpaheaddjistudeanttaide. Earret eará čađahuvvo sisaváldin dušše juohke nuppi jagi, ja álgin giđđalohkanbajis dagaha ahte studeanta gahččá eret sosiála birrasis.

Studeantajođiheaddji Porsanger oaivvilda ahte lea dehálaš geavahit resurssaid oahppovuogádagaide dakkaviđe, muhto ahte ii dat ge livččii doarvái: – Dat lea bahás gierdu mas mis eai leat doarvái fágaolbmot oahpahit ođđa fágaolbmuid. Mii fertet duođaid áimmahuššat sámi mánáid dan rájes go sii riegádit dan rádjai go sii leat čađahan oahpu. Mii fertet oažžut ollašuhttojuvvot daid vuoigatvuođaid mat mis leat, dajai Porsanger.

Gáldu: – Sámegiela válljen lea leamaš noađđin oahpus | UiT

Geavatlaš-pedagogalaš oahppu (PPU)

Geavatlaš-pedagogalaš oahppu lea ovttajahkásaš oahpaheaddjioahppu daid kandidáhtaid várás mat leat čađahan gráda mii kvalifisere sin sisaváldimii. Oahppu sáhttá kvalifiseret virgádeapmái ja oahpahussii 5. ceahki rájes 13. ceahki rádjai. Sii geat leat čađahan guoskevaš gráda sámegielain fágasuorggis, sáhttet kvalifiseret iežaset šaddat sámegieloahpaheaddjin PPU čađahemiin.

Geavatlaš pedagogalaš oahpu rámmaplána lea nationála, ii ge erenoamážit sámi. Ovdal lea Sámi allaskuvla fállan PPU oahpu, muhto dál ii leat Sámi allaskuvllas oktage registrerejuvvon studeanta PPU oahpus jagi 2022. Soaitá leat nu ahte kandidáhtat čađahit eksámena eará ásahusain mat fállet PPU ja main lea sámegiella vuođđooahpuid fágasuorggis. Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhtas váilu statistihkka mii sáhttá dan duođaštit.

Oahpaheaddjioahppu geavatlaš ja estetihkalaš fágain 1–13 cehkiid várás (LUPE)

Viđajahkásaš oahpaheaddjioahppu geavatlaš ja estetihkalaš fágain 1–13 cehkiid várás lea integrerejuvvon másteroahppu mii sáhttá addit oahpahusgealbbu buot dásiin vuođđoskuvllas ja joatkkaskuvllas. Studeanttat váldet másterčiekŋudeami dakkár praktihkalaš fágas dahje estetihkalaš fágain main lea oahppoplána skuvllas. Dasa lassin sáhttet válljet ovtta dahje guokte oahpahusfága. Dán ohppui ii leat sierra sámi rámmaplána, muhto rámmaplána sáhttá addit studeanttaide vejolašvuođa válljet sámegiela, lassin másterčiekŋudeapmái geavatlaš dahje estetihkalaš fágas mas lea oahppoplána vuođđooahpahusas. Duodji lea estetihkalaš fága mas lea oahppoplána skuvllas ja sáhttá gullat dakkár ohppui jus muhtun ásahusat válljejit fállat dan fága.

Dál ii fála oktage dán oahpu vejolašvuođain válljet sámegiela, vaikke vel lea ge vejolašvuohta dan dahkat. Jus muhtun vállje fállat LUPE sámegielain, de sáhttá sámegiella dahkat jogo 60 dahje 30 oahppočuoggá.

2.3.5 Sámi alit oahpu dili čoahkkáigeassu

Mii leat oaidnán ahte sámi alit oahppu ollašuhttá máŋga ulbmila, nu go:

oahpahit allagelbbolaš sámi giellageavaheddjiid,

kvalifiseret fágaolbmuid dárbbašlaš doaimmaide sámi servodagas ja

dutkat ja ovddidit sámi giela, kultuvrra ja servodateallima.

Dat boahtá ovdan govvosis 2.25.

Govus 2.25 Válddaha sámi oahpu ulbmila

Dát kapihtal duođašta ahte rekrutterenbotnji ii leat guoddevaš, ja ahte lea dárbu doaibmabijuide mat jorgalahttet dan.

Go eai oahpahuvvo doarvái olbmot sámegielgealbbuin ollašuhttin dihtii sámi servodaga dárbbuid, de dat vuolggaha eanet hástalusaid alit ohppui.

De vuos ii leat vejolaš oažžut doarvái gelbbolaš ohcciid sámi oahpuide ja doarvái fágaolbmuid kvalifiseret iežaset alit oahpu oahpahussii ja dutkamii.[46] Eastadan dihtii ahte sámi gelbbolašvuohta hággana menddo sákka, dat mearkkaša ahte seamma olbmot fertejit rahčat olles áiggi eai ge boađe ođđa fámut, ferte láhčit dasa ahte eanebut ožžot njunušgelbbolašvuođa sámegielas. Dakkár nana gealbobirrasat dárbbašuvvojit main eanebut besset kvalifiseret iežaset njunušdásis lasihan dihtti daid olbmuid logu geain lea alla gelbbolašvuohta. Dárbbašuvvojit nana fágabirrasat vai eanebut sáhttet kvalifiseret iežaset máster- ja doavttergráda dásis eanedan dihtii daid olbmuid logu geain lea alla giellagelbbolašvuohta. Dat lea eaktun dasa ahte sáhttit loktet oahppofálaldaga ja máhttovuođu oppalaččat.

Árvaluscealkámušain dán dieđáhussii lea ollugat čujuhan dasa ahte dárbu lea ovddidit oahppofálaldagaid nu ahte dat sáhttet buorebut gokčat dan gealbodárbbu mii lea servodagas. Ollugat čujuhit maid dasa ahte vejolašvuohta beassat sámi oahppofálaldagaide ii ge dávis vejolaš sámi ohcciid ássanbáikái ja eallindillái. Máŋggas leat maid čujuhan dasa ahte berrejit leat oahppofálaldagat eanet sajiin riikkas, ja ahte berrejit leat máškidis fálaldagat maid sáhttá ovttastahttit bargguin.

Stuorra molsašuddamat leat das man dávjá sisaváldin sámi oahpuide čađahuvvo. Ollugat dieđihit ahte váilevaš dieđut ja vuorddehahttivuohta oahppofálaldagaid oktavuođas, dagahit váttisvuođaid. Sámi studeanttat muitalit ahte sámi oahput eai leat doarvái bures láhččojuvvon. Danne lea buoridanvejolašvuohta das ahte lágidit sámi oahpuid buorebut.

Sámegielat, ja erenoamážit mátta- ja julevsámegiella, leat heahtedilis. Alit oahppu lea mearrideaddjin dasa ahte kvalifiseret eanet sámi giellageavaheddjiid, maiddái rávesolbmuid, geain eai leat formála sámegielalaš gálggat. Seammás lea alit oahpu mearrideaddjin dasa ahte sáhttit ovddidit sámegielaid fágagiellan ja juohkebeaivválaš giellan. Dál ii gávdno oktage ovttagielalaš sámi sátnegirjjiid ii ge oktage sámi gielaid gaskasaš sátnegirjjiid. Buorit sátnegirjjit gaskal dárogiela ja sámegiela váilot maiddái. Oahppoásahusat dieđihit ahte smávva ja rašis fágabirrasiid geažil, lea gáibideaddji fuolahit dán ovddidanovddasvástádusa.

Dárbu nannet rekrutterengierddu

«Juoidá ferte dahkat, ja nu johtilit go vejolaš», lea dat maid eatnašat celket departemeanttaid. Ollu buorre bargu čađahuvvo buoridan dihtii sámi servodaga gelbbolašvuođa heahtedili. Sámedikki rekrutterenstrategiijii gullá mánáidgárde- ja vuođđooahpahusa vejolaš ohcciid galledeapmi ja persovnnalaš čuovvuleapmi. Dat golbma alit oahppoásahusa UiT – Norgga árktalaš universitehta, Davvi universitehta ja Sámi allaskuvla leat álggahan máŋga doaibmabiju áŋgiruššan dihtii sámi alit oahpuin. Dattetge čájehit alit oahpu ovdánanmearkkat ahte dálá doaibmabijut eai leat doarvái.

Vejolašvuohta lea oažžut eanet sámi ohppiid kvalifiseret iežaset sámi oahpuide vuođđooahpu bokte. Seammás ii dárbbaš leat nu ahte buot nuorat háliidit álgit alit ohppui, ja dat guoská maiddái sámi nuoraide. Vaikke vel lea ge positiiva ovdánanmearkkat vuođđooahpahusas, de váldá guhkes áiggi gealbudit dál nuoraid alit ohppui vuođđooahpahusa bokte. Oru leamen nu ahte gealbodárbu lea stuorát go dan maid vuođđooahpu rekrutterenvuođđu sáhttá geahpedit. Orru maid leamen nu ahte dárbu lea nannet sámi oahppovuogádaga dábálaš kvalifiserenbonji, no mu govus 2.2.6 čájeha.

Govus 2.26 Sámi oahppovuogádat – kvalifiserenbotnji

Eanet kvalifiserejuvvon ohccit, rekrutterenvuođđu, fertejit leat olámuttus. Sáhttá leat dárbu jurddašit ođđasit dan birra mo sáhttá eanedit kvalifiserejuvvon ohcciid, viiddidit oahppofálaldaga ja loktet olahahttivuođa sámi alit oahpus. Mearrideaddjin lea ahte guoskevaš doaimmaheaddjit ovttas «boltot buot bávttiid» čoavdin dihtii sámi alit oahpu hástalusaid vai dat sáhttá leat mielde viidáseappot ovddideamen sámi servodaga ovdáneapmái doppe gos dasa lea dárbu. Sámediggi oaivvilda ahte dárbu lea integreret eará joavkkuid go ohppiid main lea joatkkaoahpahus, sámegielfágain, rekrutterenvuđđui. Sámegielat rávesolbmot geat háliidit alit oahpu, lea dakkár joavku.[47] Mo rekrutterenvuođu galgá viiddidit, ságaškuššojuvvon viidáseappot kapihttalis 3.6.

2.3.6 Sámedikki mearkkašupmi

Sámi servodagat lea gealboheahtedilis, mas váilot fágaolbmot sámi giella- ja kulturgealbbuin buot servodatsurggiin. Dehálaš eaktun lihkostuvvat rekrutteremiin lea sihkkarastit ahte universitehta- ja allaskuvlasuorgi leat resurssat dustet sámi gealbodárbbu. Sámediggi oaivvilda ahte juolludusaid daid universitehtaide ja allaskuvllaid main leat sámi oahppofálaldagat, ferte lasihit huksen dihtii nana ja dássidit sámi fágabirrasiid mat fas sáhttet nannet oahppofálaldagaid.

Sámediggi oaivvilda ahte sisaváldinnjuolggadusat alit ohppui galget addit vejolašvuođa sierra eriide ja ásahit gilvalančuoggáid sisaváldima oktavuođas ohppiid geain lea sámegiella fágan joatkkaoahpahusas.

Sámi earit galget doaibmat nu ahte dat duođaid leat mielde sihkkarastimin nu ollu sámegielagiid oahpuide go vejolaš. Hui dehálaš lea ahte earit ja čuoggát gustojit ohcciide geain lea sámegiella fágan joatkkaoahpahusas.

Go oahpposajiid lohku lassána dain oahpuin main lea sámi earri, galgá lohku sámi earis maiddái lassánit.

Sámediggi vásiha ahte gollojuohkin stipeanddaid oktavuođas studeanttaid várás mátta- ja julevsámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpuin lea ávkkálaš ja árvvoštallá ahte lea vejolaš geavahit eará ekonomalaš váikkuhangaskaomiid sihkkarastin dihtii ahte eanet oahpaheaddjit oahpahuvvojit mánáidgárdái ja skuvlii. Sámediggi bivdá mearkkašahtti áŋgiruššama eanet oahppolobiiguin ja ahte ásahuvvojit ortnegat mas sáhttá studeanttaide fállat bálkká oahpu váldima áiggi. Viidáseappot áigu Sámediggi árvvoštallat sirdit Sámedikki stipeandahálddašeami alit oahpu studeanttaide Loatnakássii studeanttaid várás.

Viidáseappot ferte árvvoštallat láhčit diliid dasa ahte dat gielddat mat háliidit ovddasmanniprošeavttaid sámegielagiid rekrutteremis ja oahpaheamis, ožžot dan vejolašvuođa ekonomalaš loktema bokte.

2.4 Dutkan

Dutkamii lea dárbu sihke go galgá nannet ja viidáseappot ovddidit máhttovuođu ja ovddidit dutkangelbbolašvuođa. Dutkan ja alit oahppu gullet čavga oktii, go sis geat oahpahit alit oahpu, galgá leat dutkangelbbolašvuohta.

Dat mii earuha alit oahpu eará oahpus, lea ahte dan ráhkadit ja addet fágabirrasat maid bargiin lea dutkangelbbolašvuohta ja ollugat leat dutkit ieža. Alit oahpu kandidáhtat galget máhttit lohkat ja čállit dutkama, ovddidit kritihkalaš gažaldagaid ja geavahit dieđalaš vugiid čoavdit bihtáid oahppoáiggis ja bargoeallimis.

Dutkanráđđi ovdandoallu árvalusastis dán dieđáhussii «njeallje suorggi main lea stuorra dárbu dutkamii ja gelbbolašvuođaloktemii:

Sámi gielat

Sámi kultuvra

Bajásšaddan ja oahppu

Ealáhusdoaimmat sámi oktavuođas

Dutkandárbbu birra sámegillii sii čállet earret eará čuovvovačča:

Dutkan sámegielaide lea maid eaktun dasa ahte ovddidit sámegiela fágagiellan ja dieđagiellan. Sámegiella dieđagiellan lea dehálaš sámi servodateallima ovddideapmái, duođašteapmái, seailluheapmái, ja sámi terminologiija viidáseappot ovddideapmái iešguđet fágasurggiin, ja dasa ahte eanedit sámegielat fágaolbmuid rekrutterema ollu surggiin.

Davvi universitehta, Sámi allaskuvlla ja UiT – Norgga árktalaš universitehta oktasaš árvalusas dán stuorradiggedieđáhussii sii evttohit ahte galget addot ruđat dan golmma ásahusa oktasaš dutkanskuvlii, maid sii sáhttet ovddidit ja jođihit ovttas. Dutkanskuvla galgá guoskat sámi dutkamii ja dutkamii sámi servodateallima, giela, ealáhusa, kultuvrra ja máhtu birra govda áddejumis.

Sii čujuhit maiddái Sámi dieđalaš áigečállagii, mii lea áidna dieđalaš áigečála mii dušše almmuha originála sámegielalaš dutkanteavsttaid. Dat almmuhuvvo ovttasbarggus gaskal Sáme allaskuvlla ja UiT – Norgga árktalaš universitehta. Árvalusas čuožžu ahte berre árvvoštallat galgá go Davvi universitehta leat mielde doaimmahuslaš barggus.

Go guoská ruhtadeapmái, de lea sámi dutkama stuorámus ruhtadangáldu dat mii addojuvvo oassin rámmajuolludusas Máhttodepartemeantta bušeahta bokte Davvi universitehtii, Sámi allaskuvlii ja UiT – Norgga árktalaš universitehtii.

Boađusin das go ovdalis Davviriikkaid Sámi Instituhtta ovttastuvvui Sámi allaskuvllain jagi 2005, lea ahte Davviriikkaid ministtarráđđi ruhtada maiddái osiid Sámi allaskuvlla dutkandoaimmain.

Dasa lassin lea Norgga dutkanráđis lea Portefølje for samisk (SAMISK)[48] nammasaš dutkančoakkáldat. Dasa gullá vuođđudeaddjit dutkan sámi čuolbmačilgehusain humaniora ja servodatdiehtaga surggiin, ja luonddudieđalaš duktan dearvvašvuođa-, dálkkádat- ja birassurggiin mat čatnasit njuolgga humaniorai ja servodatdiehtagii. Dasa lassin lea čatnaseapmi gaskal dutkama ja ealáhuseallima/innovašuvnna váldojuvvon mielde dutkančoakkáldahkii. Áigumuššan lea veahkkin fuolahit Norgga ovddasvástádusa ovddideamis ođđa, dutkanvuđot máhtu sihkkarastin ja ovddidan dihtii sámi gielaid, kultuvrra ja servodateallima. Dutkančoakkáldagas lea sierra stivra.

Jagiid 2021 ja 2022 bušeahtat ledje jahkásaččat 13,5 milj. ruvnnu, mas 10 milj. ruvnnu bođii Máhttodepartemeanttas ja 3,5 milj. ruvnnu Gielda- ja guovlodepartemeanttas.

Buorit sámi prošeavttat sáhttet maid oažžut doarjaga Dutkanráđi eará dutkančoakkáldagaid bokte. Jagi 2021 oaččui ovdamearkka dihtii doavttergrádaprošeakta doarjaga dasa ahte iskat Kultuvrralaš skuvlalávkka sámi sisdoalu (1,9 milj. ruvnnu), viidáseappot dutkanprošeakta iskan dihtii oktagaslaš giellaválljemiid ovttasdoaibmama (earret eará sámegielaid) ja okta giellapolitihkalaš láidestusaid ja sosiála oktavuođaid dainna lágiin ahte geahčadit mo olbmot vuođustit ja vásihit daid válljemiid maid sii dahket oahppomannolagas ( 12 milj. ruvnnu).

Dasa lassin čađahuvvo sámi čuolbmačilgehusaid dutkan máŋgga iešguđet dutkanbirrasis, nu go ovdamearkka dihtii Fuolahusdutkama guovddážis. Nu mo lea namuhuvvon kapihttalis 2.3.1, de oažžu UiT Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš (SSHF), vuođđoruhtadeami Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanttas ja eará olggobealde ruhtadeddjiin.

Oktiibuot čađahuvvo ollu buorre sámi dutkan, muhto fágabirrasaš leat smávvát ja danne rašit. Sis leat stuorra hástalusat dan stuorra máhttoovddidandárbbu ektui mii lea sámi guovllus ja dan ektui ahte oahpahit sámegieloahpaheddjiid, sámegielfilologaid ja earáid geain lea sámegielgelbbolašvuohta, virggiide dearvvašvuođasuorggis, riektelágádusas ja almmolaš hálddašeamis.

Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta gávnnaha ahte čađahuvvon doavttergrádaid gaskkas áigodagas 2006–2021, leat 65 nákkosgirjjis dakkár namahus mii almmuha sámi tematihka. Dain leat 26 dearvvašvuođafágas/medisiinnas. Dušše okta doavttergráda lea sámi girjjálašvuođadiehtagis ja dušše njeallje sámi gielladiehtagis.

Eanaš doavttergrádat sámi tematihkain – olles 53 – leat čađahuvvon UiT – Norgga árktalaš universitehtas, ja dat gokčet ollu fágasurggiid. Daid earáin lea okta čađahuvvon Norgga biras- ja biodieđalaš universitehtas ja Birggona universitehtas, guokte Davvi universitehtas ja gávcci Oslo universitehtas.

Sámediggi lea árvalusas departementii maiddai čujuhan dasa ahte sámi dutkamis leat oppalaččat smávva dutkanbirrasat ja uhccán doaimmaheaddjit, ja ahte dat lea hástaleaddjin go jurddaša ahte dutkanruhtadeapmi sihke riikkalaččat ja riikkaidgaskasaččat dávjá movttiidahtte stuorát duktaprošeavttaide, áinnas ovttasbargoprošeavttaide máŋga ásahusa gaskkas.

2.4.1 Sámedikki mearkkašupmi

SAMISK nammasaš dutkančoakkáldaga stivra vásiha ahte ohcamiid lohku njiedjá garrasit. Sivvan lea várra dat ahte maŋimus jagiid lea dušše okta prošeakta jahkái mii lea ožžon ruhtadeami sámi prográmma bokte.

Dattetge lassána juolludeapmi dutkamii sámi diliin oppalaččat. Muhto dattetge lea eahpádus das lea dát lassáneapmi dagahan ahte sámi dutkanbirrasat leat ožžon eanet doaimmaid, vai leat go stuorát doaimmaheaddjit mat ožžot eanet dutkandoaimmaid sámi diliid ektui.

3 Sámi gelbbolašvuođa ja buori rekrutterema sihkkarastin buot dásiide

Sámegielgelbbolašvuođa váilun mánáidgárddis, skuvllas ja alit oahpus lea stuorra hástalus. Dálá dilis lea menddo uhccán rekrutteren ja viehka ollu oahppit oahppovuogádaga dásiin heitet gaskan. Dakkár dilli ii leat guoddevaš ja mielddisbuktá dakkár gilvalandili mas ollugat gilvvohallet daid seamma bargiid alde. Go muhtun doaibma dahje dássi nanne gelbbolašvuođas, de dat dávjá goarida gelbbolašvuođa eará sajiin.

Alit oahpus lea váttis rekrutteret doarvái studeanttaid buot daid oahppofálaldagaide mat gáibidit sámegielmáhtu, go ain leat menddo uhccán oahppit geat ollašuhttet joatkkaoahpahusa sámegiela vuosttaš- ja nubbigielain. Orru maid leamen hástalussan dahkat sámegieloahpuid geasuheaddjin vejolaš ohcciide. Dasto leat máŋga studeantta geat botkejit oahpu, go sii ožžot virgefálaldagaid vaikke vel sii eai leat ge ollašuhttán oahpu. Dasa lassin ii leat oahppofálaldat máttasámegielas ja julevsámegielas ollásit válmmastuvvon. Maiddái leat hui uhccán oahpaheaddjit geain lea gelbbolašvuohta oahpahit sámi giela, girjjálašvuođa, duoji ja eará kulturfágaid alit oahpus.

Duođalaš lea go ollu mánát eai oaččo sámi mánáidgárdefálaldaga ja go ollu oahppit ožžot juohke beaivvi oahpahusa dakkár bargiin geain ii leat dohkkehuvvon oahppu dahje gelbbolašvuohta sámegielas. Dehálaš lea háhkat eanet sámi oahpaheddjiid ja bisuhit sin geat leat jo válljen mánáidgárddiid ja skuvllaid iežaset bargosadjin.

Doaibmabijuid rekrutterema, gealbudeami ja gelbbolašvuođa viidásat ovddideami várás ferte heivehit regionála ja báikkálaš dárbbuide. Sámi oahpaheaddjigelbbolašvuohta ii juohkás dássidit riikkas, ja regionála dárbbut rekrutteret eanet oahpaheddjiid sámegielgealbbuin, molsašuddet. Danne lea dehálaš ahte mánáidgárdi ja skuvlaeaiggát ovttasdoibmet universitehtaiguin ja allaskuvllaiguin sihkkarastin dihtii oahppofálaldagaid, ja dárbbu gelbbolašvuhtii ja bargofápmui.

Dassážiigo sámegielgelbbolašvuođa dilli buorrána, de fertejit buot guoskevaš doaimmaheaddjit árvvoštallat sámi giellagelbbolašvuođa ja eará formálalaš gelbbolašvuođa geavaheami, ja dahkat buriid, ollislaš vuoruhemiid. Gulaskuddanárvalusain dieđáhussii boahtá ovdan ahte bargoaddit virgádit oahpaheaddjistudeanttaid ollesáigái, nu ahte sii fertejit boktet oahpu eai ge olat formálalaš gelbbolašvuođa oahpaheaddjin. Sámegielgealbbu vuoruhuvvon geavaheapmi gáibida guhkesáigásašvuođa. Dehálaš lea ahte servodat addá studeanttaide áiggi, ja movttiidahttá sin čađahit iežaset oahppomannolaga.

Dát kapihtal válddaha dálá proseassaid ja vuoruhuvvon áŋgiruššansurggiid mat galget álkidahttit ja dagahit eanet geasuheaddjin válljet sámegiela oahpu buot dásiin. Mihttun lea ahte boahttevaš doaibmabijut ovddiduvvojit dáid áŋgiruššansurggiid vuođul ja ahte buot doaimmaheaddjit main lea ovddasvástádus ja váldi, geavahit daid doaibmanvejolašvuođaid mat sis leat.

Ráđđehus áigu vuoruhit dakkár gealbudeami mas lea buoret vuođđu sámi giellaoahpahussii ja oahpahussii sámegillii boahttevuođas. Dat lea guhkesáigásaš bargu mii eaktuda iešguđet doaibmabijuid áiggi vuollái, ja ráđđehusa áigumuš lea dan čuovvulit stáhtabušeahta 2024.

3.1 Buorre diehtojuohkin vuoigatvuođaid ja vejolašvuođaid birra

Ráđđehus háliida ahte buot mánáide, ohppiide ja váhnemiidda galgá leat buorre diehtojuohkin vuoigatvuođaid ja vejolašvuođaid birra.

3.1.1 Mánáidgárdeeiseválddi ovddasvástádus sámi mánáidgárdefálaldagas

Mánáidgárdeláhka lea čielggas das ahte gielddas, mánáidgárdeeiseváldin, lea ovddasvástádus das ahte sámi mánát sámegiela hálddašanguovlluid siskkabealde ja olggobealde, ožžot sámi mánáidgárdefálaldaga.[49] Dárbu lea čielgasat dieđuide mánáidgárdeeiseválddis sámi mánáidgárdefálaldaga birra, ja buriid dieđuid dálá fálaldagaid birra. Mánáidgárdeeiseválddis lea erenoamáš ovddasvástádus sámi mánáidgárdefálaldaga nannemis dannego mánáidgárddis lea stuorra mearkkašupmi giellaarenan ja arenan eanet sámi ohppiid rekrutteremii vuođđooahpahussii.

Gielda berre vuogádatlaččat kártet dárbbu sámi mánáidgárdesajiide ja dárbbu sámegielat pedagogalaš gelbbolašvuhtii mánáidgárddis.

Ráđđehus áigu árvvoštallat berre go rievdadit mánáidgárdelága njuolggadusaid sámi mánáidgárdefálaldagaid várás ja dan árvvoštallat oktanaga eará váikkuhangaskaomiid čoavdin dihtii sámi mánáidgárdesuorggi hástalusaid.

Gokčan dihtii sámi mánáidgárdefálaldagaid dađistaga stuorát jearu, berre gielda vuogádatlaččat viiddidit fálaldaga. Doppe gos lea váttis ásahit sámegielat ollesáiggefálaldaga, sáhtte oasseáiggefálaldat leat molssaeaktun. Gielda berre maiddái árjjalaččat háhkat bargiid geain lea sámegielmáhttu. Sámegielat ohcciid vuoruheapmi go leat eará gealbogáibádusat, eanet bálká, virgelohpi bálkkáin váldit kurssaid ja oahpu sámegielas, leat ovdamearkan dakkár ulbmillaš doaibmabijuide main lea lea leamaš positiiva váikkuhus. Eará doaibmabidju mii lea doaibman bures, lea dakkár giellabargiid virgádeapmi geain ii leat formálalaš oahppu, ja geat eai gula pedagogalaš bargovehkii. Dat lea mielde nannemin sámegiela geavaheami mánáidgárddis.[50]

3.1.2 Čielggasmahttit skuvlaeaiggáda geatnegasvuođa juohkit dieđuid sámi ohppiid vuoigatvuođaid birra

Váilevaš, vátna dahje menddo uhccán ulbmillaš dieđut sáhtte dagahit ahte ollu sámi váhnemat ja oahppit eai dovdda iežaset vuoigatvuođaid oahpahussii sámegielas ja sámegillii, gč. kapihtal 2. Dat fas sáhttá dagahit ahte ollugat eai vállje oahpahusa sámegielas dahje sámegillii. Diehtojuohkingeatnegasvuohta ohppiid vuoigatvuođaid birra gullá skuvlaeaiggádiidda. Vai sáhtášii ávkašuvvat dainna vejolašvuođain ahte eanebut válljejit oahpahusa sámegielas, lea dehálaš ahte skuvlaeaiggádiin lea čielga strategiija ulbmillaš diehtojuohkima várás buot guoskevaš ohppiide ja váhnemiidda.

Ođđa oahpahuslága gulaskuddamis evttohii departemeanta váldit mielde láhkii oppalaš diehtojuohkingeatnegasvuođa, čuovvovaš sátnádemiin:

Kommunar og fylkeksommunar skal gi elevar og foreldre den informasjonen dei har bruk for, mellom anna om opplæringa, skolemiljøet og skolereglane og om dei rettane og pliktene elevane elles har.

Diehtojuohkingeatnegasvuohta lea oppalaččat hábmejuvvon ja fátmmasta earret eará geatnegasvuođa muitalit ohppiid vuoigatvuođa birra oahpahussii sámegielas ja sámegillii.

Konsultašuvnnain Sámedikkiin ođđa oahpahuslága birra lea Sámediggi evttohan ahte skuvllaid diehtojuohkingeatnegasvuohta vuoigatvuođa birra oahpahussii sámegielas ja sámegillii, ferte deattuhuvvot evttohusas ođđa láhkamearrádussii skuvllaid oppala diehtojuohkingeatnegasvuođa birra. Sámediggi lea čujuhan dasa ahte vuoigatvuohta oahpahussii sámegielas ja sámegillii ii leat doarvái bures oahpis, ja ahte skuvlaeaiggádis lea ovddasvástádus dieđihit dan birra. Sámediggi lea viidáseappot čujuhan dasa ahte sámi álbmogis lea sierra sajádat go sii adnojuvvojit álgoálbmogin, ja ahte danne berrejit sámi oahpahusvuoigatvuođat namuhuvvot erenoamážit.

Dokumeanttas Prop. 57 L (2022–2023) evttoha departemeanta mearridit oppalaš diehtojuohkingeatnegasvuođa lága bokte ja áiddostahttit paragráfas ahte dasa gullá geatnegasvuohta dieđihit vuoigatvuođa birra oahpahussii sámegielas ja sámegillii.

3.1.3 Lasihit oahpu álgoálbmogiid ja minoritehtaid birra

Rámmaplánaid ja oahppoplánaid bokte lea mánáidgárddis, skuvllas ja oahpaheaddjioahpuin geatnegasvuohta siskkildit sámi perspektiivvaid ja álgoálbmotperspektiivvaid pedagogalaš bargui ja oahpahussii.

Dembra (Demokráhtalaš gearggusvuohta rasismma, antisemittismma ja eahpedemokráhtalaš miellaguottuid vuostá) lea gealbudanfálaldat skuvllaide mat háliidit bargat vuogádatlaččat kritihkalaš jurddašemiin, demokráhtalaš ávdnemiin ja searvadahtimiin, dahje mat vásihit ahte skuvllas leat hástalusat mat čatnasit joavkovašálašvuhtii ja ovdagáttuide. Ulbmil Dembrain lea eastadit vaši ja olggušteami demokráhtalaš gealbbu huksemiin – searvadahttimiin ja oassálastimiin, kritihkalaš jurddašemiin ja máŋggabealatvuođa gealbbuin guoddi prinsihppan.

Dembra addá fenomenamáhtu ja didáktalaš árvalusaid dasa mo sáhttá oahpahit sámi fáttáin mas sámi álbmoga máŋggabealatvuohta boahtá ovdan oahpahusas. Historjjá vuođul mas sámit ja sápmelašvuohta adnojuvvui dakkár áššin mii lei unnitárvosaš ja eahpesiviliserejuvvon, ja mas stáhta álggahii vuogádatlaš dáruiduhttinpolitihka sámiid vuostá, dát fáttádat čatnasa lahka Dembra guovdilis fáttáide: ovdagáttuide, olggušteapmái ja eaidadeapmái. Dembra oahpaheaddjioahpu várás (Dembra LU) čalmmustahttá profešuvdnagealbbu maid boahtteáiggi oahpaheaddjit dárbbašit ásahan dihtii dásseárvosaš, vuoigatvuođalunddot ja searvadahtti geavadiid skuvllas. Geassemánu gaskamuttus 2023 galget Dembra digitála resurssat leat olámuttus davvisámegillii, julevsámegillii ja máttasámegillii.

Jagi 2021 almmuhuvvui e-oahppanprográmma sámiid ja nationála minoritehtaid birra oahppanvuogádagas laeringsplattformen.difi.no. Kursa oahpásmahttá oanehaččat dakkár álbmot joavkkuide go sámiide, kvenaide/norgalašsuopmilaččaide, juvddálaččaide, romálaččaide, vuovdesuopmilaččaide ja romániálbmoálbmogiidda/táteriidda. Dat válddaha sin historjjá, kultuvrra ja dili ja čilge daid lágaid ja vuoigatvuođaid mat gusket jovkui. Kurssas leat maid bargobihtát oktan ovdamearkkaiguin dakkár áššiin main lea erenoamáš dehálaš váldit vuhtii sámiid ja nationála minoritehtaid.

3.1.4 Doarjjaresursa oahpaheddjiide ja skuvllaide bargui fágaid sámi sisdoaluin

Doarjjan skuvllaid ja oahpaheddjiid bargui inkluderemiin ja integreremiin sámi sisdoalu oahpahussii, fágaid bajimus oasi ja oahppoplánaid vuođul, leat Oahpahusdirektoráhta ja Sámediggi ovddidan ođđa doarjjakurssa. Dat almmuhuvvui guovvamánus 2023. Ulbmiljoavkun leat skuvllat ja vuođđooahpahusa oahpaheaddjit, ja doarjjaresurssa sáhttá geavahit go sii plánejit oahpahusa ohppiide. Resursa addá dieđuid ja máhtu guovddáš sámi diliid birra, muhto sisttisdoallá maiddái smiehttangažaldagaid, ovdamearkka dihtii gealbomihtuin main sáhttet leat sámi sisdoallu liŋkat viidásat lohkamii. Dasa lassin das leat smiehttangažaldagat, ovdamearkkat gealbomihtuide main sáhttá leat sámi sisdoallu ja leaŋkkat viidásat lohkamii. Váldodeaddju lea biddjojuvvon ROEE ja biepmo ja dearvvašvuođa fágaide ja luonddufágaide ja servodatfágaide.

3.1.5 Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi lea ovttaoaivilis das ahte dárbu lea čielggasmahttit mánáidgárdeeiseválddi ovddasvástádusa das ahte sámi mánát hálddašanguovlluid siskkabealde ja olggobealde ožžot sámi mánáidgárdefálaldaga, ja ahte dárbu lea maid čielgasat diehtojuohkimii sámi mánáidgárdefálaldagaid birra. Sámediggi oaivvilda ahte gielddat fertejit bargat eanet vuogádatlaččat kártemiin dárbbu sámi mánáidgárdesajiide, vai dat lea sajis go mánáidgárdejahki álgá, eastadan dihtii ahte sámi mánáin ii leat sámi mánáidgárdefálaldat go galget álgit mánáidgárdái. Nu mo dilli lea dál, de lea dađibahábut menddo dávjá nu ahte sámi váhnemat fertejit geavahit iežaset resurssaid dasa ahte oažžut gieldda mielde láhčimin sámi mánáidgárdefálaldaga sin mánáide.

Sámedikki mielas stuorámus hástalus lea ahte mánáidgárdeláhka lea eahpečielggas nu mo dat lea dál. Mánáidgárdeláhka ii atte sámi mánáide vuoigatvuođa sámegielalaš mánáidgárdesadjái ja vuoigatvuođa sámegielalaš mánáidgárdefálaldahkii gievrras giellanoahppanmodeallaid vuođul beroškeahttá das gos riikkas sii ásašedje. Lágaid ferte čielggasmahttit nu ahte giellagáibádus lea okta gáibádusain daid bargiide geat galget bargat sámi mánáidgárddiin, seamma láhkai go dárogielgáibádus dáža mánáidgárddiin. Danne evttoha Sámediggi ahte departemeanta nammada lávdegotti mii galgá árvvoštallat rievdadusaid mánáidgárdelágas nu ahte mánáidgárdeláhka čalmmustahttá ja čielggasmahttá sámi mánáidgárddiid sámi sisdoalu ja gáibádusa ahte sámi mánáidgárddiid bargiin galgá leat sámi giellamáhttu.

Mánáidgárddi rámmaplána lea čielggas das ahte sámi mánáidgárddiin galgá sámegiella leat váldogiellan, mii eaktuda ahte sámi mánáidgárddiid bargit hálddašit sámegiela. Dattetge ii leat rámmaplána seamma čielggas das mo sámi mánáidgárddiid sisdoallu galgá lágiduvvot. Danne lea Sámedikki mielas dehálaš, seammás go ráđđehus árvvoštallá rievdadit mánáidgárdelága, ahte dat maiddái árvvoštallá guđe rámmat ja gáibádusat galget leat vuolggasadjin sámi mánáidgárddiid sisdollui.

Sámedikki mánáidgárdeprošeakta SáMOS lea earret eará hábmen prinsihpaid sámi pedagogihkkii ja defineren gievrras giellaoahpahanmodeallaid sámi mánáidgárddiide ja skuvllaide. Dát leat bohtosat mat ásahit bajimus rámmaid sámi mánáidgárddiid sisdollui ja eará mánáidgárddiid sisdollui main lea sámegielfálaldat, ja galget leat láidesteaddjin dasa mo sáhttá sihkkarasti ahte mánáidgárddi sisdoallu lea vuođđuduvvon sámi árvvuide, gillii, kultuvrii ja árbevieruide. Sámi mánáidgárdesuorgi fátmmasta olles riikka, ja lea máŋggabealat. Danne lea Sámediggi ovddidanbarggus deattuhan ahte heiveheapmi sámi gielaid ja báikkálaš árbevieruid ektui galgá leat vejolaš go gievrras implementere giellaoahpahanmodeallaid ja sámi pedagogihka prinsihpaid.

Sámediggi oaivvilda ahte ferte gáibidit beaktilis vugiid geavaheami, nu go gievrras giellaoahpahanmodeallaid, mánáidgárddi giellabarggus, juksan dihtii dan mihttomeari ahte galget leat eanet sámegielat giellaguoddit boahtteáiggis. Dainna áŋgiruššan mánáidgárddi sáhtášii buoridit mánáid vuolggasaji giellaovdáneapmái skuvllas, mas gievrras giellaoahpahanmodeallaid geavaheapmi lea jo gáibádussan.

Vai sámi mánáidgárddit galget sáhttit ollašuhttit iežaset servodatbargamuša, ja sihkkarastit ahte sámi mánát šaddet duohta sámegielagat, de lea Sámedikki mielas dárbu buoridit lágaid ja láhkaásahusaid. Sámediggi lea vásihan ahte lágat ii doarvái bures fuolat ahte sámegiella galgá leat sámi mánáidgárddiid váldogiella ja ahte bargit galget leat sámegielagat. Danne oaivvilda Sámediggi ahte lágaid ferte čielggasmahttit nu ahte sámi giellagelbbolašvuohta galgá leat okta gáibádusain daid bargiide geat áigot bargat sámi mánáidgárddiin, seamma láhkai go dárogielgáibádus dáža mánáidgárddiin.

Rámmaplána lea mánáidgárddiid stivrenreaidu, maiddái sámi mánáidgárddiid ja eará mánáidgárddiid main leat sámi mánát. Dálá rámmaplána mánáidgárddi váráš (2017) lea čielgasat go ovddit, muhto dattetge dieđihit sámi mánáidgárddit ahte rámmaplána ii leat heivehuvvon sin mánáidgárdeárgabeaivái sámi árvvuid, filosofiija ja árbevirolaš oahppan- ja bargovugiid ektui. Danne dárbbašit sámi mánáidgárddit oktasaš sámi rámmaplána mánáidgárddiid várás Sámis.

Buorre mánáidgárdekvalitehta sámi mánáidgárddiin lea vuođđuduvvon sámi árvvuide, sámi árbedihtui, sámi gielaide, eallinvuohkái, jurddašanvuohkái ja bargo- ja oahpahanvugiid áddejupmái. Fuolahan dihtii sámi sisdoalu ferte mánáidgárddiin leat dárbbašlaš gelbbolašvuohta sámi gielas ja kultuvrras. Pedagogalaš bargu ferte hábmet doarjjaávdnasiid.

Sámediggi oažžu maid dieđuid das ahte go mánáidgárddit nannejuvvojit eanet sámegielat rávesolbmuiguin, de das leat buorit bohtosat mánáid giellaválljemii mánáidgárddis. Ollu mánáidgárddit geavahit Sámedikki doarjjaortnegiid dasa ahte virgádit lassi giellaresurssaid doarjjan mánáidgárddiid giellabargui. Danne berrešii hábmet bargoveahkanorpma sámi mánáidgárddiid várás.

Sámediggi oaivvilda viidáseappot ahte mánáidgárdeeiseválddi geatnegasvuohta mánáidgárdelága § 10 vuođul lea eahpečielgga. Mánáidgárdeláhka dadjá ahte «sámi mánát vuođđuduvvojit sámi gillii ja kultuvrii», ja ahte «eará gielddain galget dilálašvuođat láhččojuvvot nu ahte sámi mánát sáhttet sihkkarastit ja ovddidit gielaset ja kultuvrraset». Sámedikki oaivvilda ahte sátnádeapmi mielddisbuktá iešguđet nationála fálaldaga sámi mánáide gielddas gildii.

Ollu iešguđet doaimmaheddjiin lea iešguđetlágan ovddasvástádus sámegielain báikkálaččat, guvllolaččat ja nationála viidosaččat. Dattetge váilu bajimus orgána mii goziha ahte sámi giellageavaheddjiid giella- ja oahpahusvuoigatvuođat ollašuhttojuvvojit. Sámediggi vásiha ahte sihke ovttaskasat, ásahusat ja doaimmaheaddjit váldet oktavuođa Sámediggái gávdnan dihtii dieđuid giella- ja oahpahusvuoigatvuođaid birra, váidinvejolašvuođaid birra, bagadusa birra giella- ja oahpahusvuoigatvuođain, váidaga birra giella- ja oahpahusvuoigatvuođaid rihkkumiin ja maiddái bagadusa birra mo galgá oažžut sámi giellafálaldaga ja oahpahusa sámegielas mánáidgárddis ja skuvllas.

Sámediggi lea konsultašuvnnain sámelága kapihttala 3 ođasmahttima oktavuođa lokten dárbbu ásahit sámi giellaáittardeaddji mii galgá gozihit ja sihkkarasti ahte sámi álbmot oažžu iežas giella- ja oahpahusvuoigatvuođaid ollašuhttojuvvot. Livččii lunddolaš ahte dakkár giellaáittardeaddjis lea árjjalaš rolla diehtojuohkimis ja bagadeamis vuoigatvuođaid ja geatnegasvuođaid birra. Dakkár diehtojuohkin ferte addojuvvot ovttaskas giellageavaheaddjái ja gielddaide ja almmolaš bálvalusaddiide. Bagadus ja rávvagat sámi giella- ja oahpahusvuoigatvuođaid rihkkuma váidagiid birra livččii maid dehálaš oassi giellaáittardeaddji ovddasvástádussuorggis. Sámi giellaáittardeaddji doaibma berre leat riikaviidosaš ja mearriduvvot lága bokte

3.2 Álkibun oažžut mánáidgárdefálaldaga ja ohppiide sámegielas

Ráđđehus háliida dahkat álkibun oažžut mánáidgárdefálaldaga sámi mánáide sihke sámegiela hálddašanguovllu siskkabealde ja olggobealde vai sámi mánát besset sihkkarastit ja ovddidit gielaset ja kultuvrraset. Viidáseappot háliida ráđđehus dahkat álkibun ohppiide válljet oahpahusa sámegielas ja sámegillii.

Kapihtal 2 čájeha ahte lea hástalus fuolahit sámi giellamáŋggabealatvuođa mánáidgárddiin. Vuođđooahpahusas leat máŋga eastaga mat dagahit erohusaid rámmaeavttuin, vuoigatvuođain ja vejolašvuođain go oahppit geat dan háliidit, válljejit oahpahusa sámegielas. Dán mihttui gullet erenoamážit vihtta suorggi maidda leat čađahuvvon ja plánejuvvon doaibmabijut.

3.2.1 Eanedit mánáidgárdefálaldagaid sámi mánáide

Jagi 2023 stáhtabušeahtas lea Stuorradiggi, ráđđehusa evttohusa vuođul, juolludan ruđaid nuvttá mánáidgárdái buot mánáide Finnmárkkus ja Davvi-Romssas. Nuvttá mánáidgárdi dagahivččii doaibmabidjoavádaga eanet geasuheaddji regiovdna ássamii ja bargamii.

Sámediggi háliida oktasaš servodatloktema sámi bearrašiidda ja lea danne mearridan addit doarjagiid daidda sámi mánáidgárddiide ja ossodagaide mat lea ráđđehusa vuoruheami olggobealde. Sámi bearrašat main leat mánát sámi mánáidgárddiin ja ossodagain galget oažžut gokčojuvvot váhnenmávssu. Dat sihkkarasttášii ja nannešii sámi bearrašiid bearašekonomiija. Ortnet boahtá fápmui borgemánu 1. b. 2023. Dát guokte ortnega ollistit guhtet guoimmiska ja váikkuhit ollašuhttit sihke ráđđehusa Hurdal-julggaštusa ja Sámedikki Beaiveálggu-julggaštusa čielga áigumušaid ja mihtuid.

3.2.2 Dásseárvosaš rámmaeavttut sámegillii vuođđooahpahusas

Stáhtabušeahta kapihttala 225, poastta 63 bokte juolluduvvo jahkásaččat doarjja sámegillii vuođđooahpahusas. Doarjja galgá veahkehit ruhtadit daid gielddaid, fylkkagielddaid ja ovttaskas skuvllaid mat fállet sámegieloahpahusa oahpahuslága §§ 6–2 ja 6–3 vuođul. Oasáš doarjagis geavahuvvo oahppovirgelobiide oahpaheddjiid joatkkaohppui ja daid oahpaheaddjistudeanttaid rekrutterenstipeanddaide geat váldet oahpu sámegielain.

Vuođđoskuvlla sámegieloahpahusa doarjjaortnega meroštallannjuolggadusat leat leamaš mohkkái ja mielddisetbuktet stuorra erohusaid doarjagiin ohppiide gielddaide sámegiela hálddašanguovllu siskkabealde ja olggobealde. Gielddat sámegiela hálddašanguovllu olggobealde leat árbevirolaččat ožžon uhcit doarjagiid go gielddat hálddašanguovllu siskkobealde.

Joatkkaoahpahusas meroštallojuvvo doarjja fylkkagildii dahje ovttaskas joatkkaskuvlii tiibmamearrin juohke 60 tiimma ovddas. Doarjja tiibmalogu ovddas addojuvvo ohppiidlogu vuođul. Dás čohkkejuvvojit joatkkaskuvlaoahppit oktan joavkun juohke fylkka nammii. Ollu fylkkain leat nu stuorra gaskkat ahte ii leat vejolaš čohkket oahpahusa rastá skuvllaid.

Ođđa meroštallanmodealla vuođđoskuvllas

Máhttodepartemeanta áigu rievdadit sámegieldoarjaga meroštallannjuolggadusaid oahpahusas, nu ahte gielddat ožžot eanet ovttalágan gieđahallama, gč. Prop. 1 S (2022–2023) máinnašumi. Doarjagiid várás sámegillii vuođđoskuvllas meroštallojuvvo doarjja oktasaččat gielddaide mat leat hálddašanguovllu siskkabealde ja olggobealde. Modealla vuođđun lea daid ohppiid lohku geat ožžot sámegieloahpahusa ja tiibmalogut ja joavkkut Máhttoloktema sámi oahppoplánadahkosa vuođul.

Joatkkaoahpahusa várás háliida departemeanta geavahit dakkár meroštallanmodealla mas juohke skuvla, ii ge fylka, lohkkojuvvo sierra ovttadahkan ja oaivvilda ahte dat attášii vuoiggaleabbo doarjjaprofiilla.

Amas oktage gielda vuoittáhalašii rievdadeami geažil, lea Stuorradiggi mearridan lasihit jagi 2023 doarjaga 17,5 milj. ruvnnuin, gč. Innst. 12 S (2022–2023). Dát mearkkašahtti lasiheapmi mearkkaša stuorra áŋgiruššama sámegielain ja lea mielde buorideamen rámmaeavttuid ja dahkamin daid dásseárvosažžan vai eanet oahppit sáhttet válljet sámegieloahpahusa.

3.2.3 Sámedikki mearkkašupmi

Sámedikki nuvttá ortnegis leat čielga gáibádusat sámegielalašvuhtii mánáidgárddiin. Sámediggi oaidná ahte dál leat uhccán mánáidgárddit, mat eai gula ráđđehusa vuoruheapmái, mat ollašuhtášedje dakkár giellagáibádusa. Dat fuolastuhttá ja lea okta dain stuorámus hástalusain sámi mánáidgárdesuorggis.

Sámi mánáidgárddiin galgá sámegiella leat váldogiellan, ja dat eaktuda ahte sámi mánáidgárddiid bargit leat sámegielagat. Dušše dan láhkai sáhttit mii sihkkarastit ahte min mánát šadde min váibmogiela gievrras ja oadjebas geavaheaddjit ja nu sihkkarastit sámegielaid boahtteáiggi.

Duođalažžan lea ahte sámi mánáidgárdesuorggi mánáidgárddiin lea hástalusat háhkamis dakkár sámegielat bargiid main lea gelbbolašvuohta bargat mánáidgárddiin go sámi mánáidgárddiin galgá, gč. Mánáidgárddi rámmaplána (2017), leat sámegiella váldogiellan. Sámediggi oažžu dieđu dan birra ahte rámmaplána rihkkojuvvot beaivválaččat go mánáidgárddiid bargiin ii lea doarvái sámegielalaš gelbbolašvuohta. Sámi mánáidgárddiid sámegielalaš gelbbolašvuođa váilun lea duođalaš. Mánát sámi mánáidgárddiin galget oažžut mánáidgárdefálaldaga mii ovddida ja sihkkarastá sin sámegielalaš gelbbolašvuođa.

Guovddáš hástalussan lea pedagoganorbma mii dagaha ahte sámi mánáidgárddit fertejit virgádit dárogielat pedagogaid go eai leat doarvái sámegielat ohccit geain lea pedagogalaš oahppu. Das leat stuorra gielalaš hástalusat mánáidgárdái já mánáid sámegielalaš ovdáneapmái. Dárogielat bargit mánáidgárddis láivudit sámi mánáidgárddiid ulbmila. Pedagogalaš doaibma plánejuvvo ja čađahuvvo de dárogillii, ja go bargiin ii leat doarvái sámegielalaš gelbbolašvuohta, de vuoitá dárogiella sámi mánáidgárddiin. Nu hedjona sámi mánáid vejolašvuohta oamastit ja geavahit sámegiela sin mánáidgárdeárgabeaivvis. Go sámi mánát eai beasa sihkkarastit ja ovddidit iežaset sámegiela mánáidgárddis, de dat lea dáruiduhttima joatkka.

Sámediggi oaivvilda ahte sámi mánáidgárddit galget leat nannejuvvo seamma ollu pedagogaiguin go dáža mánáidgárddit. Go sámi mánáidgárdi dávjá lea okta hárvenaš sámegielalaš arenain ja ásahusain mii sámi mánáin lea sin árgabeaivvis, de dat eaktuda nannosat pedagogalaš áŋgiruššama bisuhan dihtii mánáidgárddi sámegielalažžan ja sihkkarastin dihtii sámi mánáide duohta giellaealáskahttima ja giellaovdáneami.

Sámediggi oaivvilda ahte ferte čađahit dakkár doaibmabijuid mat veahkehit dáid mánáidgárddiid šaddat ollásit sámegielalažžan, ja áigu árvvoštallat iešguđet čovdosiid juksan dihtii ortnega ulbmila. Sámediggi oaivvilda ahte dat sáhttá leat hástalussan ráđđehusa doaibmabidjoavádaga siskkabealde, ja evttoha danne árvvoštallat dakkár doaibmabijuid čađaheami mat čoavddášedje hástalusaid váilevaš sámegielat pedagogaiguin ja bargiiguin sámi mánáidgárdefálaldagain. Doaibmabijut mat lasihivčče sámegielagiid logu sámi mánáidgárdefálaldagain, loktešedje mánáidgárdefálaldaga kvalitehta, muhto dagahivčče maiddái ahte eanet mánát šattašedje sámegielagin mánáidgárdejagiin ja sáhtášedje válljet sámegiela vuosttašgiellan go sirdašuvvet mánáidgárddi skuvlii.

Sámediggi oaidná ahte ráđđehus háliida dahkat álkibun ohppiide válljet oahpahusa sámegielas. Sámediggi oaivvilda ahte gievrra giellaoahpahanmodeallat leat okta dain reaidduin mat sáhttet veahkehit ohppiid válljet oahpahusa sámegielas. Sámedikki mihttun lea ahte gievrras giellaoahpahanmodeallat implementerejuvvojit mánáidgárddi ja skuvlla pedagogalaš ja organisatoralaš bargui. Mánáidgárddiid ja skuvllaid bargit dárbbašit gealbudeami ja bagadusa gievrras giellaoahpahanmodeallaid geavaheamis. Sámediggi lea jagi 2023 rájes addán Sámi lohkanguovddážii bargamuššan ovddidit bagadusortnega gealbudeamis ja implementeremis gievrras giellaoahpahanmodeallaid sámi mánáidgárddiide ja skuvllaide. Sámediggi oaivvilda ahte dát doaibmabidju váikkuhivččii dasa ahte sámi mánáidgárddit ja skuvllat ožžot fágalaš ja veahki ja gelbbolašvuođaloktema gievrras giellaoahpahanmodeallaid geavaheamis. Danne oaivvilda Sámediggi ahte ferte árvvoštallat joatkit dán doaibmabiju maŋŋá prošeaktaáigodaga loahpa.

Sámediggi áigu heivehit doarjjaortnegiid nu ahte mánáidgárddit árjjalaččat sáhttet váldit atnui gievrras giellaoahpahanmodeallaid, ja ahte mánát ožžot vejolašvuođa válljet sámegiela vuosttašgiellan go sirdašuvvet mánáidgárddis skuvlii.

3.2.4 Eanebut sáhttet oažžut vuoigatvuođa sámegieloahpahussii joatkkaoahpahusas

Dál lea dušše sámi ohppiin vuoigatvuohta sámegieloahpahussii joatkkaoahpahusas. Ohppiin geat eai leat sámit muhto leat ožžon oahpahusa sámegielas dahje sámegielas ja sámegillii vuođđoskuvllas, ii leat vuoigatvuohta oažžut sámegieloahpahusa joatkkaoahpahusas.

Dokumeanttas Prop. 57 L (2022–2023) lea departemeanta evttohan viiddidit vuoigatvuođa oahpahussii sámegielas, nu ahte buot ohppiin geat leat ožžon oahpahusa sámegielas dahje sámegillii vuođđoskuvllas, lea vuoigatvuohta joatkit oahpahusain sámegielas joatkkaoahpahusas. Evttohus attášii seamma vuoigatvuođaid buohkaide geain lea leamaš sámegieloahpahus ja nu dat sihkkarasttášii ovttaskas ohppii ollislaš oahppomannolaga. Dat váikkuhivččii sámegielaid gáhttemii ja ovddideapmái, ja guhkit áiggi vuollái dat maiddái sihkkarasttášii govddit rekrutterenvuođu sámi mánáidgárdeoahpaheaddjioahpuide ja oahpaheaddjioahpuide mii sáhtášii váikkuhit dasa ahte mánáidgárddit ja skuvllat ožžot eanet bargiid geain lea sámegielalaš gelbbolašvuohta.

3.2.5 Fága- ja tiibmajuohku joatkkaoahpahusas

Ohppiin geat válljejit sámegieloahpahusa joatkkaoahpahusas, galgá leat seamma tiibmalohku go eará ohppiin. Oahppit lohkanráhkkanahtti oahppoprográmmas eai dárbbaš vierisgieloahpahusa go ožžot oahpahusa sámegiela. Sii sáhttet dattetge válljet vierisgiela lassin sámegillii ja dalle sii ožžot veaháš eanet tiimmaid go oahppit geat čuvvot dábálaš fága- ja tiibmajuogu.[51] Dasa lassin lea ohppiin sihke lohkanráhkkanahtti ja fidnofágalaš oahppoprográmmain vuoigatvuohta luvvejuvvot oahpahusas ja árvvoštallamis čálalaš siidogielas.

Oahpahusa organiseren lea báikkálaš ovddasvástádus. Oahpahusdirektoráhtii leat muhtumat dieđihan ahte báikkálaš čovdosat sáhttet vásihuvvot hehttehussan go oahppit galget válljet joatkit sámegielain vuosttaš- dahje nubbigiellan joatkkaskuvllas. Oahppit geat válljejit sámegiela vuosttaš- dahje nubbigiellan sáhttet vásihit ahte eanaš fágaid tiibmaplána bardojuvvo sámi fágaid. Dat sáhttá dagahit ahte ohppiid mielas sámegieloahpahus biddjojuvvo skuvlabeaivvi unohis áiggiide, dahje vejolaččat beaivválaš skuvlaáiggi olggobeallái.[52]

Dieđáhusas Meld. St. 21 (2020–2021) Fullføringsreformen – med åpne dører til verden og fremtiden dieđihuvvo ahte joatkkaoahpahusa fága- ja tiibmajuohku galgá guorahallojuvvot. Mihttun lea ahte joatkkaoahpahusa sisdoallu galgá buorebut ráhkkanahttit ohppiid viidásat ohppui ja bargo- ja servodateallimii. Buot oahppoprográmmaid fága- ja tiibmajuogu guorahallamii galget vuođđun leat prinsihpat eanet čiekŋudeami, guoskevašvuođa ja válljenfriijavuođa birra.

Oahpahusdirektoráhta lea ožžon bargamuššan hábmet plána dasa goas ja mo fága- ja tiibmajuogu guorahallan galgá čađahuvvot.[53]

3.2.6 Buoret kvalitehta sámegieloahpahusas

Kapihttalis 2 mii čujuhit dasa ahte dan oahppofálaldagas maid gáiddusoahpahusoahppit ožžot sámegielas, leat erohusat, ja ahte muhtun ohppiide sáhttá giellačoahkkanemiin ja hospiterenorrumis leat iešguđet kvalitehta. Danne áigu ráđđehus árvvoštallat doaibmabijuid mat sáhttet buoridit oahpahusa kvalitehta daidda ohppiide geat ožžot oahpahusa gáiddusoahpahussan.

Gáiddusoahpahus

Romssa ja Finnmárkku ja Nordlándda stáhtahálddašeddjiin lea ovddasvástádus das ahte addojuvvojit guoskevaš ja ođasmahttojuvvon dieđut skuvlaeaiggádiidda miehtá riikka vuoigatvuođa birra sámegieloahpahussii ja vejolašvuođaid birra addit molssaektosaš oahpahusvugiid, nu go gáiddusoahpahusa.

Jagi 2015 hábmii Oahpahusdirektoráhta Rammeverk for samisk fjernundervisning. Rammeverket lea reaidu stáhtahálddašeddjiid várás sin barggus fálaldatmihtuiguin, fálaldaga stivremiin, eavttuiguin sáhttit leat fálaldagaid addin, gealbudemiin ja diehtojuohkimiin suorgái gáiddusoahpahusfálaldaga birra. Rámmačoahkki guoská olles vuođđooahpahusa ohppiide. Mihttun lea ahte gáiddusoahpahusas galgá leat nu alla kvalitehta ahte sámegiela vuosttašgiela dahje sámegiela nubbigiela oahppoplána gealbomihttu ollašuhttojuvvo.

Jagi 2020 oaččui Oahpahusdirektoráhta bargamuššan árvvoštallat rámmačoahki mearkkašumi. Vástádusas čujuha direktoráhta dasa ahte stáhtahálddašeddjiid mielas lea rámmačoahkki váikkuhan dasa ahte sámi gáiddusoahpahusa kvalitehta lea buorránan jagi 2015 rájes, muhto sii dadjet čielgasit ahte kvalitehtabuoridanbargu bistá ain.[54]

Buorre ja olahahtti gáiddusoahpahus lea dehálaš eaktun dásseárvosaš oahpahusfálaldahkii. Skuvlaeaiggádiin dat lea ovddasvástádus oahpahusas, ja sámi gáiddusoahpahussii gustojit seamma gáibádusat earret eará jođiheapmái, oahpaheaddjigelbbolašvuhtii, mihtuide, oahppoplánabargui ja árvvoštallamii go buot eará oahpahusvugiide.

Máhttodepartemeanta áigu ovttas Sámedikkiin ja Oahpahusdirektoráhtain čielggadit čielggadit doaibmabijuid mat sáhttet buoridit kvalitehta dan gáiddusoahpahusas maid oahppit ožžot sámegielas.

Oahpahus sámegielalaš birrasis

Ráđđehusa mielas lea dehálaš buori giellaoahpahussii ahte sámegieloahpahusa sáhttá oažžut sámegielat birrasis. Deaivvadeapmi eará ohppiiguin giellačoahkkanemiin sáhttá movttiidahtti ohppiid ja buoridit sin oahppanbohtosa. Dál adde ollu gielddat ohppiide vejolašvuođa hospiteret ja oassálastit giellačoahkkanemiide. Dat gullá sámegieloahpahussii go dat muđui addojuvvo gáiddusoahpahussan.

Sámegiela oahppoplánain deattuhuvvo ahte oahppit galget oahppat sámegiela gievrras giellaoahpahusmodeallaid bokte. Dat mearkkaša ahte ferte láhčit dilálašvuođaid dasa ahte oahppit besset geavahit sámegiela maiddái olggobealde oahpahusa ieš sámegielfágas. Dat sáhttá dáhpáhuvvat máŋgga láhkai, ovdamearkka dihtii go oahppit ožžot sámegiela oahpahusgiellan maiddái eará fágain dahje go láhččojuvvo giellačoahkkanemiide lassin dábálaš tiibmaoahpahussii sámegielas. Oahppoplánat leat láhkaásahus ja skuvlaeaiggádis lea ovddasvástádus das ahte ollašuhttit oahppoplánaid mihtuid.

Sámediggi lea Sámi mánát ođđa searvelanjain (SáMOS) nammasaš prošeavtta oktavuođas ráhkadahttán raportta mii definere mat gievrras giellamodeallat leat, heivehuvvon sámi oktavuhtii. Barggu mihttun lea ahte giellabargu mánáidgárddiin ja skuvllain ovdánahttojuvvo. Mánát ja nuorat galget beassat oahppat sámegiela mánáidgárddis ja vuođđooahpahusas, ja vásihit ahte lea kontinuitehta giellaoahpahusas go sirdet mánáidgárddis skuvlii ja go sirdet smávvaskuvladásis gaskadássái jnv.[55]

Dál ii leat lága vuođul vuoigatvuohta oažžut oahpahusa sámegielat birrasis. Oahpahusdirektoráhta rámmačoahkis sámegiela gáiddusoahpahussii vuođđoskuvlaoahpahusa ohppiide deattuhuvvo ahte jus gielda oaivvilda ahte dušše neahttavuđot sámegieloahpahus lea dohkálaš, de eai dárbbašuvvo giellačoahkkaneamit dahje hospiteren. Jus ii leat nu, de dárbbašuvvojit giellačoahkkaneamit ja hospiteremat juksan dihtii fága gealbomihtuid.

Dokumeanttas Prop. 57 L (2022–2023) lea departemeanta evttohan viiddidit vuoigatvuođa oahpahussii sámegielas, nu ahte buot ohppiin geat leat ožžon oahpahusa sámegielas dahje sámegillii vuođđoskuvllas, lea vuoigatvuohta joatkit oahpahusain sámegielas joatkkaoahpahusas.

Oahpponeavvut

Dehálaš lea ahte sámi mánát ja nuorat besset oahppat gielaset, oahppat iežaset gillii, oahppat sámi servodateallima, historjjá ja árbevieruid birra olles 13-jagi skuvlamannolagas. Dat lea mielde nannemin sin sámi identitehta, addit sidjiide oadjebas čatnaseami iežaset kultuvrii, ja áddejumi das ahte leahkit oassi stuorát oktavuođa sápmelažžan ja álgoálbmogin. Sámedikkis lea ovddasvástádus ovddidit oahpponeavvuid sámegielaid vuođđooahpahussii 1.–13. jahkeceahki rájes sihke dábálaš ja erenoamážit heivehuvvon oahpponeavvuid. Oahpponeavvobuvttadeddjiin ja Ovttas|Aktan|Aktesne nammasaš oahpponeavvoportálas lea ovddasvástádus oahpponeavvuid gaskkusteamis, vuovdaleamis ja juogadeamis. Skuvlaeaiggádiin lea ovddasvástádus oahpponeavvuid háhkamis ohppiide. Sámediggi lea mearridan Doaibmaplána oahpponeavvoráhkadeapmái 2020–2023, mii ođasmahttojuvvui jagi 2022 ja viiddiduvvui gustot jagi 2024 rádjai.

Máhttodepartemeanta juolluda jahkásaččat ruđaid stáhtabušeahta kapihttala 560 poasttas 50 Sámi ulbmilat, Sámi giella, kultuvra ja servodateallin Sámedikki bargui oahpahusmihttuiguin, oktan ovddidemiin ja buvttademiin oahpponeavvuid sámegielaide. Máhttoloktema oahppoplánadahkosa 2020 (LK20) atnuiváldima oktavuođas lasihuvvui juolludeapmi jagiide 2019–2023 oktiibuot 66 milj. ruvnnuin, vai lea vejolaš buvttadit eanet oahpponeavvuid.

Nu mo lea čájehuvvon kapihttalis 1, de eai leat oahpponeavvut dán dieđáhusa fáddán, muhto Máhttodepartemeanta ja Sámediggi áigot viidáseappot gulahallat das mo oahpponeavvodili sáhttá buoridit.

3.2.7 Sámedikki mearkkašupmi

Dál lea 23 jagi dan rájes, jagi 1998, go oahpahusláhka ođasmahttojuvvui seamma ollislaš vugiin go dálá ođasmahttin čađahuvvo. Láhkaevttohus nanne daid mánáid vuoigatvuođa sámegieloahpahussii geat eai leat sápmelaččat, dainna lágiin ahte addit sidjiide vuoigatvuođa sámegieloahpahussii joatkkaoahpahusas jus sis lea leamaš dakkár oahpahus vuođđoskuvllas. Ráđđehusas lea dattetge leamaš uhcit fokus sámi mánáid vuoigatvuhtii oažžut oahpahusa sámegielas ja sámegillii. Riikarevišuvnna jagi 2019 iskkadeapmi sámi ohppiid vuoigatvuođas oahpahussii sámegielas ja sámegillii čájeha čielgasit ahte oahpahus ii sáhte jotkojuvvot nu mo dál.

Oahpahusláhka ferte láhčit dilálašvuođaid dakkár oahpahusfálaldahkii mii lea vuođđuduvvon sámi árvvuide ja láhčá dilálašvuođaid sámegiela ovddideapmái, ii ge nu mo dál, gáržžidit oahpahusa sámegielas ja sámegillii. Dat lea dakkár hástalus mii lea garra vuostálasvuohtan sihke riikkaidgaskasaš konvenšuvnnaide ja politihkkarasttideaddji ovttamielalašvuhtii Norggas dá. Nu ii atte oahpahusláhka dál vejolašvuođa ovddidit oahpahusa sámegielas ja sámegillii, ovdamearkka dihtii oahpahusa gievrras giellaoahpahusmodeallaid bokte, vuoigatvuođa hospiteremii ja álkibut oažžut sámi oahpahusfálaldaga.

Ođđa oahpahusláhka ferte sihkkarastit ahte eanet oahppit duođaid šadde sámegielagin. Dat ferte maid addit gielddaid dakkár čoavdagiid mat sihkkarastet ahte sii lihkostuvvet buorebut oahpahusain sámegielas ja sámegillii.

3.3 Buorre rekrutteren ja buorit rámmaeavttut studeanttaide geat válljejit sámegiela

Máhttodepartemeanta lea ovdal addán ruđaid rekrutteret sámi oahpaheaddjiohppui, muhto das ii lean háliiduvvon beaktu. Orru leamen nu ahte čađahuvvon doaibmabijut eai leat doarvái deaivilat, dahje ahte dakkár lahkoneapmi ii deaivva duogáš rekrutterenhástalusaid sivaid.

Sámi allaskuvla, Davvi universitehta ja UiT – Norgga árktalaš universitehta leat maŋimus jagiid ožžon sullii 20 milj. ruvnnu erenoamáš doarjjan oahpaheddjiid rekrutteremii ja gealbudeapmái. Das leat oasit geavahuvvon geahččalanortnegii vai sii geat leat čađahan eanaš oasi njealjejahkásaš oahpaheaddjioahpus, sáhttet ollašuhttit oahpu. Dát ortnet loahpahuvvo jagi 2025 ja das leat dán rádjai leamaš movttiidahtti bohtosat.

3.3.1 Čalmmustahttit stipeanda- ja vealgesihkkunortnegiid

Departemeanttat leat ožžon dieđu ahte ollu ohppiid ja studeanttaid mielas lea váttis oažžut visogova das guđe stipeanddat ja ruhtadangáldut gávdnojit, ja maid sáhtášii ohcat. Sii háliidit álkes ja buriid dieđuid buot ortnegiin mat gusket vealgesihkkumiidda Loatnakássas ja stipeanddaide Sámedikkis ja fylkkagielddas – bardojuvvon nu ahte oahpu ja ássanbáikki válljen maŋŋá čađahuvvon oahpu gehččojuvvojit oktasaččat ja nu ahte sidjiide lea álkit árvvoštallat vejolašvuođaid ja molssaeavttuid.

Ráđđehus oaivvilda ahte dakkár čalmmustahttin čielggasmahtášii sámi oahppoohcciide man stuorra doarjaga duođaid oažžu go váldá oahpaheaddjioahpu mas lea sámegiella fágan dahje sámegillii, ja nu dagašii dáid oahput eanet geasuheaddjin ohcciide. Danne áigu Ráđđehus ovtta Sámedikkiin ja guoskevaš fylkkagielddaiguin árvvoštallat diehtojuohkindoaibmabijuid čalmmustahttin dihtii dálá stipeanda- ja vealgesihkkunortnegiid.

Ráđđehus áigu maid árvvoštallat lea go vealgesihkkunortnega dálá ráddjejupmi ulmillaš.

Stáhta loatnakássa

Stáhta loatnakássa oahpu várás hálddaša máŋga vealgesihkkunortnega mat leat guoskevaččat oahpaheaddjioahpu kandidáhtaide geain lea sámegiella fágasuorggis e.e.

Máŋga ortnega Stáhta loatnakássaš oahppoloana sihkkuma várás fátmmastit kandidáhtaid geat váldet sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpu:

Studeanttat geat váldet uhcimusat 60 oahppočuoggá sámegiela oassin oahpaheaddjioahpus, sáhttet oažžut sihkkojuvvo gitta 50 000 ruvnnu rádjai oahppoloanas maŋŋá čađahuvvon oahpu. Ortnet lea ráddjejuvvon dan láhkai ahte dat fátmmasta muhtun oahpaheaddjijoavkkuid, muhto muhtun joavkkut eai gula ortnegii. Buohkat geat lohket sámegiela oassin oahpaheaddjioahpus, ožžot sihkkojuvvot loana. Sii geat lohket sámegiela lasseoahppun mánáidgárdeoahpaheaddjiohppui, dahje geat váldet mánáidgárdeoahpaheaddjioahpu maŋŋá go leat lohkan sámegiela, ožžot maid sihkkojuvvot loana. Seammá guoská sidjiide geat váldet geavatlaš-pedagogalaš oahpu (PPU). Sii geat lohket sámegiela lassin (ovdal dahje maŋŋá) lektorohppui, vuođđoskuvlaoahpaheaddjiohppui dahje oahpaheaddjiohppui geavatlaš ja estetihkalaš fágain, eai oaččo sihkkojuvvot oahppoloana. Dáid joavkkuid earuheapmái eai leat buorit fágalaš ákkat.

Daid joavkkuid fátmmasteapmi geat eai oaččo sihkkojuvvot loana, ii vuolggat dađi eanet goluid, go sáhka lea várra hui uhca studeantajovkkožis. Danne áigu ráđđehus árvvoštallat lea go dálá vealgesihkkunortnet ulbmillaš.

Gelbbolaš oahpaheaddjit vuođđoskuvllas geat váldet barggu Davvi-Romssas dahje Finnmárkkus, sáhtte jahkásaččat oažžut sihkkojuvvot 20 000 ruvnnu oahppoloanas, lassin gitta 30 000 ruvnnu rádjai jahkásaččat go ásset ja barget guovllus (doaibmabidjoguovllus). Vuođđoskuvlaoahpaheaddjit ja lektorat geat álggahedje oahpu jagi 2017 ja válde barggu vuođđoskuvllas dahje joatkkaskuvllas Davvi-Norggas, sáhttet oažžut sihkkojuvvo gitta 160 000 ruvnnu rádjai oahppoloanas, lassin dan 50 000 ruvdnui mii lea namuhuvvon vuosttaš kuvlačuoggás.

Tabeallas 3.1 oaidnit gallis ožžot sihkkojuvvot vealggi go sii lea čađahan oahpaheaddjioahpu mas lea sámegiella fágasuorggis. Lohku molsašuddá jahkásaččat gaskal golmma ja ovcci lonejeaddji mat leat ožžon vealggi sihkkojuvvot maŋimus ovcci jagi. Spiehkastahkan lea 2020 go olles 18 lonejeaddji ožžo sihkkojuvvot vealggi go sis lei sámegiella fágasuorggis. Departemeanta ii dieđe manne dát lohku lei nu stuoris aiddo jagi 2020.

Tabealla 3.1 Daid lonejeddjiid lohku leat leat ožžon sihkkojuvvot vealggi dan geažil go sii lei sámegiella fágasuorggis áigodagas 2014–2022, oahpaheaddjioahput.

Doaibmabidju

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Lohku oktiibuot áigodagas 2014–2022

Sámi oahpaheaddjioahppu

4

4

7

7

3

8

18

5

9

64

Lohkanvirgelobit

Kap. 225 Doaibmabijut vuođđooahpahusas, poasttas 63 Doarjagat sámegillii vuođđooahpahusas, juolluduvvojit ruđat mat galget veahkehit ruđalaččat daid gielddaid, fylkkagielddaid ja sorjjasmeahttun skuvllaid mat fállet sámegieloahpahusa oahpahuslága §§ 6–2 ja 6–3 vuođul. Poasta ruhtada maiddái lohkanvirgelobiid joatkkaohppui sámegielas oahpaheddjiide olles vuođđooahpahusas ja rekrutterenstipeandda oahpaheaddjistudeanttaide.

Jagi 2021 máksojuvvui 1,6 milj. ruvnnu lohkanvirgelobiide joatkkaohppui sámegielas oahpaheddjiide vuođđoskuvllas ja stipeanda oahpaheaddjistudeanttaide. Buohtastahttima dihtii máksojuvvui 2,2 milj. ruvnnu doarjjan jagi 202 ja 3,5 milj. ruvnnu jagi 2019. Stáhtahálddašeaddji dieđiha ahte universitehtain ja allaskuvllain leat leamaš menddo uhccán joatkkaoahppofálaldagat oahpaheddjiide jagi 2021 ahte sáhttit gokčat dárbbu.[56]

3.4 Buorre kvalitehta ja buoret rámmaeavttut gealbudeapmái

Ráđđehus háliida govda áŋgiruššama rekrutteremiin, ovddidemiin ja bisuhemiin eanet gelbbolaš oahpaheddjiid. Oahpaheaddjifidnu galgá leat geasuheaddjin sidjiide geat válljejit oahpu ja boahttevaš fidnu. Dál leat máŋga nationála áŋgiruššama mat iešguđet láhkai ja ovttas leat mielde nannemin oahpaheaddjifidnu, earret eará joatkkaoahppofálaldat, doarjjaortnet báikkálaš gealbudeapmái (deavddaoahppu) ja easkaoahppan ođđavirgáduvvon oahpaheddjiid bagadeapmi. Máhttodepartemeanta ruhtada máŋga doaibmabiju maid mihttun lea loktet oahpaheaddjiohppui ohcciid logu, gealbudit ohcciid geat eai ollašuhte gáibádusaid ja gealbudit oahpahusbargiid geat eai leat čađahan dan oahpaheaddjioahpu mas sii leat álgán.

Muhtun dáin doaibmabijuin leat ovddiduvvon dan várás ahte dain galgá leat erenoamáš beaktu boaittobeliin. Earret eará leat máŋga ortnega Loatnakássa bokte mat galget oččodit eanet ohcciid oahpaheaddjioahpuide ja bargat skuvllas ja nu ahte easkaoahppan oahpaheaddjit galget ásaiduvvat Davvi-Norgga gielddaide, gos oahpaheaddjidárbu lea stuoris. Nu mo lea čájehuvvon kapihttalis 2, de váilu maiddái gelbbolašvuohta sámi gielas ja kultuvrras, ja erenoamáš ollu sámegieloahpaheaddjit ja eará sámegielat bargi dárbbašuvvojit mánáidgárdái ja skuvlii.

3.4.1 Nannet gealbofálaldaga mánáidgárddi oahpaheddjiide ja bargiide

Jagi 2022 čavčča bijai ráđđehus ovdan ođasmahttojuvvon gealbostrategiija mánáidgárdái – Gelbbolašvuohta boahttevaš mánáidgárdái 2023–2025.[57] gealbostrategiija lea okta ráđđehusa deháleamos váikkuhangaskaomiin sihkkarastimii ahte mánáidgárdeeaiggát ja mánáidgárdi galge sáhttit ollašuhttit rámmaplána áigumušaid ja gáibádusaid, ja das leat gealbodoaibmabijut buot joavkkuid bargiid várás. Gealbostrategiija deattuha man dehálaš dat lea ahte sámi mánáidgárddiid bargiin ja eará bargiin mánáidgárddiin main leat sámi mánát, lea máhttu ja gelbbolašvuohta sámi gielain ja sámi kultuvrras. Strategiija aiddostahttá maiddái ahte buot doaimmaheddjiin lea ovddasvástádus fuolahit sámi mánáidgárdefálaldaga bargiid erenoamáš gealbodárbbuid.

Ráđđehusa nationála mánáidgárdestrategiija jagi 2030 rádjai, Barnehagen for en ny tid, deattuha dan dehálaš rolla mii sámi mánáidgárddiin dál lea das ahte gáhttet, ovddidit ja nannet sámi gielaid ja sámi kultuvrra.

Sámedikki bušeahttaevttohusa 2023 vuođul nannejuvvui rámmadoarjja 6,6 milj. ruvnnuin doaibmabijuide mat galget lokte sámi mánáidgárdefálaldaga bargiid gelbbolašvuođa.

Sámediggi lea várren ruđaid iešguđet doaibmabijuide sihkkarastimii gelbbolašvuođa sámi mánáidgárdefálaldagain, das maiddái giellaoahpaheami nannemii ja sámi mánáidgárdepedagogihka ovddideapmái.

Oahpahusdirektoráhtas lea sierra fáddásiidu sámi mánáidgárddi ja vuođđooahpahusa birra, ja dat lea maiddái ovddidan gealbopáhka bargiid barggu birra mánáidgárddis doarjun ja ovddidan dihtii máŋggagielat mánáid dáro- dahje sámegielalaš gelbbolašvuođa.[58]

3.4.2 Joatkkaoahppu oahpaheddjiid várás mánáidgárddis ja skuvllas

Dál váilot oahpaheaddjit mánáidgárddis ja skuvllas geain lea formála gelbbolašvuohta sámegielas, gč. kapihttala 2.

Mánáidgárde- ja skuvlaeaiggádis lea ovddasvástádus das ahte mánáidgárddiin ja skuvllain skuvllain lea dárbbašlaš gelbbolašvuohta, gč. mánáidgárdelága § 7 ja oahpahuslága § 10-8. Mánáidgárdeeaiggát ja skuvlaeaiggát galget fuolahit ahte bargit oažžot vejolašvuođa dárbbašlaš gealbudeapmái. Nationála eiseválddit dorjot mánáidgárdeeaiggáda ja skuvlaeaiggáda ovddasvástádusa earret eará áŋgiruššama bokte joatkkaoahpuin oahpaheddjiide.

Jagi 2023 leat ohcamat joatkkaohppui erenoamášpedagogihkas ja sámegielas vuoruhuvvon mánáidgárdeoahpaheddjiid joatkkaoahppoortnegis. Skuvlla oahpaheddjiide lea eaŋgalsgiella, matematihkka, dárogiella, dárogiela mearkagiella ja sámegiella vuoruhuvvon fágat joatkkaoahppoortnegis. Dat mearkkaša ahte buot ohcamat joatkkaohppui dáin fágain maid skuvlaeaiggádat leat dohkkehan, dohkkeha maiddái Oahpahusdirektoráhta. Dasa lassin vuoruhuvvojit ohcamat ovddeš Finnmárkku fylkkas ja ohcama čuovvulanortnega gielddain.

Mánáidgárdeoahpaheaddjit ja oahpaheaddjit geat háliidit váldit joatkkaoahpu, sáhttet ohcat oahppofálaldahkii Oahpahusdirektoráhta oahppokatalogas ja eará fálaldagaide olggobealde oahppokataloga. Mánáidgárdeeaiggádat geain leat bargit mat váldet joatkkaoahpu, ožžot láhčinruđaid (100 000 ruvnnu). Oahpaheaddjit sáhttet oažžut stipeanda- ja sadjásašortnega Konpetanse for kvalitet bokte oassálastit buot joatkkaoahppolohkamiidda mat addet oahppočuoggáid.

Váikkuhan dihtii ahte sámi perspektiivvat gullet buot mánáidgárddiid pedagogalaš bargui, ásaha Oahpahusdirektoráhta ođđa joatkkaoahppofálaldaga mánáidgárdebargiide jagi 2023 čavčča rájes. Oahpu bokte galget mánáidgárdeoahpaheaddjit oažžut gelbbolašvuođa das mo mánáidgárdi sáhttá ovddidit sámi mánáid ja váhnemiid beroštumiid, nu mo dat lea válddahuvvon ILO-konvenšuvnnas nr. 169 álgoálbmogiid ja čearddalaš álbmogiid birra iehčanas stáhtain, ja mo mánáidgárdeoahpaheaddji sáhttá doarjut sámi mánáidgárdemánáid giela ja kulturdovddahemiid buot mánáidgárddiin. Oahppu galgá maid addit gelbbolašvuođa das mo mánáidgárdeoahpaheaddji sáhttá oahpásmuvvat sámi gielaiguin ja sámi eallinvugiiguin ja árbevieruiguin, vai sámi perspektiiva boahtá oidnosii ja šaddá oassin mánáidgárdefálaldagas. Joatkkaoahppu addá 30 oahppočuoggá, lea organiserejuvvon olles neahttavuđot fálaldahkan ja fállojuvvo Sámi allaskuvllas.

Oahpahusdirektoráhta ásaha maiddái ođđa joatkkaoahppofálaldaga fágaidrasttideaddji sámi perspektiivvain jagi 2023 čavčča rájes. Fálaldagas galgá leat geavatlaš-estetihkalaš goavdi biepmuin ja dearvvašvuođain ja dáidagiin ja dujiin ja gokčat LK20 fágaidrasttideaddji ulbmila guoddevaš ovddideapmái. Dasa lassin lea oahppu vuođđuduvvon luonddufágaide ja báikkálaš kultuvrra geavadiidda servodatfágas.

Dokumeanttas NOU 2022: 13 Med videre betydning. Et helhetlig system for kompetanse- og karriereutvikling i barnehage og skole lea lávdegoddi evttohan ásahit nationála joatkkaoahppofálaldaga fágain main leat uhccán oassálastit, earret eará sámegielain. Lávdegoddi oaivvilda ahte dát attášii buoret vuorddehahttivuođa oassálastiide ja oahppoásahusaide. Viidáseappot čujuha lávdegoddi dasa ahte evttohus veahkehivččii uhcidit resursageavaheami dakkár fálaldagaid plánema oktavuođas mat eai álggahuvvon, veahkehivččii ávkkástallat universitehta- ja allaskuvlasuorggi resurssaiguin ja gelbbolašvuođain buoremus lági mielde. Lávdegoddi deattuha ahte nationála joatkkaoahppofálaldat dakkár fágain main leat uhccán oahppit eaktuda ahte oahpu sáhttá čađahit digitála.

Máhttodepartemeanta áigu addit Oahpahusdirektoráhtii bargamuššan almmuhit nationála neahttavuđot joatkkaoahppofálaldaga sámegielas. Dat dagahivččii ahte eanet oahpaheaddjit ohcet joatkkaoahpu sámegielas, ja ahte eanet oahpaheaddjit fidnejit sámi giellagelbbolašvuođa.

3.4.3 Doarjjaortnet báikkálaš gealbudeapmái

Doarjjaortnet báikkálaš gealbudeapmái mánáidgárddis ja vuođđooahpahusas galgá veahkkin loktet gelbbolašvuođa ja kvalitehta mánáidgárddiin, vuođđoskuvllain ja joatkkaskuvllain, gielddain ja fylkkagielddain ja universitehtain ja allakuvllain. Doarjjaortnegii gullet golbma iešguđet ortnegat:[59]

regionála ortnet gealbudeapmái mánáidgárddis

lávdaduvvon ortnet gealbudeapmái vuođđoskuvllas ja joatkkaskuvllas

gelbbolašvuođa lokten erenoamášpedagogihkas ja fátmmasteaddji geavadis

Doarjjaortnega ruđat galget vuosttažettiin geavahuvvot oktasašvuđot gealbudandoaibmabijuide buot mánáidgárddi ja skuvlla bargiide. Ruđaid hálddaša juohke fylkka ovttasbargoforum mii galgá fuolahit báikkálaš gealbudandárbbuid mánáidgárddi ja skuvlla bajimus suorgemihtuid vuođul. Ovttasbargoforumis deaivvadit mánáidgárde- ja skuvlaeaiggádat, universitehtat ja allaskuvllat ja áššebeliid ovddasteaddjit suokkardallat báikkálaš dárbbuid ja vuoruhit doaibmabijuid fylkkas. Ortnet eaktuda ahte ásahuvvo doaibmaguoibmevuohta gaskal mánáidgárde- ja skuvlaeaiggádiid ja universitehta ja allaskuvllaid fuolahan dihtii báikkálaš gealbudandárbbuid. Doaibmabijut galget ovddidit oktasaš proseassaid profešuvdnaovddideami várás mánáidgárddis ja skuvllas.

Báikkálaš gealbudeami doarjjaortnega bajimus mihttu lea sihkkarastit ahte sámi perspektiivvat fuolahuvvojit mánáidgárddis ja skuvllas. Okta ulbmilolahusa dovdomearkkain lea ahte sámi perspektiiva fuolahuvvo báikkálaš gealbodárbbuid vuoruhemiin.

Lávdegoddi mánáidgárddi ja skuvlla lasse- ja joatkkaoahpahusa várás čujuha dokumeanttas NOU 2022: 13 Med videre betydning. Et helhetlig system for kompetanse- og karriereutvikling i barnehage og skole dasa ahte sámegielat ja sámi kultuvra leat rašis dili ollu hástalusaiguin, maiddái go guoská gealbudeapmái. Lávdegotti mielas lea dárbu čohkket sámi fágaresurssaid sámegielain ja sámi kultuvrras uhcidan dihtii raššivuođa ja láhčin dihtii dilálašvuođaid eanet kvalitehtii barggus. Lávdegoddi evttoha ásahit oktasaš ovttasbargoforuma nationála dásis nannen ja čohkken dihtii sámegiela ja kultuvrra gealbobirrasiid dálá báikkálaš gealbudanortnegiidda. Ráđđehus lea mielas dán evttohussii ja áigu gulahallat áššebeliiguin mo dan sáhttá buoremusat čuovvulit.

Lávdegoddi evttoha ásahit ovtta dahje eanet gieldda- ja fylkkagielddarájáid ja mánáidgárddiid ja skuvllaid rastásaš fierpmádagaid nannen ja čohkken dihtii sámegiela ja kultuvrra gealbobirrasiid. Ráđđehus háliida árvvoštallat dárbbu nationála fágafierpmádahkii sámi giela ja kultuvrra várás ja gulahallat surggiin mo dan sáhttá dahkat.

3.5 Giellateknologiija

Giellateknologiija gullá daid hástalusaid čovdosii mat mis leat. Dát teknologiija sáhttá ovdamearkka dihtii ádde olbmo hállama ja jorgalit hállama teakstan nuppe guvlui, teknologiija mii automáhtalaččat sáhtte jorgalit teavsttaid gielaid gaskkas, dahje teknologiija mii sáhttá analyseret ja gávdnat oaivila stuorra eahpestrukturerejuvvon dáhtahivvodagain. Dakkár teknologiija lea min dihtoriid stáven- ja divvunprográmmain, automáhtalaččat jorgaleami čovdosiin, virtuála vehkiin ja mátketelefovnnain, jierbmás neahttaohcamiin, goanstajienain ja nu ain viidáseappot.

Dát teknologiija lea veahkkin go nuorat ja rávesolbmot áigot oahppat sámegiela ja geavahit gielaid skuvllas ja barggus. Ođđa giellageavaheaddjit sáhttet geavahit digitála sátnelisttaid ja divvunprográmmaid. Automáhtalaš jorgaleaddjit sáhttet veahkehit dárogielagiid áddet sámegielteavstta. Digitála deaivvadanbáikkit sáhttet leat dehálaš giellaarenan daid giellageavaheddjiide geat eai beasa hárjehallat sámegiela earáiguin doppe gos sii ásset.

Dokumeanttas NAČ 2016:18 Váibmogiella – sámegielaide láhkamearrádus-, doaibma- ja ásahusevttohusat deattuhuvvo ahte giellateknologiija lea eaktun dasa ahte sámegielat galget sáhttit ceavzit geavahangiellan ođđaáiggi servodagas. Giellalávdegoddi čujuha dasa ahte das lea earret eará sáhka sáhttit geavahit sámegielaid ja sámi bustávaid buot IKT-oktavuođain.

Sámediggi ásahii Divvuma jagi 2004 nannen dihtii sámi giellateknologiija. Divvun lea UiT – Norgga árktalaš universitehta vuollásaš dutkan- ja ovddidanjoavku mii ruhtaduvvo Gielda- ja guovlodepartemeantta bušeahta bokte. Joavku ovttasbargá Sámedikkiin. Divvun lea ovddidan ja bajásdoallá sámi giellateknologalaš reaidduid, oktan stávendárkkisteddjiiguin, grammatihkkadárkkisteddjiiguin, boallobevddiiguin, sátnegirjjiiguin ja eará digitála ja neahttavuđot reaidduiguin. Buot Divvuma reaiddut leat nuvttá ja daid sáhttá viežžat sin neahttasiidduin dahje áppain.

Sámi giellateknologiijaguovddáš – Giellatekno, UiT – Norgga árktalaš universitehtas, lea mielde loktemin sámegiela digitaliserema. Giellatekno mihttun lea ráhkadit vuđolaš analysareaidduid iešguđet sámegielaid várás, ja sii ráhkadit prográmmaid ja giellaresurssaid maid sáhttá geavahit dutkamis ja oahpus, ja maid sámi giellageavaheaddjit sáhttet geavahit. Giellatekno lea ráhkadan máŋga interaktiiva prográmma olbmuid várás geat háliidit oahppat sámegiela.

Divvun ja Giellatekno leat sihkkarastán ahte giellageavaheaddjit sáhttet geavahit gielaset gaskaneaset ja gulahallamis eiseválddiiguin iešguđet digitála vuođđovuogádagain. Sii leat maid ovddidan máŋga reaiddu, ovdamearkka dihtii dihtorjorgaleami davvisámegielas dárogillii, mii dahká ahte sámegielagat sáhttet čállit davvisámegillii maiddái dakkár oktavuođain go eai buot lohkkit máhte sámegiela.

Divvuma ja Giellatekno stuorámus hástalus lea ahte stuorra riikkaidgaskasaš fitnodagain eai lea rabas lavttat, rabas resurssat ja olahahtti standárddat. Dat dagaha ahte daid buktagiid maid Divvun ja Giellatekno ovddidit, ii sáhte fállat standárda prográmmagálvun dihtoriidda ja mátketelefovnnaide, muhto daid ferte juohke eaŋkilgeavaheaddji ieš viežžat. Dát dahká váddáseabbon sámi giellageavaheddjiide geavahit sámegiela iešguđet vuođđovuogádagain.

ON váldočoahkkin lea mearridan jagiid 2022–2032 ON álgoálbmotgielaid logijahkin – The UN International Decade for Indigenous Languages (IDIL). Norgga eiseválddit vuoruhit IDIL. Logijagi oktavuođas lea giellateknologiija, digitaliseren ja mánáid ja nuoraid oahpaheapmi dehálaš ráđđehussii.

Sámediggi ja Gielda- ja guovlodepartemeanta leat ovttas ásahan nationála ovttasbargoforuma IDIL 2022–2032 várás. Forumis leat mielde iešguđet sámi ja eará guoskevaš ásahusat ja organisašuvnnat. Nationála ovttasbargoforum galgá láhčit dilálašvuođaid ja oktiiordnet áŋgiruššama IDIL 2022–2032 čalmmusteapmái Norggas. Forum lea earret eará hábmemin nationála doaibmaplána, mii galgá doaibmat strategalaš rámman giellalogijagi bargui sámegielaiguin.

Ráđđehusa áigumuš lea bidjat ovdan strategiija digitála gelbbolašvuođa ja infrastruktuvrra birra jagi 2023 mielde. Strategiija čállojuvvo ovttas GG:in ja lea vuođđuduvvon govdagulaskuddanvuoru árvalusaide.

3.5.1 Sámedikki mearkkašumit

Álgoálbmotgielaid riikkaidgaskasaš logijagis (IDIL 2022–2032) leat Ruoŧa, Norgga ja Suoma sámedikkit mearridan čađahit oktasaš sámi bárrahašprošeavtta giellateknologiijasuorggis. Áigumuššan bárrahašprošeavttain lea nanne sámegielaid digitála máilmmis.

Sámedikkit rávvejit stáhtaid várret ruđaid bárrahašprošektii, nu ahte sámi giellateknologiija sáhttá ovdánit giellalogijagis.

Sámedikkit leat maid mearridan čađahit stuorra áŋgiruššama sámi korpusávdnasiid čohkkemiin, nappo digitála teakstačoakkáldagaid maid sáhtte geavahit ovdamearkka dihtii giellateknologalaš reaidduid ovddideapmái ja viidásat ovddideapmái, ja dutkamii. Sámediggi áigu maid nannet sámi giellateknologiijabirrasa, nu ahte galgá leat vejolaš gieđahallat daid giellateknologalaš dárbbuid mat sámi giellaservodagain leat.

Sámedikkit áigot bargat dan ala ahte stuorra teknologiijafitnodagat bidjet olámuddui sin gáldokodaid nu ahte uhcit gielat maid besset giellateknologalaš márkanii. Sámedikkit áigot maid váikkuhit dasa ahte stáhtat/EU ásahit geatnegahtti gohččosa daidda teknologiijafitnodagaide mat lágidit gulahallanteknologiija EU siskkit márkanii, integreret sámi boallobevddiid.

Sámedikkiid mielas lea dehálaš hábmet dakkár oktasaš njuolggadusaid sámi giellateknologiijii, mat galget bagadit giellateknologalaš reaidduid boahttevaš ovddideami. Dat lea dannego sámegielat leat nu rašit ahte ferte vuđolaččat árvvoštallat guđe čovdosiid galgá ráhkadit gielaid boahtteáiggi várás.

Sámedikkiide lea dehálaš ovttasbargat eará álgoálbmogiiguin giellateknologiija ovddidemiin, ja láhčit diliid dasa ahte maiddái eará álgoálbmogat sáhttet ovddidit gielaideaset. Dat guoská earret eará giellateknologiijii.

Sámedikkit ávžžuhit Ruoŧa ja Suoma stáhtaid ásahit nationála ovttasbargoforuma oktiiordnet IDIL 2022–2023 barggu iežaset riikkain ovttas iežaset riikka sámedikkiin.

3.6 Eanet ja buoret olahahtti fálaldagat alit oahpus

Ráđđehus áigu barga dan ala ahte eanbut ožžot gelbbolašvuohta sámi gielas ja kultuvrras. Dat mearkkaša eanedit daid olbmuid logu geat máhttet sámegiela. Guhkesáigásaš doaibmabidju lea nannet alit oahpu fágabargiid vai sii sáhttet sihke addit gealbudeaddji giellaoahpahusa iešguđet joavkkuide, ásahit oahppofálaldaga doppe gos dat váilu ja viidáseappot ovddidit dálá oahppofálaldagaid.

Go daid olbmuid lohku geat hálddašit sámegielaid, lea ráddjejuvvon, de lea dehálaš hábmet doaibmabijuid nu ahte dat eai goarit dálá sámi servodagaid dehálaš doaimmaid. Dan olahan dihtii mii dárbbašit sihke govddit rekrutterenvuođu alit ohppui ja nannet fágabirrasiid nu ahte oahppofálaldagat lassánit ja šaddet buoret ja eanet dássibun.

3.6.1 Sámi fágabirrasiid nannen

Eastadan dihtii ahte sii geain lea gelbbolašvuohta sámegielas eai gievdda, ferte láhčit dasa ahte eanebut ožžot njunušgelbbolašvuođa sámegielas. Ođasmahttojuvvon Sámediggedieđáhus alit oahpu ja dutkama birra – jagi 2016 mannosaš dieđáhusa ođasmahttin jagi 2022 rávvejuvvo maiddái bargat dan ala ahte ásahuvvo máster- ja doavttergrádastipeanda sámegielain. Nana gealbobirrasat, main eanebut besset gealbudit iežaset njunušdássái, eanedivčče daid olbmuid logu geain lea alla gelbbolašvuohta. Dat lea eaktun dasa ahte viiddidit oahppofálaldaga ja máhttovuođu.

Ollásit huksejuvvon oahppofálaldat máttasámegielas lea jearahuvvon dokumeanttas NAČ 2016: 18 Váibmogiella. Máttasámegiela ja julevsámegiela ovddideapmái ja seailluheapmái lea dehálaš ahte Davvi universitehta lassin mánáidgárdeoahpaheaddjiohppui ja vuođđoskuvlaoahpaheaddjiohppui sáhttet fállat sihke bachelora ja mástera dáin gielain. Dat lážášii vuođu dasa ahte eanebut sáhtášedje čađahit doavttergrádaoahpu. Jagi 2020 rájes lea Davvi universitehta ožžon lasihuvvot rámma 5 milj. ruvnnuin, nannen dihtii julevsámegiela ja máttasámegiela fágabirrasa.

Davvi universitehta lea ásaheamen guovddáža sámegillii ja álgoálbmotoahpuide, masa gullet mátta-, julev-, bihtán- ja ubmisámi giella ja kultuvra. Bargu galgá biddjojuvvot riikkaidgaskasaš álgoálbmotoktavuhtii. Universitehta oaivvilda ahte dakkár guovddážis livččii stuorra mearkkašupmi das ahte fállat ollásit huksejuvvon oahppofálaldaga julevsámegillii ja máttasámegillii, ja das ahte háhkat eanet oahpaheddjiid dáidda gielaide. Davvi universitehta oaivvilda viidáseappot ahte guovddáš doaimmašii mohtorin mátta- ja julevsámegiela dutkansuorggis.

UiT – Norgga árktalaš universitehta háliida ásahit guovddáža sámi leksikografiija várás nannen dihtii sámi perspektiivva oahpahusas ja dutkamis. UiT dieđiha ahte guovddážis galgá leat ovddasvástádus sámi sátnegirjjiid ráhkadeamis, sámi terminologiijabarggus ja sámi sátneriggodaga dutkamis. Áigumuš guovddážin lea hukset dakkár fágabirrasa sámegielain, mii vástida dárogiela leksikografiija fágabirrasii Birggona universitehtas. UiT oaivvilda ahte sámi leksikografiija lea eaktun jorgalanbargui ja dasa ahte ovddidit sámi oahpponeavvuid skuvlii.

UiT lea árvalusain dieđáhussii dovddahan ahte sii háliidit maiddái ásahit guovddáža álgoálbmotrievtti várás, geahča máinnašumi kapihttalis 2.

Ráđđehus oaidná ahte daid guovddážiid ásaheamis maid universitehtat háliidit ásahit, sáhtášii leat positiiva váikkuhus gielaid nannemii dutkama, nannosat fágabirrasiid ja buoret oahppofálaldagaid bokte ja dakko bokte ahte mii fidnet eanet oahpaheddjiid sámegielgealbbuin.

Ráđđehus ávžžuha ásahusaid árvvoštallat mo sii buoremusat sáhtášedje láhčit diliid sámi fágabirrasiid ovddideapmái ja daid olbmuid logu eanedeapmái geat hálddašit sámegielaid.

3.6.2 Oahppofálaldaga buorebut láhčin

Fágabirrasiid nannen, oppalaččat dahje guovddáža oktavuođas, livččii dehálaš dasa ahte sáhttit buorebut láhčit oahppofálaldaga jahkásaš sisaváldima, buori giellaoahpahusa, njuovžilis ja lávdaduvvon oahpuid ja buori diehtojuohkima bokte. Dál gáržžidit smávva fágabirrasat dan man dávjá sáhttá váldit sisa studeanttaid muhtun oahpuide. Váilevaš vuorddehahttivuohta sáhttá dagahit ahte mii massit vejolaš ohcciid go eai oaččo dakkár fálaldaga mii heive sidjiide.

Nannosat fágabirrasat ásahusain lea eaktun dasa ahte galgá leat vejolaš váldit sisa ođđa studeanttaid sámegieloahpuide juohke jagi. Maiddá lea eaktun ahte gávdnojit oahppofálaldagat mat leat láhččojuvvon daidda ohcciide geain lea heittot dahje váilevaš sámegielmáhttu.

Dárbu nannet álgooahpahusfálaldaga sámegielas

Sámediggi lea Sámediggedieđáhus alit oahpu ja dutkama birra – jagi 2016 mannosaš dieđáhusa ođasmahttin jagi 2022 čujuhan dasa ahte sámi giellageavaheddjiid logu ferte lasihit jus galggaš oažžut doarvái stuorra rekrutterenvuođu sámi oahpaheaddjiohppui:

Sámegiella ja dárogiella leat dásseárvosaš gielat Norggas, muhto duohtavuođas ii leat miige dásseárvvuid go sámi guovlluid olggobealde ii láhččojuvvo dasa ahte buohkat geat dan háliidit, ožžot oahpahusa sámegielain. Jus galggašeimmet oažžut eanet giellageavaheddjiid, de mii dárbbašit oažžut earáidge go dušše sápmelaččaid oahppat sámegielaid ja gealbudit iežaset alit ohppui. Dárbu lea fátmmastit eará joavkkuid ge go joatkkaoahpahusa ohppiid geain lea sámegiella fágan, rekrutterenvuđđui.

Dieđáhusas jearahuvvo viidáseappot nationála áŋgiruššan álgooahpahusain sámegielain daidda sápmelaččaide geat leat massán gielaset, ja ođđa giellageavaheddjiide ge.

Sámegiela álgooahpahusfálaldaga vuollegis kapasitehta lea hehttehussan dasa ahte servodat sáhttá fidnet dan gelbbolašvuođa mii dárbbašuvvo oahpahusas, hálddahusain, dearvvašvuođa- ja sosiálasuorggis, jna. Dassážiigo daid ohppiid lohku geat váldet sámegiela 1 ja 2 joatkkaoahpahusas, lea loktana mealgadit dálá dási ektui, lea dárbu stuoris dakkár buhtadeaddji doaibmabijuide go sámegiela álgooahpahus rávesolbmuide.

UiT – Norgga árktalaš universitehta, Sámi allaskuvla ja Davvi universitehta vásihit ahte sis lea bággu fállat dakkár kurssaid, vaikke vel dat livčče ge vuođđodásis. Sivvan dasa lea go báikkálaš bargoaddit leat eanet mielas addit sin mielbargiide lohkanvirgelobi ja eará láhčimiid oahppat sámegiela, jus kurssat addet formála gelbbolašvuođa, dat mearkaša ahte dat addet oahppočuoggáid. Dušše alit oahpu ásahusat sáhttet addit dakkár oahpu. Dan golmma ásahusas mat fállet alit oahpu sámegielas lea kapasitehtaráddjehus hehttehussan jearu gokčamii. Dat lea čuolbman erenoamážit Davvi universitehtii. Dat golbma ásahusa háliidit eanet lohkansajiid ja eanet vuorddehahtti ruhtadeami dakkár álgooahpuide sámegielain mat addet oahppočuoggáid.

Ásahusat dadjet maiddái ahte eahpegorálaš stuorra oassi siskkáldas fámuin geavahuvvo dasa ahte fállat dakkár kurssaid, mii maiddái sáhttá váttásmahttit viiddiduvvon ovttasbarggu gaskal alit oahppoásahusaid ja sámi giellaguovddážiid. Sivvan dasa lea lohkanbearráigeahččoláhkaásahusa gáibádus ahte daid bargiid oassi ásahusa váldovirggis[60] galgá leat uhcimusat 50 proseantta jahkebargguin fágabirrasa oahppofálaldagas. Dán láhkaásahusa lea NOKUT mearridan. Sámediggi ja NOKUT leat dieđihan ahte sii leat gulahallamin vejolašvuođa birra spiehkastit dán mearrádusas.

Ráđđehus áigu, ovttas NOKUT:in ja dan golmma ásahusain, árvvoštallat vejolašvuođaid dasa ahte spiehkastit gáibádusain fágabirrasii.

Dasa lassin ávžžuha ráđđehus ásahusaid árvvoštallat vejolašvuođa guorahallat ođđa vugiid mo addit gealbudeaddji álgooahpahusa sámegielas, nu go ovdamearkka dihtii ovdakurssaid, geassekurssaid, golmmalohkanbadjeortnegiid dahje sullasaččaid.

Nationála sámi oahpaheaddjioahppofálaldat

Váilevaš rekrutterenvuođđu lea hástalussan sámi alit ohppui. Dasa leat seagáš sivat. Leat uhccán sámi giellageavaheaddjit ja geográfalaš guovlu gos studeanttat galggašedje boahtit, sáhttá leat ráddjehussan sidjiide geat árvvoštallet ohcat dohko. Sámi álbmot ássá miehtá riikka, ja sámi oahppofálaldagat fas leat eatnašat Davvi-Norggas ja ásahusaid iežaset regiovnnas. Sámi allaskuvla geahččá Romssa ja Finnmárkku hálddašangielddaid váldovuođđun iežas rekrutterenbargui, vaikke vel allaskuvlla máškidis oahpuid fálaldat lea lassánan.

Sámediggi čujuha Demografiijalávdegoddái[61] mii lea čujuhan dasa ahte nuorat geat bohtet boaittobeliin, eanet go nuorat universitehtagávpogiin, ohcet alit ohppui iežaset ruovttufylkka olggobeallái. Viidáseappot lea dehálaš fáktorin ahte nuorat áinnas dárbbašit, ja háliidit, mátkkoštit ja háhkat ođđa impulssaid, ja danne geasuhuvvojit stuorát báikkiide.

Ráđđehus gávnnaha ahte lea leamaš guhkesáiggi sodju ahte nuorat áinnas háliidivčče guođđit ruovttubáikki maŋŋá joatkkaskuvlla, ja ahte stuorát čoahkkebáikkit geasuhit alit ohppui ohcciid.

Sáhttá geavvat nu ahte sámi nuorat válljejit eret sámi oahpaheaddjioahpu jus dat ii šiehta dainna nieguin ahte vuolgit máilbmái ja lohkat eará sajiin go ruovttubáikkis, juoga maid sámi ofelaččat maiddái leat čujuhan. Dat lea dakkár bealli maid eiseválddit ja sii geat fállet sámi oahpaheaddjioahpu, fertejit dohkkehit. Ferte árvvoštallat sáhttá go lohkamiid nuppástuhttin geasuhit eanet ohcciid, ja ođđa joavkkuid. Dan sáhttá olahit go láhčá diliid dasa ahte sámi alit ohppui sáhttet studeanttat miehtá riikka ohcat.

Sámediggi dadjá Sámediggedieđáhus alit oahpu ja dutkama birra – jagi 2016 mannosaš dieđáhusa ođasmahttin jagi 2022 ahte ferte leat ollesárvosaš sámi oahppofálaldat olles riikkas. Máŋga oahppoásahusa olggobealde Davvi-Norgga fertejit ovttasbarggus dan golmma ásahusain davvin, veahkehit gelbbolašvuođahuksemiin. Máškidis sámi oahpaheaddjioahppu mii lea sajustuvvon Mátta-Norgii, sáhttá viiddidit rekrutterenvuođu sámi oahpaheaddjiohppui. Dat eaktuda ahte ohppui gullá giellaoahppofálaldat, dahje ahte eará láhkai láhččojuvvo giellaoahpaheapmái.

Áiggi mielde sáhttet eanebut váldit oahpaheaddjieksámena sámegiela gelbbolašvuođain. Nu sáhttet studeanttat oažžut vuđolaš máhtu sámi kultuvrra ja eallinvugiid birra ja oažžut impulssaid ja vásáhusaid stuorát studeantabirrasis. Dakkár oahpu lea vejolaš ásahit ovttasbargun gaskal Davvi-Norgga ásahusaid, main lea ovddasvástádus oahpu sámi oasis, ja Mátta-Norgga ásahusaid.

Dan sáhtášii ovdamearkka dihtii organiseret oktasašgrádan. Oktasašgráda sámi oahpaheaddjioahpus sáhtášii addit vásáhusaid eanet sámi birrasiin, sihke Sámi allaskuvllat Guovdageainnus, riddolagaš sámi guovlluin, Romssas, Bådådjos, Trøndelágas ja gávpot sámi birrasiin Oslos dahje eará Mátta-Norgga gávpogiin. Dakkár modealla lážášii maid vejolašvuođa váldit oahpu min ránnjáriikkaid sámi guovlluin, dahje máilmmi eará riikkain main lea álgoálbmot. Máškidis, heivehuvvon sámi oahppofálaldat mas lea mielde mátkkošteapmi sihke sisriikkas ja olgoriikii, sáhttá leat geasuheaddjin ohcciide ja addit alla gelbbolašvuođa, ođđa perspektiivvaid ja autenttalaš vásáhusaid ja dovddiidusaid.

Oahpahusovttasbarggus leat lassegolut. Dál lea váilevaš rekrutteren iešalddis ekonomalaš hástalus. Jus máškidis, nationála modealla sáhtte eanedit rekrutterema ja deavdit rabas lohkankapasitehta, de dat sáhttá čájehuvvo guoddevažžan. Oktasaš grádaovttasbargu dagahivččii maiddái ahte ásahusat sáhtášedje juogadit goluid.

Mii diehtit ahte studeanttat áinnas válddášedje barggu dan regiovnnas gos sii leat váldán oahpu. Dat livččii vuosteággan dasa ahte sirdit sámi oahpaheaddjioahpu eret sámi hálddašanguovlluin. Demografiijalávdegoddi čujuha dasa ahte danne sáhttet guovdduštuvvon lohkamat hedjonahttit boaittobeliid vejolašvuođa háhkat gelbbolašvuođa.[62] Jus háliidus lea láhčit dilálašvuođaid sámi giella- ja oahpaheaddjioahpuide eará báikkiide riikkas, ferte leat diehtomielalaš strategiija sihkkarastin dihtii ahte kandidáhtat mat čađahit oahpu, ásaiduvvet guovlluide mat dárbbašit bargofámu.

Nationála sámi oahpaheaddjioahppofálaldat sáhtášii appelleret nuoraid geat háliidit lohkat dahje ásaiduvvat eará báikkiide go daidda maid mii árbevirolaččat gohčodit sámi guovlun. Maŋŋá čađahan oahpu sáhtášedje kandidáhtat bargat sámegieloahpaheaddjin sihke sámi guovlluin davvin, ja eará báikkiin riikkas gos dárbbašit dán gelbbolašvuođa.

Dat ahte nuorat fárrejit oahpu gazzama dihtii, ii dárbbaš mearkkašit ahte sii guđđet ruovttubáikkiset álfárot. Maŋŋá go leat čađahan oahpu, sáhttá leat sidjiide ulbmillaš vuolgit ruovttoluotta ruovttubáikái ja ásaiduvvat dohko. Dál leat máŋga oiddolaš ortnegat oahppoloana sihkkuma várás oahpaheaddjibarggu oktavuođas Davvi-Norggas, ja oahpahit sámegielas. Dat movttiidahtášii oahpaheddjiid geat leat čađahan sámi oahpaheaddjioahpu eará báikkiin riikkas, ásaiduvvat sámi guovlluide. Mii eat ge galgga vajálduhttit ahte sámi giella- ja oahpaheaddjigealbbu váilun čuohcá maiddái eará guovlluide ge sámegielaid hálddašanguvlui, ja ahte dárbu lea oažžut eanet sámegieloahpaheddjiid válljet ássama dáid guovlluin.

Ráđđehussii lea dehálaš dat mo buorebut sáhttá ávkašuvvat universitehta- ja allaskuvlasuorggi kapasitehtain oktiibuot, ja áigu árvvoštallat mo universitehtaid ja allaskuvllaid sáhtášii movttiidahttit fállat máškidis ja lávdaduvvon oahpuid sámegielas ja sámi oahpaheaddjioahpus.

Ráđđehus vuordá ahte doaimmaheaddjit main lea ovddasvástádus sámi oahpus ja oahpahusas, ovttasbargat das mo sámi oahpaheaddjioahpu rekrutterenvuođu sáhtášii viiddidit nationála oahppoovttasbarggu bokte.

Sámegiela mobilitehta ja dan dohkkeheapmi fágan dáža oahpaheaddjioahpus

Nationála ovttasbargu sámi oahpaheaddjioahpuin lea okta vuohki mo dahkat oahppofálaldaga eanet olámuddui sidjiide geat háliidit oahpahit sámegiela. Dáttátge ožžot eatnašat Norgga oahpaheddjiin oahpaheaddjioahpuid doppe gos dál ii leat vejolaš válljet sámegiela fágan. Dáid oahpaheaddjioahpu studeanttaid gaskkas leat muhtumat geain lea sámi duogáš, ja vejolaččat maiddái sámi giellamáhttu. Sidjiide livččii sámegiela válljen fágan oahpaheaddjioahpus, eatnigiellan dahje vierisgiellan, leat lunddolaš válga jus fálaldat livččii lean olámuttus. Dál lea dušše UiT – Norgga árktalaš universitehta studeanttain vejolašvuohta válljet sámegiela fágan vuođđoskuvla- dahje lektoroahpus.

Sihke dábálaš oahppofálaldagain sámi oahpaheaddjioahpus ja joatkkaoahpus sámegielas oahpaheddjiid várás, leat uhccán studeanttat. Dat mearkkaša ahte čađahuvvojit divrras oahppofálaldagat main leat rabas sajit. Dakkár fálaldagaid ii lea vuođđu addit juohke jagi. Danne sáhttit massit ohcciid geat áiggošedje váldit sámi oahpuid dan jagi go ii leat dakkár fálaldat.

Go láhčit dilálašvuođaid dasa ahte eanet studeanttat sáhtášedje váldit sámegiela oassin sin oahpaheaddjioahpus, de sáhtášeimmet čohkket resurssaid ja viiddidit rekrutterenvuođu. Sihke Universitehta- ja allaskuvlaráđđi ja UiT leat čujuhan dasa ahte vásáhusat ovttasbarggus vierisgielain válljenfágan oahpaheaddjioahpuin, sáhttá leat modeallan nationála ovttasbargui sámegielain eatnigiellan dahje vierisgiellan oahpaheaddjioahpuin.

Nationála oahpaheaddjioahput galget fuolahit oahppofálaldagaid buot Norgga vuođđoskuvlla oahpahusfágain, muhto eai buohkat sáhte fállat visot. Ovdamearkan lea vierisgiela oahput, mas lea hástalussan fállat studeanttaide fágaid main sis lea máhttu ovddežis. Vai studeanttain livččii stuorát válljenvejolašvuohta, lea oahpaheaddjioahppoásahusat juogadan ovddasvástádusa dainna lágiin mii orru doaibmamin bures.

Østfolda allaskuvlla vierisgiela guovddáš fállá máškidis vierisgiellaoahpuid maid eará ásahusaid oahpaheaddjistudeanttat sáhttet váldit oassin iežaset oahpaheaddjioahpus. Dát lea dakkár mobilitehtavuohki mii nanne nationála oahpaheaddjioahppofálaldaga oktiibuot. Dakkár ortnet attášii oahpaheaddjioahpu sámi studeanttaide vejolašvuođa oažžut oahpahusgelbbolašvuođa sámegielas. Seammás sáhtášii ortnega oktiiordnet UiT joatkkaoahppofálaldagain, ja addit eanet guoddevašvuođa dain fálaldagain main dál leat guoros sajit. Dat fas álkidahtášii fállat dáid fágaoahpuid jeavddalaččat, mas lasihivččii rekrutterema ja mii livččii vástádus daidda hástalusaide mat leat ovdalis namuhuvvon dán kapihttalis. Dat eaktuda ahte ásahusain lea kapasitehta, ja buori resursaávkkástallama.

Ráđđehus diehtá ahte dál leat oahpaheaddjioahpus hástalusat oažžut dohkkehuvvot eará oahpu oassin oahpaheaddjioahpus. Dat guoská sihke ohppui mii lea čađahuvvon eará oahppobáikkis Norggas ja, maid maiddái Sámediggi lea cuigen, olgoriika ohppui. Sihkkarastin dihtii oahpuid profešuvdnalágideami leat rámmaplánain čielga láidestusat dasa ahte oahpuin mat galget dohkkehuvvot oassin oahpaheaddjioahpuin, galgá leat geavat ja fágadidaktihkka. Maiddái leat láidestusat oahpuid struktuvrii. Dat sáhttá leat hehttehussan dávggasvuhtii dohkkehit ovdalis oahpu, nu mo universitehta- ja allaskuvlaláhka gáibida.

Ráđđehusa mielas lea dehálaš ahte buot fágain mat galget gullat oahpaheaddjiohppui, lea didáktalaš profiila ja ahte dat fuolahit studeanttaid gelbbolašvuođa fága oahpaheamis. Seammás eai galgga rámmaplána láidestusat leat nu stargasat ahte ii leat vejolaš ollašuhttit eará osiid lágas dahje oažžut formaliserejuvvot oahpaheaddji gelbbolašvuođaid.

Ráđđehus áigu stivret oahpaheaddjioahpuid bajit dásis. Dat mearkkaša ahte ráđđehus áigu jávkadit struktuvrralaš hehttehusaid oahpaheaddjioahpuid rámmaplánain nu ahte láhččojuvvo mobilitehtii. Danne lea Máhttodepartemeanta geahčadišgoahtán mo oahpaheaddjioahpuid rámmaplánaid sáhttá álkidahttit vai šaddá álkit dohkkehit ovdalis oahpu, dahje oahpu mii lea čađahuvvon oassin oahpaheaddjioahpu mobilitehtas. Barggu mandáhtas lea eaktun ahte oahpaheaddjioahpuid sámi sisdoallu ii galgga hedjonit. Barggu vuosttaš oassi čađahuvvo jagi 2023 giđa.

Ráđđehusa mielas lea buorre dat Universitehta- ja allaskuvlaráđi ja UiT evttohus ahte oahpaheaddjioahpu ásahusat barget ovttas oahpaheaddjioahpu mobilitehtain, maiddái go guoská sámi giellaoahpuide.

Ráđđehus ávžžuha ásahusaid ávkkástallat ovdalis vásáhusaiguin go geahččaluvvui oahppofálaldaga máškidis modealla sámegielas vierisgiellan oahpaheaddjioahpuin, nu ahte buot oahpaheaddjistudeanttat besset válljet sámegiela fágan.

Boksa 3.1 Lisboakonvenšuvdna, Reykavikjulggaštus ja Unesco máilmmiviidosaš konvenšuvdna alit oahpu dohkkeheapmái

Cuoŋománu 11. b. 1997 mannosaš konvenšuvdna alit oahpu dohkkeheapmái, Konvensjon om godkjenning av kvalifikasjoner vedrørende høyere utdanning i Europaregionen (Lisboakonvenšuvdna) mearriduvvui ovttas Eurohpáráđis ja UNESCO:s. Norga ratifiserii dán konvenšuvnna jagi 1999. Lisboakonvenšuvnna vuođđoprinsihppa lea ahte alit oahpu kvalifikašuvnnat eará konvenšuvdnabeliin galget dohkkehuvvot dásseárvosažžan riikka iežas oahpuin, muđui go sáhttá čujuhit mearkkašahtti erohusaide oahpuid gaskkas. Konvenšuvdna guoská dakkár oahpuid dohkkeheapmái mat addet vuođu beassamii alit ohppui, oahppoáigodagaide ja olles oahpuide. Gáibádus čuovvut Lisboakonvenšuvnna lea váldon mielde universitehta- ja allaskuvlaláhkii ja guoská sihke fágalaš dohkkeheapmái universitehtain ja allaskuvllain ja oppalaš dohkkeheapmái maid Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta addá.

Lisboakonvenšuvdna fátmmasta UNESCO «Eurohpáregiovnna», masa gullet Austrália, Canada, Israel, Aotearoa ja USA. Dáin riikkain lea dušše USA mii ii leat ratifiseren konvenšuvnna. Konvenšuvdna lea hui dehálaš ovttasbargui Alit oahpu eurohpálaš guovllus (EHEA, Bologna-preassa), masa gullet buot Eurohpá riikkat¹, Eurohpákommišuvdna ja buot guovddáš organisašuvnnat alit oahpu várás Eurohpás.

Nordisk erklæring om godkjenning av kvalifikasjoner vedrørende høyere utdanning (Reykjavik-julggaštus) dohkkehuvvui vuos geassemánu 9. b. 2004 ja ođasmahttojuvvui maŋimusat miessemánu 5. b. 2022. Dat lea vuođđuduvvon Lisboakonvenšuvdnii ja galgá váikkuhit lagat ovttasbargui kvalifikašuvnnaid guhtet beallásaš dohkkehemiin alit oahpus Davviriikkain.

Jagi 2022 ođasmahttima vuođđun lea earret eará jagi 202 Alit oahpu eurohpálaš guovllu (EHEA) Roma-kommunikéa, mas ministarat leat geatnegahttojuvvon sihkkarastit automáhtalaš dohkkeheami akademihkalaš kvalifikašuvnnain. Dat govvida guhkesáigásaš ovttasbarggu, geatnegasvuođa dievaslaččat dohkkehit oahppokvalifikašuvnnaid, ja jávkadit ohppui guoski hehttehusaid mobilitehtii Davviriikkain. Dat galgá maiddái dahkat oainnusin ahte oahpu guovttebeallásaš dohkkeheapmi, nu guhkás go lea vejolaš, vurdojuvvo doaibmat automáhtalaččat ja almmá dárbbašmeahttun maŋidemiid haga.

Den globale konvensjonen om godkjenning av kvalifikasjoner vedrørende høyere utdanning dohkkehuvvui ovttajienalaččat UNESCO váldokonferánssas skábmamánu 25. b. 2019. Dat lea vuođđuduvvon ja lea lassin UNESCO viđa regionála dohkkehankonvenšuvdnii, earret eará Lisboakonvenšuvdnii. Geassemánu 8. b. 2020 lei Norga vuosttaš riikan dohkkehit konvenšuvnna. Máilmmiviidosaš konvenšuvdna bidjá rámmaid kvalifikašuvnnaid dohkkeheapmái rastá UNESCO-regiovnnaid. Regionála konvenšuvnnat galget ain gustot dohkkeheapmái regiovnnaid siskkabealde. Konvenšuvdna gáibádus ahte vuos galget 20 riikka leat ratifiseren dan ovdalgo dat sáhttá boahtit fápmui, ollašuhttojuvvui juovlamánus 2022, ja dat bođiid fápmui njukčamánu 5. b. 2023. Máilmmiviidosaš konvenšuvdna fievrrida viidáseappot buot prinsihpaid ja mearrádusaid mat álggos ledje mielde Lisboakonvenšuvnnas, muhto das leat maid muhtun čiekŋudeamit ja aiddostahttimat. Earret eará biddjojuvvo eanet deaddu nationála kvalifikašuvnnaid kvalitehtasihkkarastima ja akkrediterema vuogádagaid, ja doaba «mearkkašahtti erohusat» lea čiekŋuduvvon.

¹ Spiehkastahkan lea Ruošša ja Belarus mat lihccojuvvojedje cuoŋománu 2022 rájes.

Ovttasbargu gaskal oahpaheaddjioahppoásahusaid, gielddaid ja fylkkagielddaid

Vaikke vel oahpaheaddjioahpuin lea ge iehčanas ovddasvástádus rekrutteremis iežaset oahpuide, de lea gielddain ja fylkkagielddain bargoaddin ovddasvástádus rekrutteremis bargofámu mánáidgárddiide ja skuvllaide. Gielddat ja fylkkagielddat dat dihtet mánáidgárddi ja skuvlla dárbbu sámegieloahpaheddjiide main lea sámegielgelbbolašvuohta ja guđe dárbbut leat vuordimis ovddasguvlui, gieldda oahpaheddjiid agi ja riegádanlogu vuođul. Danne livččii buorre ovttasbargu gaskal oahpaheaddjioahppoásahusaid, gielddaid ja fylkkagielddaid konstruktiiva vuohki mo dustet hástalusaid.

Ollu sámi hálddašangielddain, ovdamearkka dihtii Hábmera suohkanis, lea buorre visogovva vejolaš oahpaheaddjistudeanttain suohkanis, ja sii barget alvvalaččat ja ulbmillaččat movttiidahttimin válljet oahpaheaddjioahpu. Muhtumat ulbmiljoavkkus leat jo virgáduvvon gaskaboddasaččat sierralobiin oahpaheaddjivirggiide, ja dárbbašit čađahit oahpaheaddjioahpu. Dávjá ii leat gieldda dahje fylkkagieldda dárbu stuorát go ahte moadde ođđa oahpaheaddji sáhtášedje gokčat váilevašvuođa.

Danne lea dehálaš ahte gielddat ja fylkkagielddat miehtá riikka leat diehtomielalaččat das makkár sámegielgelbbolašvuođa sii dárbbašit ja guđe resurssat sis leat iežaset álbmogis. Ovttasbarggus oahpaheaddjioahppoásahusaiguin ferte gulahallan gealbudandárbbu ja gealbudanfálaldaga ovddideami birra leat guovddážis.

Beallalašovttasbargu gaskal oahpaheaddjioahpuid ja skuvla- ja mánáidgárdeeaiggádii berre dál leat bures ásahuvvon ja doaibmat buorrin vuolggasadjin earálágan ovttasbargguid ásaheapmái. Buorre ja dásseárvosaš ovttasbargu eaktuda maiddái skuvllaid ja mánáidgárddiid bargiid gelbbolašvuođa lokten, geat galget leat bagadeaddjin oahpaheaddjistudeanttaide. Juohke jagi juolluduvvo 65 milj. ruvnnu riikka oahpaheaddjioahppoásahusaide ruhtadit nannejuvvon beallalašovttasbarggu oahpaheaddjioahpu kvalitehta birra geavadis. Daid ruđain manná 1 milj. ruvnnu Sámi allaskuvlii, su. 3,4 milj. ruvnnu UiT – Norgga árktalaš universitehtii ja su. 4,6 milj. ruvnnu Davvi universitehtii.

Dasa lassin almmuha Direktoráhta alit oahpu ja gelbbolašvuođa várás 15 milj. ruvnnu prošeavttaide mat galget nannet kvalitehta geavadis. Jagi 2023 rájes ožžot buot ásahusat mat fállet mánáidgárdeoahpaheaddjioahpu, nannejuvvon juolludusa oahpu kvalitehta loktemii. Ovttasbargu hárjehallanmánáidgárddiiguin gullá dasa. Jagi 2023 lea Sámi allaskuvla ožžon 1,2 milj. ruvnnu, UiT – Norgga árktalaš universitehta 2,56 milj. ruvnnu ja Davvi universitehta fas 2,8 milj. ruvnnu dán ulbmilii.

Ráđđehus ávžžuha daid áššebeliid mat ovttasbarget hárjehallamiin oahpaheaddjioahpus beallalašovttasbarggu bokte, vuogádatlaččat ovttasbargat vuogádatlaččat rekrutteremiin studeanttaid sámi oahpaheaddjiohppui ja nannemiin hárjehallama sámi oahpaheaddjioahpuin.

3.6.3 Daid oahpaheddjiid kvalifiseren geat eai deavdde virgádangáibádusa

Geahpedan dihtii oahpaheaddjiváilli ja sihkkarastin dihtii ahte buot oahppit ožžot oahpu kvalifiserejuvvon oahpaheaddjis, lea dárbu loktet daid bargiid gelbbolašvuođa geat leat oahpahusvirggiin muhto ii leat formálalaš gelbbolašvuohta virgáduvvot ja oahpahit skuvllas.

Oanehit áiggi vuollái lea dehálaš hutkat doaibmabijuid vai sii geat barget oahpahusvirggiin, muhto ii leat formála gelbbolašvuohta, besset háhkat dan. Dat guoská oahppan oahpaheddjiide geain ii leat formaliserejuvvon giellagelbbolašvuohta sámegielas, ja bargiide oahpahusvirggiin geain lea giellagelbbolašvuohta, muhto eai leat čađahan oahpaheaddjioahpu.

Buorre čuovvuleapmi ja kárten skuvlaeaiggáda bealis sáhtášii dahkat álkibun oažžut visogova das geat dárbbašit gelbbolašvuođa loktema, ja addit oahpaheaddjioahpuide vejolašvuođa čohkat oahppofálaldaga. Muhtun dáhpáhusain livččii siidorekrutteren dálá joatkkaoahppofálaldagaide sámegielas doarvái dasa ahte addit oahpaheddjiide dan gelbbolašvuođa maid sii dárbbašit. Davvi-Norgga stáhtahálddašeddjiin leat ruđat dakkár joatkkaoahpu ruhtadeapmái lohkanlobiid bokte. Muhtun oahpaheaddjit dárbbašit dasa lassin álgooahpu sámegielas, mii sáhttá gáibidit veahki báikkálaš giella- dahje oahppoguovddážiin. Earát fas dárbbašit heivehuvvon oahppomannolaga máŋgga jagi badjel.

Buot Davvi-Norgga golmma ásahusas lea jo vásáhus geahččalanortnegis mii álggahuvvui jagi 2019, ja mii plána mielde galggašii leat válmmas jagi 2025. Ortnet galgá fállat erenoamážit heivehuvvon lážáldaga vai sii geat ovdal leat čađahan eanaš oasi njealjejahkásaš oahpaheaddjioahpus, ožžot vejolašvuođa ollašuhttit oahpu. Máŋggas sis leat jo virgáduvvon skuvllas, gielddat leat leamaš dehálaš doarjjan das ahte gaskkustit dieđuid ja kártet vejolaš studeanttaid.

Oahppojagi 2021–2022 rájes lea leamaš vejolaš ohcat stipeandda dasa Oahpahusdirektoráhtas. Sámi allaskuvla sáhttá eksamineret oktiibuot čieža ja gávcci ođđa sámi sámegieloahpaheddji dien láhkai. Dat dahká sullii dábálaš jahkebuolva sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpus.

Go dát ortnet loahppá, de jáhkkimis eai leat šat eanebut dán ulbmiljoavkkus geat dárbbašit ollašuhttit njealjejahkásaš oahpu. Vásáhusaid dán ortnegis sáhtášii geavahit eará ortnegiin mo láhčit diliid dasa ahte eahpekvalifiserejuvvon bargit, geain lea alit oahppu ja guhkes vásáhus skuvllas ja mánáidgárddis, sáhttet oažžut oahpaheaddjioahpu. Oahpahusdirektoráhta lea čujuhan dasa ahte dakkár ortnet maiddái berre fátmmastit mánáidgárdeoahpaheddjiid kvalifiserema.

Sáhtášii maiddái čielggadit lea go vejolaš láhčit skuvlla várás máŋggalágan oahpaheaddjioahpu čađaheapmái, nu go praktihkalaš-pedagogalaš oahpu (PPU), lektoroahpu, oahpaheaddjioahpu geavatlaš ja estetihkalaš fágain ja fidnofágaoahpaheaddjioahpu, lassin viđajahkásaš vuođđoskuvlaoahpaheaddjiohppui. Sámi giellaoahput berrešedje gullat, dahje ovttastahttojuvvot, buot dáidda.

Gielddaid ja oahpaheaddjioahppoásahusaid gaskasaš ovttasbargu lea, nu mo bajábealde lea namuhuvvon, sihke guovddáš ja rámma dakkár oahppofálaldagas man mihttun lea kvalifiseret sin geat leat jo oahpahusvirggiin, ja geat ain fertejit oassevirggis válddidettiin oahpu.

Ráđđehus áigu árvvoštallat mo sáhttá kvalifiseret bargiid geat leat oahpahusvirggiin, muhto geain ii leat oahpaheaddjioahppu. Dat ferte dahkkojuvvot ovttasbarggus gaskal oahpaheaddjioahppoásahusaid ja bargoaddiid. Ortnet berre vuođđuduvvot sin vásáhusaide geat leat leamaš mielde sihke geahččalanortnegis sin várás geat leat álggahan, muhto eai čađahan oahpaheaddjioahpu, ja vásáhusaide eará heivehuvvon, bargosadjevuđot modeallain.

3.6.4 Sámi sisdoallu profešuvdnaoahpuin

Buot oahpaheaddjioahput ja buot dearvvašvuođa- ja sosiálafágaoahput galget fuolahit ahte kandidáhtat ožžon gelbbolašvuođa sámi kultuvrras ja sámi vuoigatvuođain ja stáhtusis álgoálbmogin. Dát gáibádus boahtá ovdan buot rámmaplánain. Rámmaplánat leat vuolggasajis bajimus dásis, ja uhccán aiddolaččat das guđe máhttu oahppan kandidáhtain galgá leat. Go plánat čielgasit dadjet ahte studeanttain galgá leat gelbbolašvuohta sámi dilálašvuođain, de dat lea garra láidestus mii gohčču oahppoásahusaid láhčit diliid dasa ahte buot studeanttat sáhttet iskojuvvot das.

Čuovvulandutkan mánáidgárde- ja vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpuin čájeha ahte daid ásahusain main ii leat fágagelbbolašvuohta sámi gielas ja kultuvrras, leat hástalusat ollašuhttimis rámmaplánaid gáibádusaid sámevuođa ektui. Sámediggi oaivvilda ahte universitehtat ja allaskuvllat buot osiin riikkas fertejit geatnegahttojuvvot ja veahkehit gealbudeapmái ovttas Davvi-Norgga ásahusaiguin.

Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš UiT – Norgga árktalaš universitehtas lea hábmen digitála oahppanresurssaid sámiid stáhtusis ja vuoigatvuođain álgoálbmogin sidjiide geat fállet dearvvašvuođa- ja sosiálafágaoahpuid. Sámi allaskuvla háliida ásahit sierra guovddáža veahkehan dihtii oahpaheaddjioahppoásahusaid dáid perspektiivvaiguin oahpus. Romssa universitehta mielas berre ásahuvvot guovddáš oahppanresurssaid várás ja máhtu várás sámi servodaga ja kultuvrra birra profešuvdnaoahpuin. Dakkár guovddáš berrešii ásahuvvot ásahusaid rasttideaddjin, maid UiT berrešii jođihit.

Ráđđehusa mielas lea buorre go ásahusat áigot čađahit doaibmabijuid mat galget láhčit diliid dasa ahte sii geat oahpahit oahpaheaddjioahpus ja dearvvašvuođa- ja sosiálafágaoahpus sáhttet fuolahit geatnegasvuođaideaset sámi sisdoalu ektui. UiT lea doaibman buorrin ovdagovvan ja lea hábmen oahppanresurssa mainna ollugat sáhttet ávkašuvvat. Sámi allaskuvllas lea go sámi lohkanguovddáš mii maiddái sáhttá lea guoskevaš dán oktavuođas.

Ráđđehus lea oaidnán ahte ásahusaid sávaldat veahkehit ásahusaid fuolahit daid perspektiivvaid sámi kultuvrra ja sámiid vuoigatvuođaid birra ja sámiid stáhtusa birra álgoálbmogin maid profešuvdnaoahpuid rámmaplánat gáibidit.

Ráđđehusa mielas lea dehálaš ahte buot oahpaheaddjistudeanttat ožžot dan gelbbolašvuođa maid sii dárbbašit dasa ahte addit norgalaš ohppiide dan oahpahusa masa sis lea vuoigatvuohta. Ráđđehus ávžžuha Sámi allaskuvlla ja UiT – Norgga árktalaš universitehta árvvoštallat mo sii buoremusat sáhttet organiseret dakkár fálaldaga iežaset rámmaid ja guovddášstruktuvrra siskkabealde.

3.6.5 Buoret diehtojuohkin sámi oahppofálaldagaid birra

Nu mo rekrutterendilli oahpuide sámegielas ja sámi oahpaheaddjiohppui, de lea dehálaš ahte eat masse vejolaš ohcciid struktuvrralaš sivaid geažil, ovdamearkka dihtii dan geažil go lea menddo guhkki boahtte sisaváldimii. Jeavddalaš sisaváldin ja álki ohcat dieđuid plánejuvvon sámi oahppofálaldaga birra, leat dehálaš doaibmabijut dasa ahte ávkašuvvat nuorra oahppoohcciid potensiálain ollásit. Dat álkidivččii vejolaš ohcciid plánet oahppomannolaga. Sámi oahppofálaldagain mii oaivvildit dás oahppofálaldat viiddes mearkkašumis – buot sámi giela ja girjjálašvuođa, oahpaheaddjioahpu, journalistihka, duoji, boazodoalu ja luođi rájes gitta álgoálbmotoahpuid ja riektediehtaga fáttáid ja spesialiseremiid, historjjá ja dearvvašvuođafágaid rádjai jna.

Sámi allaskuvllas lea sisaváldin mánáidgárdeoahpaheaddjioahpuide juohke nuppi jagi, ja nu lea maiddái lektoroahpuin sámegielas UiT – Norgga árktalaš universitehtas. Davvi universitehta mihttun lea čađahit sisaváldima máttasámegiela ja julevsámegiela vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpuide juohke nuppi jagi. Nu mo lea namuhuvvon ovdal, de hehtte sámegielat fágabargiid váilevašvuohta dávjjit sisaváldimiid.

Ráđđehus vuordá ahte Davvi universitehta, Sámi allaskuvla ja UiT – Norgga árktalaš universitehta leat ođasmahttán dieđuid iežaset ollislaš sámi oahppofálaldaga birra oktan plánaiguin boahttevaš jagiid sisaváldimiidda nu ahte dat leat álkit olámuttus neahtas.

Ráđđehus ávžžuha ásahusaid geahččat sámi fálaldaga ollislašvuhtii ja vejolašvuhtii atnit ávkki kapasitehtas vai sáhttá jahkásaččat váldit sisa ođđa studeanttaid sámi giellaoahpuide ja oahpaheaddjioahpuide.

3.6.6 Sámedikki mearkkašupmi

Árvalusčoahkkimiin dán dieđáhussii loktejedje máŋggas sámegieloahpaheddjiid bargodilli. Oahpaheaddjiresurssaid váilun dagaha ahte sámegieloahpaheaddjit fertejit geavahit ollu áiggi oahpahusa ráhkkaneapmái. Oahpaheaddjit dieđihit ahte fágabirrasat leat menddo uhcit dasa ahte dat sáhttet movttiidahtti ovddideapmái. Sámediggi lea fuolastuvvan bargodiliid geažil ja oaivvilda ahte dárbbašuvvojit dakkár doaibmabijut go vuoliduvvon oahpahanáigi, lassi áigi ráhkkanemiide, ja sámegielalaš gelbbolašvuođa dohkkeheapmi lassi bálkán sihkkarastin dihtii sámegieloahpaheddjiide buriid bargoeavttuid.

3.7 Oahppofálaldaga buorebut stivren, ovttasbargan ja mihttodallan

3.7.1 Guoskevaš doaimmaheddjiid gaskasaš ovttasbarggu viidásat ovddideapmi

Sámeláhka geatnegahttá stáhta, fylkkagielddaid ja gielddaid konsulteret Sámedikkiin ja eará sámi beroštusaiguin áššiin mat sáhttet váikkuhit sámi beroštusaide njuolgga. Máhttodepartemeanta lea maŋimus jagiid čađahan máŋga konsultašuvnna Sámedikkiin. Lassin dáid formálalaš konsultašuvdnaproseassaide čađahit Sámediggi ja departemeanta jeavddalaččat ovttasbargočoahkkimiid main bealit čuvgejit guhtet guoimmiideaset guoskevaš áššiid birra ja digaštallet dakkár bargguid maid sii čađaheamen ja plánemin ja mat leat guoskevaččat buohkaide. Dat sáhttet ovdamearkka dihtii leat dieđut stuorradiggedieđáhusaid, lágaid ja ođđa strategiijaid álggaheami birra. Dávjá vuolggahit dát ovttasbargočoahkkimat čuovvulančoahkkimiid ja viidásat ovttasbarggu. Máhttodepartemeanta vásiha dáid čoahkkimiid ávkkálažžan ja áigu joatkit dán geavada.

Dasa lassin sáhttá leat dárbu árvvoštallat berre go bovdet eanet doaimmaheddjiid dáidda ovttasbargočoahkkimiidda. Ovdamearkka dihtii sáhttá muhtun dilálašvuođain leat guoskevaš bovdet mánáidgárddiid, skuvllaid ja universitehta- ja allaskuvlaásahusaid ovddasteddjiid digaštallat konkrehta áššiid. Mihttun berre leat ahte ovttasbargočoahkkimat šaddet eahpeformálalaš arenan mas sáhttá loktet čuolbmačilgehusaid ja jurdagiid ja ođđa evttohusaid sáhttá ovddidit ovttasbarggus.

Máhttodepartemeanta ja Gielda- ja guovlodepartemeanta haliidit gulahallagoahtit ja ovttasbargagoahtit GG:in ja Sámedikkiin mo čuovvulit dán dieđáhusa guoskevaš áŋgiruššansurggiid.

3.7.2 Buori fálaldaga sihkkarastin stáhtalaš joatkkaskuvllaid ja Åarjelsaemien Vierhtiesåafoe ohppiide

Stáhtalaš sámi joatkkaskuvllat Kárášjogas ja Guovdageainnus leat dehálaččat ohppiid sámi identitehta, giela ja kultuvrra ovddideapmái. Go oahppit sirdašuvvet vuođđoskuvllas joatkkaoahpahussii, de njiedja daid ohppiid lohku geat válljejit oahpahusa sámegielas. Vejolaš livččii ahte eanet oahppit sáhtášedje válljet joatkit sámegieloahpuin go sii álget joatkkaoahpaheapmái. Ráđđehus háliida buoremus vejolaš oahppofálaldaga dan guovtti stáhtalaš joatkkaskuvlla ohppiide Kárášjogas ja Guovdageainnus, ja ohppiide geat ožžot oahpu Åarjelsaemien Vierhtiesåafoe bokte. Dát skuvllat leat dehálaččat dasa ahte kvalifiseret ja rekrutteret studeanttaid alit oahpu profešuvdnaoahpuide.

Dat guokte sámi joatkkaskuvlla Kárášjogas ja Guovdageainnus leat stáhtalaš joatkkaskuvllat. Máhttodepartemeanta lea fápmudan skuvlaeaiggát- ja etáhtastivrenovddasvástádus sámi doaimmain Oahpahusdirektoráhtii.

Stuorradiggi lea mearridan ahte galgá huksejuvvot ođđa oktasaš visti Beaivváš Sámi Našunálateáhterii ja Sámi joatkkaskuvlii ja boazodoalloskuvlii Guovdageidnui 528,7 ruvnnu ollislaš rámmain (01.07.23 muttus). Visti galgá leat válmmas jagi 2024 skuvlaálgimii.

Ođđavisti lea sullii 6900 njealjehasmehtera sturrosaš guovtti gearddis. Visttis galgá leat teáhtersála ja uhcit geahččaladdansála. Skuvlaoasis galgá leat valáštallansála oktan molssodanlanjaiguin, bádji, huksenhálla, stuorragievkkan, oahpahuslanjat ja kántorareála bargiide. Oktasašvisteprošeavttas lea stuorra mearkkašupmi sámi kultuvrii Norggas ja šaddá dehálaš oassi infrastruktuvrras nannen ja seailluhan dihtii sámi identitehta, giela ja kultuvrra. Sámi joatkkaskuvla ja boazodoalloskuvla galgá váikkuhit dasa ahte sámi nuorat nannejit iežaset identiteahta, giela ja kultuvrra, ja Beaivváš Sámi Nášunálateáhter fas galgá áimmahuššat ja ovddidit sámi muitalan- ja lávdedáidaga. Ovttas galgá skuvllas ja teáhteris leat ovddasvástádus viidáseappot ovddideamis sámi identitehta ja kultuvrra ja movttiidahttit rekrutterema skuvlii ja teáhterii.

Oktiibuot dát lea buorre vuođđu stuorra áigumušaide addimis eanebuidda buori oahpu sámegielas ja sámegillii joatkkaoahpahusas. Dehálaš lea árvvoštallat mo stáhtalaš skuvllaid sáhttá viidáseappot ovddidit ja ásahit buriid synergiijaid vai joatkkaskuvlafálaldat oktiibuot ollašuhttá ohppiid oahpposávaldagaid, vuoigatvuođaid ja servodaga dárbbu gelbbolašvuhtii sámegielas. Dat mearkkaša nannet ovttasbarggu fylkkagielddaiguin, sihke fágalaččat ja dainna ahte fuolahit ohppiid vuoigatvuođaid buriin lágiin.

Åarjelsaemien Vierhtiesåafoe ii leat stáhtalaš skuvla, muhto galgá fállat giellaoahpahusa gáiddusoahpahussan, giellačoahkkanemiid ja bargobájiid daidda ohppiide geat eai sáhte oažžut báikkálaš oahpahusfálaldaga iežaset gielddain. Go Åarjelsaemien Vierhtiesåafoe ásahuvvui jagi 2017, lei Stuorradikki ágga seailluhit máttasámegiela gealbobirrasa ja giellačoahkkanemiid, vai máttasámi álbmot beasašii bisuhit ja ovddidit gielaset ja identitehtaset.

3.8 Giellaguovddážat

Sámi giellaguovddážiin lea dehálaš doaibma nannemis ja ovddideames sámegielaid báikkálaččat. 19 sámi giellaguovddáža leat ásahuvvon Deanu ja Unjárgga rájes davvin Oslo rádjai máddin. Giellaguovddážat leat mielde oainnusmahttimin sámegielaid, ja leat mielde ásaheamen deaivvadansajiid ja arenaid sámegielaid geavaheami várás.

Sámi giellaguovddážiin, lassin mánáidgárddiide ja vuođđoskuvllaide, lea dehálaš doaibma giellaoahpaheamis báikkálaččat. Giellaguovddážiin lea dehálaš fágamáhttu ja doibmet sámi giellaoahpaheami guovddážin vuođđoskuvlla olggobealde. Máŋga giellaguovddáža ávkašuvvet báikkálaš giellageavaheddjiin ja árbedieđu gaskkusteapmi lea dehálaš oassi giellaguovddážiid fálaldagain. Sámi giellaguovddážat leat lágiduvvon iešguđet láhkai, ja doaimmat molsašuddet. Muhtun giellaguovddážat fállet giellaoahpaheami vuođđo- ja joatkkaskuvlla dásis gáiddusoahpahusa bokte, lassin giellakurssaide rávesolbmuid várás. Eará giellaguovddážiin leat maid fálaldagat ovdaskuvlamánáide ja skuvlaohppiide doarjjan oahpahussii mánáidgárddis ja skuvllas.

Máŋga giellaguovddáža leat árjjalaččat ráhkadan oahpponeavvuid. Giellaguovddážat leat maid mielde duođašteamen guovllu historjjá, suopmana, kulturmuittuid ja registreren ja duođaštan báikenamaid. Ollu giellaguovddážat hábmejit giellafálaldagaid erenoamážit mánáid ja nuoraid várás, ja sii veahkehit ollu ja dehálaš giellaarenaid huksemiin báikkálaš servodagas. Sámi giellaguovddážat juogadit dávjá lanjaid sámi museaiguin. Museain lea dehálaš doaibma ovddideamis kultur-, giella- ja servodatmáhtu ja erenoamážit loktemis sámegielaid. Sámediggi lea jagi 2015 Sámedikki strategiijat sámi giellaguovddážiid várás nammasaš dokumeanttas rievdadan njuolggodoarjagiid sámi giellaguovddážiidda, mearridan strategiijaid sihkkarastin dihtii fágalaš nana giellaguovddážiid, sihkkarastán buriid rámmaeavttuid giellaguovddážiidda ja sihkkarastán fálaldagaid giellaguovddážiid doaibmaguovllu dárbbuid vuođul.

3.8.1 Sámedikki mearkkašupmi

Sámi giellaguovddážat gullet sámi servodagaid oahpahusguovddážiidda. Máŋga giellaguovddáža fállet, ovttas Sámi allaskuvllain ja UiT – Norgga árktalaš universitehtain, oahppočuoggáaddi kurssaid ja oahpuid sámegielain. Vejolašvuohta lea viidáseappot ovddidit dán modealla mii fállá alit oahpu sámi báikkálaš servodagain, ja Sámediggi oaidná ahte lea vejolaš árvvoštallat giellaguovddážiid rolla ja sin vejolašvuođa šaddat báikkálaš oahpahusguovddážin.

3.9 Buoret máhttovuođđu

Riikarevišuvdna čujuha dasa ahte Máhttodepartemeanttas leat menddo gáržžes stivrendieđut dasa ahte sáhttit árvvoštallat sámegieloahpahusa ulbmilolahusa ja kvalitehta.[63] Norgga olmmošvuoigatvuođaid ásahus (NIM) čujuha En menneskerettighetsbasert tilnærming til samisk statistikk i Norge nammasaš raporttastis dasa ahte statistihkalaš dieđuid čohkken ja vuogádahttin álgoálbmogiid birra, adnojuvvon dehálaš oassin das ahte ollašuhttit stáhtaid olmmošvuoigatvuođageatnegasvuođaid. NIM čujuha dasa ahte statistihkka ja máhttu lea eaktun dasa ahte čađahit beaktilis olmmošvuoigatvuođaid goziheami eastadan dihtii vealaheami dahje buoridan dihtii politihka ja bálvalusaid sámi servodaga várás.

Máhttodepartemeanta áigu árvvoštallat mo sáhttá buoridit sihke statistihka ja máhtu sámi diliid birra. Barggus dáinna dieđáhusain leat mii fuobmán muhtun máhttováilliid maid galggašii guorahallat lagabui:

Mo rekrutteret ohppiid árat sámegielohppui?

Manne heitet oahppit sámegieloahpahusas maŋŋá vuođđooahpu?

Dárbu buorebut suokkardit gealbodárbbu mánáidgárddis ja skuvllas

Makkár váikkuhus lea gáiddusoahpus ohppiide ja makkár ávki lea giellačoahkkanemiin/hospiterenorrumiin?

Manne válljejit oahppit oahpahusa sámegielas nubbigiellan dan sajis go vuosttašgiellan joatkkaoahpahusas?

4 Ekonomalaš ja hálddahuslaš váikkuhusat

Stuorradiggedieđáhus válddaha doaibmabijuid ja bargguid mat leat čađahuvvomin ja ráđđehusa mihtuid ja áigumušaid dasa ahte loktet mánáidgárddi, vuođđooahpahusa ja alit oahpu gelbbolašvuođa ja lasihit rekrutterema dohko.

Dán stuorradiggedieđáhusa doaibmabijut máksojuvvojit gustovaš bušeahttarámmain.

Vejolaš ođđa doaibmabijut meannuduvvojit oassin dábálaš bušeahttabarggus.

Ráva

Máhttodepartemeanta

rávve:

Máhttodepartemeanta nukčamánnu 24. b. 2022 ráva Sámi giela, kultuvrra ja servodateallima – Gelbbolašvuohta ja rekrutteren mánáidgárddis, vuođđooahpahusas ja alit oahpus ektui sáddejuvvo Stuorradiggái.

Girjjálašvuođalista

Angell, E., Kårtveit, B., Nygaard, V., Riseth,J.Å. (2022): Hvor går veien? Kartlegging av samisk språk og kultur i språkforvaltningskomunene. Rapport 11–2022, NORCE Helse og samfunn.

Bjerklund, M., Åmodt, I., (2020): Livsmestring i den samiske barnehagen. Nordisk tidskrift for pedagogikk og kritikk 6/2020.

Buljo, M.G. (2023, 10. februar) Skrikende behov for samisktalende fagfolk i skoler og barnehager. https://www.nrk.no/sapmi/mangel-pa-kompetanse-i-skolen-forer-til-stengt-barnehage-og-skoleklasser-uten-laerere-1.16269219

Direktoratet for høyere utdanning og kompetanse Database for statistikk om høyere utdanning.

Direktoratet for høyere utdanning og kompetanse, Tilstandsrapport for høyere utdanning 2022, Rapport nr. 9/2022

Dokument 3:5 (2019–2020) Riksrevisjonens undersøkelse av samiske elevers rett til opplæring i og på samisk.

Homme, A., Danielsen, H., Ludvigsen, K., (2020): Implementeringen av rammeplan for barnehagen. Underveisrapport. Rapport 37-2020, NORCE Samfunn.

Lov 13. juni 1969 nr. 24 om grunnskolen.

Lov 12. juni 1987 nr. 56 om Sametinget og andre samiske rettsforhold (sameloven).

Lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa (opplæringslova).

Lov 17. juni 2005 nr. 64 om barnehager (barnehageloven).

Lov 22. juni 2018 nr. 83 om kommuner og fylkeskommuner (kommuneloven).

Forskrift 7. februar 2017 nr. 137 om tilsyn med utdanningskvaliteten i høyere utdanning (studietilsynsforskriften).

Forskrift 17. juni 2005 nr. 137 om forvaltningsområdet for samisk språk.

Forskrift 30. august 2013 om rammeplan for samisk barnehagelærerutdanning.

Forskrift 6. januar 2017 nr. 13 om opptak til høgare utdanning.

Forskrift 24. april 2017 nr. 487 om rammeplan for barnehagens innhold og oppgaver.

Forskrift 6. september 2017 nr. 1353 om felles rammeplan for helse- og sosialfagutdanninger.

Grunnloven § 108

Johansen, K. (2019): Lule- og sørsamisk fjernundervisning. Samiske tall forteller 12 – Kommentert samisk statistikk 2019. Faglig analysegruppe for samisk statistikk.

Johansen, K. (2015): Samisk fjernundervisning. Samiske tall forteller 8 – Kommentert samisk statistikk 2015. Faglig analysegruppe for samisk statistikk.

Johansen, K. (2020): Samisk språktilbud i barnehagen. Samiske tall forteller 13 – Kommentert samisk statistikk 2020. Faglig analysegruppe for samisk statistikk.

Kunnskapsdepartementet (2022) Kompetanse for fremtidens barnehage. Revidert strategi for kompetanse og rekruttering 2023-2025.

Kunnskapsdepartementet (2023) Barnehagen for en ny tid – Nasjonal barnehagestrategi mot 2030.

Overordnet del – verdier og prinsipper for grunnopplæringen, fastsatt ved kongelig resolusjon 1. september 2017

Pasanen, A., Päiviö, A-M., Baal, B.A.B., Mikkelsen, I.L.S (2022): Sterke språmodeller.

Prop. 86 L (2020–2021) Endringer i sameloven mv. (konsultasjoner)

Sametingets budsjett 2023.

Sametingets strategi for samiske barnehagetilbud 2021–2025 – Et krafttak for samiske barnehager.

Sametingsmelding om høyere utdanning og forskning – revisjon 2022 av melding fra 2016.

Meld. St. 19 (2020–2021) Styring av statlige universiteter og høyskoler.

Meld. St. (2022–2023) Utsyn over kompetansebehovet i Norge.

Norges institusjon for menneskerettigheter (2020) En menneskerettighetsbasert tilnærming til samisk statistikk i Norge.

NOU 2020: 15 Det handler om Norge – Berekraft i hele landet. Utredning om konsekvenser av demografiutfordringer i distriktene.

NOU 2016: 18 Hjertespråket – Forslag til lovverk, tiltak og ordninger for samiske språk.

NOU 2022: 13 Med videre betydning. Et helhetlig system for kompetanse- og karriereutvikling i barnehage og skole.

NOU 2020: 3 Ny lov om universiteter og høyskoler. Universitets- og høyskolelovutvalget.

NOU 1984: 18 Om samenes rettsstilling

NOU 1985: 14 Samisk kultur og utdanning

NOU 1987: 34 Samisk kultur og utdanning

NOU 2022: 17 Veier inn – ny modell for opptak til universiteter og høyskoler.

Rundskriv F-02-22 – Forskrift om opptak til høgare utdanning

Store norske leksikon.

Utdanningsdirektoratet Grunnskolens Informasjonssystem (GSI)

Utdanningsdirektoratet Statistikk - Fagvalg i den videregående skole – elever.

Utdanningsdirektoratet Statistikkbanken

Vangsnes, Ø.,A (2021): Den samiske lekkasjen i grunnskulen. Samiske tall forteller 14 – Kommentert samisk statistikk 2021. Faglig analysegruppe for samisk statistikk.

Fotnoter

1) Geassemánu 13. b. 1969 mannosaš láhka nr. 24 vuođđoskuvlla birra, gč. Ot. prp. nr. 59 (1966–67)

2)

Álttá-ášši lei politihkalaš gižžu sullii jagi 1968 rájes jagi 1982 rádjai, mas sámi beroštusat ja birasgáhttenberoštusat rahče ovttas bissehit Álttá-Guovadeainnu čázádaga dulvadeami. Gáldu: Store norske leksikon.

3)

NOU 1984: 18, NOU 1985: 14 ja NOU 1987: 34

4)

Gč. oahpahuslága § 6-2 ja § 6-3.

5)

Recommendation CM/Rec(2007)6 of the Committee of Ministers to member states on the public responsibility for higher education and research, Adopted by the Committee of Ministers on 16 May 2007at the 995th meeting of the Ministers’ Deputies, se Result details (coe.int), Appendix punkt 5.

6)

Sámedikki bušeahtta 2023

7)

Láhkaásahus mánáidgárddi sisdoalu ja bargamušaid rámmaplána birra – Lovdata

8) Kunnskapsdepartementet 2023

9)

Johansen 2020.

10)

Bjerklund ja earát 2020

11)

Pasanen ja earát 2022

12)

Sámedikki bušeahtta 2023

13) Angel ja earát 2022

14)

Johansen 2020

15)

Johansen (2020).

16)

Gelbbolašvuođa váilun skuvllas gidde mánáidgárddi ja skuvlaluohkáin eai leat oahpaheaddjit– NRK Sápmi – sámi ođđasat, kultuvra ja guoimmuheapmi

17) Homme ja earát 2020

18) Angel ja earát 2022

19)

Guđe gielddat gullet sámegiela hálddašanguvlui, lea ođđajagi 1.b. 2023 muttus mearriduvvon láhkaásahusas sámegiela hálddašanguovllu birra, gč, sámelága § 3 nr. 1.

20)

Vangsnes 2021

21)

Joatkkaoahpahusa fágaválljema statistihkka.

22)

Dokumeanta 3:5 (2019–2020) Riikarevišuvnna raporta sámi ohppiid vuoigatvuođa birra oahpahussii sámegielas ja sámegillii

23)

Prop. 1 S (2022–2023) ja Oahpahusdirektoráhta logut.

24)

Dokumeanta 3:5 (2019–2020)

25)

Árvalusat KS, KDD ja KD gaskasaš čoahkkimis skábmamánu 22. b. 2022.

26)

Dokumeanta 3:5 (2019–2020) Riikarevišuvnna raporta sámi ohppiid vuoigatvuođa birra oahpahussii sámegielas ja sámegillii

27)

Vangsnes 2021

28)

Dokumeanta 3:5 (2019–2020)

29)

Johansen 2015

30)

Dokumeanta 3:5 (2019–2020)

31)

Stáhtalaš doaimmaid stáhtus, Oahpahusdirektoráhta eaiggátbargamušaid etáhtastivrejupmi ja hálddašeapmi, 2021

32)

Logut leat vižžojuvvon daid vástádusain maid sii almmuhedje geat fálle gáiddusoahpahusa skuvlajagi 2017/18, dan jearahallaniskkadeamis maid Riikarevišuvdna čađahii. Geahča Riikarevišuvnna raportta sámi ohppiid vuoigatvuođa birra oahpahussii sámegielas ja sámegillii, Dokumeanta 3:5 (2019–2020).

33)

Dokumeanta 3:5 (2019–2020) Riikarevišuvnna raporta sámi ohppiid vuoigatvuođa birra oahpahussii sámegielas ja sámegillii

34)

Bargamuš 2020-025, Tiltak for bedre fjernundervisningstilbud i samisk og kunnskap om læringsutbyttet til elever som har opplæring i og på samisk. Máhttodepartemeanttas Oahpahusdirektoráhtii.

35)

Dokumeanta 3:5 (2019–2020)

36)

Johansen, K. 2015

37)

Stáhtalaš doaimmaid stáhtus, Oahpahusdirektoráhta eaiggátbargamušaid etáhtastivrejupmi ja hálddašeapmi, 2021.

38)

Vista Analyse 2021

39)

Angel ja earát 2022

40)

Forskrift om opptak til høgare utdanning

41)

Sámediggedieđáhus alit oahpu ja dutkama birra – jagi 2016 mannosaš dieđáhusa ođasmahttin jagi 2022

42)

Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta (Hk-dir), Alit oahpu statistihka diehtovuođđu (DBH)

43)

https://utdanning.no/tema/nyttig_informasjon/samisk_utdanning_i_norge

44)

Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta, Alit oahpu dilleraporta 2022, Raporta nr. 9/2022

45)

Sámediggedieđáhus alit oahpu ja dutkama birra – jagi 2016 mannosaš dieđáhusa ođasmahttin jagi 2022

46)

Sámediggedieđáhus alit oahpu ja dutkama birra – jagi 2016 mannosaš dieđáhusa ođasmahttin jagi 2022

47)

Sámediggedieđáhus alit oahpu ja dutkama birra – jagi 2016 mannosaš dieđáhusa ođasmahttin jagi 2022

48)

Kap. 285 post 52 Guhkesáiggi vuođđudeaddji dutkan

49)

Láhka mánáidgárddiid birra (mánáidgárdeláhka) § 10

50)

Angel ja earát 2022

51)

Lohkanráhkkanahtti oahppoprográmmas galget ohppiin geain lea leamaš oahpahus sámegiela vuosttáš- dahje nubbigiellan vuođđoskuvllas, oktiibuot leat seamma ollu fágat go ohppiin geain lea leamaš vierisgiella vuođđoskuvllas, muhto fágat eai juohkás seamma láhkai eai ge oahppit loahpat seamma ollu fágaid jo2 ja jo3 dásiin. Ohppiin geain lea leamaš oahpahus sámegielas vuosttaš- dahje nubbigiellan vuođđoskuvllas, lea jo3 dásis okta oktasašfága eanet go eará ohppiin lassin prográmmafágaide dannego oahpahus sámegielas loahpahuvvo vg3 dásis ja namuhuvvon ohppiidjoavkku vierisgiella fas loahpahuvvo jo2 dásis.

52)

Árvalus Oahpahusdirektoráhtas Máhttodepartementii juovlamánu 14. b. 2022.

53)

Lasáhus nr. 12 juolludusreivii Oahpahusdirektoráhtii jagi 2022 várás bargamušain 2022-021 ahte hábmet plána joatkkaoahpahusa fága- ja tiibmajuogu guorahallamii.

54)

Vástádus bargamuššii 202-025 doaibmabijut mat buoridit gáiddusoahpahusfálaldaga sámegielas daidda ohppiide geain lea oahpahus sámegielas ja sámegillii ja máhttu sin oahppanbohtosa birra, 29.01.2021.

55)

Pasanen ja earát 2022

56)

Prop. 1 S (2022–2023)

57)

Gelbbolašvuohts boahtteáiggi mánáidgárddi várás (regjeringen.no)

58)

Sámegiella mánáidgárddis (Utdanningsdirektoratet.no)

59)

Fága- ja fidnooahpahusa báikkálaš gealbudeapmái lea sierra doarjjaortnet.

60)

Láhkaásahus guovvamánu 7. b. 2017 nr. 137 alit oahpu oahppokvalitehta bearráigeahču birra (bearráigeahččanláhkaásahus) § 2-3 njealját lađas Gáibádus fágabirrasii.

61)

NOU 2020: 15

62)

NOU 2020: 15

63)

Dokumeanta 3:5 (2019–2020)