Dieđ. St. 12

(2023–2024)
Dieđáhus Stuorradiggái

Sámi giella, kultuvra ja servodateallin

Sámi álbmoga álbmotdearvvašvuohta ja eallindilit

Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta ráva njukčamánu 15. b. 2024, dohkkehuvvon stáhtaráđis seamma beaivvi. (Støre ráđđehus)

Dokumentet på regjeringen.no

1 Sámi álbmoga álbmotdearvvašvuohta ja eallindilit

1.1 Álgu

Ráđđedus bidjá jahkásaččat ovdan ovddasguvlui diđolaš stuorradiggedieđáhusa sámi giela, kultuvrra ja servodateallima birra. Dieđáhusaid fáddá rievdaduvvo jagis jahkái. Dain lea dattetge dat oktasaš ahte Sámedikki jahkedieđáhus lea álo dan mielddusin, ja ahte Sámedikki árvvoštallamat bohtet ovdan ieš dieđáhusteavsttas.

Álbmotdearvvašvuođadieđáhusas Meld. St. 15 (2022–2023) Folkehelsemeldingen – nasjonal strategi for utjamning av sosiale helseforskjellar dieđihii ráđđehus ahte fáddán jahkásaš stuorradiggedieđáhusas sámi giela, kultuvrra ja servodateallima birra jagi 2024 galgá leat álbmotdearvvašvuohta ja eallindilit sámi guovlluin. Dehálaš ággan dakkár stuorradiggedieđáhusa ovdanbidjamii lea ahte sámi álbmogis, nu mo álbmogis muđui ge, leat stuorra álbmotdearvvašvuođahástalusat. Ráđđehus háliida maiddái loktet sámi perspektiivvaid oppalaš álbmotdearvvašvuođapolitihkkii. Sámi kultuvrras lea árvovuođđu mii suddje dávddaid ja heajos eallinkvalitehta vuostá. Sámi árbevieruid ja eallinvugiid nannen dagašii ahte oppalaš álbmotdearvvašvuođapolitihkka doaimmašii buorebut sámi álbmoga várás.

Hurdal-julggaštus deattuha ahte Norga galgá leat ovdavázziriikan álgoálbmotvuoigatvuođaid oktavuođas, ahte ráđđehus áigu sihkkarastit buriid rámmaeavttuid sámi gielaide, kultuvrii, ealáhuseallimii ja servodateallimii, ja viidáseappot ahte gielddain lea mearrideaddji rolla sámi servodagaid ovddideamis. Buriid rámmaeavttuide gullá maiddái áŋgiruššan buori dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta ovddidemiin sámi servodagain ja eastademiin dávddaid, vahága ja menddo árra jápmima.

Daid geográfalaš guovlluin gos sámit ja earát ellet searvevuođas, lea joavkkuin belohahkii seamma álbmotdearvvašvuođahástalusat. Sámit dieđihit eambbo heajos fysalaš dearvvašvuođa birra go earát. Iešguđet eallinkvalitehtaindikáhtoriid ektui leat sámit seamma dásis dahje vuolleleppos go álbmot muđui. Nissonat ja albmát sámi duogážiin dieđihit eanet psyhkalaš givssiid birra go sii geain ii leat sámi duogáš seamma geográfalaš guovlluin.

Beroškeahttá čearddalaš duogážis lea veahkaváldi lagas gaskavuođain dávjjes servodatčuolbma. Olbmot sámi duogážiin dieđihit ahte sii leat gillán eanet veahkaválddi mánnán dahje rávesolmmožin go olbmot geain ii leat sámi duogáš. Sámit dieđihit ahte sii leat gillán vealaheami dávjjit go albmot muđui, ja sámi duogáš dieđihuvvo leat dávjjimus sivvan vealaheapmái.

Dát stuorradiggedieđáhus galgá veahkehit čuvget sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođahástalusaid ja -resurssaid, ja ovddidit álbmotdearvvašvuođapolitihka mii fuolaha sámi álbmoga. Ráđđehusa ulbmil lea uhcidit erohusaid servodaga joavkkuid gaskkas ja buoridit ovttaskasa vejolašvuođaid buoridit iežas sosioekonomalaš dili, vai buohkat sáhttet juksat iežaset ollislaš dearvvašvuođapotensiála.

Álbmotdearvvašvuođabarggus lea earret eará sáhka áhpásmahttimis (empowerment), ja addimis friijavuođa ja oadjebasvuođa ovttaskasaide ja searvevuođaide, vai buohkat ožžot vejolašvuođa eallit iežaset potensiála mielde ja besset ieža válljet mo eallit.

Norgga sámiid riikkasearvi dajai dan čuovvovaš vuogi mielde iežas árvalusas dán stuorradiggedieđáhussii sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra;

Barggus dearvvašvuođa- ja eallindillehástalusain lea buori muttus sáhka das ahte bargat konstruktiivvalaččat ja guhkesáigásaččat ollu servodatsurggiin vai buohkain lea buorre dilli sápmelažžan.

1.2 Álbmotriekti ja vuoigatvuohta dearvvašvuhtii

Láhkii olmmošvuoigatvuođaid saji nannema birra norgga rievttis (olmmošvuoigatvuođaláhkii) lea Norga váldán mielde máŋga guovddáš olmmošvuoigatvuođakonvenšuvnna, earret eará eurohpalaš olmmošvuoigatvuođakonvenšuvnna (EMK), ON konvenšuvnna ekonomalaš, sosiála ja kultuvrralaš vuoigatvuođaid birra (ØSK), ON konvenšuvnna siviila ja politihkalaš vuoigatvuođaid birra (SP), ON konvenšuvnna mánáid vuoigatvuođaid birra (mánáidkonvenšuvnna) ja ON konvenšuvnna heaittiheami birra buotlágan vealaheami nissoniid vuostá, gč. olmmošvuoigatvuođalága § 2. Konvenšuvnnaid ja protokollaid mearrádusat gustojit Norgga lágaide ja dain lea ovdasadji vuostálasvuođadilis eará lágaide, gč. olmmošvuoigatvuođalága § 3.

ON ekonomalaš, sosiála ja kultuvrralaš vuoigatvuođaid konvenšuvnna (ØSK) artihkkala 12 olis lea buohkain vuoigatvuohta nu alla dearvvašvuođadássái go lea vejolaš sihke fysalaččat ja psyhkalaččat. ØSK artihkal 12 nr. 1 čilge stáhta oppalaš geatnegasvuođaid, ja artihkal 12 nr. 2 spesifisere válljejuvvon ovddasvástádussurggiid.

Viidáseappot lea vuoigatvuohta dearvvašvuhtii válddahuvvon artihkkalis 24. Vuoigatvuohta juksat nu alla dearvvašvuođadási go vejolaš mearkkaša ahte stáhtas lea geatnegasvuohta árvvusatnit, suodjalit ja ollašuhttit dán vuoigatvuođa. Vuoigatvuohta dearvvašvuođabálvalusaide boahtá maiddái ovdan ON konvenšuvnna artihkkalis 12 heaittiheami birra buotlágan vealaheami nissoniid vuostá.

ILO-konvenšuvdna nr. 169 álgoálbmogiid ja čearddalaš álbmogiid birra iehčanas stáhtain lea guovddáš álbmotrievttálaččat čadni konvenšuvdna álgoálbmotvuoigatvuođaid birra. Konvenšuvnna váldoprinsihppa lea álgoálbmogiid vuoigatvuohta beassat suodjalit ja viidáseappot ovddidit iežaset kultuvrra, ja eiseválddiid geatnegasvuohta čađahit doaibmabijuid dán barggu doarjumii. Konvenšuvnna artihkal 25 sihkkarastá sámi álbmogii vuoigatvuođa dohkálaš dearvvašvuođabálvalusaide ja váikkuhanfámu daid hábmemii. Artihkkala 25 nr. 1 váldogáibádus leat álgoálbmogat galget oažžut dohkálaš dearvvašvuođabálvalusaid, vai maiddái álgoálbmogat besset návddašit nu buori fysalaš ja mentála dearvvašvuođalaš standárdda. Sátnádeami lunddolaš áddejupmi lea ahte dat mearkkaša gáibádusa dásseárvosaš dearvvašvuođabálvalusaid sámi buhcciide.

Maiddái leat konvenšuvdnamearrádusat mat eai válddat vuoigatvuođa dearvvašvuhtii njuolgga, muhto mat dattetge leat guoskevaččat álbmotdearvvašvuođa oktavuođas. Ovdamearkan dasa lea EMK mearrádusat vuoigatvuođa birra eallimii, vuoigatvuođa birra friijavuhtii ja oadjebasvuhtii ja vuoigatvuođa birra priváhtaeallima ja bearašeallima árvvusatnimii.

Dat guoská maiddái ON siviila ja politihkalaš vuoigatvuođaid konvenšuvnna (SP) artihkkalii 27 mas čuožžu ahte daid stáhtain main leat čearddalaš, oskkolaš dahje gielalaš minoritehtat, ii galgga gieldit sin geat gullet dakkár minoritehtaide, ovttas joavkku eará lahtuiguin, dovddastit sin oskui dahje doaimmahit sin oskku, dahje geavahit iežaset giela. Mánáidkonvenšuvnna art. 30 mii gusto minoritehtaid dahje álgoálbmogiid mánáide, lea sullasaš sátnádeapmi: Stáhtain main leat čearddalaš, oskkolaš dahje gielalaš minoritehtat dahje olbmot geat gullet álgoálbmogii, ii galgga gieldit vuoigatvuođa ovttas sin joavkku eará lahtuiguin eallit iežas kultuvrra olis, dovddastit iežas oskui ja doaimmahit iežas oskku, dahje geavahit iežas giela.

Mearrádusat leat hábmejuvvon vuoigatvuohtan juohkehažžii, muhto dain lea searvvušlaš luondu. Geavadis addet mearrádusat rievttálaš suodjalusa sámi álbmogii álgoálbmogin ja kultuvrralaš ja gielalaš joavkun. Sivvan dasa lea ahte vuoigatvuođas kultuvrii ja gillii ii leat mearkkašupmi ovttas indiviidii. Giela ja kultuvrra ferte geavahit ja doaimmahit searvevuođas vai ain sáhttá eallit ja ovdánit. Vejolašvuohta doaimmahit iežas kultuvrra ja geavahit iežas giela searvevuođas earáiguin sáhttá lea dehálaš olbmot dearvvašvuhtii ja eallinkvalitehtii, ja danne das lea mearkkašupmi álbmotdearvvašvuođa oktavuođas.

1.2.1 Sámedikki mearkkašumit

Sámedikki oainnu mielde addá artihkal 25 ILO konvenšuvnnas 169 álgoálbmogiid ja čearddalaš álbmogiid birra iehčanas stáhtain sámi álbmogii vuoigatvuođa dohkálaš dearvvašvuođabálvalusaid, mas sámiide galget sihkkarastojuvvot resurssat maiguin sii nagodit váldit ovddasvástádusa ja dárkkistit dakkár bálvalusaid hábmemis ja fállamis. Dat lea danne vai sámit galget sáhttit návddašit nu buori fysalaš ja mentála dearvvašlaš standárdda go vejolaš. Sátnádeami lunddolaš áddejupmi mearkkaša Sámedikki oainnu mielde gáibádus ahte sámi buohccit galget oažžut dásseárvosaš dearvvašvuođabálvalusaid, muhto ahte eaktun lea ahte galgá vuhtiiváldit ekonomalaš, geográfalaš, sosiála ja kultuvrralaš diliid. Sámediggi oaivvilda ahte dehálaš eaktun dan ollašuhttimii lea ahte sámiin lea ovddasvástádus ja kontrolla bálvalusain ja ahte báikkálaš bálvalusat plánejuvvojit ja hálddašuvvojit ovttas sámiiguin. Geavatlaš ortnegiid ja čovdosiid ferte hábmet konsultašuvnnaiguin konvenšuvnna 6. artihkkala vuođul ollašuhttin dihtii dáid geatnegasvuođaid.

1.3 Sámediggi

Sámediggi ásahuvvui geassemánu 12. b. 1987 mannosaš sámelága olis, ja rahppojuvvui jagi 1989. Sámediggi lea álbmotválljen orgána ja galgá sihkkarastit Norgga sámi álbmogii politihkalaš ovddastusa ja mielváikkuheami. Sámedikki váldodoaibmabáiki lea Kárášjogas Finnmárkkus, muhto das leat maid kantuvrrat Diehtosiiddas Guovdageainnus, Vuonnabađas Unjárggas, Ája Davvi álbmogiid guovddážis Olmmáivákkis Gáivuona, Romssas, Skániin Dielddanuoris, Árran julevsámi guovddážis Ájluovttas Hábmeris, Aarbortes ja Saemien Sijtes Snåases.

Vuođđolága § 108 dadjá ahte «Lea stáhta eiseválddiid geatnegasvuohta láhčit diliid nu ahte sámi álbmotjoavku sáhttá seailluhit ja ovddidit iežas giela, kultuvrra ja servodateallima». Sámediggi váikkuha vuođđoláhkageatnegasvuođaid ollašuhttimii. Nu leat Norgga eiseválddit láhčán diliid dasa ahte sámit ieža, álbmotválljen orgánaset bokte, sáhttet sihkkarastit ja ovddidit gielaset, kultuvrraset ja servodateallimeaset. Sámelága ja dan ovdabargguid olis lea Sámediggi dađistaga ožžon eanet váikkuhanfámu dakkár áššiin mat gusket sámiide. Sámediggi lea máŋgga suorggis ožžon mearridanválddi bargamušain mat dušše, dahje masá ollásit, leat jurddašuvvon sámi álbmogii.

Stuorradiggi mearridii geassemánu 7. b. 2021 lága bokte mearridit konsultašuvdnanjuolggadusaid sámeláhkii ja njuolggadusat bohte fápmui suoidnemánu 1. b. 2021. Láhkamearrádusat galget láhčit diliid beaktilat ja buoret konsultašuvnnaide gaskal almmolaš eiseválddiid ja Sámedikki dahje eará sámi beroštusaid. Láhka čatná konsultašuvdnageatnegasvuođa buot hálddašandásiide, maiddái gielddaide ja fylkkagielddaide.

Dán dieđáhusbarggus leat čađahuvvon konsultašuvnnat ja máŋga árvalusčoahkkima. Ii leat leamaš vuođđu čađahit konsultašuvnnaid Sámedikkiin stuorradiggedieđáhusa áŋgiruššansurggiid ja doaibmabijuid oktavuođas.

1.4 Nationála álbmotdearvvašvuođamihtut

Nationála álbmotdearvvašvuođapolitihkka gusto maiddái sámi álbmogii, ja dan golmma nationála álbmotdearvvašvuođamihtu ektui lea govda ovttamielalašvuohta:

Norga galgá gullat dan máilmmi golmma riikii main lea alimus eallinahki

Álbmot galgá vásihit eanet eallinjagiid buriin dearvvašvuođain ja loaktimiin ja uhciduvvon sosiála dearvvašvuođaerohusaiguin

Mii galgat ásahit dakkár servodaga mii ovddida dearvvašvuođa olles álbmogis

Juksan dihtii nationála álbmotdearvvašvuođamihtuid sámi álbmogii, almmuha ráđđehus dán stuorradiggedieđáhusas guhtta áŋgiruššansuorggi ovddidan dihtii sámi álbmoga dearvvašvuođa ja eallindiliid:

nannet sámi álbmoga eallindiliid

geavahit sámi geahččanguovllu álbmotdearvvašvuođapolitihkas

bargat álbmotdearvvašvuođain ovddidan dihtii buori psyhkalaš dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta

ovddidit dearvvašlaš eallindábiid ja dearvvašvuođaovddideaddji birrasiid

nannet máhtu sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra

ovddidit riikarájáid rasttideaddji ovttasbarggu sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa birra

Ráđđehusa áigumuš lea ahte boahttevaš nationála álbmotdearvvašvuođaáŋgiruššamiin galgá leat čielga sámi geahččanguovlu, dalle go dat lea guoskevaš. Mihttun dán guđa áŋgiruššansurggiin lea geavahit sámi geahččanguovllu álbmotdearvvašvuođapolitihkas, dan sajis go hábmet sierra álbmotdearvvašvuođapolitihka sámi álbmoga várás. Áŋgiruššansuorggit válddahuvvojit dárkileappot kapihttaliin 3 rájes 8 rádjai.

Dát stuorradiggedieđáhusas lea sáhka sámi álbmogis. Ráđđehusa dieđáhusčuovvuleapmi ii fátmmas dušše sámi álbmoga. Doaibmabijut vaši ja cielaheami eastadeapmái ja doaibmabijut lokten dihtii máhtu sámi giela, kultuvrra ja servodateallima birra leat eanaš jurddašuvvon álbmogii muđui.

1.5 Dieđáhusbarggu rámmat

Dán stuorradiggedieđáhusa vuođđun leat golbma dehálaš barggu ođđa politihka hábmemis. Álbmotdearvvašvuođadieđáhus ja Psyhkalaš dearvvašvuođa nannema plána lea politihkka maid ráđđehus lea gieskat bidjan ovdan. Dasa lassin lasiha Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raporta dehálaš máhttovuođu dieđáhussii. Stuorradiggi galgá plána mielde meannudit kommišuvdnaraportta árrageasi jagi 2024.

1.5.1 Álbmotdearvvašvuođadieđáhus

Stuorradiggedieđáhusa vuođđun álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra sámi guovlluin lea álbmotdearvvašvuođadieđáhus Meld. St. 15 (2022–2023) Folkehelsemeldingen – nasjonal strategi for utjamning av sosiale helseforskjellar (1). Oppalaš álbmotdearvvašvuođapolitihkka gusto maiddái sámi álbmogii, ja dán stuorradiggedieđáhusa vuođđun lea Álbmotdearvvašvuođadieđáhusa ráhkadus.

Servodatovddasvástádussan lea sihkkarastit ahte buohkain leat buorit eavttut buori eallimii buriin dearvvašvuođain. Buorre dearvvašvuohta ja buorit eallindilit gullet oktii, ja álbmotdearvvašvuođapolitihkka galgá láhčit diliid buoret dearvvašvuhtii buohkaid várás. Dat lea maiddái mielde uhcideamen sosiála erohusaid. Doaibmabijut galget ásahuvvot nu ahte dain lea stuorámus beaktu olbmuide geat dan dárbbašit eanemusat, muhto maiddái leat buorit buohkaide.

Dearvvašvuođadábit cigget árra eallis, váikkuhit vejolašvuođaide lihkostuvvat oahpus ja bargoeallimis. Ráđđehus lea nannen áŋgiruššama dearvvašvuođaovddideaddji eallindábiiguin ođđa nationála duhpátstrategiija bokte, doaibmabijuid bokte mat ovddidit fysalaš doaimmaid ja dearvvašlaš biebmodoalu ja restriktiiva alkoholapolitihka joatkima bokte.

Psyhkalaš dearvvašvuođa sáhttá ovddidit buriin álbmotdearvvašvuođa bargguin. Árgabeaivvi hálddašeamis lea stuorra mearkkašupmi buori psyhkalaš dearvvašvuhtii ja alla eallinkvalitehtii. Mihttun lea uhcidit daid olbmuid logu geain lea heajos eallinkvalitehta ja dásset sosiála erohusaid. Ráđđehus áigu viidáseappot ovddidit dakkár oktasaš deaivvadansajiid servodagas mat vuolggahit doaimmaid, searvevuođa, beroštusa ja vásáhusaid buohkaide.

Dearvvašvuođaovddideaddji bargu lagasbirrasis ja báikkálaš servodagain berre čađahuvvot gieldda, eaktodáhtolaš organisašuvnnaid, priváhta doaimmaheddjiid ja geavaheaddjiorganisašuvnnaid gaskasaš ovttasbarggus. Seammás ferte stáhta doarjut váikkuhangaskaomiiguin dán bargui gielddain. Ráđđehus lea dieđihan ahte álbmotdearvvašvuođaláhka galgá ođasmahttojuvvot ja nannejuvvot.

Rievdamat máilmmiviidosaš demografiijas, pandemiijat, dálkkádatrievdamat, sihkarvuođapolitihkalaččat eahpevissis máilmmidilli ja stuorát erohusat váikkuhit álbmotdearvvašvuhtii, maiddái Norggas. Danne ferte geahččat Norgga álbmotdearvvašvuođahástalusaid ovdáneami oktavuođas hástalusaiguin muđui máilmmis.

1.5.2 Psyhkalaš dearvvašvuođa nannema plána

Jagi 2023 geigii ráđđehus maiddái nannenplána psyhkalaš dearvvašvuođa várás Meld. St. 23 (2022–2023) Opptrappingsplan for psykisk helse (2023–2033). Nannenplánas čujuha ráđđehus háltti psyhkalaš dearvvašvuođasuorggi politihka ovddideapmái. Nannenplánas leat golbma stuorra áŋgiruššansuorggi: Dearvvašvuođaovddideaddji ja eastadeaddji psyhkalaš dearvvašvuođabargu, buorit bálvalusat olbmuide doppe gos sii ásset ja fálaldat olbmuide geain leat guhkesáigásaš ja seagáš dárbbut.

Nannenplána fátmmasta olles álbmoga, ja das lea erenomáš fuomášupmi mánáide ja nuoraide. Nannenplána bajimus ulbmil lea ahte eanebut galget vásihit buori psyhkalaš dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta, ja ahte sii geat dárbbašit psyhkalaš dearvvašvuođa galget oažžut buori ja álkit olahahtti veahki.

Nannenplána lea ollislaš plána psyhkalaš dearvvašvuođa buorideapmái Norggas ja ollislaš bálvalusfálaldaga ovddideapmái boahttevaš logi jahkái. Plánaáigodaga álggus leat surggiidgaskasaš dearvvašvuođaovddideaddji ja eastadeaddji áŋgiruššamat guovddážis. Vuođđu buori psyhkalaš dearvvašvuhtii ja eallinkvalitehtii ásahuvvo olles eallimis ja doppe gos ássit ellet iežaset eallima. Danne ferte doaibmabijuid ovddidit ja čađahit ollu surggiin.

Ráđđehus áigu viidáseappot vuoruhit dakkár vuosttašlinnjábálvalusaid olahahttivuođa gielddain maidda ii dárbbaš čujuhus dahje diagnosa. Plána lea jurddašuvvon olles álbmoga várás ja olbmuid várás geaidda sáhttet čuohcat dahje geaidda leat čuohcan psyhkalaš váttisvuođat dahje gillámušat, ja sin oapmahaččaid várás. Eaktun lea ahte fálaldagat ja doaibmabijut galget leat buot geavaheddjiid ja buhcciid várás beroškeahttá agis, duogážis, sohkabealis, sohkabealeidentitehtas, seksuála sojus, doaibmannávccain ja kultuvrralaš gullevašvuođas. Dat fátmmasta maiddái sámi álbmoga.

1.5.3 Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raporta

Duohtavuođa- ja soabadankommišuvdna, maid Stuorradiggi nammadii jagi 2018, geigii geassemánu 1. b. 2023 raporttas Dokument 19 (2022–2023) Sannhet og forsoning – grunnlaget for et oppgjør med fornorskingspolitikk og urett mot samer, kvener/norskfinner og skogfinner duohtavuohta ja soabadeapmi vuođđun dáistaleapmái dáruiduhttinpolitihka vuostá ja dan dagahan vearrivuođa sámiid, kvenaid/norgalašsuopmelaččaid ja vuovdesuopmelaččaid vuostá (3).

Dáruiduhttinpolitihkka bisttii 1800-logu gaskkamuttu rájes ja lei ain doaimmas ollu maŋŋá soađi. Oassin našuvdnahuksenprošeavttas lei dán áigodaga almmolaš politihkka assimileret sámiid, mii mearkkaša ahte lonuhit sámi kultuvrralaš mihtilmasvuođaid ja gielaid dakkáraččaiguin eanetlohkoálbmogis. Dáruiduhttinpolitihka váikkuhussan lei ahte ollu sámit masse gielaset, kultuvrraset ja árbevieruideaset.

Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raporttas válddahuvvojit earret eará muitalusat veagalváldima birra váikkuhangaskaoapmin dáruiduhttinpolitihkas. Veahkaválddi čađahedje Norgga ásahusaid ja eiseválddiid ovddasteaddjit. Ovdamearkka dihtii vásihedje sámi mánát ahte oahpaheaddji huškkui sin go sii hálle sámegiela skuvllas. Ollugat vásihedje maiddái bilkideami ja heahppášuhttima sin sámi gullevašvuođa geažil. Skuvla lei dehálaš gaskaoapmin dáruiduhttinpolitihkas. Vuosttaš stáhta internáhtaskuvllat ásahuvvojedje Finnmárkui 1900-logu álggogeahčen. Internáhtaskuvlaortnet bisttii 1990-logu loahpageahčái. Saminor 2 čilge dan mearkkašumi mii internáhtaorrumis lei ohppiide maŋŋeleppos.

Raporta muitala viidáseappot ollu illasteddjiid veahkaválddi čađaheami birra sámiid vuostá. Ovdamearkka dihtii muitaluvvo boanddaid veahkaválddi birra máttasámiguovllu boazodoallobearrašiid vuostá 1800-logu beallemuttus.

Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raporta čuvge boazodoallosápmelaččaid dearvvašvuođadili (čuokkis 12.4). Boazodoallosápmelaččaid dearvvašlašvuođadávggut čatnasit ollu dilálašvuođaide, nu go fysalaš hástalusaide barggus ollu bargobárttiiguin ja guhkes gaskkaiguin dearvvašvuođaveahkkái go bárttit dáhpáhuvvet, noađit dálkkádatrievdama geažil guohtumii, cielaheami ja deattu gilláma geažil boazodoalu vuostá ollu báikkálaš servodagain. Seammás čujuha raporta boazodoalu positiiva beliide nu go stuorra bargoillu ja lagašvuohta árbevirolaš kultuvrii ja lundui.

Dáruiduhttinpolitihka maŋŋáváikkuhusat čuhcet ain sámi servodagaide ja olbmuide. Sámit vásihit ollu dávjjibut vaššás cealkámušaid, juohke beaivvi rasismma, vealaheami ja givssideami go eanetlohkoálbmot.

1.5.4 Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi lea máŋgii cuiggodan váilevaš kártema ja čuovvuleami daid váikkuhusain maid dáruiduhttinproseassa Norggas lea mielddisbuktán sámiide, ja internáhtaeallin. Dát leat proseassat mat historjjálaččat lea čuohcan garrasit sámiide. Dáruiduhttinpolitihka váikkuhusain leat leamaš stuorra oalgeváikkuhusat sámiide gitta otnáža rádjai, ja dat lea váikkuhan negatiivvalaččat sámiid dearvvašvuhtii. Maiddái dálá nuorat guddet dáruiduhttima árbbi, ja dat váikkuha ollu nuoraid beaivválaš eallimii ja nu maiddái dearvvašvuhtii.

Dárbu lea diehtit eanet dáruiduhttinpolitihka váikkuhusaid birra ja guđe váikkuhusat dáid proseassain leat leamaš historjjálaččat, muhto maiddái guđe váikkuhusat dain lea dálá nuoraide. Vai beassat ovdánit, ja sáhttit ovddidit strategiijaid ja doaibmabijuid, lea dehálaš ahte mis lea máhttu daid váikkuhusain mat dáruiduhttimis leat leamaš ja leat dálá sámiide.

1.6 Árvalusat ja searvan

Nu mo ovddeš stuorradiggedieđáhusain ge, lea Sámediggi searvan bargui stuorradiggedieđáhusain. Sámediggi lea oassálastán árvalusčoahkkimiidda. Sámedikki árvalusat ja mearkkašumit leat muhtun muddui gođđojuvvon dieđáhustekstii ja muhtun muddui biddjon sierra vuollekapihtalin.

Dát dieđáhus lea hábmejuvvon govda searvanproseassa bokte. Bovdejuvvui sáddet čálalaš árvalusaid regjeringen.no bokte. Oktiibuot bohte 39 čálalaš árvalusa gielddain, fylkkain ja stáhtahálddašeddjiin, dearvvašvuođafitnodagain, ásahusain, organisašuvnnain ja ovttaskasolbmuin. Árvalusaid sáhttá lohkat neahttasiiddus regjeringen.no. Maiddái lágiduvvojedje sierra árvalusčoahkkimat Kárášjogas, Snåases, Romssas ja Oslos. Nuoraidperspektiiva loktejuvvui čoahkkimiin Sámi ofelaččaiguin ja Sámi joatkkaskuvlla goalmmát luohká ohppiiguin Kárášjogas ja Deanu sámeskuvlla logát luohkáin.

Fáttáid gaskkas mat sierranit leat bargu vaššás cealkámušaid ja ovdagáttuid ja veahkaválddi ja illastemiid vuostá, sávaldat oažžut čađahuvvot eanet dutkama ja Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raprotta čuovvuleapmi. Sihke čálalaš árvalusain ja árvalusčoahkkimiin lea maiddái psyhkalaš dearvvašvuohta ja iešsorbmeneastadeapmi váldojuvvon ovdan. Viidáseappot leat máŋggas deattuhan giela ja kultuvrra nannema, doaibmabijuid oahpahusas ja oahpus ja eanet máhtu almmolaš bálvalusain sámi kultuvrras ja servodateallimis. Ollugat váldet maiddái ovdan ahte dálkkádatrievdamat, sisabahkkemat, areáladeaddu boazodoalloguovlluide ja Fovseášši leat stuorra noađđin sihke boazosápmelaččaide ja sámi álbmogii oppalaččat.

Positiiva resurssaid gaskkas sámi servodagas mat sáhttet leat mielde ovddideamen álbmotdearvvašvuođa, čujuhit ollu árvalusat árbevirolaš sámi kultuvrii. Dakkár meahcásteamit go bivdu, guolásteapmi ja čoaggin, váikkuhit fysalaš doaimmaide mat vásihuvvojit ávkkálažžan. Viidáseappot lea organisašuvdnaeallin, valáštallansearvvit ja sosiála deaivvadansajit deattuhuvvon positiiva resursan. Ollugat namuhit maiddái stuorrabearraša resursan.

Boksa 1.1 Árvalusat čoahkkimiin nuorra sápmelaččaiguin

Sámi nuorat válde erenoamážit ovdan váttisvuođaid cielahemiin ja vaššás cealkámušaiguin interneahtas ja sosiála mediain. Sidjiide lei maiddái dehálaš ahte psyhkalaš dearvvašvuođaveahki sáhttá oažžut skuvllain, ahte astoáiggedoaimmat leat olámuttus ja beassat doaimmahit iežas kultuvrra.

Sámi ofelaččat deattuhedje ahte váilevaš kultur- ja giellagelbbolašvuohta dearvvašvuođalágádusas dagaha ahte ollu sámiin lea uhccán luohttámuš veahkkeapparáhtii. Sin mielaš berrešii leat álkit fidnet oahpahusa, fálaldagaid ja bálvalusaid sámegillii. Sii háliidit maiddái ahte oahpaheddjiin lea buoret gelbbolašvuohta ja ahte sámi kultuvra oidno buorebut servodagas.

Deanu sámeskuvlla oahppit muitaledje ahte gielddas leat ollu buorit astoáiggefálaldagat, muhto ahte lea váttis oassálastit go sii orrot nu biđgosis ja kollektiivafálaldat lea headju. Sámi joatkkaskuvllas Kárášjogas válde oahppit vuosttažettiin ovdan ahte sii leat hui duhtavaččat skuvllain, muhto sii váillahedje dearvvašvuođabuohccedivššára. Sii muitaledje maiddái ahte gielddas váilu psykologa. Sii čujuhedje viidáseappot dasa ahte sámi oahppogirjjit váilot.

Goappašat skuvllain muitaledje maiddái ahte skohtervuodjin lea dehálaš nuoraide sihke fievrun ja fysalaš ja sosiála doaibman. Muđui namuhedje riidema, bivdima ja oagguma buorrin ja dehálaš doaibman, sihke oassin sámi identitehtas, muhto maiddái dasa ahte oažžut hálddašandovddu ja loktet iešluohttámuša. Dakkár doaimmaid gohčodedje sosiála doaibman lagašoktavuođain gillii, kultuvrii ja historjái. Muhtun gávccinuppelotjahkásaš dajai ahte vuolgit meahccái ja oaggut, addá ráfi sillui.

Nuorat navde ahte sámiid gaskkas leat uhcit fysalaš doaimmat go eará Norgga nuoraid gaskkas, muhto ahte borramušdili ektui, rabasvuođa ektui psyhkalaš dearvvašvuođa birra ja feastakultuvrra ektui leat uhcit erohusat.

Kárášjoga ohppiide lei Fovse-ášši hui dehálaš, maid sii gohčodedje mentála noađđin. Muhtun oahppi jearai lea go duođai nu ahte olmmošvuoigatvuođat eai gusto midjiide sámiide. Seammás muitalit ahte ášši vuostálastin lea nanosmahttán sámiid oktavuođa ja sii vásihit maiddái govda doarjaga servodaga eará osiin.

Goappašiid skuvllain muitaledje oahppit ahte cielaheapmi ja vaššás cealkámušat sosiála mediain lea stuorra váttisvuohta mii dagaha váttisin dovddastit iežas identitehta. Muhtun oahppi dajai ahte son ii jáhke dáža nuoraid vásihit cielaheami dušše dan geažil go sii leat dážat. Nuorat háliidit eanet positiiva sámi áššiid mediain, ja jáhkket dat sáhtášii uhcidit cielaheami.

1.7 Ráddjejumit

Dát stuorradiggedieđáhus gieđahallá álbmotdearvvašvuođapolitihka sámi álbmoga várás. Čuolbmačilgehusat mat čatnasit dearvvašvuođabálvalusaide sámi álbmoga várás, gieđahallojit dieđáhusas Meld. St. 9 (2023–2024) Nasjonal helse- og samordningsplan. Vår felles helsetjeneste, dieđáhusas Meld. St. 23 (2022–2023) Opptrappingsplan for psykisk helse (2023–2033) ja boahttevaš stuorradiggedieđáhusas gárrensuorggi eastadan- ja dikšunođastusa birra.

Ráđđehus áigu čuovvulit buohcceviesolávdegotti evttohusa dan birra ahte čađahit čielggadusa árvvoštallan dihtii dárbbu dakkár doaibmabijuide mat sihkkarastet ahte stáhta geatnegasvuođat sámi álbmoga ektui ollašuhttojuvvojit; vuoigatvuohta iešmearrideapmái, oassálastimii ja ovttasbargui spesialistadearvvašvuođabálvalusaid plánemiin, hábmemiin ja stivremiin. Čielggadusa mandáhtii galgá gullat árvvoštallat lea go Sámi klinihka dálá organiseren ulbmillaš ja mo Sámi našuvnnalaš gealbobálvalus – psyhkalaš dearvvašvuođasuddjen ja gárrendilledikšu (Sánag) nationála doaimmaid sáhttá ovddidit. Mo rekrutteret ja sihkkarastit dakkár bargiid stáđis háhkama geain lea rivttes gelbbolašvuohta sámegielaid hálddašanguovllus, ja Sánagas ja Sámi Klinihkas, galgá maiddái árvvoštallojuvvot. Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta áigu konsulteret Sámedikkiin dan lávdegotti mandáhta ja čoahkkádusa birra mii galgá čađahit čielggadusa.

Hurdal-julggaštusas lea čielga nissonprofiila ja ráđđehus áigu vuoruhit nissoniid dearvvašvuođa sihkkarastin dihtii dásseárvosaš dearvvašvuođabálvalusaid. Máŋgga suorggis lea ráđđehus bargamin doaibmabijuiguin mat leat jurddašuvvon erenoamážit nissoniid dearvvašvuođa várás. Muhtun Nissondearvvašvuođalávdegotti evttohusat (4), lassin áhpehisvuođa, riegádahttin- ja mánnáoažžunfuola, galget čuovvuluvvot Nationála dearvvašvuođa- ja ovttasdoaibmanplánas, mii maiddái boahtá buorrin sámi nissoniidda. Ráđđehus áigu bidjat ovdan strategiija nissoniid dearvvašvuhtii háhkan dihtii eanet máhtu dearvvašvuođabálvalusa nissondearvvašvuođa čielggadeami, dikšuma ja čuovvuleami birra. Strategiija lea maid dehálaš sámi nissoniid dearvvašvuhtii.

1.8 Čoahkkáigeassu

Stuorradiggedieđáhusa vuođđun álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra sámi guovlluin lea álbmotdearvvašvuođadieđáhus. Oppalaš álbmotdearvvašvuođapolitihkka gusto maiddái sámi álbmogii. Psyhkalaš dearvvašvuođa nannema plána ja Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raporta leat maiddái dehálaš vuolggasadjin dán stuorradiggedieđáhussii.

Sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid lea uhccán máhttu. Álbmotdearvvašvuođainstituhta ja UiT Norgga árktalaš universitehta Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáža máhttočoahkkáigeassu čájeha dattetge ahte leat dušše smávva erohusat dearvvašvuođa gaskal sámiid ja álbmoga muđui, erenoamážit go buohtastahttá máilmmi eará osiid álgoálbmogiiguin. Dattetge dieđihit sámit veaháš dávjjibut heajos psyhkalaš dearvvašvuođa go earát. Sii dieđihit maiddái eanet veahkaválddi gilláma jogo mánnán dahje rávesolmmožin, ja ahte sii leat vealahuvvon dahje cielahuvvon sin sámi duogáža geažil. Dieđáhusbarggus leat čađahuvvon árvalusčoahkkimat, main sámi álbmoga psyhkalaš dearvvašvuođa vuhtiiváldin deattuhuvvui dávistemiin.

Dieđáhus válddaha govdadit álbmotdearvvašvuođahástalusaid surggiidgaskasaš perspektiivvas, ja dasa lassin deattuhuvvojit sámi kultuvrra ja servodateallima dearvvašvuođaovddideaddji resurssat. Vuođđun biddjo dat dovddastus ahte álbmotdearvvašvuođa- eallindillepolitihkka dán rádjai lea uhccán deattuhan sámi perspektiivvaid ja dieđáhus čujuha surggiid main dat galgá nannejuvvot. Váldolahkoneapmin lea geavahit sámi perspektiivva dábálaš barggus. Seammás galgá sámi giella ja kultuvra suodjaluvvot ja movttiidahttot. Gielddain galgá leat guovddáš doaibma dán barggus.

Stuorradiggedieđáhusas lea strategiija mas leat guhtta áŋgiruššansuorggi buori dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta ovddideami várás sámi álbmogis. Kapihttalaš 3 rájes 8 rádjai máinnašit dan guđa áŋgiruššansuorggi:

nannet sámi álbmoga eallindiliid

geavahit sámi geahččanguovllu álbmotdearvvašvuođapolitihkas

bargat álbmotdearvvašvuođain ovddidan dihtii buori psyhkalaš dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta

ovddidit dearvvašlaš eallindábiid ja dearvvašvuođaovddideaddji birrasiid

nannet máhtu sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra

ovddidit riikarájáid rasttideaddji ovttasbarggu sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa birra

2 Sámi álbmoga hástalusat ja resurssat

2.1 Álgu

Dehálaš vuolggasadjin stuorradiggedieđáhussii lea čilge diliid main sámi álbmogis leat eará álbmotdearvvašvuođahástalusat go álbmogis muđui, dahje main leat eará váikkuhanfáktorat dearvvašvuhtii ja eallinkvalitehtii go buohtastahttá álbmogiin muđui.

Dán stuorradiggedieđáhusa oktavuođas lea Álbmotdearvvašvuođainstituhtta ja UiT Norgga árktalaš universitehta čállán raportta Helse og levekår i den samiske befolkningen sámi álbmoga dearvvašvuohta ja eallindilit (5). Dan raportii čujuhuvvo oppalaččat.

2.2 Sámi álbmot

Sámi álbmot lea máŋggabealat. Sámi identitehtas leat máŋga hámi ja dat leat čađat rievdamin. Sámi identitehta lea jorggáldagas gaskal árbevirolašvuođa ja ođđaáigásašvuođa, sámevuođa ja máŋggačearddalašvuođa, báikkálašvuođa, nationála ja oppamáilmmálašvuođa. Muhtun guovlluin lea sámevuohta diehttalas, eará guovlluin rahčet ain oažžut dohkkehuvvot oinnolaš sámi leahkima.

Gii lea sápmelaš, ii registrerejuvvo almmolaččat. Danne eai leat dárkilis logut mat muitalit galle sápmelačča ásset Norgga. Sámedikki jienastuslogu mielde ásset eanaš sámit Romssa suohkanis, ja dasto Álttás, Guovdageainnus, Kárášjogas ja Oslos (6).

Sámit leat árbevirolaččat ássan Femunden rájes Hedmárkkus gitta Finnmárkku rádjai, muhto sámit ásset miehtá riikka. Ollugat leat fárren boaittobeliin gávpotguovlluide Davvi-Norggas, dahje ain máddelebbui Norggas (6). Jagi 2021 ledje 20545 olbmo čálihan iežaset Sámedikki jienastuslohkui, ja lohku lassána jagis jahkái. Lassáneapmi lea stuorámus stuorra gávpogiin.

Árbevirolaš sámi guovlluin Finnmárkkus ja Romssas lea álbmogis sihke sámi, suopmelaš/kvena, ja dáru duogáš. Guovdageainnu suohkan ja Kárášjoga gielda leat sierradilis, gos várra sullii 90 proseantta ássiin lea sámi duogáš ja gos davvisámegiella lea nanus. Maiddái Deanu, Unjárgga ja Porsáŋggu gielddain lea stuorra oasis ássiin sámi duogáš.

Máŋga iskkadeami čájehit ahte sámi nissoniin lea seamma guhkes dahje guhkit oahppu go eará nissoniin oppalaččat. Sámi albmáin, baicce, lea mealgat oanehat oahppu go sámi nissoniin ja eará albmáin oppalaččat. Artihkal mii buohtastahttá olbmuid ahkejoavkkus 38–63 jagi geat leat fárren boaittobeliin, sámi guovddášguovlluin gávpogiidda olbmuiguin geat ain ásset boaittobeliin, čájehii ahte sis geat ledje fárren gávpogii, lei oppalaččat alit oahppu go sis geat ásse boaittobeliin (7). Nu lei dilli beroškeahttá čearddalašvuođas dahje sohkabealis. Spiehkastahkan lei sámi nissoniid guhkes universitehtaoahppu (4 jagi dahje guhkit), mii lei dábáleappo boaittobeale sámi nissoniid gaskkas go gávpogiid sámi nissoniid gaskkas. Dat čájeha ahte maŋŋá oahpu váldima leat nissonat fárren ruovttoluotta boaittobeliide, man muhtun muddui sáhttá čilget sámi ásahushuksemiin doaresbeliide earret eará Sámedikki, NRK Sámi, Sámi allaskuvlla.

Gápogiid-doaresbeliid-erohusat ledje stuorámusat albmáid dáfus. Sivvan lea ahte boaittobeliid albmáin lea uhcit oahppu go buohtastahttá gávpotguovllu álbmoga oahppodásiin. Sámi guovddášguovlluin leat sohkabealerohusat oahppodásis ain stuorát.

Boarásmuvvi álbmot lea sihke nationála ja máilmmiviidosaš iđa, ja sivvan lea ahte eallinahki guhkku seammás go mánáriegádeamit njidjet. Sodju nannejuvvo guovlo- ja boaittobealgielddain gos dasa lassin ollugat nuorat buolvvain fárrejit guovlogielddain gávpogiidda. Oassi lea stuorámus daid gielddain mat eai leat nu guovddážat, ja sodju lea stuorámus davvin ja siseatnamiin. Finnmárkku fylkka álbmogis lea oaneheamos gaskamearálaš eallinahki, nu ahte vuorrasiid oassi fylkkas oppalaččat ii leat stuorát go gaskamearri.

Statistihkalaš guovddášdoaimmahat (SGD) definere sámi guovlluid Sámedikki ealáhusovddideami doarjagiid geográfalaš váikkuhanguovlun (SED-guovlun). SGD statistihkka čájeha ahte dáid guovlluin lea stuorát oassi vuorrasat álbmogis go gaskamearri riikkas. SED-guovllu dovdomearkan lea vuollegis ássiidlohku, mihtilmassan lea stuorra eretfárren, ja guovllus lea leamaš oktilis riegádusvuollebáza maŋimus guoktelogi jagi. Ođđajagimánu 1. b. 2021 muttus lei 32 proseantta ássiin 60 jagi ja boarrásat, SED-guovlluin.

SDG lea raporttas čájehan boarásmuvvama riikka gielddain iešguđet sosioekonomalaš diliid ektui, ja dan meroštallan boahttevaš boarrásiidbuolvvaid ektui jagi 2040 rádjai (8). Finnmárkkus ja Romssas leat dál eanet nissoniin go albmáin oahppu bachelor-dásis, ja dat mearkkaša ahte boahttevaš vuorrasiid gaskkas lea eanebuin guhkit oahppu go ovdalis buolvvain. Oahppu lea dehálaš álbmotdearvvašvuođaresursa. Raporttas geahčada SSB maiddái ovttaseallindiliid, mat čájehit ahte eanet vuorrasat ellet okto boahtteáiggis.

2.3 Sámi álbmoga dearvvašvuođadilli

Eanaš stuorra álbmotdearvvašvuođahástalusat álbmogis oppalaččat leat maiddái sámi álbmogis. Erohussan gaskal sámiid ja álbmoga muđui somáhtalaš ja psyhkalaš dearvvašvuođa ektui čoahkkáigessojuvvui jagi 2020 (9). Čoahkkáigeasu loahppajurdda lea ahte sámiid dearvvašvuođaindikáhtorat davviriikkain earrána uhccán dain mat gusket álbmogii muđui. Dan dáfus earrána sámiid dilli Árktisa ja máilmmi eará álgoálbmogiin, go riikkaidgaskasaš dutkan čájeha ahte eanaš álgoálbmogiin lea heajut dearvvašvuohta go álbmogis muđui.

Dattetge leat dieđihuvvon ja gávdnon erohusat muhtun dearvvašvuođaindikáhtoriin. Dehálaš lea deattuhit ahte mis leat uhccán dieđut vejolaš erohusaid birra gaskal sámiid ja earáid ollu dávddaid ja dearvvašvuhtii guoski diliid ektui.

Nu mo lea namuhuvvon, de ii registrerejuvvo dárkilit álbmotregistariidda dahje dearvvašvuođaregistariidda gii lea sápmelaš. Danne ii leat vejolaš dahkat spesifihkka registtaranalysaid jámolašvuođas ja eallinagis sámiid gaskkas. Ovdalis dutkama vuođul ii leat vejolaš gávnnahit lea go erohus vurdojuvvon eallinagis gaskal sámiid ja earáid.

Dearvvašvuođa ja eallidiliid analysas lea hui dehálaš válddahit eallinkvalitehta. Gažaldat mii dávjjimusat geavahuvvo olbmuid eallinkvalitehta mihtideapmái, sihke našuvnnalaččat ja riikkaidgaskasaččat, lea «Oppalohkái, man duhtavaš leat don iežat eallimiin dál?», mii mihtiduvvo skálaš 0 rájes 10 rádjai mas 0 lea «in oppanassiige duhtavaš» ja 10 «hui duhtavaš».

Sámiin leat gaskamearálaččat 7,34 čuoggá ja álbmogis muđui 7,41 čuoggá. Vaikke vel erohus lea signifikánta (ii dáhpedorpmis), de lea erohusa nu uhcci ahte dan ferte atnit mearkkašmeahttumin. Dutkan čájeha ahte dat sojut maid mii oaidnit oppalaš álbmogis, gustojit maiddái sámi álbmogii: Nuorat ožžot uhcit čuoggáid, ja sii geain lea uhcimus oahppu (vuođđoskuvla/JS) ožžot uhcit čuoggáid. Oppalohkái árvvoštallet sámit iežaset eallima seamma buorrin go álbmot muđui.

Nu mo mii oaidnit govvosis 2.1, de lea hui stuorra oassi nuorain geain sáhttá dadjat lea «heajos eallinkvalitehta», ja dás lea maiddái erohus gaskal sámiid ja álbmoga muđui, mas sámit gártet heajut beallái. Dattetge leat smávva erohusat.

Govus 2.1 Sin oassi geat leat uhccán duhtavaččat eallimiin, dat mearkkaša geat ožžot 0–5 čuoggá skálas 0 rájes 10 rádjai mas 0 mearkkaša ahte sii eai leat duhtavaččat oppanassiige, sámiid gaskkas ja álbmogis muđui fylkkadearvvašvuođaiskkademiin (FHUS).

Gáldu: FHI

Gávdnosat Saminor 1-iskkadeamis čájehit ahte sámit dieđihit veaháš eanet heajos dearvvašvuođa oppalaččat go eará oassálastit (Hansen et al., 2010). Fylkkadearvvašvuođaiskkademiin árvvoštallet maiddái sámit iežaset dearvvašvuođa veaháš heajubun go álbmot muđui. Dat guoská sihke nissoniidda ja albmáide. Go geahččá man stuorra oassi álbmogis vástida ahte sis lea heajos dahje hui heajos dearvvašvuohta, lea erohus gaskal sámiid ja álbmoga muđui čielgaseamos ahkejoavkkus 45 jagi rájes 64 jagi rádjai (geahča govvosa 2.2).

Govus 2.2 Oassi mii almmuha ahte sis lea heajos dahje hui heajos dearvvašvuohta fylkkadearvvašvuođaiskkademiin (FHUS), sámiid gaskkas ja álbmogis muđui.

Gáldu: FHI

Norgga álbmogis leat hui stuorra sosiála dearvvašvuođaerohusat. Sii geain lea guhkimus oahppu, ellet gaskamearálaččat 5–6 jagi guhkit ja sis lea buoret dearvvašvuohta go sis geain lea oaneheamos oahppu. Sosiála dearvvašvuođaerohusat gusket maiddái ollu dávddaide ja eallindábiide ja eallinkvalitehtii. Dás čájehuvvo dasa mo Álbmotdearvvašvuođainstituhtta válddaha sosiála dearvvašvuođaerohusaid stáhtusa ja ovdánansojuid Norggas (10).

Leat maiddái hui stuorra sosiála erohusat álbmoga sámi oasis, váikkuhusaiguin sin dearvvašvuhtii. Dat lea čájehuvvon govvosis 2.3.

Govus 2.3 Daid sámiid oassi geat dieđihit ahte sis lea heajos dahje hui heajos dearvvašvuohta iešguđet oahppojoavkkuin.

Gáldu: FHUS Nordlánda, Romsa ja Finnmárku

Vuogádatlaš erohusaid gávdnosiin ii leat ovttalágášvuohta somáhtalaš dávddaid dáfus. Ollu dutkamat leat viehka boarrásat, muhto dat čájehit uhcit borasdávdda gávdnoštumiid sámi álbmogis ja veaháš eanet diabetes gávdnoštumiid. Oppalaččat leat čujuhuvvon smávva erohusat gaskal sámiid ja álbmoga muđui váibmo- ja varrasuotnavigiid ja riskafáktordásiid gávdnoštumiid dáfus, earret vejolaš stuorát vuoiŋŋaščaskkástaga riska sámiid gaskkas.

Psyhkalaš gillámušat válddahuvvojit leat dakkár gillámušat go vuorrádus, lossamiella ja mášohisvuohta, ja mihtiduvvojit jearahallanskoviid vuođul. Saminor 2-dutkan geažida ahte sihke nissoniin ja albmáin geain lea sámi duogáš, leat eanet psyhkalaš gillámušat ja post-traumáhtalaš streassasymptomat. Psyhkalaš dearvvašvuohta ja eallinkvalitehta sámi álbmogis gieđahallo lagabui 5. kapihttalis.

2.4 Álbmotdearvvašvuođaresurssat

Min dearvvašvuhtii ja eallinkvalitehtii váikkuhit sihke negatiiva ja positiiva fáktorat. Váldoáššis leat dat seamma riskafáktorat mat váikkuhit buohcuvuhtii ja menddo árra jápmimii sámiid gaskkas go álbmogis muđui ge. Kap. 5 válddaha psyhkalaš dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta, fáktoriid mat váikkuhit dasa. Kapihtal 6 válddaha dearvvašvuođaovddideaddji báikkálaš servodagaid ja eallindábiid mearkkašumi sámi álbmogii, nu go biebmodili, fysalaš doaimmaid, duhpáhastima ja alkoholageavaheami. Juohkáseamis servodagas lea mearkkašupmi eallinkvalitehtii, buohcuvuhtii ja menddo árra jápmimii.

Máŋga dili servodagas leat maid mielde ovddideamen buori eallinkvalitehta ja dearvvašvuođa, nu go eallindilit, fátmmasteaddji lagasbiras ja buorit báikkálaš servodagat, nana siviilaservodat, sosiála doarjja, gullevašvuohta ja oaivil. Sámi álbmogis lea searvevuohta giela, kultuvrra ja bearašdoarjaga bokte ja árbevirolaš eallingearddi bokte lahka luonddu. Sis lea vásáhus eallit minoritehtan, mii sáhttá leat resursa ja addit fápmu máhtu eallima hástalusaid hálddašeapmái. Minoritehtaduogáš addá maiddái kultuvrraidgaskasaš gelbbolašvuođa ja vásáhusa ovttasdoaibmamis olbmuiguin geain lea eará kulturduogáš.

2.4.1 Luonddu mearkkašupmi dearvvašvuhtii

Sámiid luonddugeavaheapmi lea álo leamaš sámi kultuvrra ja identitehta ávnnaslaš vuođđu. Dat lea dakko bokte ahte máhttit dulkot luonddu eanadaga ja dovdat boares kultuvrralaš eanamearkkaid, nu go bálvvosbáikkiid ja ovdalis ássanguovlluid, ahte sámit áimmahuššet árbedieđu ja ovddidit siskkáldas diehtomielalašvuođa iežaset kultuvrii. Luonddugeavaheami bokte leat sámit buolvvaid čađa oahppan eallit jahkeáigodagaid mielde. Sámiid luonddugeavaheapmi lea maiddái dál mielde váikkuheamen ahte sámegielat ovdánit ja nanusmuvvet.

Bures lea duođaštuvvon ahte lundui beassamis lea mearkkašupmi dearvvašvuhtii ja loaktimii. Dat čatnasa sihke fysalaš doaimmaid dearvvašvuođabeavttuide, muhto maiddái psyhkalaš dearvvašvuođa arvvosmuvvanbeavttuide (11). Sámegielas leat ollu metaforat mat čatnasit lundui, main leat referánssat go lea sáhka dearvvašvuođas.

Go dálkkádatrievdamat ja sisabahkkemat váikkuhit lundui, de das leat váikkuhusat arvvosmuvvamii ja árbevirolaš vuođđoealáhusaid doaimmaheapmái ja árbedieđu geavaheapmái, mii fas áitá sámi birgejumi. Sisabahkkemat, sihke smávva ja stuorát sisabahkkemat ja huksemat, mielddisetbuktet luonddu ja guohtunguovlluid massima, ja sáhttet vuolggahit preassa ja beroštusriiddu, ja nu buvttihit stuorra psyhkalaš preassa sámi álbmogii.

Boksa 2.1 Birgejupmi

Sámegieldoaba birgejupmi maid dárogillii sáhttá jorgalit «det å klare seg/berges», almmuha sámi kultuvrra dehálaš árvvu ja eallinfilosofiija. Birgejupmi lea jurdda agibeaiperspektiivvas, luonddu ođasmuvvi návccas, mearálašvuođas ja gierdogeavaekonomiijas. Dat čujuha sámiid luondduvuđot eallinvuohkái, mas birgejumis lea sáhka ávkašuvvamis mehciin ja luondduin dan mađe ahte birge. Birgennávccat ja -gálggat leat iešalddiset dearvvašvuođaovddideaddji resurssat. Eallima hálddašeapmi luondduriggodagaid hálddašeami bokte, nu go boazodoalu, guolásteami, meahcásteami ja eanadoalu doaimmaheapmi, oamastit gálggaid mat leat ovddiduvvon ja gaskkustuvvon buolvvaid čađa ja eallit searvevuođas, sáhttá addit árvvolaš fámu ja hálddašannávcca.

2.4.2 Sámi kultuvra ja árbevierru

Sámi kulturárbi doaibmá identitehtaásaheaddjin sámi álbmogis, erenoamážit mánáide ja nuoraide. Sámiin álgoálbmogin lea dehálaš doaibma nationála searvevuođas, ja iešguđet jienat, dovddaheamit ja muitalusat riggudahttet kultureallima. Mihttun lea ahte mánát ja nuorat miehtá riikka galget beassat vásihit sámi dáidaga ja kultuvrra. Almmolaš hálddašeamis ovttas Sámedikkiin lea ovddasvástádus dán mihtu ollašuhttimis.

Sámi kulturlágideamit váikkuhit eallinkvalitehtii ja buori dearvvašvuhtii. Ollu árvalusain čujuhuvvo dasa ahte dat leat hui dehálaččat sámiid eallinkvalitehtii, sosiála gullevašvuhtii ja ahte dat sáhttet addit ekonomalaš vejolašvuođaid. Dáidagis ja kultuvrras lea maiddái mearkkašupmi dearvvašvuhtii dan dáfus go dat ásahit vuostálastinnávccaid álbmogis (12).

Sámi giellaguovddážat, kulturásahusat ja museat leat ollu sajiin riikkas. Dain lea dehálaš doaibma sámi gielaid, kultuvrra ja identitehta oainnusmahttimis, gáhttemis ja nannemis. Sámi museat doibmet ovttas sámi kulturguovddážiiguin geađgejuolgin sámi servodagain. Giellaguovddážiid, oktiibuot leat 19 giellaguovddáža ásahuvvon, vuolggasadjin leat sin giellaguovllut ja leat álggahan doaibmabijuid mat leat heivehuvvon iešguđet guovlluid dárbbuide.

Boksa 2.2 Luohti ja dearvvašvuohta

Soile Hämäläinen lea čađahan doavttergráda UiT Norgga árktalaš universitehta dearvvašvuođa dieđalaš fakultehtas Romssas ja stivádii jagi 2023 nákkosgirjjiin «I sound» – yoik as embodied health knowledge (13). Vuolggasadjin lea ahte máilmmi dearvvašvuođaorganisašuvdna WHO gávnnaha ahte hutkkálaš doaimmat leat dearvvašvuođaovddideaddjit. Dieđiheaddjit muitaledje ahte luohti luvve buđđojuvvon dovdduid. Sii geat juigey vásihit ahte sii ožžot oktavuođa mainna nu mii lea stuorát go son ieš. Sáhttá leat luondu, juoga mas lea vuoigŋa, gullevašvuohta. Dasa lassin doaibmá luohti identitehta-, gullevašvuođa- ja searvevuođadovddaldahkan sámi servodagas.

2.4.3 Sámegielat

Buohkaide lea dehálaš sáhttit geavahit iežas giela dovddaheapmái, gulahallamii, servodatoassálastimii ja identitehtii ja oadjebasvuhtii. Ollu sápmelaččaide lea sámegiela gullan, oahppan ja geavaheapmi stuorra oassi identitehtas. Danne sáhttá giella leat dehálaš álbmotdearvvašvuhtii.

Giella govasta ja gaskkusta sámi eallinvuogi, sámi árvvuid ja guottuid ja sámi kultuvrra. Giella sihkkarastá sámi mihtilmasvuođa ja ahte sámi vuođđoárvvut sirdašuvvet buolvvas bulvii. Sámegielaid ovddideapmi ja nannen lea maiddái mielde sámi kultuvrra ovddideamen ja ásaheamen áddejumi dasa mii sámevuohta lea dál. Ollu sápmelaččat eai hála sámegiela, muhto guddet dattetge sámi árbevieru ja kultuvrra.

Sámegielaid hálddašanguovllu gielddain ja fylkkagielddain lea dehálaš doaibma ovddideamis ja gáhttemis sámegielaid ja ollašuhttimis sámi giellavuoigatvuođaid.

Hálddašanguovllus leat ođđajagimánu 1. b. 2024 muttus 13 gieldda lassin Romssa, Finnmárkku, Nordlándda ja Trøndelága fylkkagielddaide. Buot gielddat sáhttet ohcat lahttun hálddašangildii. Sámelága kapihttala 3 ođđa njuolggadusat mat bohte fápmui ođđajagimánu 1. b. 2024, ásahedje golbma iešguđet gieldakategoriija mat leat heivehuvvon gielddaid iešguđet gielladiliide. Ođđa gieldakategoriijat leat giellaovddidangielddat, giellaealáskahttingielddat ja giellamovttiidahttingielddat.

Sámegielaid hálddašanguovllus leat sámi giellageavaheddjiin sierra vuoigatvuođat go lea oktavuohta guovllu almmolaš etáhtaiguin. Gielddakategoriijain giellaovddidangielddain ja giellaealáskahttingielddain leat almmolaš doaimmain máŋga geatnegasvuođa sámi álbmoga ektui sihke sámelága giellanjuolggadusaid ja oahpahuslága, mánáidgárdelága ja báikenammalága vuođul. Giellaovddidangielddain leat eanet geatnegasvuođat go ovdal ja giellaealáskahttingielddain leat sullii seamma geatnegasvuođat go ovdal. Gielddakategoriija giellamovttiidahttingielddat leat uhcit geatnegasvuođat. Giellamovttiidahttingielddat ožžot erenoamážit ovddasvástádusa fuolaheamis sámi giella- ja kulturfálaldaga gieldda mánáide, nuoraide ja vuorrasiidda. Dát fálaldagat leat mielde ásaheamen eanet deaivvadansajiid dáid gielddaid sámi álbmoga várás.

Sámediggi addá guovttegielalašvuođadoarjagiid sámegielaid hálddašanguovllu gielddaide ja fylkkagielddaide.

Boksa 2.3 Sámegielat

Dat sámegielat mat eanaš geavahuvvojit Norggas dál, leat davvisámegiella, máttasámegiella ja julevsámegiella. Dát gielat leat dohkkehuvvon minoritehtagiellan Norggas, ja leat suodjaluvvon Eurohpáráđi minoritehtagiellalihtu bokte.

Davvisámegiella, máttasámegiella ja julevsámegiella leat suodjaluvvon minoritehtagiellalihtu III oasi vuođul. Buot gielain maid minoritehtagiellalihttu fátmmasta, leat vuoigatvuođat lihtu II oasi vuođul. III oasi mearrádusat leat viiddibut ja das leat dárkilat njuolggadusat earret eará oahpu, riektelágádusa, almmolaš hálddahusa, mediaid ja kultuvrra ektui.

UNESCO mielde lea davvisámegiella áitojuvvon giella, ja julevsámegiella ja máttasámegiella leat fas duođalaččat áitojuvvon gielat. UNESCO atná bihtánsámegiela, ubmisámegiela ja nuortalašgiela dakkár giellan mat eai šat geavahuvvo Norggas, muhto daid guovlluin gos dat gielat leat geavahuvvon árbevirolaččat, barget giellaealáskahttimiin.

Giellalága olis čuovvu viidáseappot ahte sámegielat leat álgoálbmotgielat Norggas.

Sámi giellaguovddážiin lea dehálaš doaibma sámegielaid nannemis ja ovddideamis báikkálaččat. 19 sámi giellaguovddáža leat ásahuvvon Deanu ja Unjárgga rájes davvin Oslo rádjai máddin. Giellaguovddážat leat mielde oainnusmahttimin sámegielaid ja ásaheamen čoahkkanansajiid ja deaivvadanbáikkiid sámegielaid geavaheami várás. Sámi giellaguovddážiin, lassin mánáidgárddiide ja vuođđoskuvllaide, lea dehálaš doaibma giellaoahpaheamis báikkálaččat. Giellaguovddážiin lea dehálaš fágagelbbolašvuohta ja sii fállet giellakurssaid ja láhčet diliid sámi giellakurssaide iešguđet dásiin.

Sámi báikenamaid geavaheapmi kárttain, galbbain ja registariin oainnusmahttá sámegiela almmolaččat ja lea mielde loktemin gielaid stáhtusa ja dahkat álbmoga diehtomielalažžan sámi leahkima ektui. Sámi báikenamat leat dehálaččat sámi álbmoga identitehtii. Almmolaš visttiid galben sámegillii lea mielde oainnusmahttimin giela árgabeaivvis.

Dárbu dieđihuvvo eanet oahpahussii sámegielain sidjiide geat galget bargat sámi gielddain, ja geat galget bargat sámi mánáiguin, bearrašiiguin ja vuorrasiiguin. Dat lei fáddán dieđáhusas Dieđ. St. 13 (2022–2023) Sámi giella, kultuvra ja servodateallin – Gelbbolašvuohta ja rekrutteren mánáidgárddis, vuođđooahpahusas ja alit oahpus. Das deattuhuvvo ahte buori sámegieloahpahusa mihttun mánáidgárddiin ja skuvllain lea ahte sámegielat galget eallit ja ollet eanebuidda. Ráđđehus áigu vuoruhit sámegieloahpahusa mánáidgárddiin, vuođđoskuvllain ja joatkkaoahpahusas ja oaivvilda ahte vejolašvuohta lea addit sámi mánáidgárdefálaldaga eanet mánáide, ahte eanet oahppit sáhttet válljet oahpahusa sámegielas ja sámegillii, ja ahte lea vejolaš láhčit diliid oahpahussii sámegielas ja sámegillii vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusas.

2.4.4 Siviilaservodat ja eaktodáhtolašvuohta

Eaktodáhtolaš organisašuvnnat leat hui dehálaš doaimmaheaddjit dearvvašvuođaovddideaddji barggus ja beroštussearvevuođaid ja servodatoassálastimiid dehálaš deaivvadansajit. Ráđđehusa bajimus ulbmil lea ahte buohkat geat dan háliidit, galget oažžut vejolašvuođa oassálastit eaktodáhtolaš organisašuvnnaide ja eaktodáhtolaš bargui.

Eaktodáhtolaš organisašuvnnat addet mánáide ja rávesolbmuide vejolašvuođa ovddidit sosiála gálggaid, ustitvuođaid ja fierpmádagaid ja vásihit hálddašeami ja gullevašvuođa. Oassálastin astoáiggedoaimmaide sáhttá váikkuhit sosiála searvadeapmái ja buori fysalaš ja mentála dearvvašvuhtii. Stuorra oassálastin eaktodáhtolaš organisašuvnnaide lea maiddái dehálaš norgga čálgoservodahkii ja norgga gearggusvuođamodellii, mii lea čielgasit boahtán ovdan pandemiija áiggi. Nana ja máŋggabealat eaktodáhtolaš suorgi lea dasa lassin ásaheamen nana báikkálaš servodagaid. Mánáid- ja nuoraideaktodáhtolašvuođas lea stuorra mearkkašupmi sihkkarastimis buriid bajásšaddaneavttuid mánáide ja nuoraide, sihke dakko bokte ahte fállat doaimmaid ja oktavuođa ja dakko bokte ahte ovddidit mánáid ja nuoraid beroštusaid.

Sihke stáhta eaktodáhtolašvuođapolitihkka ja eaktodáhtolašvuohta ieš bidjet vuođđun ahte eaktodáhtolaš organisašuvnnat galget vásihuvvot fátmmasteaddjin, máŋggabealagin, ovddasteaddjin ja ahte daidda sáhttá searvat beroškeahttá sohkabealis, čearddalašvuođas, eallinoainnus, seksuála sojus, doaibmannávccain ja sosioekonomalaš duogážis. Dattetge leat dehálaš sosiála erohusat oassálastima ja váikkuheami dáfus eaktodáhtolaš organisašuvnnaide, ja sihke almmolaš eiseválddit ja eaktodáhtolašvuohta geahččalit vuolidit šielmmá eaktodáhtolaš doaimmaid oassálastimii.

Sámi servodagain leat máŋga eaktodáhtolaš organisašuvnna, earret eará sámesearvvit mat leat miehtá Norgga. Mátta-Norggas leat sámesearvvit earret eará Oslos, Birggonis, Møre ja Romsdalas ja Mjøs-regiovnnas. Sámesearvvit leat Norgga sámiid riikkasearvvi (NSR) vuollásaš báikkálašsearvvit, Sámiid álbmotlihttu ja sorjjasmeahttun sámesearvvit ja sii doaimmahit kultur- ja servodatbargamušaid sámi áššiin. NSR:s lea maiddái nuoraidlávdegoddi, NSR Nuorat/Nuora/Noerh, mii bargá guoskevaš nuoraidpolitihkalaš áššiiguin siskkáldasas organisašuvnnas ja eiseválddiid ja Sámedikki ektui. NSR oažžu jagi 2024 nationála vuođđodoarjaga iežaset nuoraidbargui Mánáid- ja bearašdepartemeantta doarjjaortnega bokte eaktodáhtolaš mánáid- ja nuoraidorganisašuvnnaide.

Kultur- ja dásseárvodepartemeanta lea hábmen strategiija kultureaktodáhtolašvuođa várás mii galgá boahtit olles riikii buorrin, ja mii galgá erenoamážit áŋgiruššat báikkálaš ja regionála kultuvrrain.

Lášmmohallan ja valáštallan lea hui dehálaš sámi servodagas. Historjjálaččat leat fysalaš doaimmat leamaš lunddolaš oassin sámi kultuvrras. Dađistaga go dárbbut rivde lea ollu dáid doaimmaid hápmi ja sisdoallu rievdan, ja leat dál vuođđun valáštallamii ja doaimmaide alla valáštallandásis ja lášmmohallandásis. Valáštallit sámi duogážiin leat olahan buriid bohtosiid máŋgga valáštallansuorggis, earret eará alla riikkalaš ja riikkaidgaskasaš dási čuoigamis.

Árbevirolaš sámi valáštallan lea organiserejuvvon njealji valáštallansuorgin: Heargegilvvohallan, čuoigan njoarostemiin (dálvet), meahcceviehkan njoarostemiin ja njoarosteami haga (geasset) ja njoarosteapmi. Sámi valáštallama organisere sámi valáštallanorganisašuvdna, Sámi Valáštallan Lihttu (SVL). Sámediggi juolluda ruđaid máŋggalágan valáštallandoaimmaide.

2.4.5 Osku ja eallinoaidnu

Oskkus lea duođaštuvvon ávki máŋga psyhkalaš ja somáhtalaš dearvvašvuođamolsašuddái (5). Saminor 2 dáhtat čájehit ahte sámit dávjjit atnet iežaset persovnnalaš risttalažžan dahje oskkolažžan, fitnet dávjjit girkus/rohkosviesus/čoakkalmasviesus, ja almmuhit dávjjit iežaset dahje bearraša čatnaseami (váhnemiid/áhkuid ja ádjáid) lestadialaš searvegoddái, go buohtastahttá guovllu álbmogiin muđui. Maiddái ovdalis nuoraidiskkadeamit 1990-logus čájehedje ahte lestadialaš bearašgullevašvuohta ja dat ahte atnit iežas «persovnnalaš risttalažžan» lei mealgat dábáleappo sámi nuoraid gaskkas go eará davvinorgalaš nuoraid gaskkas. Sámi logut muitalit (2015) čájeha ahte sámi giellahálddašanguovlu earrána dainna lágiin ahte lea stuorát oassálastin konfirmašuvdnii.

Lestadialaš morráneamis lea leamaš stuorra mearkkašupmi sámiide, erenoamážit davvi- ja julevsámi guovlluin. Lihkadus čuožžilit sullii jagi 1845 davvikalohta suoma- ja sámegielat guovlluin. Dáruiduhttináigodaga serve dáid guovlluin ollu sámit lestadialaš lihkadussii, mii dohkkehii sin sámi giela ja kultuvrra. Lestadianisma lea oahpis dan garra alkohola vuosttaldeami geažil.

Sámi girkoeallin lea lunddolaš oassi álbmotgirku oktasašárbbis Norggas. Norgga girkus lea sierra strategiijaplána sámi girkoeallima várás áigodahkii 2019–2027, mas maiddái sámi diakoniija mearkkašupmi lea mielde. Ulbmilin lea ahte sámi girkoeallin beassá ovdánit sámi risttalaš árbevieruid ja sámi iešáddejumi olis, ahte sámit besset hábmet iežaset girkoeallima Norgga girkus ja ahte sámit besset vásihit fátmmasteami iežaset searvegottiin, beroškeahttá gos riikkas sii ásašedje. Norsk salmebok 2013 nammasaš sálbmagirjjis leat sámi sálmmat mat gokčet eanaš girkolaš dilálašvuođaid. Dál lea Norgga girku bargamin sierra davvisámegiel liturgiijain mii ii galgga leat dušše dárogiel liturgiija jorgaleapmin. Sierra sámi liturgiijat geahččalit fuolahit sámi vuoiŋŋalaš giela ja sámi lávlunvuogi. Nuohttagirji davvisámegiel sálmmaide lea gieskat almmuhuvvon. Das leat sámi sálbmavierut vuhtiiváldojuvvon.

Sámiin lea álo leamaš álbmotosku, masa ollu sámiin lea oktavuohta ain dál ge. Oasit sámi luondduoskkus gullet ain sámi kultuvrii, ovdamearkka dihtii gaskavuohta bassi báikkiide ja bálvvosgeđggiide, ja ollu sámit váldet oktavuođa buorideddjiiguin buohcuvuođa oktavuođas.

2.4.6 Bearraša mearkkašupmi sámi servodagain

Oktasaš namuheaddjin lea ahte bearrašis ja sogas lea stuorra mearkkašupmi. Sámi servodat lei álggos ásahuvvon fuolkevuođain organiserejeaddji prinsihppan.

Stuorrabearrašis lea dehálaš mearkkašupmi sámi servodagain, ja ovttaskasolbmui. Stuorrabearaš lea mielde gaskkusteamen árbedieđu, dáidaga ja kulturdovddahemiid ja sámi máinnastanvieru, ja lea mielde ovddideamen servodaga. Stuorrabearaš lea bargosearvevuohta ja kultursearvevuohta ollugiidda, ja ásaha oadjebas rámma.

Sogas lea sámi árbevierus leamaš ovddasvástádus mánnábajásgeassimis ja erenoamážit oarbbesmánáid bajásgeassimis dahje go váhnemat eai leat nagodan addit fuolahusa. Dál lea dát árbevierru ain doaimmas máŋgga sajis Sámis. Sámi mánnábajásgeassima ulbmil lea ahte mánná galgá šaddat gievrras ja iehčanas olmmožin servodagas. Mánát ožžot friijavuođa, bagadusa ja movttiideami ieža geahččaladdat ja hárjehallat. Viiddiduvvon fuolkevuohta lea hui dehálaš sámi kultuvrras. Fuolkevuohta ollá guhkkelebbui go lagamus bulvii. Dasa lassin leat sohkalágan gaskavuođat ja nana dovduičuohcci čanastagat earret eará ristetniide/ristáhčiide, gáimmiide, ja lagasfulkkiide.

2.4.7 Sámedikki mearkkašumit

Dávjjes sisabahkkemat lundui leat dagahan ahte sámi nuorat leat čielgasit dieđihan eiseválddiide ahte sii eai dohkket eanet sisabahkkemiid. Buotlágan sisabahkkemat duođaštuvvojit dál ja ollet eanebuidda. Nuoraide geat galget eallit viidáseappot dán eatnama alde, leat dakkár sisabahkkemat stuorra noađđin ja fámohuhttet sin ja bohciidahttet balu boahtteáiggi ektui. Danne vásihit nuorat ráddjejuvvon boahtteáiggejáhku ja dat čuohcá garrasit sámi mánáid ja nuoraid psyhkalaš dearvvašvuhtii.

Dáidda ja kultuvra leat dehálaččat olbmuid dearvvašvuhtii. Sámi kulturviesut ja kulturásahusat galget leat geasuheaddji deaivvadansajit ja arenat sámi dáidda- ja kulturgaskkusteapmái. Sámi kulturgaskkustanásahusat gaskkustit sámi dáidaga, kultuvrra ja kulturárbbi govda álbmogii, sihke mánáide ja rávesolbmuide. Álgoálbmotdáidda fállá identitehta ja kultuvrra dovddaheami. Dáidda ja visuála ovdanbuktimat sáhttet veahkehit gieđahallat dovdduid, ja addet vejolašvuođa iežas ovdanbuktimii, iešmearrideapmái ja iešáddejupmái. Ollu sámi dáiddárat geavahit dáidaga politihkalaš váikkuhangaskaoapmin, mii lea mielde ovddideamen mentála dearvvašvuođa ja oppalaš loaktima. Danne lea sámi kulturásahusaid ja sámi dáiddáriid rámmaeavttuid nannen dehálaš váikkuhangaskaoapmin eastadeaddji álbmotdearvvašvuođabarggus.

Hutkás visuála ovdanbuktin lea dehálaš mentála dearvvašvuođa ja oppalaš loaktima ovddideapmái. Sihke dáidda ja árbevirolaš dáidda ja máinnasteapmi veahkehit gieđahallat dovdduid. Dat addet vejolašvuođa iežas ovdanbuktimii, iešmearrideapmái ja iešáddejupmái, ja váikkuhit dasa ahte sámi servodat dovdá oadjebasvuođa ja dovdá iežas ruovttus iežas kultuvrras. Dat váikkuha maiddái máŋggabealatvuhtii stuorraservodagas muđui.

Sihke sámi nuorat ja vuorrasat leat jearahan deaivvadansajiid mas besset deaivat eará sámiid, ja mat lea mielde nannemin sámi identitehtadovddu. Erenoamážit dakkár birrasiin gos ii leat stuorra sámi álbmot, lea sámi deaivvadansajiin stuorra mearkkašupmi álbmotdearvvašvuhtii.

3 Áŋgiruššansuorgi 1: Ovddidit buriid eallindiliid sámi álbmogis

Ráđđehus áigu:

ovddidit stuorradiggedieđáhusa sosiála dássema ja mobilitehta birra mánáid ja nuoraid ja sin bearrašiid ektui jagi 2025

ovttasbargat Sámedikkiin ja Sámedikki mánáidforumiin sihkkarastin dihtii sámi mánáid ja nuoraid mielváikkuheami dakkár politihka ja doaibmabijuid ovddideapmái mat lea erenoamáš guoskevaččat sámi álbmogii

3.1 Álgu

Eallindilit lea doaba mii čilget daid diliid mat váikkuhit das mo olbmot ellet ja mo sin eallin lea. Máŋga dili váikkuhit sámi álbmoga eallindillái, sihke ekonomalaš ja sosiála dilit, muhto maiddái gielalaš, biraslaš ja dálkkádatlaš dilit. Dán kapihttalis leat sámi álbmoga ekonomalaš ja sosiála dilit ja dulkonbálvalusaid fidnen deattuhuvvon erenoamážit.

3.2 Sámi mánáid ja nuoraid eallindilit

Buorre bajásšaddama sáhttá govvidit dakkár eallimin mas lea oadjebasvuohta ja stáđis čatnaseapmi fuolahusolbmuide, buorit rávesolbmomodeallat ja buresdoaibmi mánáidgárdi, skuvla ja lagasbiras ja ássandilit. Vai mánát galget sáhttit vásihit hálddašeami ja hukset resurssaid, lea dehálaš ovddidit sin iešdovddu ja iešárvvu ja erenoamážit dan dovddu ahte sii sáhttet hálddašit hástalusaid juohkebeaivválaš eallimis (14). Buori bajásšaddama ovddideapmi lea dakkár bargamuš mas máŋgga suorggis lea ovddasvástádus ja mainna sii fertejit ovttasbargat.

Eanaš mánát Norggas šaddet bajás oadjebas bearrašiin ja buriid bajásšaddaneavttuiguin. Dattetge leat mánát Norggas geat vásihit heajut bajásšaddaneavttuid go eará mánát, dahje geat eai oaččo dan fuolahusa maid sii dárbbašit. Dat guoská maiddái sámi bearrašiidda.

Mánát geat vásihit jogo fuolahusváilli dahje veahkaválddi ja illastemiid, šaddet bajás geafes bearrašiin dahje bearrašiin main leat eará eallindillehástalusat, main lea erenoamáš dárbu buriid almmolaš fálaldagaide ja bálvalusaide. Dat guoská skuvllaide, mánáidgárddiide, skuvlaastoáiggeortnegiidda, ja kultur- ja astoáiggefálaldahkii, muhto maiddái dearvvašvuođabálvalusaide ja mánáidsuodjalussii. Ungdata logut čájehit ahte dakkár gielddaid go Kárášjoga, Guovdageainnu, Gáivuona, Mátta-Várjjaga ja Deanu nuorain lea sodju dovddahit uhcit duhtavašvuođa skuvllain, kulturfálaldagain ja sosiála deaivvadansajiiguin, sii oassálastet uhcit organiserejuvvon astoáiggefálaldagaide, ja sis lea uhcit jáhkku boahtteáigái go buohtastahttá riikagaskameriin. Dáin gielddain lea maid veaháš stuorát oassi geat almmuhit ahte váhnemiin lea heajos ráđđi.

Gielddaide lea dehálaš sihkkarastit buriid bajásšaddandiliid mánáide ja nuoraide, ja eanaš beaivválaš rahčan fállamiin buriid almmolaš bálvalusaid ja eastademiin geafivuođa, dáhpáhuvvá gielddain. Dasa lassin lea ollu stáhtalaš váikkuhangaskaomiid ulbmil ahte nannet mánáid ja nuoraid eallindiliid ja sihkkarastit oadjebas, ekonomalaš rámmaid mánnábearrašiidda.

Ráđđehus lea čađahan máŋga doaibmabiju mat galget nannet oppalaš bálvalusaid mánáid ja nuoraid várás, ja uhcidit geafivuođa mánnábearrašiin. Mánáidruhta lea lasihuvvon. Borgemánu 1. b. 2024 rájes vuoliduvvo mánáidgárddi badjerádjehaddi 1 000 ruvnnuin 2 000 ruvdnun mánnui. Guovddášvuođaavádagaid 5 ja 6 gielddain vuoliduvvo badjerádjehaddi 1 500 ruvdnun mánnui. Ráđđehus lea maiddái ásahan nuvttá mánáidgárddi goalmmát máná rájes váhnemiidda geain leat máŋga máná oktanaga mánáidgárddis. Finnmárkku ja Davvi-Romssa doaibmabidjoavádagas lea ásahuvvon nuvttá mánáidgárdi buot mánáide.

12 diibmosaš nuvttá skuvlaastoáiggeortnet vahkkui lea ásahuvvon buot ohppiide 1. ja 2. ceahkis. Dát ortnet viiddiduvvo 3. ceahkkái borgemánu 1. b. 2024 rájes. Eanet doarjja lea maiddái juolluduvvon báikkálaš doaibmabijuide mat addet eanet mánáide ja nuoraide vejolašvuođa oassálastit luopmo- ja astoáiggedoaimmaide.

3.2.1 Mánáid mielváikkuheapmi

Eaktun buori politihkkahábmemii ja bálvalusovddideapmái mánáid ja nuoraid várás lea ahte mánát ja nuorat besset leat mielde váikkuheamen áššiide mat gusket sidjiide. Láhčin mielváikkuheapmái lea maid mielde dahkamin ahte mánát ja nuorat váldet servodatovddasvástádusa. Mielváikkuhanvuoigatvuohta lea mielde Vuođđolágas, ja mánáidkonvenšuvdna geatnegahttá stáhta sihkkarastit ahte mánát besset cealkit iežaset oaiviliid buot áššiin mat gusket mánnái.

Nannen dihtii sámi mánáid ja nuoraid jiena, ásahii Sámediggi mánáidforuma skábmamánus jagi 2022. Sámi mánáidforum galgá leat dakkár mielváikkuhanorgána mii sáhttá addit árvalusaid politihkkáriidda ja sihkkarasti ahte sámi mánáide ja nuoraide guldaluvvo. Sámi mánáidforuma sáhttá addit árvalusaid iežaset duogáža vuođul ja dain sáhttá leat dehálaš doaibma ovddideamis báikkálaš servodagaid mánnái buoremussan. Dehálaš lea maiddái sihkkarastit ahte sámi mánáin ja nuorain lea diehtomielalašvuohta ja máhttu cielaheami, vealaheami ja givssideami birra.

Ráđđehus áigu ovttasbargat Sámedikkiin ja Sámedikki mánáidforumiin sihkkarastin dihtii sámi mánáid ja nuoraid mielváikkuheami dakkár politihka ja doaibmabijuid ovddideamis mat leat erenoamáš guoskevaččat sámi álbmogii.

3.2.2 Mánát geafes bearrašiin

Maŋimus 20 jagi lea mánáid oassi ja lohku lassánan bearrašiin main lea bistevaš vuollegis dienas Norggas. Jagi 2021 lei oassi 10,6 proseantta, ja jagi 2008 fas 7,6 proseantta. Mánáin vuollegisdienasbearrašiin lea stuorát riska vásihit heajut eallindiliid ja vuollegis eallinkvalitehta dás ja dál, ja stuorát várra gártat bargo- ja servodateallima olggobeallái rávesolmmožin.

Statistihkka ii gávdno mii čájeha galle máná sámi duogážiin ellet bearrašiin main lea bistevaš vuollegis dienas. Sihke Nordlándda, Romssas ja Finnmárkku fylkkain lea daid mánáid oassi geat šaddet bajás vuollegisdienasbearrašiin uhcit go riikagaskamearri, namalassii 7,8 ja 8,3 proseantta. Guovdageainnu suohkanis lei dattetge daid mánáid oassi bearrašiin main lea bistevaš vuollegisdienas, 13,6 proseantta jagi 2022. Fylkkadearvvašvuođaiskkadeami (FHUS) logut dán guovtti fylkkas čájehit maiddái ahte lea stuorát oassi sámi álbmogis mii dieđiha ekonomalaš váttisvuođaid álbmoga ektui muđui (geahča kap. 3.3).

Mánáidruhta lea lasihuvvon máŋgii, erenoamážit ovttaskas fuolaheddjiide ja badjel guđajahkásaš mánáide. Ovttaskas fuolaheddjiid oassi geain lea vuollegisdienas, lea stuorát go gaskamearri ollu dain gielddain Romssas ja Finnmárkkus main lea stuorra sámi álbmot, ja lassi mánáidruhta sáhttá boahtit buorrin erenoamážit sámi mánnábearrašiidda main leat vuollegis dietnasat.

Tilskudd til inkludering av barn og unge nammasaš doarjjaortnet mánáid ja nuoraid várás, mas earret eará addojuvvo doarjja bákkálaš doaibmabijuide searvvahan dihtii mánáid ja nuoraid astoáiggedoaimmaide gielddaid, eaktodáhtolaš organisašuvnnaid ja eará ideála doaimmaheddjiid bokte, lea nannejuvvon. Ruhtajuolludeamis vuhtiiváldojit indikáhtorat daid mánáid ektui main lea riska báhcit searvevuođa olggobeallái gielddain, oktan mánáid osiin bearrašiin main lea bistevaš vuollegisdienas. Ovdamearkan dakkár doaimmaide mat ožžot doarjaga leat Arctic Camp Arctic Urbi AS olis, Guovdageainnu reaidoguovddáš suohkana olis, BUA Karasjok gieldda olis ja Fotball for alle nammasaš doaibmabidju Hámmárfeastta Stein valáštallansearvvi olis.

Áššedovdijoavku lea buktán rávvagiid mo almmolaš resursaáŋgiruššama berre vuoruhit nannen dihtii mánáid bajásšaddaneavttuid geafes bearrašiin ja eastadit ahte geafivuohta árbejuvvo. Ráđđehus áigu geavahit áššedovdijoavkku rávvagiid viidásat áŋgiruššamis geafivuođa caggamiin ja eastademiin mánnábearrašiin. Bargo- ja searvadahttindepartemeanta, Mánáid- ja bearašdepartemeanta, Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta ja Máhttodepartemeanta leat bargamin oktasaš stuorradiggedieđáhusain sosiála dássema ja mobilitehta birra mánáid ja nuoraid ja sin bearrašiid várás, mii galgá geigejuvvot jagi 2025. Ráđđehus áigu maiddái joatkit Like muligheter i oppveksten nammasaš ovttasbargostrategiija mánáid ja nuoraid várás vuollegisdienasbearrašiin jagi 2024 lohppii.

3.2.3 Bearašsuodjalus

Sis-Finnmárkku bearašsuodjaluskantuvra ásahuvvui jagi 1991 dárbbu geažil addit Finnmárkku sámi álbmogii bearašsuodjalusfálaldaga. Sis-Finnmárkku bearašsuodjaluskantuvrras lea álggu rájes leamaš erenoamáš ovddasvástádus addimis sámi álbmogii dásseárvosaš ja heivehuvvon bearašsuodjalusfálaldaga. Bearašsuodjaluskantuvrras lea lagas ovttasbargu Násagiin reaidduid ja metodihka heivehemiin ja viidáseappot ovddidemiin bálvalusa geavaheapmái, nu go sámi bearaškártta, sámi jahkejuvlla ja Bufferkurssa sámi heiveheamis. Viidáseappot lea kantuvrras ovddasvástádus sámi perspektiivvaid ovddideami eará bearašsuodjaluskantuvrraide, Bufetáhta njunušgealbobirrasiidda ja olggobealde ovttasbargoguimmiide.

Bearaškárta nasakfamiliekart.no lea ságastallanreaidu mii álkidahttá sihke mánáide ja rávesolbmuide hállat váttes bearašgaskavuođaid birra. Sis-Finnmárkku bearašsuodjaluskantuvra ja Násag leat ovttas digitaliseren dán reaiddu vai šaddá álki terapevttaide miehtá Norgga dan geavahit – maiddái videokonsultašuvnnain. Sii leat geahččaleamen ja viidáseappot ovddideamen bearaškártta ja áigot dan almmuhit jagi 2014.

Násag ja Sis-Finnmárkku bearašsuodjaluskantuvra galget plána mielde álggahit prošeavtta iskan dihtii mo bearašráđđemodealla sáhttá heivehit sámi oktavuođaide.

3.2.4 Mánáidsuodjalus

Mánnái buoremus lea mánáidsuodjalusa vuođđovuhtiiváldin, mii lea deattuhuvvon lága ođđa bajimus mearrádusas. Ođđa mánáidsuodjalusláhka bođii fápmui jagi 2022 ja galgá leat mielde nannemin barggu eastademiin ja árra áŋgiruššamiin. Seammás mearriduvvojit lága bokte maiddái eará prinsihpat ja vuoigatvuođat nu go máná vuoigatvuohta fuolahussii ja suodjalussii, mielváikkuheapmái ja vuoigatvuohta bearašeallimii. Mánáidsuodjaluslága § 1-8 lea bajimus mearrádus mii dadjá ahte mánáidsuodjalus galgá vuhtiiváldit kultuvrra, giela ja oskku. Čearddalaš duogáš galgá deattuhuvvot buot osiin áššemeannudeamis, ja láhka dadjá ahte sámi mánáid erenoamáš vuoigatvuođat galget fuolahuvvot. Ulbmilin lea eanet diehtomielalašvuohta bálvalusas, buoret mánáidsuodjalusfágalaš árvvoštallamat ja vuoigadeappo mearrádusat mánnái buoremussan. Mánáidsuodjaluslága § 9-4 vuođul galgá mánáidsuodjalusbálvalus fuolahussajusteami oktavuođas árvvoštallat lea go muhtun máná bearrašis dahje lagas fierpmádagas gean sáhttá válljet biebmoruoktun (15).

Ráđđehusa biebmoruovttustrategiijas (2021–2025) Oadjebas ruoktu buohkaide boahtá ovdan guđe vuoruheamit ja doaibmabijut galget čađahuvvot ollašuhttin dihtii biebmoruovttusuorggi ulbmila(16). Stuorradiggi lea maŋimus jagiid juolludan ruđaid nationála kampánnjaide háhkan dihtii eanet biebmoruovttuid mánáidsuodjalussii. Bargu lea dagahan ahte ođđa biebmováhnemat leat lassánan jeavddalaččat. Áigumuš lea nannet ovttasbarggu siviila surggiin ja eaktodáhtolaš organisašuvnnaiguin juksan dihtii daid osiid álbmogis main lea erenoamáš beroštus áŋgiruššat searvevuođa ja rašis joavkkuid ektui. Dan oktavuođas lea ásahuvvon ovttasbargu Samarbeidsrådet for tros- og livssynssamfunn nammasaš ovttasbargoráđiin osku – ja eallinoaidnoservodagaid várás. Dat lea dehálaš dakkár biebmoruovttuid háhkamii mat sáhttet fuolahit mánáid gielalaš, kultuvrralaš ja oskkolaš gullevašvuođa. Jagi 2020 rájes leat Bufetáhta biebmoruovttubálvalusat gullan ambassadevrašiehtadusaide máŋgga osko- ja eallinoaidnoservodagaiguin, beroštusorganisašuvnnaiguin, valáštallanservviiguin ja fitnodagaiguin.

Solid nammasaš oahpahusprográmmas biebmováhnemiid várás lea hábmejuvvon sierra modula vai sáhttá fuolahit mánáid sámi gullevašvuođain. Dan modulas deattuhuvvo sámi álbmot historjjálaš- ja dálááigeperspektiivvas, sámi kultuvrra muhtun dovdomearkkat ja máná álgoálbmotvuoigatvuođaid geavatlaš fuolaheapmi. Oahpahus lea seammás mielde addimin biebmováhnemiid ja mánáidsuodjalusbálvalusaid oktasaš máhttovuođu ja oktasaš áddejumi čuovvuleamis mánáid geain leat álgoálbmotvuoigatvuođat.

KOMBA nammasaš oahpahusprográmma ulbmiljoavkun leat biebmoruovttut ja mánáidsuodjalusa ja ásahusaid bargit. Dát prográmma addá oahpu earret eará mánáidsuodjalusa sámi mánáid ja bearrašiid birra, historjjálaš ja dálááiggi diliid birra mat váikkuhit dasa ja mánáid ja bearrašiid álgoálbmotvuoigatvuođaid mearkkašumi birra.

Boksa 3.1 Sámi našuvnnalaš gealbobálvalus (Násag)

Sámi našuvnnalaš gealbobálvalus gielddalaš ja stáhtalaš mánáidsuodjalusa, bearašsuodjalusa ja heahteguovddážiid várás (Násag) váldokantuvrrain Kárášjogas rahppui almmolaččat golggotmánus 2022. Násaga ulbmil lea veahkkin nannet kvalitehta bálvalusaid barggus sámi mánáiguin, rávesolbmuiguin ja bearrašiiguin ja váikkuhit dásseárvosaš fálaldahkii sámi álbmoga várás buot sámi guovlluin ja muđui riikkas.

Naságas leat bargit iešguđet sámi guovlluin, ja lea bures jođus bargguinis čalmmustahttit bálvalusaid ja loktet bálvalusaid diehtomielalašvuođa ja máhttodási. Naságas lea sierra neahttasiidu dieđuiguin, filmmaiguin ja webináraiguin iešguđet fáttáid birra ja dan birra mo sáhttá buori vugiin deaivvadit sámi álbmogiin.

Nordlandsforskning oaččui jagi 2022 čuovvulanevaluerenbargamuša mii galgá muitalit mo Naság bargá ollašuhttin dihtii iežas mandáhta ahte nannet kvalitehta bálvalusaid barggus sámi mánáiguin, rávesolbmuiguin ja bearrašiiguin, ja man muddui Naság lea hábmejuvvon ulbmillaččat dan juksamii.

3.2.5 Sámedikki mearkkašumit

Sámediggi čujuha dasa ahte Mánáidsuodjaluslága § 1.8 lea bajimus mearrádus mii dadjá ahte mánáidsuodjalus galgá vuhtiiváldit máná čearddalašvuođa, kultuvrra, giela ja oskku buot muttuin áššis. Sámi mánáid erenoamáš vuoigatvuođat galget fuolahuvvot. Mánnái buoremusa árvvoštallan lea mánáidsuodjaluslága ulbmilparagráfa guovddáš prinsihppa. Mearkkašumis láhkii boahtá maiddái ovdan ahte árvvoštallat mánnái buoremusa maiddái mearkkaša máná čearddalaš, gielalaš ja oskkolaš duogáš, ja maiddái ahte sámi mánáin leat álgoálbmogin sierra vuoigatvuođat nationála lágaid ja riikkaidgaskasaš konvenšuvnnaid bokte, mat galget fuolahuvvot.

Sámediggeráđđi lea ovttas Norsk Fosterhjemsforening nammasaš biebmoruovttuservviin ovddideamen biebmoruovttufuolahusa sámi mánáid várás. Sámediggi ii dieđe galle sámi máná leat almmolaš fuolahusas, ja besset go sii doalahit iežaset giela dahje kultuvrra. Uhccán dutkan lea čađahuvvon sámi mánáid birra mánáidsuodjalusoktavuođas. Almmolaš statistihkain ii registrerejuvvo sámi duogáš, ja danne eai gávdno dieđut das galle sámi máná ja nuora leat mánáidsuodjalusas. Mánáidsuodjalusbálvalusas váilot reaiddut mánáid sámi duogáža kártemii, ja dárbu lea ovddidit fágalaš standárddaid ja reaidduid dán dehálaš bargui. Danne leat Sámediggi ja Norsk Fosterforening ovttas dovddahan Mánáid-, nuoraid- ja bearašdirektoráhtii (Bufdirii) dárbbu dakkár kártenreidui mii áicá sámi mánáid gielalaš ja kultuvrralaš vuoigatvuođaid, go mánná lea mánáidsuodjalusa fuolahusas.

3.3 Bargu ja dienas

Bargu addá dietnasa ja iehčanasvuođa, ja buorida ovttaskasolbmuid ja bearrašiid eallindiliid. Bargu addá maiddái searvevuođa, ja váikkuha fátmmasteapmái ja gullevašvuhtii. Oassálastin fidnodoaibmabargui lea dábálaččat dearvvašvuođaovddideaddji.

Sámit barget dál buot fidnuin ja ealáhusain. Sámi nissoniin lea dávjjit guhkit oahppu go albmáin, ja sii barget dávjá almmolaš surggiin. SED-guovllus ledje 63,1 proseantta álbmogis gaskal 15 jagi ja 74 jagi barggus, dan ektui go davábealde Sáltoduoddara olggobealde SED-guovllu ledje 58,5 proseantta barggus. Vuolimus barggolašvuođaoassi SED-guovllus lei Davit Nordlánddas gos barggolašvuohta lei 58,5 proseantta. Stuorámus ealáhusat SED-guovllus leat dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusat, hotealla- ja restaurántadoaibma, mas oktiibuot 40 proseantta álbmogis barget.

Ovddeš áiggiid lávejedje lohkat ahte stuorra oassi sámi álbmogis gulai vuođđoealáhusaide, nu go eanadollui, guolásteapmái ja boazodollui. 1980-logus gulai sullii 20 proseantta sámi álbmogis vuođđoealáhusaide. Dattetge lea bargiid lohku vuođđoealáhusain njiedjan, ja dál bargá uhcit go juohke logát olmmoš SED-guovllus eanadoalus, vuovdedoalus dahje guolástusas (Sámi allaskuvla, 2021). Vaikke vel dál leat uhccán sámit geain lea boazodoallu váldofidnun, de lea čatnaseapmi boazodollui dehálaš ollugiidda, ja boazodoallu lea dehálaš kulturguoddi olles sámi servodagas.

Eanadoallodirektoráhta dieđuid mielde barget badjelaš 3000 olbmo sámi boazodoalus Norggas (Eanadoallodirektoráhta, 2023). Sámiide ii leat boazodoallu dušše fidnu, muhto maiddái eallinvuohki, nana čanastusain sámi gillii ja kulturdoaimmaheapmái mii fátmmasta olles stuorrabearraša. Dakkár logut eai gávdno mat muitalit gallásis oktiibuot lea čatnaseapmi boazodollui.

Vuoigatvuohta guollebivdui iežas vuonain lea dehálaš sámi kultuvrii ja ealáhussii ja váikkuha garrasit ássamii, ássanmillii ja eallinvuohkái ollu sámi riddoservodagain. Go dát vuoigatvuohta gáržžiduvvo, de dat čuohcá olles bearrašii ja sáhttá hedjonahttit eallinkvalitehta. Guolástanvuoigatvuođa árvvu ii sáhte dušše mihtidit ekonomalaš vuoittuin, muhto das lea stuorra mearkkašupmi ollu sámiid álbmotdearvvašvuhtii.

Maiddái nissoniid ja mánáid árbevirolaš meahcásteapmi, nu go murjen, gámasuinniid čuohppan ja bárkologgan, ja guollebivdu lagas jávrriin ja jogain, lea dehálaš sámi árvvuid ja árbevieruid gaskkusteapmái boahttevaš buolvvaide. Go dát vejolašvuohta jávká dahje gáržu, de dat váivvida ollu váhnemiid. Ovttasdoaibman buolvvaid gaskkas ja eará bearrašiiguin nohká seammás go olmmoš fuolastuvvá boahtteáiggi dihtii ja ahte sáhttit gáhttet sámi kultuvrra ja árbevieruid.

Ráđđehus dovddasta ahte ođđa ealáhusberoštusain ja eanaguovlluide huksemis leat váikkuhusat sámi kultuvrii ja ealáhusdoaimmaheapmái. Ráđđehussii lea dehálaš čađahit politihka mii láhčá diliid dakkár mearrádusproseassaide main máhttu ja gulahallan buot guoskevaš áššebeliiguin lea vuođđun daid mearrádusaide mat dahkkojuvvojit. Dakkár áššiin mat sáhttet njuolgga váikkuhit sámi kulturdoaimmaheapmái ja sámi ealáhusaide, leat almmolaš eiseválddit geatnegahtton konsulteret Sámedikkiin dahje eará sámi beroštusaiguin, gč. sámelága 4. kapihttala.

Dálkkádatrievdamiin ja sisabahkkemiin lea negatiiva váikkuhus birrasii ja iešguđet sámi luondduvuđot ealáhusaid ja kulturdoaimmaheami eallinvuđđui. Molsašuddi dálkkit dagahit stuorát lihkohisvuođariskka. Árbedieđu geavaheapmi ii leat šat nu deaivil, ja seammás áitojuvvojit guohtuneatnamat dávjjes sisabahkkemiid geažil. Oktiibuot dat sáhttá buvttihit psyhkalaš nođiid boazodolliide ja sidjiide geat doaimmahit eará sámi ealáhusaid ja sin bearrašiidda. Loga eanet dálkkádaga ja birrasa birra 6.5.2 kapihttalis.

Sámit dieđihit uhcit bruttodietnasa go dan maid earát dahket geat ásset seamma geográfalaš guovlluin. SED-guovllu álbmoga gaskamearálaš bruttodienas lei 416 600 ruvnno jagi 2019 (17). dat lea uhcit go olles riikka gaskamearálaš dienas ja daid eará guovlluin davábealde Sáltoduoddara. Guovllu álbmogis lea stuorát gaskamearálaš ealáhusdienas go olles riikka gaskamearálaš ealáhusdienas.

Govus 3.1 Gaskamearálaš bruttodienas jagi 2019, juogaduvvon SED-guvlui, eará guovlluide Sáltoduoddara davábealde ja olles riikii.

Gáldu: SSB Samisk statistikk (2022) Tabell 43

Bohtosat fylkkadearvvašvuođaiskkademiin Nordlánddas, Romssas ja Finnmárkkus čájehedje ahte ekonomalaš váttisvuođat ledje mealgat dábáleappot sámiin go álbmogis muđui, sihke nissoniin ja albmáin. Sullii okta juohke njealját sápmelaččas almmuhedje ahte lei váttis birget juohkebeaivválaš eallimis, dan ektui go álbmogis muđui lei dušše okta viđa olbmos geat dan dieđihedje.

Seamma erohusa oaidnit go buohtastahttit sámiid Davvi-Norggas olles riikka oppalaš álbmogiin FHUS-iskkademiin. Go geahčadit iešguđet ahkejoavkkuid, de lea erenoamážit ahkejoavkkuin 18–24 jagi ja 25–44 jagi ahte leat erohusat gaskal sámiid ja álbmoga muđui. Dáin ahkejoavkkuin lea sullii okta sápmelaš golmma sápmelaččas geat dieđihit ekonomalaš váttisvuođaid, dan ektui go álbmogis muđui lei sullii okta njeali olbmos geat dan dieđihedje (geahča govvosa 3.2).

Govus 3.2 Oassi mii vástida ahte lea viehka váttis/váttis/hui váttis oažžut ruđaid bistit fylkkadearvvašvuođaiskkademiin (FHUS). Dieđut sámi álbmogis bohtet Nordlánddas, Romssas ja Finnmárkkus. Dieđut álbmogis muđui bohtet fylkkadearvvašvuođaiskkademiin áigodagas 2019–2022.

Gáldu: FHUS/FHI

Ekonomalaš váttisvuođat leat oppalaččat dábáleappot olbmuid gaskkas geain lea uhcit oahppu FHUS-iskkademiin, muhto erohusat leat čielgaseappot sámiid gaskkas go álbmogis muđui. 32 proseantta sámiin geat leat čađahan vuođđoskuvlla dahje joatkkaoahpu dieđihit ekonomalaš váttisvuođaid, dan ektui go 24 proseantta álbmogis muđui leat čađahan vuođđoskuvlla dahje joatkkaoahpahusa.

Ollu doaibmabijut leat čađahuvvon mat dagahit eanet geasuheaddjin ássat Davvi-Romsii ja Finnmárkui. Dat earret eará čoavdimii bargoaddidivadis ja oahppoloana sihkkumii. Doaibmabijut dahket eanet geasuheaddjin sámi álbmogii ássat dáidda guovlluide, ovdamearkka dihtii maŋŋá oahpu váldima.

3.3.1 Nav, bargui guoski doaibmabijut

Bargo- ja čálgohálddašeapmi (Nav) hálddaša máŋggalágan bargui guoski doaibmabijuid ja váikkuhangaskaomiid ovddidan dihtii searvadeami bargoeallimii. Dienassihkkarastinortnet galgá addit ekonomalaš oadjebasvuođa olbmuide geat gaskaboddasaččat dahje bistevaččat eai sáhte searvat bargoeallimii, ja váikkuhit dietnasa ja eallindiliid dássemii.

Bargomárkandoaibmabijut leat guovddáš váikkuhangaskaoamit bargomárkanpolitihkas. Doaibmabijut leat oppalaččat, ii ge oktage doaibmabidju leat jurddašuvvon dušše sámi álbmoga várás. Doaibmabijut galget dattetge juolluduvvot oktagaslaš árvvoštallamiid vuođul ja heivehuvvot báikkálaš dárbbuide ja bargomárkana dillái. Doaibmabijuid geavaheami ja lágideami galgá danne muhtun muddui sáhttit heivehit sámi álbmogii.

Bargo- ja čálgoetáhta lea ovddidan muhtun doaibmabijuid sámi guovlluin mat leat heivehuvvon daid guovlluid dárbbuide. Bargu doarjagiin lea bargomárkandoaibmabidju sin várás geat dárbbašit doarjaga háhkat dahje doalahit barggu. Sii ožžot čuovvuleami sin Nav-kantuvrra bargospesialistta bealis. Čuovvuleapmi heivehuvvo oktagaslaš dárbbuid vuođul. Doaibmabiju mihttun lea bistevaš čatnaseapmi bargoeallimii. Kárášjogas ja Guovdageainnus láhččojuvvojit dilit oasseáiggebargui maid sáhttá doaimmahit lotnolasat boazodoaluin. Nav Indre Salten Nordlánddas lea čađahan bargiid várás čoahkkanemiid main sámi kultuvra ja kulturáddejupmi lea leamaš fáddán.

Gielddat galget, sin ovddasvástádusa bokte sosiála bálvalusain Nav kantuvrras, buoridit sin eallindiliid geain lea heajos dilli, váikkuhit sosiála ja ekonomalaš oadjebasvuhtii, das maiddái ahte juohkehaš galgá oažžut vejolašvuođa eallit ja ássat iehčanassii, ja ovddidit sirdašuvvama bargui, sosiála searvadeapmái ja árjjalaš oassálastimii servodagas. Ovddasvástádussii gullet sihke eastadeaddji sosiála bargu ja oktagaslaš bálvalusat nu go diehtojuohkin, ráđit ja bagadeapmi, ekonomalaš veahkki, gaskaboddasaš ássanfálaldat, oktagaslaš plána ja kvalifiserenprográmma. Sosiála bálvalusat ja sosiálafágalaš bargu leat dehálaččat ollislaš bálvalusfálaldagas olbmuide geat vásihit sosiála váttisvuođaid, muhto maiddái gielddaid barggus eastadeames ahte dakkár váttisvuođat čuožžilit.

Dakkár statistihkka ii gávdno mii čájeha gallis sámi duogážiin ožžot iešguđet čálgodoarjagiid dahje sosiála bálvalusaid Navas. Ovdalis Saminor-iskkadeamit eai leat váldán mielde Nav doarjaga fáddán iežaset dáhtagálduide. Saminor 3 váldá mielde gažaldagaid mat addet máhtu dan birra man muddui sámi álbmot oppalaččat ja boazosápmelaš álbmot erenoamážit ožžot doarjagiid dahje sosiála bálvalusaid Navas.

Muhtun dutki čilge ahte boazodoallit buohcuvuođa oktavuođas ja doarjjadárbbu oktavuođas Navas leat ožžon fálaldaga čađahit ođđa oahpu dan sajis go čielggadit reastabargonávccaid dahje teknihkalaš veahkkeneavvuid mat sáhttet veahkehit sin joatkit ealáhusasteaset (18) (19). Dutki dieđiha ahte Navii leat addán dievaslaš fálaldaga diehtojuohkima ja dili láhčima birra sámegillii ge.

Neahttasiiddus nav.no leat dieđut dan birra ahte sáhttá diŋgot telefonságastallama Naviin davvisámegillii ja das lea diehtojuohkinsiidu lahttuvuođa Álbmotoajus. Buot čálalaš oktavuođaváldimiidda mat bohtet Navii sámegillii, vástiduvvo sámegillii. Nav sámegielfálaldat geavahuvvo dattetge uhccán. Nav dieđiha ahte lea hástaleaddjin háhkat mielbargiid geain lea sámi giellagelbbolašvuohta ja doalahit gelbbolašvuođa go dat uhccán geavahuvvo.

Ovttasbarggus gaskal Nav oktavuođaguovddáža (NKS) ja Nav Romsa ja Finnmárku, Navas Guovdageainnus, álggahuvvo dál pilohta telefonbálvalusfálaldaga oktavuođa davvisámegielagiidda miehtá riikka. Pilohta fakkasta dan kapasitehta sámegielas mii etáhtas Guovdageainnus lea (Nav Guovdageaidnu) NKS nammasaš spesialiserejuvvon telefonbálvalusain. Pilohta ulbmil lea oažžut visogova bálvalusjearahallamiin sámegillii Navas. Pilohta bistá golbma mánu ođđajagimánu 1. b. rájes cuoŋománu 1. b. 2024 rádjai.

Boksa 3.2 Buoret Nav fálaldat sámi álbmogii

Aarborten tjïelte Nordlánddas čađaha prošeavtta mii čielggada vejolašvuođa buoridit Nav fálaldaga máttasámi álbmogii, dainna mihtuin ahte eastadit vealaheami ja olggušteami. Giellahálddašanguovllu gielddain olggobealde Romssa ja Finnmárkku leat uhccán geahččaluvvon dakkár Nav fálaldat mii lea heivehuvvon guovllu hástalusaide.

Aarborten tjïelte gullá sámegielaid hálddašanguvlui, ja áidna máttasámi guovlu Nordlánddas. Sámi álbmot geavaha almmolaš bálvalusaid mat seamma ollu go álbmot muđui, muhti dutkan čájeha ahte sis lea uhcit luohttámuš daidda bálvalusaide mat fállojuvvojit.

Prošeavtta váldodoaibmabijut leat:

čielggadit vejolašvuođaid ovttasbargui gaskal iešguđet etáhtaid dainna ulbmiliin ahte ásahit eanet ollislaš fálaldaga máttasámi sámi álbmogii

kártet ja čađahit geavaheaddjiiskkademiid vuođđun dasa ahte evttohit doaibmabijuid mat galget buoridit bálvalusfálaldaga máttasámi geavaheddjiide

hábmet ođđa modeallaid diehtojuohkimii ja gulahallamii sámi nuoraiguin Helgelánddas

Bajimus mihttun lea ahte máttasámi Nav geavaheaddjit galget oažžut eanet ollislaš ja oktiiheivehuvvon bálvalusaid, ja ahte bálvalusat galget leat buorebut heivehuvvon máttasámi gillii ja kultuvrii. Dan juksamii leat čuovvovaš oasseulbmilat hábmejuvvon:

nannet máhtu máttasámi giela ja kultuvrra birra

nannet dohkkehusa ja rámisvuođa sámi gillii ja kultuvrii

eastadit olggušteami ja vealaheami

nannet luohttámuša, oadjebasvuođa ja áddejumi Nav bálvalusaid ektui

nannet eallinkvalitehta, loaktima ja hálddašeami

Nordlándda fylkkagielda lea leamaš mielde hábmemin prošeavtta.

3.3.2 Sámedikki mearkkašumit

Buot gáržžidemiid ja olggobealde negatiiva váikkuhusaid submi lea dáruiduhttin ođđa hámis, ja lea seamma buolva, sii geat dál leat boarráseappot, geat leat vásihan garra dáruiduhttima ovdal, geat fas besset dovdat dan váikkuhusaid.

Luondduresurssaid geavaheapmi lea leamaš ja lea ain hui dehálaš sámiid dearvvašvuhtii ja eallinkvalitehtii. Go stuorraservodaga njuolggadusat gáržžidit vejolašvuođa beassat ávkašuvvat luonddu resurssaiguin, de dat čuohcá olbmo vejolašvuhtii doaimmahit eallima. Sámi guovlluin das leat váikkuhusat árbevirrui ja eallineavttuid, mii fas sáhttá mielddisbuktit fysalaš ja psyhkalaš buohcuvuođa, lossamiela, morraša ja heajot eallinkvalitehta. Doaba «Luossamoraš» govvidan dán morraša.

Hástalusat maid guohtunealáhusat vásihit boraspiriid geažil eai leat namuhuvvon. Stuorra boraspiremassimat dagahit ekonomalaš massimiid boazoeaiggádiidda ja sávzaboanddaide, ja mielddisetbuktet stuorra psyhkalaš nođiid boazoeaiggádiidda ja olles bearrašii. Hástaleaddjin lea ahte árbediehtu, nappo vásáhusvuđot máhttu boazodoalu ja boraspiriid birra ii dohkkehuvvo ja deattuhuvvo boraspirepolitihkas ja boraspirehálddašeamis.

Sámi vuođđoealáhusaid doaimmaheddjiide leat maiddái čuohcan sihke váttes dálkkádatlaš dilálašvuođat, stuorra ekonomalaš hástalusat ja stuorra bargonoađuheapmi ealáhusain. Váikkuhusat das čuhcet ovttaskasolbmui ja servodahkii máŋgga láhkai. Dat lea dagahan stuorra vuorjašuvvamiid, sihke fysalaččat ja psyhkalaččat, doaimmaheddjiide ja sin bearrašiidda. Gielddaid dearvvašvuođabálvalusat leat dieđihan ahte fysalaš ja psyhkalaš noađuheamit doalus leat stuorra áittan boazodoalli dearvvašvuhtii, muhto maiddái olles bearraša dearvvašvuhtii, mii maiddái čuohcá mánáide.

3.4 Gulahallan almmolašvuođain iežas gillii

Sámelága giellanjuolggadusaid 3. kapihttalis leat mearrádusat vuoigatvuođa birra oažžut vástádusa sámegilli almmolaš hálddašeamis, vuoigatvuođa birra beassat geavahit sámegiela duopmostuoluin, Viessoláigoriidolávdegotti ektui, politiija- ja áššáskuhttineiseválddi ektui, rihkusfuolahusas, dearvvašvuođa- ja fuolahusásahusain ja vuoigatvuođa birra oktagaslaččat girkolaš bálvalusaide sámegillii. Dasa lassin leat mearrádusat vuoigatvuođa birra oahppopermišuvdnii háhkan dihtii máhtu sámegielas, ja sámegiela geavaheami birra gielddahálddahusas ja álbmotválljen orgánain.

Maiddái buhcciid- ja geavaheddjiidvuoigatvuođalágas leat njuolggadusat dan birra ahte diehtojuohkin geavaheddjiide ja buhcciide galgá leat heivehuvvon vuostáiváldi oktagaslaš eavttuide, nu go ahkái, rávisvuhtii, vásáhussii ja kultur- ja gielladuogážii. Dat guoská sihke gielddalaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalussii ja spesialistadearvvašvuođabálvalussii.

Ráđđehus bargá joatkevaččat sihkkarastimiin doarvái dulkkaid iešguđet gielaide. Láhka almmolaš orgánaid ovddasvástádusa birra dulkageavaheamis jna. (dulkaláhka) ásahuvvui ođđajagimánu 1. b. 2022 ja galgá leat mielde sihkkarastimin riektesihkarvuođa ja dohkálaš veahki ja bálvalusaid olbmuide geat eai máhte gulahallat dohkálaččat almmolaš orgánaiguin dulkka haga. Dulkaláhka addá sierralobi gáibádusas ahte geavahit gelbbolaš dulkka juovlamánu 31. b. 2026 rádjai. Lassin almmolaš orgánaid gelbbolašvuhtii geavahit gelbbolaš dulkka, bidjá láhka maiddái gáibádusaid dulkii, nu go buori dulkondábi, bealátkeahtesvuođa ja jávohisvuođageatnegasvuođa. Mánáid geavahit dulkan lea gildojuvvon.

Dulkaláhka geatnegahttá almmolaš orgánaid geavahit gelbbolaš dulkkaid sámegielain daid dáhpáhusain maidda láhka gusto. Sámegielaid geavaheami vuoigatvuohta muddejuvvo sámelága bokte. Sámelága giellanjuolggadusaid vuođul lea ovttaskasolbmuin vuoigatvuohta beassat geavahit sámegiela beroškeahttá ovttaskas dárogielmáhtus. Ollašuhttin dihtii daid vuoigatvuođaid mat čuvvot sámelágas dárbbašit almmolaš orgánat dávjá geavahit dulkka. Nu bidjet ge sámelága njuolggadusat dan gáibádusa ahte almmolašvuohta galgá geavahit dulkka go lea dárbu vai sámegielagat besset geavahit sámegiela gulahallamis orgánain.

Searvadahttin- ja máŋggabealatvuođadirektoráhta (IMDi) lea nationála fágaeiseváldi dulkomis almmolaš suorggis ja doaimmaha Nationála dulkaregistara. Dulkkaid gealbudeami ovddasvástádus sámegielain lea jagi 2022 rájes sirdojuvvon OsloMetas Sámi allaskuvlii.

Almmolaš bálvalusaddi galgá juohkit dieđuid, bagadit ja guldalit geavaheaddjái dahje buhcciid. Das lea erenoamáš mearkkašupmi ja politihkalaš ulbmil ahte dearvvašvuođabargiin lea máhttu sámi gielas ja kultuvrras vai sáhttet addit sámiide ollislaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid. Dulkka geavaheapmi ii galgga iešalddis buhttet njuolgga gulahallama gaskal buohcci ja dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid bargiid. Dulkka geavaheami ferte danne atnit sadjásaš čoavddusin, go eai leat sámegielat dearvvašvuođa- ja fuolahusbargit fidnemis

Vejolašvuohta fidnet sámegielat gelbbolašvuođa lea ráddjejuvvon ollu gielddain ja fylkkagielddain. Danne lea bajimus plánen rekrutteren dihtii ja oahpahan dihtii bargiid, vejolaččat gaskaboddasaš dulkka dahje gáiddusdulkka geavaheami eaktun dasa ahte gielddat áiggi vuollái sáhttet ollašuhttit geatnegasvuođaideaset iežaset sámegielat ássiide.

Spesialistadearvvašvuođabálvalusas lea dárbu dulkabálvalusaid olahahttivuođa vai sáhttá ollašuhttit sámelága giellamearrádusaid. Dárbu lea čuovvulit Davvi Dearvvašvuođa «Nasjonalt prosjekt for tolking på samiske språk» nammasaš čielggadusa dulkoma birra sámegielaide, ja maiddái Gaska-Norgga Dearvvašvuođa «Spesialisthelsetjenester til samisk befolkning i Midt-Norge» nammasaš raportta spesialistabálvalusaid birra Gaska-Norgga sámi álbmogii sihkkarastin dihtii bálvalusaid fidnema (dulkoma) ja loktet spesialistabálvalusa kapasitehta ja máhtu sámi álbmoga birra. Finnmárkku buohcceviesus lea buhcciin geain lea šiehtadus Davvi Dearvvašvuođa ossodagain dahje leat lágiduvvon dohko, vejolašvuohta fidnet davvisámegielat dulkka áigodagas gaskal diimmu 8 ja 22 olles vahku.

Dulkon buohcci ja divššára gaskkas sáhttá dáhpáhuvvat jogo dulkkain gii lea lanjas, jiena/gova dahje telefovnna bokte. Davvi Dearvvašvuohta oaččui bargamuššan Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanttas čielggadit vejolašvuođa ásahit nationála birrajándor dulkabálvalusa davvisámegillii, julevsámegillii ja máttasámegillii. Čielggadus lea čađahuvvon, ja loahpparaporta lea válmmas.

4 Áŋgiruššansuorgi 2: Siskálastit sámi perspektiivvaid álbmotdearvvašvuođapolitihkkii

Ráđđehus áigu:

rapporteret dán stuorradiggedieđáhusa jagi 2027 Álbmotdearvvašvuođadieđáhusas

árvvoštallat sámi álbmoga vuhtiiváldima álbmotdearvvašvuođalága ođasmahttima oktavuođas

árvvoštallat doaibmabijuid mat galget nannet sámi perspektiivva Álbmotdearvvašvuođaprográmmas

nannet sámi oasi barggus ahkeheivehuvvon servodatovddidemiin

fuolahit sámi perspektiivva ovddidanprográmmas vázzimii ja doaimmaide heivehuvvon lagasbirrasa ovddideami birra válljejuvvon fylkkain ja guoskevaš gielddain

lahttudit olbmo álbmotdearvvašvuođapolitihkalaš ráđđái geas lea sámi duogáš

4.1 Álgu

Buorre álbmotdearvvašvuohta eaktuda surggiidrasttideaddji áŋgiruššama, ja báikkálaš servodagat leat dehálaččat beaktilis álbmotdearvvašvuođabargui. Danne lea gielddapolitihkalaš váikkuhangaskaomiin ja ovddidanbarggus ovttas álbmotdearvvašvuođalágain ja eará álbmotdearvvašvuođapolitihkalaš áŋgiruššamiiguin stuorra mearkkašupmi láhčimis diliid buori eallimii giliin ja gávpogiin miehtá riikka.

Ásahan dihtii buriid báikkálaš servodagaid lea mielváikkuheapmi ja ássiidsearvvaheapmi hui dehálaš. Sihke gielddaláhka, plána- ja huksenláhka ja álbmotdearvvašvuođaláhka deattihit mielváikkuheami. Ráđđehusa ulbmil lea nannet sosiála guoddevašvuođa dakko bokte ahte láhčit diliid buriid eallineavttuide, alla eallinkvalitehtii, oassálastimii ja buriid bajásšaddan- ja lagasbirrasiidda, ja dat leat dehálaš vuhtiiváldimat sihke gielddapolitihkas ja álbmotdearvvašvuođapolitihkas.

Jagi 2023 geigii ráđđehus guokte dieđáhusa mat čohkkehit ráđđehusa politihka daid surggiin, Meld. St. 27 (2022–2023) Eit godt liv i heile Noreg – distriktspolitikk for framtida ja Meld. St. 28 (2022–2023) Gode bysamfunn med små skilnader. Hurdal-julggaštusas leat ráđđehusbellodagat deattastan ahte gielddat leat hui dehálaččat sámi servodagaid ovddideamis. Ráđđehus lea mearridan ahte jagi 2025 stuorradiggedieđáhusas sámi giela, kultuvrra ja servodateallima birra, galgá leat erenoamáš fuomášupmi gielddasuorggis ja dan ovddasvástádusas ja daid vejolašvuođain mat fylkkagielddain ja gielddain leat addimis buriid bálvalusaid sámi álbmogii. Okta dieđáhusa ulbmiliin lea čuovvulit guoskevaš áŋgiruššansurggiid dieđáhusas Dieđ. St. 13 (2022–2023) Sámi giella, kultuvra ja servodateallin – Gelbbolašvuohta ja rekrutteren mánáidgárddiin, vuođđooahpahusas ja alit oahpus ja dán dieđáhusas sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra.

Ráđđehus geige álbmotdearvvašvuođadieđáhusa juohke stuorradiggeáigodaga. Áigumuššan lea čujuhit politihkalaš háltti, muhto maiddái raporteret barggu stáhtusa. Jagi 2027 álbmotdearvvašvuođadieđáhusas galgá leat sámi oassi, mii raportere dán dieđáhusa čuovvuleami stáhtusa.

Vuolábealde válddahuvvojit dehálaš álbmotdearvvašvuođapolitihkaš áŋgiruššamat main lea mearkkašupmi eallinkvalitehta ja guoddevašvuođa nannemii báikkálaš servodagain, deattuhettiin álbmotdearvvašvuođalága, čatnaseami plánavuogádahkii, ja erenoamážit dakkár áŋgiruššamiid go álbmotdearvvašvuođaprográmma, ahkeheivehuvvon Norgga, vázzimii ja doaimmaide heivehuvvon lagasbirrasiid ovddideami ja Álbmotdearvvašvuođapolitihkalaš ráđi.

4.2 Álbmotdearvvašvuođaláhka

Norgga álbmotdearvvašvuođapolitihka rámman lea álbmotdearvvašvuođaláhka. Dán lága ulbmil lea váikkuhit dakkár servodatovddideapmái mii ovddida álbmotdearvvašvuođa ja maiddái mii dásse sosiála dearvvašvuođaerohusaid. Álbmotdearvvašvuođabargu galgá ovddidit álbmoga dearvvašvuođa, loaktima, buriid sosiála ja biraslaš diliid ja leat veahkkin eastadeamen psyhkalaš ja somáhtalaš dávddaid, vahágiid dahje gillámušaid. Láhka galgá sihkkarastit ahte gielddat, fylkkagielddat ja stáhta dearvvašvuođaeiseválddit čađahit doaibmabijuid ja oktiiheivehit iežaset doaimma álbmotdearvvašvuođabarggus dohkálaččat.

Norgga álbmotdearvvašvuođapolitihkka galgá maiddái ovddidit buori dearvvašvuođa sámi álbmogis. Dan sajis go ovddidit sierra doaibmabijuid sámi álbmoga várás, lea váldostrategiija ahte sámi perspektiivvat galget buorebut báidnit álbmotdearvvašvuođapolitihka, nu ahte sámi perspektiivvat váldojuvvojit vuhtii. Dán stuorradiggedieđáhusa vuođđun lea ahte Norgga álbmotdearvvašvuođapolitihkka galgá leat eanet eanetlohkoálbmoga várás, ja ahte lea dárbu doaibmabijuide mat sihkkarastet sámi perspektiivvaid vuhtiiváldima.

Gielddat ja fylkkagielddat leat dehálaččat ovddideamis buori dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta álbmogis. Gieldasuorggis leat máŋga váikkuhangaskaoami dán doibmii bálvalusaddin, váldedoaimmaheaddjin ja servodatovddideaddjin. Maiddái Hurdal-julggaštusas čuožžu ahte gielddain lea mearrideaddji mearkkašupmi sámi servodagaid ovddideamis.

Álbmotdearvvašvuođaláhka bođii fápmui jagi 2012, ja nu ásahuvvui vuogádatleppo álbmotdearvvašvuođabargu gielddain ja fylkkagielddain. Dehálažžan lei vuordámušásaheapmi gielddaide ja fylkkagielddaide sátnádit iežaset álbmotdearvvašvuođahástalusaid čálalaččat, fakkastit hástalusgova plánastrategiijii mii hábmejuvvo juohke njealját jagi ja čađahit dárbbašlaš doaibmabijuid. Álbmotdearvvašvuođa visogova láhkaásahusa 3. paragráfas boahtá ovdan ahte dakkár gielddain main sámi álbmogis jáhkkimis leat erenoamáš álbmotdearvvašvuođahástalusat, galgá daid árvvoštallat.

Ii leat guorahallojuvvon man muddui gielddaid ja fylkkagielddaid álbmotdearvvašvuođavisogovat árvvoštallet erenoamáš álbmotdearvvašvuođahástalusaid sámi álbmogis. Jáhkkimis dat dattetge dáhpáhuvvá muhtun muddui, earret eará dan sivas go máhttovuođđu sámi álbmoga dearvvašvuođa birra lea ráddjejuvvon ja ahte dieđut gielddadásis váilot. Dattetge leat njuolggadusat eaktudan ahte visogovva galgá vuođđuduvvot kvalitatiiva dieđuide, earret eará mielváikkuhanproseassain.

Álbmotdearvvašvuođalága ferte geahččat plána- ja huksenlága oktavuođas. Dehálaš mihttun lea earret eará ovddidit álbmoga dearvvašvuođa ja eastadit sosiála dearvvašvuođaerohusaid ja sihkkarastit sámi kultuvrra, ealáhusdoaimmaheami ja servodateallima luondduvuđđosa. Plána- ja huksenlága § 5-4 olis sáhttá Sámediggi ovddidit vuostecealkámuša dakkár plánaide go áššis lea hui stuorra mearkkašupmi sámi kultuvrii dahje ealáhusdoaimmaheapmái.

Nationála vuordámušain regionála ja gielddalaš plánemii áigodahkii 2023–2027 čuovvu ahte sámi álbmot ja nationála minoritehtat galget beassat searvat ja váikkuhit áššiide mat gusket sidjiide. Sámeláhka sisttisdoallá erenoamáš geatnegasvuođa konsulteret Sámedikkiin ja eará sámi beroštusaiguin, nu go giliservviiguin, orohagaiguin ja báikkálaš organisašuvnnaiguin. Sámedikki vuostecealkinvuoigatvuohta plánaáššiin fuolaha konsultašuvdnageatnegasvuođa daid áššiin. Geatnegasvuohta fállat konsultašuvnna báikkálaš sámi beroštusaide gusto beroškeahttá Sámedikki vuostecealkinvuoigatvuođas, ja lassin plána- ja huksenlága mielváikkuhanmearrádusaide. Mielváikkuheapmi plána- ja huksenlága vuođul galgá álggahuvvot nu árrat go vejolaš plánaproseassas.

Boksa 4.1 Kárášjoga gieldda gielddaplána servodatoassi

Gielddaplána servodatoassi lea vuođđuduvvon dan višuvdnii ja árvovuđđui ahte Kárášjohka galgá leat fátmmasteaddji sámi servodat.

Servodatplána váldá ovdan earret eará álbmotdearvvašvuođa ja eallinkvalitehta fáddán. Plánas čalmmustahttojit gieldda álbmotdearvvašvuođahástalusat, deattuhettiin mánáid ja nuoraid dili. Plána ulbmil lea ásahit buriid bajásšaddandiliid ja eallineavttuid mánáide ja nuoraide gielddas, áŋgiruššat eastademiin ja váikkuhit fátmmasteapmái ja oassálastimii. Kárášjohka háliida leat ahkeheivehuvvon gielda, earret eará dainna lágiin ahte láhčit diliid deaivvademiide buolvvaid gaskkas.

Hábmen dihtii buori ja guoskevaš plána boahtteáiggi Kárášjohkii lea govda mielváikkuheapmi álbmoga bealis leamaš dehálaš, oktan mielváikkuhemiin mánáid ja nuoraid, ealáhuseallima, politihkkáriid ja gieldda bargiid bealis. Iešguđet vuogit ja arenat leat geavahuvvon sihkkarastin dihtii fátmmasteaddji ja rabas proseassa. Mii čađaheimmet ássiidiskkadeapmi mas oaččuimet badjel 1400 vástádusa, ealáhusealliniskkadeami ja Mánáidbálgá. Mánáidbálggis lea reaidu mas mánát ja nuorat álkit sáhttet registreret ja bidjat kártii mo sii geavahit iežaset lagasbirrasa, vuođđun mielváikkuheapmái báikkálaš plánaproseassain.

Iešguđet lágideamit leat čađahuvvon nu go álbmotčoahkkimat, utopiijabájit ja bájit politihkkáriiguin ja gielddanjunnošiiguin. Árvalusat mielváikkuhanproseassain leat mielde áŋgiruššansurggiid ulbmiliin ja strategiijain. Erenoamážit ássiidiskkadeapmi ja mánáid ja nuoraid árvalusat leat deattuhuvvon.

Plánareaiddut leat maiddái dehálaččat go galgá láhčit diliid sámi kultuvrra, ealáhuseallima ja servodaga ovddideapmái, dás maiddái sámegielaid gáhttemii ja nannemii.

Ráđđehus áigu álbmotdearvvašvuođalága dieđihuvvon ođasmahttima oktavuođas árvvoštallat mo sámi álbmotdearvvašvuođahástalusat árvvoštallojit álbmotdearvvašvuođadoaibmabijuin, ja árvvoštallat doaibmabijuid doahttaleami nannemii.

4.3 Sámi perspektiivat álbmotdearvvašvuođaoahpuin

Dearvvašvuođa- ja sosiálafágaoahpuid nationála njuolggadusat (Rethos) gáibidit ahte buot sosiála- ja dearvvašvuođafága studeanttat galget dovdat sámiid vuoigatvuođaid, ja sis galgá leat máhttu ja áddejupmi sámiid stáhtusis álgoálbmogin.

Dehálaš lea ahte vuordámušat gelbbolašvuhtii sámi gielas ja kultuvrras eai biddjo dušše oahpuide mat deaivvadit sámi álbmogiin, muhto maiddái oahpuide daid fágaolbmuid várás geat barget servodatplánemiin ja vuogádatdásis, earret eará álbmotdearvvašvuođakoordináhtorat ja gielddaid váldodoaktárat. Servodatmedisiinna spesialistaoahppu gáibida buori máhtu dearvvašvuođaovddideaddji ja eastadeaddji barggus, ja bálvalusovddideaddji vugiin.

Norgga fierpmádat oahpu ja dutkama várás dearvvašvuođaovddideamis hábme vuođđogealbosurggiid bachelor- ja mastergrádaoahpuide dearvvašvuođaovddideaddji barggus ja álbmotdearvvašvuođadiehtagis. Departemeantta ja fierpmádaga gaskasaš gulahallan lea ásahuvvon dainna áigumušain ahte digaštallat vejolaš gáibádusaid oahpuin mat válddahit mo sámi perspektiivvat galget fuolahuvvot servodatplánemis.

Boksa 4.2 Norgga fierpmádat oahpu ja dutkama várás dearvvašvuođaovddideamis

Norgga fierpmádagas oahpu ja dutkama várás dearvvašvuođaovddideamis lea mihttun nannet oahpu ja dutkama dearvvašvuođaovddideami alit oahpus, dutkaninstituhtain ja servodagas muđui. Álbmotdearvvašvuohta ja dearvvašvuođaovddideapmi leat komplementára suorggit, ja fierpmádaga mihttun lea nannet goappašagaid. Dearvvašvuođaovddidanfierpmádat ásahuvvui jagi 2010 ja oaččui dálá namas jagi 2022. Das leat mielde oahppoásahusat mat fállet oahppoprográmmaid álbmotdearvvašvuođas ja/dahje dearvvašvuođaovddideamis.

4.4 Prográmmat álbmotdearvvašvuođabargui gielddain

Stáhtas, fylkkagielddain ja gielddain leat iešguđet váikkuhangaskaoamit sámi álbmoga hástalusaid ja dárbbuid dustemii. Ollu váikkuhangaskaoamit ovddidan dihtii buori dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta Norgga álbmoga várás doibmet maid bures sámi álbmoga várás. Eaktun lea dattetge ahte dás dohko ferte láhčit dili dakkár doaibmabijuide ja movttiidahttit dakkár doaibmabijuid ovddideapmái mat erenoamážit dustejit sámi álbmoga hástalusaid.

Ollu dábálaš álbmotdearvvašvuođadoaibmabijut čađahuvvojit riikka gielddain ja fylkkagielddain. Dasa lassin čađahuvvojit ollu prošeavttat ja geahččaladdamat nannen dihtii neavvobumbbá. Prográmma álbmotdearvvašvuođabargui gielddain ásahuvvui jagi 2017, logijahkásaš áŋgiruššamin.

Prográmma galgá láhčit bargovugiid, doaibmabijuid ja reaidduid máhttovuđot ovddideapmái, ja movttiidahttit ovttasbargui gaskal gielddasuorggi ja dutkanbirrasiid ovddidanbargguin. Ulbmilin lea nannet áŋgiruššama psyhkalaš dearvvašvuođain ja gárreneastademiin oassin gielddaid ovddidanbarggus, ja loktet gielddaid gelbbolašvuođa máhttovuđot doaibmabijuid ovddideamis, implementeremis ja evalueremis.

Doarjjaruđat mannet gielddaide main leat jurdagat mo ovddidit ođđa doaibmabijuid prográmma ulbmila siskkabealde vuođđuduvvon sin hástalusgovvii, ulbmiliidda ja plánaide. Buot doaibmabijut ja vuogit mat ovddiduvvojit/geahččaluvvojit doarjjaortnega rámma siskkabealde, galget evaluerejuvvot. Nu mo prográmma dál lea hábmejuvvon, lea váldodeaddu biddjon oppalaš eastadeaddji doaibmabijuide mat leat jurddašuvvon mánáide ja nuoraide ja guoskevaš rávesolbmuide sin eallimis. Doarjjaortnega ruđat juolludovvojit fylkkagielddaide mat fas addet ruđaid viidáseappot gielddaide sin hástalusaid ja dárbbuid vuođul. Fylkkagielddat galget maiddái fállat bagadusa ja doarjaga dárbokártemis, doaibmabijuid ovddideamis ja evalueremis. Fylkkagielddat doibmet maiddái čanastahkan dutkanbirrasiid gaskkas. Ollu dain doaibmabijuin mat ožžot ruđaid prográmma bokte, leat olggobealde dearvvašvuođasurggiid ja leat vuođđuduvvon oahppo- ja astoáiggesuorgái ja čatnasit váhnenbagadeapmái.

Prográmmas eai leat dál prošeavttat main lea erenoamáš sámi profiila. Dat lea danne go prográmma lea jurddašuvvon oppalaš ásahussan ja galgá fátmmastit buot mánáid ja nuoraid ja sin bearrašiid. Porsáŋggu ja Kárášjoga gielddain leat doaibmabijut prográmma bokte, muhto dat eai leat erenoamáš sámi prošeavttat.

Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta áigu jagi 2024 árvvoštallat doaimmaid mat movttiidahttet eanet dakkár prošeavttaide álbmotdearvvašvuođaprográmma siskkabealde mat dustejit sámi álbmoga hástalusaid.

Álbmotdearvvašvuođaprográmma vásáhusat čájehit ahte berre hábmet oppalaš prošeavttaid mat fátmmastit buot ulbmiljoavkkuid, maiddái sámi mánáid ja nuoraid. Raporta Institute of Health Equity nammasaš dearvvašvuođainstituhtas Londonis rávve ásahit doaibmabijuid nu ahte dat doibmet buoremusat sidjiide geat dan dárbbašit eanemusat, muhto leat buorit buohkaide (20). Ovdamearkka dihtii sáhttá álggahit doaibmabiju mii gieđahallet cielaheami, vuortnuheami ja vealaheami olles ulbmiljoavkku vuostá, muhto ahte doaibmabidju ásahuvvo nu ahte dat gieđahallá dakkár cielaheami maid sámi mánát ja nuorat vásihit. Dat sáhttá maiddái mearkkašit ahte addo vejolašvuohta ovddidit dakkár doaibmabijuid mat gieđahallet fáttáid mat leat eanet guoskevaččat sámi mánáid- ja nuoraidálbmogii.

4.5 Ahkeheivehuvvon Norga

Sámi perspektiiva galgá nannejuvvot barggus ahkeheivehuvvon Norggain.

Demográfalaš rievdamat eanet vuorrasiiguin, ja eanebuin geat ellet máŋga jagi ealáhagas, gusket maiddái sámi álbmogii. Ollu sámit ásset boaittobeali gielddain mat erenoamážit vásihit boarásmuvvi álbmoga ja ahte nuorat ássit fárrejit eret. Ráđđehus háliida buorebut ahkeheivehuvvon servodaga vai eanebut besset vásihit eanet buriid jagiid buriin dearvvašvuođain ja doaimmain, ja ahte eanebut besse oassálastit servodahkii nu mo sii háliidit, nu go bargui, eaktodáhtolašvuhtii, kultureallimii ja bearrašii. Dat eaktuda áŋgiruššama máŋgga arenas. Eastagiid oassálastima vuostá ferte uhcidit ja sihke eiseválddit, báikkálaš servodagat, ealáhuseallin ja almmolaš bálvalusat fertejit plánain vuhtiiváldit eanet vuorrasiid ja juohkehaš berre árat ráhkkanit iežaset vuorasvuhtii. Dearvvašlaš ja árjjalaš vuorasmuvvan lea čađamanni fáddá Álbmotdearvvašvuođadieđáhusas ja lea eaktun ráđđehusa bargui eanet guoddevaš dearvvašvuođa- ja fuolahuspolitihkkii.

Boksa 4.3 Vuorasmuvvan sámi servodagas

Aldring i et samisk samfunn nammasaš raporta vuorasmuvvama birra sámi servodagas čájeha mo boaittobeliid sámi servodaga ássit válddahit iežaset servodaga ja vuordámušaid vuorasvuhtii, ja makkár sadji vuorasmuvvamis lea gielddaid plánadokumeanttain ja bálvalusaid lágideamis (21). Eallinkvalitehtii lea dehálaš beassat orrut iežas ruovttus ja lagasbirrasis ja beassat searvat doaimmaide ja bisuhit sohkagullevašvuođa. Hástalusat guhkes gaskkaiguin almmolaš bálvalusaide, oktasašfálaldagaid váilevašvuohta ja heajos digitála gálggat dagahit ahte olmmoš dárbbaša veahki. Hástalussan lea maiddái go váilot heivvolaš ásodagat eallinagistandárddain. Danne leat buhcciidsiiddat dahje fuolahusásodagat áidna molssaeaktun go veahkkedárbu gártá stuoris uhccán eastadandoaimmaid geažil. Dáhpin lea ahte bearaš fuolaha iežas vuorrasiid go sii šaddet veahkkedárbbašeaddjin ja bearaš vuordá guhká ovdalgo bivdá veahki gielddas. Raporta čájeha maiddái ahte vuorrasat beroštit maiddái nuorat buolvvaid boahtteáiggis ja sin vejolašvuođain sáhttit sajáiduvvat ja viidáseappot ovddidit báikkálaš servodaga.

Stuorradiggedieđáhusain Meld. St. 24 (2022–2023) Felleskap og meistring – Bo trygt heime bidjá ráđđehus ovdan ollislaš áŋgiruššama surggiin báikkálaš servodagat, ásodagat, bálvalusat ja bargit. Stuorradiggedieđáhus deattuha buoret ásodatčovdosiid ovddideami miehtá riikka vuorasmuvvi álbmoga várás, ja ráđđehus lea dieđihan sierra vuorrasiidásodatprográmma. Ođastusas lea Prográmma ahkeheivehuvvon Norgga 2030 várás guovddážis das ahte oaččuhit buoret modeallaid ahkeheivehuvvon servodatovddideapmái dakkár surggiin go dearvvašvuohta, ásodagat, sosiála ja fysalaš doaimmat. Guovddážis ahkeheivehuvvon Norgga várás lea ovddasvástádus prográmmas ja dat doaimmaha nationála fierpmádaga ahkeheivehuvvon gielddaid várás, mas 218 gieldda leat mielde. Prográmmii gullá maiddái guoibmevuohta iešguđet organisašuvnnaiguin, ja ovttasbargu eaktodáhtolašvuođain oaččuhan dihtii eanet aktiivvalaš senioraid. Maiddái kampánnja boahttevaš vuorrasiid buolvvaid várás čađahuvvo, váikkuhan dihtii sin plánet iežaset boarisvuođa árat dakkár surggiin go heivvolaš ásodat, dearvvašvuohta ja sosiála doaimmat, earret eará dieđuiguin neahttasiiddus planleggelitt.no. Barggu dehálaš ulbmiljoavkun leat gielddat, ja prográmma veahkeha gielddaid bagademiin ja oaivademiin ja ovttasbargguin ahkeheivehuvvon čovdosiid ovddidemiin. Dakkár áŋgiruššansurggiid ovdamearkan leat lagasbirasdoaimmat, olgoguovllut, johtolatčovdosat ja olahahtti kulturdoaimmat. Eaktun lea vuorrasat ássiid mielváikkuheapmi, ja guovddáš fállá oahpahusa gielddaid vuorrasiidráđiide miehtá riikka. Diehtojuohkin, bagadeapmi ja ovdamearkkat leat čohkkejuvvon neahttasiidui aldersvennlig.no.

Máŋga gieldda sámi álbmogiin oassálastet nationála fierpmádahkii. Ráđđehus áigu nannet sámi perspektiivva barggus ahkeheivehuvvon servodatovddidemiin, ja Dearvvašvuođadirektoráhta ja Ahkeheivehuvvon Norgga guovddáš, ovttas Sámedikkiin, Sámedikki vuorrasiidráđiin ja gielddalaš doaimmaheddjiiguin, áigot geahčadit lagabui mo sáhttá láhčit dili buorebut buori ja árjjalaš boarisvuođa daid vuorrasiidda geain lea sámi duogáš.

Ollugat vuorrasat sámit háliidit eanet deaivvadansajiid, erenoamážit sámiide geat ásset Oslos ja eará gávpogiin. Muđui čujuhuvvo dárbui dulkonbálvalusaide ja bargiide dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas geat hálddašit sámegiela. Oslo gielddas leat sámit ovddastuvvon guovddáš vuorrasiidráđis.

Boksa 4.4 Sámedikki vuorrasiidstrategiija

Sámedikki vuorrasiidstrategiija (22) [Sámi vuorasolbmot] lea hábmejuvvon lagas ovttasbarggus Sámedikki vuorrasiidráđiin. Dat ovdandoallá ahte sámi vuorrasat leat resursan servodahkii ja ahte sii galget besset eallit eallimiiddiset dásseárvosat sápmelažžan ja dásseárvosaš olmmožin. Lassin buriid ja heivehuvvon dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid mearkkašupmái deattuhuvvo ahte sámi vuorrasat galget oažžut vejolašvuođa doaibmat árjjalaš oassálastin searvevuođas doppe gos sii ásset. Sin attus lea dehálaš servodahkii ja báikkálašbirrasii, ja dat addá vuorrasiidda gullevašvuođa ja buoret eallinkvalitehta. Vuorrasiin lea dehálaš doaibma sámi historjjá, vásáhusaid ja árbedieđu seailluheamis, ja dilit galget láhččojuvvot buolvasearvevuhtii ja máhttogaskkusteapmái.

Strategiija čujuha maiddái dasa ahte sámi giela ja kultuvrra olaheapmi lea dehálaš vuorrasiidda dakkár oktavuođain go dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusain, kulturfálaldagain ja astoáiggedoaimmain. Sámediggi meannudii strategiija juovlamánus jagi 2023 ja dat galgá čuovvuluvvot doaibmaplánain.

4.6 Vázzimii ja doaimmaide heivehuvvon lagasbirrasiid ovddideapmi

Sámi perspektiiva galgá fuolahuvvot ovddidanprográmmas vázzin- ja doaibmanláđis lagasbirasovddideami várás. Prográmma galgá čađahuvvot válljejuvvon fylkkain ja gielddain, muhtumat dain maiddái sámi álbmogiin. Álbmotdearvvašvuođabarggus lea dakkár buriid ja sosiálalaččat guoddevaš lagasbirrasiid ja báikkálaš servodagaid ovddideapmi dehálaš áŋgiruššansuorgi, sihke gávpotlaš ja boaittobeale birrasiin, mat ovddidit dearvvašvuođa eallinkvalitehta ja mat leat sihke doaibmaovddideaddjit ja doaibmaláđđásat buot ahkejoavkkuid várás. Jaskesčohkkán ja uhccán fysalaš lihkadeapmi juohkebeaivválaš- ja bargoeallimis oažžu stuorra mearkkašumi maiddái dávddaide mat eai njoamo, geahča lagat máinnašeami 6. kapihttalis.

Lagasbiraskvalitehtat leat sosiálalaččat botnjut juogaduvvon. Olbmuin geain lea vuollegis sosioekonomalaš posišuvdna, lea uhcit vejolašvuohta beassat luonddu- ja ruonasguovlluide main lea buorre kvalitehta, muhto ávkkástallet eanet daiguin (20). Vuorrasat, uhcimus mánát ja doaibmavádjigat sorjájit erenoamážit ásodatlagas guovlluin fysalaš ja sosiála doaimmaid várás. Sii dárbbašit maiddái oanehis gaskka beaivválaš doaimmaide, luonddu- ja ruonasguovlluide beassanvejolašvuođain, mátkegeainnuiguin áhpásmahttima várás ja oadjebas vázzin- ja sihkkelastingeainnuiguin ovdan ruoktot skuvlii ja astoáiggedoaimmaide, jna. Danne ferte lagasbirrasiid fysalaš ja sosiála kvalitehtaid hábmet nu ahte sáhttá oažžut buoremus ávkki resurssain servodahkii ja buohkaide, seammás oažžut daid doaibmat buoremusat sin várás geat dan dárbbašit eanemusat. Seamma láhkai ferte fuolahit buriid olgoguovlluid mánáidgárddiin ja skuvllain, stoahkanšiljuin ja lagasbirasrusttegiin, ja lagasbirasolgoeallimii.

80 proseantta Norgga álbmogis ásset gávpogiin ja čoahkkebáikkiin. Doppe lea čohkiideapmi, kollektiivafálaldagat olámuttus, sihkkelastin- ja vázzingeainnut ja seammás doppe suodjalit ruonasareálaid ja lagasluonddu dehálaš áŋgiruššansuorgin ásahan dihtii sosiála guoddevaš lagasbirrasiid ja ránnjágottiid. Ollu sámiguovlluin fárrejit olbmot eret, mii dagaha ahte uhcit báikkálaš servodagat ožžot hástalusaid iešguđet fálaldagaid bisuhemiin.

Čuovvuleapmin departemeantta doaibmaplána fysalaš doaimmaid várás áigodahkii 2020–2029 álggahuvvon ovddidanbargu doaibmaovddideaddji lagasbirrasiiguin dainna áigumušain ahte ásahit ovddidanprográmma gávpot- ja eanagoddegávpogiid várás. Ráđđehus čuovvula dan sihke álbmotdearvvašvuođadieđáhusas ja Bo trygt hjemme-ođastusas mas prográmma gehččojuvvo ahkeheivehuvvon báikkálaš servodagaid oktavuođas. Ráđđehus áigu nannet nationála oktiiheiveheami ja doarju fylkkaid ja gielddaid máhtuin ja reaidduiguin plána- ja ovddidanbarggus ja surggiidgaskasaš ovttasbarggus. Dat lea ovddidanprográmma dehálaš ulbmil. Prográmma galgá leat katalysáhtor buoret ovttasbargui buot dásiin ja dan galget eará gielddat prográmmas sáhttit geavahit. Bajimus ulbmiliid gaskkas galgá leat buorebut oktiiheivehuvvon árja ja beaktilat resursageavaheapmi buot dásiin, ja buoret ja dássideappo juogaduvvon fysalaš ja sosiála lagasbiraskvalitehtat. Heivvolaš modeallat hábmen sihke boaittobeale gielddaide main leat stuorra gaskkat ja gávpotgielddaide galgá gullat ovddidanprográmmii. Seammá guoská gealbudeapmái, vásáhusjuogadeapmái ja bagadeapmái earret eará vázzimii ja doaimmaide heivehuvvon doaibmabijuid birra, ahkeheivehuvvon doaimmaid birra, olgoáibmoberoštusaid ja ealáhusdoaimmaid gaskavuođa birra. Áigumuš lea ahte fylkkagielddat fuolahit oktiiheivehanrolla ovttasdoaibmamis oassálasti gielddaiguin iešguđet gielddain. Ahkeheivehuvvon gielddaid nationála fierpmádagas leat čohkkejuvvon ovdamearkkat oppalaččat hábmejuvvon ja ahkeheivehuvvon olgoguovlluin mii dahká álkibun lihkadit ja čađahit fysalaš doaimmaid (23).

4.7 Sámi jietna nationála álbmotdearvvašvuođapolitihkas

Oassin govddit ovttasbarggus gaskal gielddaid, fylkkagielddaid, eaktodáhtolaš organisašuvnnaid ja ealáhuseallima áigu ráđđehus váldit álgaga ásahit álbmotdearvvašvuođapolitihkalaš ráđi. Áigumuš ráđiin lea ásahit arena mas politihkalaš jođiheapmi ja dakkár govda servodatberoštusaid ovddasteaddjit go ealáhuseallima, bargomárkana, eaktodáhtolaš suorggi ja gielddasuorggi ovddasteaddjit sáhttet deaivvadit ságaškuššan dihtii álbmotdearvvašvuođapolitihka. Ráđđi galgá leat mielde čalmmustahttimin álbmotdearvvašvuođa guovddáš servodathástalussan ja váikkuhit hutkáivuhtii ja dasa ahte ovddidit eaiggátvuođa álbmotdearvvašvuođapolitihka mihtuide ja váikkuhangaskaomiide. Arena šaddá dehálaš ovttasbargui ja guoibmevuhtii ja dasa ahte háhkat árvalusaid boahttevaš álbmotdearvvašvuođapolitihkkii.

Ráđđehusa áigumuš lea oažžut bistevaš sámi ovddasteaddji álbmotdearvvašvuođapolitihkalaš ráđđái, Sámedikki árvalusa vuođul.

4.8 Loktet álbmoga máhtu sámi historjjás, kultuvrras ja servodateallimis

Veahkehan dihtii almmolaš hálddašeami bargiid oažžut eanet máhtu sámiid ja nationála minoritehtaid birra lea ovddiduvvon e-oahppanprográmma sámiid ja nationála minoritehtaid birra Norggas (24). Prográmma addá dieđuid sámiid ja dan viđa nationála minoritehta birra, guđe áššiiguin sii barget ja guđe vuoigatvuođat sis leat. Prográmma rávve maiddái das maid bargit berrejit dahkat vai joavkkuin lea buorre deaivvadeapmi almmolašvuođain. Kurssa ulbmiljoavkun leat stáhta, fylkka ja gieldda buot dásiid bargit. Ráđđehus áigu oahpásmahttit prográmma KS-čoahkkanemiid ja fylkkaid čoahkkimiin. Departemeanttat ja direktoráhtat áigut geavahit prográmma eanet.

Sámi ofelaččat galget leat mielde loktemin Norgga nuoraid máhtu sámi diliid birra. Dan dahket ofelaččat go galledit skuvllaid miehtá riikka ja viidáseappot ovddidit neahttasiiddu www.samiskeveivisere.no, mii lea dehálaš diehtojuohkinkanála. Sámi ofelašortnet ásahuvvui jagi 2024. Ofelaččat čađahit jahkeoahpu Sámi allaskuvllas Guovdageainnus ja ofelašbargu lea oassi oahpus.

Ofelašortnega ulbmil lea ahte sámi nuorat galget gulahallat eará nuoraiguin, ja nu leat mielde eastadeamen čearddalaš vealaheami. Nubbi dehálaš bealli ofelaččaid barggus lea veahkkin eastadit cielaheami, vaššás cealkámušaid ja ovdagáttuid sámiid vuostá. Váldoulbmiljoavkun leat joatkkaskuvllaid oahppit.

Stuorra jearaheami geažil skuvllain ja dan geažil go sámevašši lassána, nanne ráđđehus sámi ofelašortnega 2 miljon ruvnnuin jagi 2024, nu ahte ortnega sáhttá viiddidit njealji sámi ofelaččas guđa sámi ofelažžii skuvlajagi 2024/2025 rájes.

5 Áŋgiruššansuorgi 3: Álbmotdearvvašvuođabargu ovddidan dihtii buori psyhkalaš dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta

Ráđđehus áigu:

loktet dearvvašvuođagelbbolašvuođa psyhkalaš dearvvašvuođa birra, das maiddái árvvoštallat mo heivehit ABC-kampánnja psyhkalaš dearvvašvuođa buorideami várás gustot maiddá sámegielaide, sámi kultuvrii ja servodateallimii

rahpat neahttasiiddu ung.no oktavuhtii dieđuiguin sámegillii guoskevaš veahkkefálaldagaid birra mánáid ja nuoraid várás

nannet áŋgiruššama sámevaši ja vealaheami vuostá ovddidemiin doaibmaplána sámevaši vuostá

geavahit eanet árjja veahkaválddi ja illastemiid vuostá sámi álbmogis dainna lágiin ahte čuovvulit nannenplána veahkaválddi ja illastemiid birra mánáid vuostá ja veahkaválddi birra lagas gaskavuođain (2024–2028) oadjebasvuohta buohkaide

árvvoštallat dárbbu veahkketelefovdnii sámegielat mánáide, nuoraide ja rávesolbmuide geat gillájit veahkaválddi

5.1 Álgu

Eallinkvalitehtas lea sáhka vásiheamis buori eallima, das mas lea mearkkašupmi ja dahká eallima buorren. Doaba eallinkvalitehta geavahuvvo dávjá dasa ahte válddahit dakkár subjektiiva vásáhusaid go duhtavašvuođa, mearkkašumi ja hálddašeami, ilu ja ahte eai leat psyhkalaš givssit ja negatiiva dovddut. Eará oktavuođain geavahuvvo eallinkvalitehta dakkár olgguldas, objektiiva eallindiliid birra go dietnasa, sosiála oassálastima ja ássandili birra. Dát kapihtal válddaha muhtun fáktoriid mat váikkuhit sámi álbmoga eallinkvalitehtii ja psyhkalaš dearvvašvuhtii. Dás leat maiddái máŋga fáktora mat sáhttet váikkuhit fysalaš dearvvašvuhtii, loga eanet 6. Kapihttalis eallindábiid ja psyhkalaš dearvvašvuođa birra.

Eallinkvalitehtas ja čálggus lea maiddái sáhka buori eallimis juohkehažžii, muhto maiddái das mo politihkka ja rámmaeavttut sáhttet láhčit diliid dakkár servodatovddideapmái mii lea mielde ásaheamen eallinkvalitehta. Go láhčá diliid dasa ahte sámi álbmot oažžu ávkki daid resurssain mat leat sámi kultuvrras, eallinvugiin ja historjjás, de dat addá vejolašvuođa ásahit buori eallinkvalitehta ja buori psyhkalaš dearvvašvuođa. Álbmotdearvvašvuođainstituhta máhttočoahkkáigeassu čájeha ahte sámit dieđihit sullii seamma buori dahje veaháš heajut eallinkvalitehta go álbmot muđui ja oppalohkái árvvoštallet sámit sin eallima seamma buorren go álbmot muđui (5). Nuorat ja nuorra rávesolbmot dieđihit baicce heajut eallinkvalitehta go boarrásat ahkejoavkkut, sihke sámi álbmogis ja álbmogis muđui. Danne biddjo eanet fuomášupmi sámi mánáide ja nuoraide dán kapihttalis.

Sihke dál ja historjjá čađa lea sámi álbmot vásihan ja gillán sierralágan rámmaeavttuid mat báidnet eallinkvalitehta ja psyhkalaš dearvvašvuođa. Minoritehtastreassa lea doaba mii dávjá geavahuvvo dasa ahte čilget sturron oasi psyhkalaš gillámušaid ja/dahje fysiologalaš diliid minoritehtajoavkkuin go buohtastahttá majoritehtaálbmogiin, stigma, vealaheami ja eará diliid geažil mat čatnasit eallimii vaššás sosiála birrasis (25). Streassa áiggi badjel sáhttá váikkuhit negatiivvalaččat olbmuide ja sáhttá vuolggahit psyhkalaš givssiid.

Nu sáhttá minoritehtastreassa leat mielde čilgemin sámi álbmoga dearvvašvuođahástalusaid ja go dan oaidná boađusin das maid sámi álbmot lea gillán, nu go dáruiduhttima, cielaheami ja čearddalaš vealaheami, ahte sii leat gillán eanet veahkaválddi ja vásihan sisabahkkemiid eatnamiidda, resurssaide ja árbevirolaš ealáhusaide. Dat sáhttá váikkuhit sin psyhkalaš dearvvašvuhtii ja eallinkvalitehtii, sihke indiviidan ja joavkun.

Iešguđet iskkadeamit čájehit ahte nissonat ja albmát sámi duogážiin dieđihit eanet psyhkalaš givssiid go álbmot muđui seamma geográfalaš guovlluin (5). Saminor 2-dutkan orru čájeheamen ahte buori oasi psyhkalaš givssiid čearddalaš erohusain sáhttá čilget veahkaválddiin mánnávuođas (26).

Dávjá čilgejuvvo minoritehtii gullevašvuohta hástalussan, ja eanet dilit váikkuhit dasa ahte ollu olbmot sámi duogážiin vásihit hástalusaid. Seammás lea dehálaš oažžut ovdan sámi kultuvrra ja servodaga positiiva beliid ja resurssaid, ii ge dušše válddahit daid hástaleaddjin. Professor Siv Kvernmo UiT Norgga árktalaš universitehtas geavaha doahpaga sámi vuostálastinfápmu (27). Máŋga sápmelačča dieđihit buori psyhkalaš dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta, vaikke vel sis leat ge leamaš ja leat hástalusat.

5.2 Sámi vuostálastinfápmu

Sámi kultuvrras leat ollu kvalitehtat mat váikkuhit buori eallinkvalitehtii, dearvvašvuhtii ja hálddašeapmái. Mat dakkár fáktorat leat, sáhttá molsašuddat olbmos olbmui, eai ge dat leat objektiiva sturrodagat. Sámiide, geat buolvvaid čađa leat eallán minoritehtan ja ollugat ožžon negatiiva vásáhusaid, lea dat ahte oahppat hálddašit minoritehtadili, juoga mii sáhttá addit fámu, ii ge dušše adnot hástalussan (27).

Anja Karin Somby jearahalai sámiid Nuorta-Finnmárkkus psyhkalaš suddjenfáktoriid birra duiskka vuollástanáiggi. Su loahppajurdda lei ahte birgejupmi dahje vuostálastinfápmu lei suodjalussan duiskka vuollástanáiggi, ahte dat lea seagášlágan, kultuvrii ja dilálašvuhtii gullevaš ja berre ovddiduvvot mánnávuođa rájes (28). Vuođđun vuostálastinfápmui dahje birgejupmái válde su informánttat ovdan dakkár fáktoriid go luonddu, bajásgeassima, bearraša ja soga ja máinnastanvieru. Loga eanet birgejumi birra bovssas 2.1.

Kristine Nystad lea dutkan daid sámi bajásšaddama fáktoriid mat suodjalit ja addet nuoraide vuostálastinfámu sirdašuvvamis rávesolbmoeallimii. Su iskkademiin adno kultuvrralaš joatkevašvuohta dehálažžan das ahte dustet vuostegieđageavada eallimis. Su dutkan čájeha ahte nuorat geain lea oadjebas kultuvrralaš identitehta ja geat dávjá leat rámis iežaset kultuvrrain, leat sii geat birgehallet buoremusat psyhkalaš dearvvašvuođahástalusaiguin. Positiiva fáktorat leat stuorrabearaš ja nana sosiála fierpmádagat. Dat guoská sámi nuoraide daid báikkálaš servodagain main sámit leat eanetlogus (29) (30). Vásáhusat geavatlaš bargguin, ovdamearkka dihtii boazodoalus, sáhttet leat mielde nannemin jáhku iežas attáldagaide, mii fas sáhttá nannet iešdovddu ja iešluohttámuša.

Namuhuvvon iskkademiin leat uhccán oassálastit ja dat čađahuvvojedje muhtun áiggi dás ovdal. Muhto sii deattuhit kvalitehtaid sámi kultuvrras ja árbevierus mat sáhttet loktet eallinkvalitehta ja veahkehit sámi álbmoga ásahit vuostálastinfámu.

5.3 Historjjálaš traumat

Sámi álbmoga psyhkalaš givssiid ja gillámušaid eastadeapmái, ja minoritehtastreassa váidudeapmái, lea máhttu sámi historjjá, kultuvrralaš iešvuođa ja máŋggabealatvuođa birra dehálaš.

Historjjálaš traumat leat dat vahágat maid traumáhtalaš dáhpáhusat leat dagahan olbmui dahje bulvii. Historjjálaš trauma dovdomearkan lea oktasaš vásáhus, ja stuorru áiggi mielde ii ge čuožžil dušše ovtta dihto dáhpáhusas, muhto máŋgga dáhpáhusas mat gođđojuvvojit oktii ja váikkuhit buolvvaide (3).

Traumat dáruiduhttinpolitihkas leat ovttas dálá vealahemiin, stereotiippain ja negatiiva guottuiguin stuorraservodaga bealis stuorra váikkuhusat ollu sámiid eallinkvalitehtii ja psyhkalaš dearvvašvuhtii. Duohtavuođa- ja soabadankommišuvdna čujuha dasa ahte dáruiduhttinpolitihkka lea garrasit čuohcan sámi álbmoga dábálašdearvvašvuođadillái, psyhkalaš dearvvašvuhtii ja eallindiliide (3). Duolbmama guhkesáiggi váikkuhusat ja illasteamit sáhttet váikkuhit buolvvaide. Dán rádjai lea uhccán dutkan čađahuvvon davviriikkain daid guhkitáiggi váikkuhusain maid historjjálaš traumat sáhttet leat dagahan ja dagahit sámiid psykososiála dearvvašvuhtii (31). Loga kap. 1.5.3 mas Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raporta válddahuvvo dárkileappot.

5.4 Dearvvašvuohta sámegillii

Dearvvašvuođagelbbolašvuohta lea olbmuid gálga áddet, árvvoštallat ja geavahit dearvvašvuođadieđuid dasa ahte sáhttet dahkat máhttovuđot mearrádusaid iežas dearvvašvuođa ektui. Dat guoská maiddái mearrádusaide eallindábiid, dearvvašvuođaovddideaddji- ja buohcuvuođaeastadeaddji doaibmabijuid, buohcuvuođa iešhálddašeami ja dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid geavaheami ektui. Heajos dearvvašvuođagelbbolašvuohta čatnasa heajos dearvvašvuhtii ja iežas buohcuvuođa heajut čuovvuleapmái, stuorát buohcuvuođagávdnoštupmái ja dávjjit buohcceviessoorrumiidda. Álbmoga dearvvašvuođagelbbolašvuođa nannen sáhttá váikkuhit buoret eallindábiide, dearvvašvuhtii ja eallinkvalitehtii.

Dearvvašvuođagelbbolašvuođa vejolaš erohusaid birra gaskal sámi álbmoga ja Norgga álbmoga muđui váilu máhttu. Dattetge orrot leamen erohusat oainnus dearvvašvuhtii ja buohcuvuhtii. Árvalusain dieđáhussii váldet muhtumat ovdan sámi álbmoga árbevirolaš jávohisvuođakultuvrra. Máŋga árvalusa čujuhit dasa ahte sámegielas váilot sánit maiguin čilget dearvvašvuođahástalusaid ja ahte ovdamearkka dihtii dearvvašvuođa oktavuođas geavahuvvo gaskkalaš gulahallanvuohki.

Guro Nordgaard Siri čuoččuha iežas árvalusas ahte

ollu sámi servodagain lea ain tabuvuloš ja stigmatiserejeaddji hállat buohcuvuođa ja erenoamážit psyhkalaš buohcuvuođa/hástalusaid birra. Sámegielain ja sámi kultuvrras eai leat galle sáni mat čilgejit psyhkalaš eahpedearvvašvuođa, ii ge leat dakkár gulahallanvuohki mii lea njuolgga.

Árvalus duođaštuvvo maiddái eará árvalusain dieđáhusprosessii. Sámedikki vuorrasiidráđđi deattuha ahte

demeansa lea tabuvuloš sámi álbmogis. Sámegielas ii leat doaba mii čilge demeanssa. Oapmahaččat čiegadit demeanssa ja máŋgii nu guhká ahte oapmahaččat leat áibbas gievdan ovdalgo sii bivdet veahki dahje diagnostiserema.

Norgga museasearvi čujuha dasa ahte

muhtun vierut ja eallinnjuolggadusat lestadianismmas sáhttet muhtumin orrut jávohisvuođakultuvrra nannejeaddjin. Ovttas veahkkeapparáhta giella- ja kulturgelbbolašvuođa váilevašvuođain ja dáruiduhttinpolitihka váikkuhusaiguin dat lea dakkár hástalus masa čujuhuvvo. Dan ferte čalmmustahttit dakkár ollislaš vugiin mii dásse sistegeahččama ja positiiva kulturdovddahemiid kritihkalaš oainnu daidda geavadiidda ja fápmostruktuvrraide mat hehttejit buori servodatovddideami ja dearvvašvuođa ođđaáiggi servodagas.

Dasa maid sámi álbmot dieđiha dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta ektui sáhttet ovdamearkka dihtii kultuvra ja rabasvuohta váikkuhit. Dáruiduhttinpolitihkka sáhttá maid leat váikkuhan nannejuvvon jávohisvuhtii ja tabui dakkár fáttáin go dearvvašvuohta, gaskavuođahástalusat dahje veahkaváldi ja illasteapmi, dainna lágiin ahte politihkka sáhttá leat hedjonahttán luohttámuša eiseválddiide ja almmolaš bálvalusaide. Árvalusain dieđáhusbargui čujuhuvvo seammás dasa ahte gievrras sámi bearaškultuvra sáhttá leat hehttehussan muhtumiidda ja gáržžidit iežas háliidusaid eallinválljema, fidnoválljema ja eallinvuogi ektui. Loga eanet bearraša mearkkašumi birra kapihttalis 2.4.6. Sámediggi čujuha dasa ahte berre bargat eanet loktemin dohkkeheami dasa ahte hállat psyhkalaš váttisvuođaid birra ja oažžut eanet rabasvuođa ja geavahit veahkkeapparáhta eanet (32).

Berit Andersdatter Bongo gávnnahii iežas nákkosgirjjis ahte sámi birrasiin lea uhccán rabasvuohta buohcuvuođa ektui. Son čilgii ahte das ii leat sáhka tabus dahje heahpadis, muhto ahte ii galgga earáid noađuhit iežas váttisvuođaiguin. Dakkár norpmat ahte galgá ieš birget ii ge čájehit geahnohisvuođa, leat nannosat sámi birrasiin. Máŋga oassálasti su dutkamis vásihit dárogiela buohcuvuođadoahpagiid dubmejeaddjin. Lagasvuohta ja jávohisvuohta adnojuvvojit buorren ja heivvolaš gulahallamin, mii suddje iežas ja earáid dovdduid ja nanusvuođa.

Árvalusain dieđáhussii muitaledje sámi ofelaččat ahte jávohisvuođakultuvrras lea stuorát sadji vuorrasat sámiid gaskkas, ja ahte dál ii leat olus erohus gaskal sámi nuoraid ja eará nuoraid Norggas go lea sáhka rabasvuođas ja fysalaš ja psyhkalaš buohcuvuođas. Dasa lassin dieđiha Molssaeaktu veahkaváldái ahte eanet sámi áššehasat váldet oktavuođa sidjiide. Geahča bovssa kapihttalis 5.9.

Boksa 5.1 Sara Vuolab vuittii tabubálkkašumi

Jagi 2021 vuittii Sara Vuolab Psyhkalaš dearvvašvuođa ráđi Tabubálkkašeami. Son vuittii bálkkašumi go lea váldán ovdan almmolaš ságastallama psyhkalaš givssiid ja gillámušaid almmuhettiin diktačoakkáldaga davvisámegillii mas válddaha iežas vásáhusaid psyhkalaš rahčamiin ja gillámušain: «Gárži». Ráđđi čállá ahte bálkkašumi vuoiti lea váikkuhan dakkár gielain mii dahká álkibun bidjat sániid tabuvuloš psyhkalaš dearvvašvuođafáddái, ja ahte das lea dehálaš mearkkašupmi kulturgelbbolašvuhtii ja kultursensitiiva dearvvašvuođabálvalusaide (33).

Vaikke vel sámegielain sáhttet váilot celkojuvvon sánit mat čilgejit mo olmmoš veadjá go bohciidit hástalusat ja/dahje buohcuvuohta, sáhttet ollugat geavahit rumašgiela ja gaskkalaš gulahallama. Danne sáhttá leat ávkkálaš geavahit áiggi ságastallamiin dahje dearvvašvuođa kártemis, ja atnit fuomášumi gulahallanvuogi kultuvrralaš erohusaide (34). Bongo gávdnosat čájehit maiddái ahte jávohis ja gaskkalaš gulahallanvuogit eai mearkkaš ahte sámi kultuvrras leat váilli dahje ovddidandárbu. Vaikke vel sáhttet ge dagahit muhtun váttisvuođaid, ferte daid geahččat árvun sámi servodahkii (35).

Sámi álbmoga dearvvašvuođagelbbolašvuođa lea hástaleaddjin áicat váilevaš máhttovuođu geažil ja erohusaid geažil buohcuvuođa dovddaheamis.

Máŋggaid jagiid leat mis Norggas leamaš dearvvašvuođaguoski diehtojuohkinkampánnjat, ja dál dihtet eatnašat ahte borgguheapmi lea váralaš ja ahte lášmmohallan ja guoli, roavva gordnebuktagiid, šattuid, murjjiid ja ruotnasiid borran lea dearvvašlaš. Máŋgga dálá eallinvuohkerávvagiin lea maiddái positiiva mearkkašupmi psyhkalaš dearvvašvuhtii. Muhto erenoamážit psyhkalaš dearvvašvuođasuorggi ektui ii leat leamaš seamma čielga, oinnolaš ja joatkevaš diehtojuohkinbargu. Danne áigu ráđđehus loktet máhtu psyhkalaš dearvvašvuođa birra ja dan birra guđe fáktorat ja doaimmat sáhttet suddjet psyhkalaš givssiid ovddideami vuostá ja váikkuhit buoret eallinkvalitehtii.

ABC for god psykisk helse nammasaš álbmotkampánnjas buori psyhkalaš dearvvašvuođa várás leat golbma buori ráđi mas sáhttá leat dearvvašvuođaovddideaddji ja eastadeaddji beaktu. Sáhka lea čađaheamis doaimmaid, dahkat juoidá ovttas earáiguin ja dahkat juoidá mii lea ulbmillaš. Mihttun lea loktet álbmoga gelbbolašvuođa psyhkalaš dearvvašvuođa birra, ovddidit buori psyhkalaš dearvvašvuođa ja eastadit psyhkalaš gillámušaid. Trøndelága fylkkagielda čađaha dál pilohta kampánnjas mii lea vuođđun nationála álbmotdearvvašvuođakampánnja rávvagiidda. Bohtosiid vuođul áigu ráđđehus árvvoštallat mo sáhttá čađahit nationála álbmotdearvvašvuođakampánnja ABC buori psyhkalaš dearvvašvuođa vuođul álbmotdásis ja servodaga iešguđet joavkkuid várás.

Lokten dihtii máhtu sámi álbmoga psyhkalaš dearvvašvuođa birra ferte heivehit nationála álbmotdearvvašvuođakampánnja sámi gillii ja kultuvrii. Sáhka lea das ahte oažžut ovdan daid resurssaid ja váikkuhanfáktoriid mat sámiid iežaset mielas leat dehálaččat. Muhtun sápmelaččaide dat sáhttet leat dat seamma konkrehta ráđit go álbmogii muđui, nu go dahkat árjjalaččat juoidá ovttas luonddus mii lea ulbmillaš. Earáide dat sáhttá leat duddjon dahje deaivat earáid seamma sámi duogážiin. Sámi kultuvrras ja eallinvuogis leat máŋga beali mat čájehit ahte sámit leat bures ráhkkanan fuolahit iežaset ABC. Sáhka lea das ahte vuogádahttit máhtu sámi diliid birra ja gaskkustit dan viidáseappot earáide. Danne ferte sámi biras oažžut guovddáš rolla kampánnja heiveheamis sámi álbmogii. Duktan čájeha ahte ABC-kampánnja osiin lea stuorra váikkuhanfápmu eallinkvalitehtii, maiddái sidjiide geat rahčat psyhkalaš givssiiguin (36). Seammás sáhttet dát doaimmat leat suodjaleaddjin ja eastadit psyhkalaš givssiid ovdáneami.

Boksa 5.2 Sohkabeale- ja seksualitehtamáŋggabealatvuohta

Ráđđehus doaibmaplána sohkabeale- ja seksualitehtamáŋggabealatvuođa várás (2023–2026) čujuha dasa ahte bonju olbmot Sámis vásihit jávohisvuođa seksuála soju, sohkabealeidentitehta, sohkabealedovddaheami ja sohkabealemihtilmasvuođaid ektui, mii earret eará čadnojuvvo árbevirolaš sohkabealerollaide, heteronormatiiva vuordámušaide ja lestadianismma sajádahkii. Orru leamen positiiva ovdáneapmi rabasvuođa oktavuođas seksuála soju ektui, earret eará eanet bonju, sámi rollamodeallaid geažil. Dasa lassin lágiduvvo Sápmi Pride jahkásaččat, mii lea váikkuhan eanet oinnolašvuhtii ja dohkkeheapmái.

5.5 Mánát ja nuorat

Nuorat ja nuorra rávesolbmot dieđihit heajut eallinkvalitehta go boarrásat ahkejoavkkut sihke sámiid gaskkas ja álbmogis muđui. Máŋga siva leat dasa ahte sáhttá leat hástaleaddjin leat álgoálbmotnuorran ja galgat hálddašit sihke minoritehta- ja majoritehtakultuvrra. Sámi mánáid ja nuoraid psyhkalaš ja fysalaš dearvvašvuođa birra leat uhcit statistihkat go rávesolbmuid birra nu ahte dán joavkku birra leat váilevaš dieđut. Jearahallanskovveiskkadeamit leat čađahuvvon sámi nuoraid gaskkas, muhto dáhtavuođđu lea jogo áigahaš dahje iskkademiin leat uhccán olbmot. Dárbu lea stuoris oažžut eanet ođasmahttojuvvo dieđuid sámi mánáid ja nuoraid psyhkalaš dearvvašvuođa birra. Geahča kapihttala 7.2.

Psyhkalaš gillámušaid gávdnoštupmi rávesolbmuid gaskkas Norggas lea leamaš oalle dássit áiggi badjel, dan ektui go daid mánáid ja nuoraid oassi geat leat registrerejuvvon diagnosakodain vuođđodearvvašvuođabálvalusas, lea sturron. Daid nuorra nieiddaid oassi geat ožžot divššu psyhkalaš gillámušaid geažil spesialistadearvvašvuođabálvalusas lea maiddái sturron. Dasa lassin leat iešdieđihuvvon psyhkalaš givssit mánáid ja nuoraid gaskkas lassánan mealgadit, erenoamážit nieiddaid gaskkas. Duktan nuoraid gaskkas Finnmárkkus mii lea vuođđuduvvon jagi 1994 mannosaš Ung i nord-iskkadeapmái ja jagi 2014 mannosaš Ungdata dieđuide, gávnnai smávva erohusaid psyhkalaš givssiin sámi ja eará joatkkaskuvlaohppiid gaskkas, muhto psyhkalaš givssiid dieđiheapmi áicojuvvui lassánan jagi 1994 rájes jagi 2014 rádjai (5). Mihá-dutkan čájeha ahte lossamiella ja streassa lei dávjjit sámi nieiddaid gaskkas go gánddaid gaskkas (37).

Mii eat dieđe manne psyhkalaš dearvvašvuohta mánáid ja nuoraid gaskkaš ovdána dien guvlui eat ge manne nuorat ja nuorra rávesolbmot, erenoamážit nieiddat ja nissonat, dieđihit lassánan psyhkalaš givssiid. Maiddái lea eahpevissis gallis sis geat dieđihit psyhkalaš givssiid, leat duođalaš psyhkalaš givssit ja dárbu dearvvašvuođaveahkkái, dahje gallis dovddahit dábáleappo ja vássevaš psyhkalaš givssiid. Dat sáhttet leat givssit mat sáhttet čatnasit árgabeaivvi hálddašeapmái, ja mat fas sáhttet vuolgit dahje nannejuvvot earret eará oađđinváttuin, eanet sosiála mediaid geavaheamis dahje skuvlastreassas.

Ráđđehussii lea erenoamáš mihttun uhcidit mánáid ja nuoraid psyhkalaš givssiid. Háhkan dihtii eanet máhtu lassáneami birra lea Álbmotdearvvašvuođainstituhtta ásahan nationála fágafierpmádaga mánáid ja nuoraid psyhkalaš dearvvašvuođa dutkama várás ja lea viidáseappot ovddideamen ovttasbarggu fágabirrasiiguin Norggas. Álbmotdearvvašvuođainstituhtta lea analyseremin sivaid mánáid ja nuoraid psyhkalaš givssiid lassáneapmái ja váikkuhusaid das. Ođđa máhtu vuođul sáhttá álggahit ulbmillaš doaibmabijuid buoridan dihtii mánáid ja nuoraid psyhkalaš dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta.

5.5.1 Áŋgiruššan skuvllain ja mánáidgárddiin

Buorre psyhkalaš dearvvašvuohta ja eallinkvalitehta ásahuvvo váldoáššis olggobealde dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusain. Áŋgiruššama ferte ásahit daid arenaid ektui gos lea buorre vejolašvuohta doaimmahit beaktilis eastadeaddji ja psyhkalaš dearvvašvuođaovddideaddji áŋgiruššama, nu go bearraša, mánáidgárddiid, skuvllaid, bargosajiid, iešguđet astoáiggearenaid ektui ja lagasbirrasa ja báikkálaš servodagaid ektui muđui. Dat leat dehálaš arenat go doppe deaivá eanaš mánáid, nuoraid ja nuorra rávesolbmuid, ja go lea hui dehálaš árrat eastadit ahte psyhkalaš givssit ja gillámušat sturrot. Sullii bealli psyhkalaš gillámušain bohciidit mánná- ja nuorravuođas. Dieđ. St. 23 (2022–2023) Psyhkalaš dearvvašvuođa nannenplánain váldá ráđđehus ovdan iešguđet dearvvašvuođaovddideaddji ja eastadeaddji doaibmabijuid mat sáhttet leat mielde loktemin eallinkvalitehta ja buorideamen dearvvašvuođa olles eallimis.

Mánáidgárddit ja skuvllat leat dehálaččat mánáid ja nuoraid eallimii ja leat deháleamos arenaid gaskkas buori psyhkalaš dearvvašvuođa ja hálddašeami ovddideapmái buot mánáid várás. Ráđđehus čuovvula nationála mánáidgárdestrategiija: Mánáidgárdi ođđa áiggi várás. Strategiija galgá leat mielde nannemin mánáidgárddi psyhkalaš dearvvašvuođaovddideaddji arenan ja láhčit diliid dasa ahte buot mánát Norggas galget beassat oassálastit mánáidgárdái. Ráđđehus áigu doalahit mánáidgárdehatti vuollin ja borgemánu 1. b. 2023 rájes ožžot buot mánát doaibmabidjoavádagas Davvi-Romsa ja Finnmárku nuvttá mánáidgárdesaji.

Sámediggi lea álggahan sámegielat mánáidgárdeortnega mánáid várás geat ásset máttabealde ráđđehusa doaibmabidjoavádaga Davvi-Romsa ja Finnmárku. Nuvttá ortnega bokte gokčá Sámediggi váhnenmávssu, ja geatnegahttá mánáidgárddiid bargat gealbudemiin ja implementeret gievrras giellaoahpahanmodeallaid ja pedagogalaš prinsihpaid sámi mánáidgárddiide. Ortnet nuvttá sámegielat mánáidgárddiiguin bođii fápmui borgemánu 1. b. 2023.

Oktiibuot 13 sámi mánáidgárddi ja ossodaga serve ortnegii. Sámediggi lea gulahallan mánáidgárdeeaiggádiiguin ja mánáidgárddiiguin ortnega sisdoalu, ovddidanšiehtadusa ja mánáidgárddi gealbudandárbbu ektui ja Sámedikki bagadeami ja gealbudeami birra sámi pedagogalaš prinsihpain ja gievrras giellaoahpahanmodeallain.

5.5.2 Ung.no

Ráđđehus mearridii jagi 2022 ahte ung.no galgá leat stáhta surggiidgaskasaš váldokanála digitála diehtojuohkimis, gulahallamis ja digitála bálvalusain mánáid ja nuoraid várás. Dat dáhpáhuvvá earret eará ovttasbarggu čađahemiin DigiUng bokte. Ung.no galgá leat geavaheaddjiláđis uskkádat kvalitehtasihkkarastojuvvon dieđuide ja veahkkebálvalusaide maid almmolašvuohta doaimmaha rastá surggiid ja bálvalusdásiid. Mánát ja nuorat galget oažžut ja sii galget álkit gávdnat kvalitehtasihkkarastojuvvon dieđuid, veahki ja bagadeami mat ovddidit sin doaibmangelbbolašvuođa ja ráhkkanahttet sin dahkat buriid válljemiid ja hálddašit iežaset eallima. Ung.no čállá earret eará artihkkaliid sámevaši ja Sámedikki birra ja vástidá gažaldagaide sámi identitehta birra.

Olahan dihtii mánáid ja nuoraid dieđuiguin psyhkalaš dearvvašvuođa birra, sihke álbmotdearvvašvuođaperspektiivvas ja juohkin dihtii dieđuid dan birra gos ja mo sáhttá ohcat veahki, lea dehálaš ahte dieđuid psyhkalaš dearvvašvuođa birra lea álki gávdnat doppe gos nuorat ieža leat. Dasa lassin fertejit dieđut leat heivehuvvon sámi gillii ja kultuvrii, vai das lea mearkkašupmi lohkkái. Olahan dihtii sámi mánáid ja nuoraid buorebut áigu ráđđehus ásahit siiddu Ung.no oktavuhtii dieđuiguin sámegillii guoskevaš veahkkefálaldagaid birra mánáide ja nuoraide.

5.5.3 Sámedikki mearkkašumit

Vejolašvuohta beassat joatkkaoahpahussii lea dehálaš buohkaide. Skuvlastruktuvra váikkuha ohppiid válljemiidda ja dasa guđe fálaldagat leat olámuttus. Ollu boaittobeale nuoraide lea dehálaš oažžut joatkkaoahpahusa lahka ruovttu. Linnjáid heaittiheapmi boaittobeale joatkkaskuvllain váikkuhit ohppiid fidnoválljemii, mii fas váikkuha gielddaid gelbbolašvuođa fidnemii boahtteáiggis, sihke fidnofágain, oahpaheamis ja dearvvašvuođasuorggis. Bargonávccaid fidnenvejolašvuođas leat váikkuhusat ássamii ja eretfárremiid boaittobeliin. Skuvlafálaldagaid heaittiheapmi eaneda eretfárrema boaittobeliin. Bággofárrehanáitta ruovttugielddas ja oadjebas ja buori skuvlabirrasis stuorragávpogii mii lea guhkkin eret ruovttus, dagaha ahte nuorat vuorjašuvvet boahtteáiggi, ekonomiija ja iežas psyhkalaš dearvvašvuođa ektui. Muhtun ohppiide dat sáhttá maiddái dagahit ahte sii eai čađat joatkkaoahpahusa, muhto heitet oahppmannolagas, mii sáhttá dagahit heajut dearvvašvuođa.

5.6 Iešsorbmeneastadeapmi

Iešsorbmen lea stuorra servodat- ja álbmotdearvvašvuođačuolbma. Iešsorbmemat ja iešsorbmengeahččaleamit gusket ollugiidda. Maŋimus logijagiid leat čađahuvvon stuorra áŋgiruššamat eastadit iešsorbmema Norggas, ja ollugat servet bargui. Dattetge lea iešsorbmenlohku bisson oalle dássidit maŋimus 25 jagi. Albmát dahket stuorámus oasi iešsorbmenstatistihkas. Dat guoská maiddái sámi albmáide.

Áigodagas 1970–1998 ledje iešsorbmemat sullii 30 proseantta dávjjit sámiid gaskkas go álbmogis muđui (5). Erohus lei erenoamáš stuoris nuoraid gaskkas (15–24 jagi), main riska lei guovtte geardde nu stuoris. Dán dutkama čálli deattuha ahte iešsorbmema konsentrašuvdna («cluster») smávva báikkálaš servodagain sáhttá leat mielde čilgemin nu dávjjes iešsorbmemiid nuorra sámiid gaskkas, ja ahte dakkár konsentrašuvnna buoremusat čilge eará fáktoriiguin go čearddalašvuođain. Maŋit iskkadeamit leat čájehan smávva erohusa gaskal sámi nuoraid ja eará nuoraid iešsorbmenjurdagiid, iežas vahágahttima ja iešsorbmenláhttema oktavuođas (5). Dutkamis «Ungdom og helse i Nord-Norge» dieđihedje sámi nuorat veaháš eanet iešsorbmengeahččalemiid ja riskafáktoriid/láhttema go eará nuorat (5).

Ođđasat dutkan ii gávdno mii čájeha iešsorbmenlogu sámi álbmogis. Váttis lea áicat erohusaid iešsorbmemis ja iešsorbmengeahččalemiin gaskal sámiid ja álbmoga muđui, dannego logut leat smávvát. Dan čuolbmačilgehusa lea dehálaš gozihit.

Sámi servodagain leat dávjá ollu maŋisbáhccit iešsorbmema oktavuođas ja ollugat geaidda iešsorbmen guoská. Sáhttet leat ollu sivat dasa go iešsorbmen guoská nu ollu sámiide. Duohtavuođa- ja soabadankommišuvdna namuha ahte muhtun sivat sáhttet leat sámi fuolkevuođačanastagat, bargoguoibmevuođat boazodoalus, dahje smávva ja čavga báikkálaš servodagat main buohkat dovdet guhtet guimmiideaset (3).

Nu mo ovdal čilgejuvvon de sáhttá minoritehtastreassa historjjálaš traumaid, cielaheami ja vealaheami, veahkaválddi ja illastemiid geažil bohciidahttit psyhkalaš givssiid, oktan iešsorbmenčuolbmačilgehusain. Danne lea iešsorbmema eastadeapmi dehálaš oassi álbmotdearvvašvuođabarggus. Ráđđehussii lea dehálaš eastadit iešsorbmemiid ja čuovvulit iešsorbmeneastadeami doaibmaplána 2020–2025 – Ii okta ge massit.

Sii geat deaivvadit olbmuiguin geat leat heahtedilis, dárbbašit máhtu ja áddejumi das ahte sáhttet leat erohusat gaskal muhtun sápmelaččaid ja álbmoga muđui. Sii dárbbašit maiddái máhtu sámi álbmoga birra, mii čatnasa sámi historjái, buohcuvuođaáddejupmái, árbevieruide, sohkabeallái, ahkái, ealáhusdoaimmaheapmái ja dasa maid gielalaš ja kultuvrralaš heiveheapmi mearkkaša geavadis. Oassin iešsorbmeneastadeami doaibmaplánas leat máŋga resurssa ja kursaávdnasa bálvalusaid geavaheami várás mat leat kultuvrralaččat ja gielalaččat heivehuvvon davvi-, mátta- ja julevsámegillii, lassin eaŋgalsgillii. Dat guoská maiddái helsenorge.no fáddásiidui iešsorbmenjurdagiid ja iešsorbmema birra. Barggu oktavuođas regionála álbmotčuvgehuskampánnjain nationála goavddi vuolde, lea Dearvvašvuođadirektoráhta ovttas guoskevaš gealbobirrasiiguin ráhkadan oanehis diehtojuohkinfilmmaid máttasámi álbmoga várás. Filmmat leat juogaduvvon álbmotčuvgehuskampánnjas Gaska-Norggas. Veršuvnnat davvi- ja julevsámegillii galget ráhkaduvvo go kampánnja galgá čađahuvvot Davvi-Norggas.

Jagi 2017 ráhkadii Sánag (Sámi našuvnnalaš gealbofálaldat – psyhkalaš dearvvašvuođasuddjen ja gárrendilledikšu) ovttas Sámiráđiin plána iešsorbmeneastadeapmái sámiid gaskkas Norggas, Ruoŧas ja Suomas. Plána bođusin ledje earret eará oktanuppelohkái strategiija oktan gullevaš doaibmabidjoevttohusaiguin eastadeami várás iešsorbmema sámiid gaskkas (38). Sámediggeráđi doarjaga bokte lea Sámiráđđi ožžon ruđaid geahččalanprošektii «Suodji/Suaja/Suodje» ásahan dihtii nationála vuollegisšielmmá veahkkelinnjá iešsorbmema eastadeapmái ja psyhkalaš dearvvašvuođa nannemii. Sii geat váldet oktavuođa ožžot bagadusa ja veahki muhtumis geas lea sámi kulturmáhttu, psyhkalaš dearvvašvuođaoahpuin ja vásáhusain deaivvadeamis olbmuiguin geat vásihit sullasaš váttisvuođaid.

5.7 Cielaheapmi ja vealaheapmi

Sámi álbmot dieđiha cielahuvvoma ja vealahuvvoma birra, ja máŋga iskkadeami čájehit mealgat eanet vealaheami álbmoga ektui muđui. Sámi duogáš dieđihuvvo leat dávjjimus sivvan vealaheapmái sámiid vuostá(5). Álbmotdearvvašvuođaiskkadeapmi Romssas (2019) ja Nordlánddas (2020) duođaštit dáid gávdnosiid (5).

Sámedikki doaibmaplánas sámevaši vuostá čujuhuvvo dasa ahte sámevašši dovddahuvvo servodaga iešguđet arenain, ahte dat lassána go leat profilerejuvvon áššit median sámiid ja sámi diliid birra. Doaibmaplána čájeha viidáseappot ahte dárbu lea ulbmillaš doaibmabijuide eastadan, gieđahallan ja vuosttaldan dihtii sámevaši. Cielaheapmi ja rasisma boazodolliid vuostá lea maiddái viehka stuorra hástalus.

Čakčamánus 2023 almmuhii Amnesty International raportta negatiiva guottut ja stereotiippat sámiid birra Facebookas mii čájeha ahte juohke njealját kommentára sámi áššiide Facebookas lea negatiiva. Miellačájeheamit bieggamilluid vuostá Fovses dagahedje ahte negatiiva kommentárat lassánedje čielgasit. Norgga olmmošvuoigatvuođaid ásahusa (Nim) raporttas guottuid birra sámiid ja nationála minoritehtaid ektui Norggas bođii ovdan ahte maiddái nuorra sámit dieđihit mealgat stuorát vealahangávdnoštumi sosiála mediain go eará nuorat. Iskkadeapmi čájeha ahte vaššás cealkámušat ja/dahje cielaheapmi dáhpáhuvvet miehtá riikka, ja leat dábálepmosat Gaska-Norggas ja Davvi-Norggas (39).

Vaššás cealkámušain ja cielaheamis leat negatiiva váikkuhusat sidjiide geat dan gillájit, sidjiide geat dan duođaštit ja demokratiijii oppalaččat (39). Dat go ássit dovddahit vaššás cealkámušaid ja/dahje cielaheami, lea servodatčuolbma. Máŋga dutkama leat čájehan ahte sis geat gillájit čearddalaš vealaheami, lea stuorát oassi psyhkalaš givssiin, ja eanet bissovaš givssit ja dávddat (váibmo- ja varrasuotnavigit, deahkke- ja dákteriggevigit, diabetes ja metabolalaš syndroma), go buohtastahttá singuin geat eai leat gillán čearddalaš vealaheami(5). Lei erenoamážit daid guovlluin gos sámit leat unnitlogus ahte oidnui nu stuorra oktavuohta gaskal čearddalaš vealaheami ja dávddaid ja givssiid.

Olahan dihtii buori álbmotdearvvašvuođa ferte eastadit negatiiva ja vealaheaddji guottuid sámiid vuostá álbmogis. Sihke mánáid, nuoraid, rávesolbmuid ja vuorrasiid eallinkvalitehta nannemii dárbbašuvvo govda áŋgiruššan sámevaši vuostá. Danne áigu ráđđehus hábmet nationála doaibmaplána sámevaši vuostá. Doaibmaplána galgá hábmejuvvot lagas oktavuođas Sámedikkiin.

Máŋgga árvalusas dán dieđáhusbargui deattuhuvvui ahte vealaheapmi sámiid vuostá sáhttá mearkkašit máhttováilli álbmogis. Nim raporttas boahtá ovdan ahte ovdagáttut dávjá sáhttet leat sivvan vealaheapmái ja vaššás cealkámušaide (39). Doaibmabijut mat loktejit máhtu ja áddejumi sámi historjjá, kultuvrra ja servodateallima birra sáhttet geahpedit čuolmma. Loga eanet 7. kapihttalis.

5.7.1 Doaibmaplána rasismma ja vealaheami vuostá

Ráđđehusa mihttun lea hukset servodaga mas lea nannosat searvevuohta ja seamma vejolašvuođat buohkaide. Dat mearkkaša earret eará ahte eastadit ja vuosttaldit rasismma ja vealaheami. Ráđđehusa doaibmaplána rasismma ja vealaheami vuostá – ođđa áŋgiruššan 2024–2027 čalmmustahttá rasismma ja vealaheami mii erenoamážit dáhpáhuvvá sisaboađidettiin bargoeallimii ja ovdánettiin bargoeallimis, ja rasismma ja vealaheami mii dáhpáhuvvá nuoraidarenain. Gielddalaš ja báikkálaš dáistaleapmi rasismma ja vealaheami vuostá lea guovddážis. Plána fátmmasta viidát ja sisttisdoallá doaibmabijuid mat gusket buot joavkkuide mat gillájit rasismma ja čearddalaš ja oskkolaš vealaheami, maiddái sámiide.

Mánát ja nuorat sáhttet vásihit rasismma ja vealaheami iešguđet arenain. Skuvla lea dakkár arena mas nuorat golahit hui ollu áiggi. Ráđđehus áigu nannet eastadanbarggu givssideami ja loavkideami vuostá ja láhčit diliid oadjebas, buori ja fátmmasteaddji skuvlabirrasii buohkaide, mas ii leat vašši, rasisma ja vealaheapmi. Ráđđehus áigu maiddái váikkuhit dasa ahte mánáin ja nuorain geat gillájit rasismma ja vealaheami, leat sajit gos sii sáhttet váldit oktavuođa earret eará máŋggabealatráđđeaddiiguin ja dearvvašvuođabuohccedivššáriiguin.

Boksa 5.3 Máttasámi forum

Innlandet fylkkasuohkan lea ásahan máttasámi foruma masa oassálastet earret eará Innlandet sámi birrasat, Anno Museum/Glomdalsmusea, Innlandet allaskuvla, organisašuvnnat ja Eengerdaelien tjïelte, lassin fylkkasuohkana iežas mielbargiide ja politihkkáriidda. Dát forum lea dehálaš arena digaštallamiidda ja daid doaibmabijuid ovddideapmái maid sii čađahit ovttas, ja forumis lea bistevaš sadji fylkkasuohkana máŋggakultuvrralaš mielváikkuhanráđis seamma láhkai go nationála minoritehtaid ovddasteaddjis.

Forumis lea erenoamáš fuomášupmi cielaheapmái ja juohkebeaivválaš rasismii, ja njukčamánus 2023 sii lágidedje ovttas Sámedikkiin seminára mas sámit ja earát muitaledje iežaset vásáhusaid birra. Dat čuovvuluvvui konferánssain mii deattuhii buriid doaibmabijuid Innlandetis mat eastadit rasismma ja nannejit fátmmasteami. Áigumuš lea joatkit dán barggu ovddasguvlui regionála plána olis fátmmasteaddji Innlandet várás, mii dohkkehuvvui árat dán jagi, ja čuovvulit Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raportta.

5.7.2 Sámedikki mearkkašumit

Sámi nuorat vásihit ahte sidjiide biddjo ovddasvástádus buot das mas lea sáhka sámi álbmogis, ja sii fertejit ovttaskasolmmožin gierdat cielaheami olles sámi álbmoga vuostá. Mediaid geahččanguovlu ođasáššiide main lea sáhka sámiin dahje sámevuođas, bodnjojuvvo dávjá, measta fuomáškeahttá čalmmustahttit dan mii lea negatiiva, dahje oažžut lohkkiid geahččat dan mii lea negatiiva ođasáššis. Dat váikkuha sámi nuoraide geat maiddái gullet gehččiide, ja geat dalle fertejit guoddit noađi go sii leat sápmelaččat. Go mediat almmuhit negatiiva áššiid bođuáššin mii guoská sámiide, de biddjo ovddasvástádus buot sámiide ja sii cielahuvvojit oktasaččat. Nu fertejit sámi nuorat guoddit buot sámiid nođiid. Eatnašat válljejit jávohisvuođa dasa, go sii dihtet ahte digaštallan neahtas bohciidahttá ain eanet ja fasttit kommentáraid. Máinnašupmi mediain, cielaheapmi, givssideapmi neahtas, aviissaid kommentáraruvttut ja sosiála mediat leat stuorra noađđin erenoamážit mánáide ja nuoraide, ja dain lea negatiiva váikkuhus ovttaskas psyhkalaš dearvvašvuhtii. Čujuhuvvo maiddái oktavuhtii gaskal vásihuvvon vealaheami viidodaga ja man garas psyhkalaš noađđi sáhttá vásihuvvot. Govda áŋgiruššan dárbbašuvvo sámevaši vuostá nannen dihtii sámi mánáid ja nuoraid eallinkvalitehta. Mediaid ovddasvástádus áššiid dássidis govvideamis ja geahččanguovllu geavaheamis berre loktet digaštallamii álbmotdearvvašvuođaperspektiivvas.

5.8 Veahkaváldi ja illasteamit

Veahkaváldi ja illasteamit leat stuorra álbmotdearvvašvuođahástalussan Norggas. Veahkaválddi ja illastemiid viidodat lea stuoris, ja dearvvašlaš, sosiála ja ekonomalaš váikkuhusat leat viidát. Saminor 2-iskkadeami logut čájehit ahte olbmot sámi duogážiin dieđihit eanet ahte sii leat gillán dovduičuohcci, fysalaš ja/dahje seksuála veahkaválddi go seamma geográfalaš guovllu álbmot muđui (40). Dat guoská sihke mánnávuođa- ja nuorravuođajagiide ja rávesolbmoahkái. Nissonat gillájit mealgat eanet seksuála veahkaválddi, sihke mánnán ja rávesolmmožin, go albmát. Sámi nissonat gillájit maiddái dávjjit guoibmevuođaveahkaválddi go eará nissonat (41).

Dasto čájeha iskkadeapmi nana čatnaseami gaskal veahkaválddi gilláma mánnávuođas ja ballo- ja lossamiellasymptomaid, ja post-traumáhtalaš streassasymptomaid. Veahkaválddi gillájeddjiin lea badjel golmma geardde nu stuorra riska oažžut psyhkalaš dearvvašvuođagivssiid rávesolmmožin go sis geat eai leat gillán veahkaválddi mánnávuođas (41). Nu lea beroškeahttá sohkabealis ja čearddalaš joavkkus. Viidáseappot čájehit gávdnosat ahte veahkaváldi mánnávuođas čatnasa nannosit bissovaš deahkke- ja dákteriggebákčasiidda rávesolmmožin (42). Veahkaválddi gillájeddjiin leat maid garrasat bákčasat go sis geat eai dieđit veahkaválddi mánnávuođas. Dat guoská sihke sámi nissoniidda ja álbmoga nissoniidda ja albmáide muđui. Sámi albmáid oktavuođas ii lean dát čatnaseapmi nu čielggas.

Luohttámuš gaskal sámi álbmoga ja politiija ja veahkkeapparáhta lea mearrideaddjin eastadeapmái, veahkaválddi almmustahttimii, dasa ahte gillájeaddjit galget ohcat veahki ja oažžut buori veahki ráŋggáštusdoarrádallama oktavuođas. Ovddeš dáruiduhttima geažil lea ollu sámiin heajos luohttámuš Norgga eiseválddiide ja veahkkeapparáhtii (43). Dáruiduhttinpolitihkka sáhttá maiddái leat váikkuhan nannejuvvon jávohisvuhtii ja tabu veahkaválddi ja illastemiid fáttáid oktavuođa, ja váilevaš luohttámuš sáhttá leat dehálaš sivva dasa ahte sámi veahkaváldegillájeaddjit eai oza veahki. Nordlándda politiijabiirre jagi 2017 raporta illastanáššiin Divttasvuonas čájehit ahte politiija ja veahkkeapparáhta váilevaš áddejupmi ja dáhttu váldit čuolmmaid duođas, sáhttá leat váikkuhan dasa ahte veahkaváldi sáhtii joatkit (44). Veahkkeapparáhta ja politiija máhttu ja gelbbolašvuohta sámi gielas ja kultuvrras sáhttá veahkehit loktet veahkaváldegillájeaddji luohttámuša. Dattetge lea dehálaš ahte bálvalusaddit dovdet iežaset rolla stuorraservodaga ovddasteaddjin ja dihtet mo dáruiduhttináigi ain dál ge sáhttá váikkuhit deaivvadeapmái sámi veahkaválddi gillájeddjiiguin.

Sámi veahkaválddi gillájeaddjit deivet maid eastagiid iežaset kultuvrras. Nasjonalt kunnskapssenter om vold og traumatisk stress (NKVTS) nammasaš nationála máhttoguovddáš veahkaválddi ja traumáhtalaš streassa birra čájeha mo riska čoavdit bearašbáttiid ja dásehuhttit sogaid gaskasaš ovttasbarggu lea hehttehussan dasa ahte veahkaválddi gillájeaddji dieđiha vierrásiidda (45). Boazodoallit geat gillájit veahkaválddi guoimmi bealis sáhttet vásihit suojehisvuođa sihke ruovttus ja meahcis. Seammá guoská boazodolliide geat leat vásihan veahkaválddi ja illastemiid boazodoalu earáid bealis. Iežas luvven veahkaválddálaš gaskavuođas sáhttá veahkaválddi gillájeaddjái maiddái mearkkašit ahte son massá čatnaseami boazodollui. Earráneapmi sáhttá dagahit ahte nubbi bealli, dábálaččat nissonolmmoš, massá gullevašvuođa siidii[1] ja nu maiddái iežas sámi identitehta.

Viidáseappot sáhttá dat ideála ahte galgá leat gievra ja ovddasvásttolaš ii ge vuorjat earáid, mii adno dehálažžan sámi kultuvrras (45), leat hehttehussan veahki ohcamii. Maiddái sámi almmáiideála sáhttá leat hehttehussan dasa ahte ohcat veahki. Erenoamážit sámi nissoniin vurdojuvvo ahte sii galget leat gievrrat, gierdat ollu eai ge čájehit geahnohisvuođa. Maiddái sámi almmáiideála čatnasa vuordámušaide ahte albmát galget leat gievrrat ja birgehallat hástalusaiguin.

Máhttu ja gelbbolašvuohta leat dehálaš eaktun buori eastadeaddji bargui. Sihke álbmogis ja bálvalusain dárbbašuvvo máhttu sihke veahkaválddi ja illastemiid birra. Mánát ja nuorat dárbbašit ahkeheivehuvvon oahpu rupmaša, rájáid ja seksualitehta birra. Go hállá dan birra mii veahkaváldi lea, de dat ráhkkanahttá mánáid dieđihit jus sii vásihit veahkaválddi dahje illastemiid. Dehálaš lea ahte mánát ja nuorat sáhttet háhkat dán máhtu iežaset gillii. Guottuidásahanbargu ja diehtojuohkin veahkaválddi ja illastemiid birra ja dan birra gos sáhttá oažžut veahki, ferte láhččojuvvot sámi álbmoga várás, gielalaččat ja kultuvrralaččat. Maiddái dárbbašuvvo eanet dutkan veahkaválddi ja illastemiid birra sámi servodagas ja daid váikkuhusaid birra vai sáhttá čađahit deaivilis doaibmabijuid. Eanet máhttu ja gelbbolašvuohta sámegillii ja sámi giela ja kultuvrra birra almmolaš bálvalusaid bargiid gaskkas lea maiddái dehálaš vai sáhttá eastadit ja almmustahttit veahkaválddi ja čuovvulit veahkaváldegillájeddjiid.

Veahkaváldi ja illasteamit sámi servodagain lea hástalus maid sámi servodagat ja Norgga eiseválddit fertejit ovttas čoavdit. Ráđđehusa áŋgiruššan oppalohkái dán suorggis boahtá ovdan Prop. 36 S (2023–2024) Opptrappingsplan mot vold og overgrep mot barn og vold i nære relasjoner (2024–2028) Trygghet for alle nammasaš nannenplánas mii gieđahallá veahkaválddi ja illastemiid mánáid vuostá ja veahkaválddi lagas gaskavuođain ja mii geigejuvvui juovlamánus 2023. Vaikke vel nannenplána gusto buohkaide geat gillájit veahkaváliid ja illastemiid, beroškeahttá gielas, kultuvrras ja geografiijas, de lea ain dárbu bidjat fuomášumi veahkaváldái ja illastemiide sámi servodagain. Danne lea nannenplánas sierra kapihtal veahkaválddi ja illastemiid birra sámi servodagain main doaibmabijut galget buorebut láhčit diliid veahkaválddi ja illastemiid eastadeapmái ja vuosttaldeapmái.

Sámediggi lea maiddái hábmen sierra doaibmaplána veahkaválddi vuostá lagas gaskavuođain sámi servodagain, maid Sámediggi dohkkehii juovlamánu 2023 dievasčoahkkimis.

Boksa 5.4 TryggEst

TryggEst modealla mii čájeha mo sáhttá bargat ulbmillačča ja vuogáleappot eastadan, almmustahttin ja gieđahallan dihtii veahkaválddi ja illastemiid rávesolbmuid vuostá geat leat riskavuloš eallindiliin. Ulbmiljoavkun sáhttet dalle leat olbmot alla agis, gárrendilleváttisvuođaiguin, psyhkalaš givssiiguin ja gillámušaiguin, somáhtalaš dávddaiguin, doaibmavádjitvuođaiguin, dahje čálganvigiiguin. TryggEst sáhttá adnojuvvot «rávesolbmosuodjalussan».

Modeallas leat konkrehta evttohusat dasa mo gielda sáhttá lágidit dán barggu, ja earret eará leat hábmejuvvon e-oahppankursa ja reaidu riskaárvvoštallamii. TryggEst lea álggahan oahpahan- ja gealbudandoaibmabijuid mat leat erenoamážit jurddašuvvon gielddaid dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid bargiide. Bagadus, filmmat, gihppagat ja ávdnasat leat jorgaluvvon davvisámegillii, ja veaháš maiddái máttasámegillii. TryggEst ovddideamis leat dat vásáhusat maid gielddat ožžot barggus dehálaččat, ja maiddái guđe dárbbuid sii vásihit barggus veahkaválddi ja illastemiid vuostá.

Gielddat main lea TryggEst leat ásahan sierra joavkkuid mat váldet vuostái vuorjašuvvandieđáhusaid. Jahkemolsašumis 2023/24 ledje 56 gieldda ásahan TryggEst dahje mearridan dan dahkat. Maiddái gielddat sámi hálddašanguovllus leat searvan TryggEstii. Gielddat mat leat mielde TryggEstas, ožžot eanet ja eanet áššiid. Gielddat ožžot eanaš áššiid main lea sáhka veahkaválddis ja illastemiin vuorrasiid vuostá.

5.8.1 Veahkketelefovnnat

Dehálaš lea ahte veahkaválddi gillájeaddji rávesolbmuin ja mánáin leat veahkketelefovnnat olámuttus go sii dárbbašit muhtuma geainna ságastallat dahje go sii dárbbašit veahki gávdnat veahkkefálaldaga lahkosis doppe gos sii ásset. Neahttasiiddus ung.no leat ovdamearkka dihtii listejuvvon veahkketelefovnnat mánáide ja nuoraide geat ohcet muhtuma geainna sáhttet háleštit. Ráđđehus áigu árvvoštallat veahkketelefovdnadárbbu sámegielat mánáide, nuoraide ja rávesolbmuide geat gillájit veahkaválddi. Loga eanet ung.no birra kapihttalis 5.4.2.

Sámediggeráđđi lea doarjagiid bokte juolludan ruđaid Kirkens SOS:i vai besset álggahit sámi dieđáhusbálvalusa olbmuide geat leat heahtedilis, ja mii doaimmahuvvo davvisámegillii. Dohko sáhttá váldit oktavuođa namaheamet. Dasa lassin lea Rukses ruossa ožžon ruđaid ásahit sámegiela dieđáhusbálvalusa mii lea jurddašuvvon sámi mánáide ja nuoraide geat leat rašis eallindiliin. Prošeavtta ulbmil lea nannet sámi mánáid ja nuoraid psyhkalaš dearvvašvuođa. Sámi mánát ja nuorat bovdejuvvojit searvat fálaldaga ovddideapmái.

5.8.2 Heahteguovddášfálaldat sámi álbmogii

Heahteguovddášlága olis lea buot gielddain geatnegasvuohta addit heahteguovddášfálaldaga nissoniidda, albmáide ja mánáide geat gillájit veahkaválddi dahje veahkaváldeáitagiid lagas gaskavuođain. Viidáseappot galget gielddat fuolahit buori kvalitehta fálaldagas, earret eará dainna lágiin ahte bargiin lea gelbbolašvuohta fuolaheamis geavaheddjiid erenoamáš dárbbuid (§2) ja ahte fálaldat lea oktagaslaččat heivehuvvon (§ 3).

Heahteguovddášfálaldat lea uhccán heivehuvvon sámi álbmogii (46). Heahteguovddášstatistihkka čájeha ahte dušše ovcci guovddážis 43 guovddážis lea gelbbolašvuohta sámi gillájeddjiid birra (47). Uhccán dieđut heahteguovddášfálaldaga birra leat sámegielaide. Vaikke vel ollu sámi geavaheaddjit áddejit dárogiela, de lea dehálaš dieđihit ahte heahteguovddážat deaivvadit sámiiguin áddejumiin sin sámi duogážis ja kultuvrras.

Dasa lassin lea leamaš hástalusat Sis-Finnmárkku heahteguovddášfálaldagain maŋŋágo sámi heahte- ja inseastaguovddáš Kárášjogas heaittihuvvui jagi 2019 heajos gielddaekonomiija geažil. Mánáid-, nuoraid ja bearašdirektoráhta (BufDir) lea juolludan oktiibuot badjel 2,1 miljon ruvnnu doarjjan dainna ulbmiliin ahte ođđasis ásahit heahteguovddášfálaldaga regiovdnii. Sihke Sámediggi, Násag (Našuvnnalaš sámi gealbofálaldat) ja eará regionála doaimmaheaddjit leat searvvahuvvon bargui. Ášši lea bures ovdáneamen. Kárášjoga gielda áigu álggahit ovttasbarggu Álttá heahteguovddážiin ođđajagimánu 2024 rájes, ja ásahit virgeresurssa Kárášjohkii. Dainna lágiin ožžot Kárášjoga ássit heahteássanfálaldaga Álttás ja ságastallanfálaldaga sámegillii Kárášjoga.

Mánáid-, nuoraid- ja bearašdirektoráhta lea addán regionála resursaguovddážiidda veahkaválddi, traumáhtalaš streassa ja iešsorbmeneastadeami birra (RVTS) bargamuššan veahkehit gealbudemiin nannen dihtii heahteguovddášfálaldaga erenoamáš rašis joavkkuide ja sámi álbmogii. Máŋga heahteguovddášfálaldaga leat ohcan doarjjaruđaid maiguin heivehit fálaldaga earret eará diehtojuohkinávdnasiid jorgaleapmái iešguđet sámegielaide.

Mánáid- ja bearašdepartemeanta áigu bidjat ovdan gulaskuddannotáhta rievdadusevttohusaiguin heahteguovddášlágas jagi 2024 mielde. Heahteguovddášfálaldat sámi álbmogii gullá dán bargui ja áigumuš lea čađahit konsultašuvnnaid Sámedikkiin.

Boksa 5.5 Alternativ til vold – Finnmárku

Alternativ til vold (ATV) Finnmark nammasaš molssaeaktu veahkaváldái Finnmárkkus ásahuvvui jagi 2020 ja stáhta ruhtada dan ollásit. ATV Finnmárkku mandáhtii gullá dikšofálaldaga addin veahkaválddi čađaheddjiide lagas gaskavuođain, veahkaválddi gillájeddjiide ja sin bearrašiidda. Fálaldat addojuvvo buot gielddaid ássiide Finnmárkkus. Váldokantuvra lea Álttás, vuollekantuvrraiguin Girkonjárggas, Kárášjogas ja Guovdageainnus. Eanet sámi áššehasat leat váldán oktavuođa ATV Finnmárkkuin maŋimus jagi.

ATV Finnmárkkus leat oassálastit ATV álgoálbmotprošeavttas maiguin lea lagas ovttasbargu heivehemiin dikšofálaldaga sámi álbmogii. Álgoálbmotprošeakta gullá áŋgiruššamii mas ATV háliida addit buori ja dásseárvosaš terapevttalaš fálaldaga máŋgga sámi bearrašii, ja oahpásmahttit ATV fálaldaga buorebut buot ATV sisaváldinguovlluin. ATV lea ožžon badjelaš 7,2 miljon ruvnnu álgoálbmotprošektii Mánáid-, nuoraid- ja bearašdirektoráhta doarjjaortnegis doaibmabijuide veahkaválddi ja illastemiid vuostá áigodahkii 2022–2024.

6 Áŋgiruššansuorgi 4: Ovddidit dearvvašlaš eallindábiid ja dearvvašvuođaovddideaddji birrasiid

Ráđđehus áigu:

fuolahit ahte Dearvvašvuođadirektoráhta bagadusat leat jorgaluvvon sámegillii, ja ahte bagadusat eallindábiid ja dearvvašvuođaovddideaddji ja eastadeaddji doaimmain lea sámi perspektiiva

gozihit ja čuovvut dálkkádat- ja birasrievdamiid mearkkašumi dearvvašvuhtii

6.1 Álgu

Sihke eallindábit ja min birrasat váikkuhit min dearvvašvuhtii ja eallinkvalitehtii. Dan ektui go buorit dábit ja buorit birrasat nannejit dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta, de sáhttet unohis eallindábit, dearvvašmeahttun birrasat ja nuoskkiduvvon biras dagahit dearvvašvuođa massima ja uhcit buriid eallinjagiid.

Sámi álbmogis leat veaháš eanet dearvvašvuođaváttisvuođaid gávdnoštumit ja dávddat mat sáhttet čatnasit eallindábiide, go buohtastahttá álbmogiin muđui. Daid sámiid gaskkas geat ávkašuvvet luondduresurssaiguin, sáhttet muhtumat leat rašit nuoskkideapmái, vahágiidda ja sisabahkkemiidda.

Árjjalaš álbmotdearvvašvuođapolitihkka, buorit eastadanáŋgiruššamat ja dearvvašvuođaovddideaddji birrasat ja báikkálaš servodagat addet eanet buriid eallinjagiid dearvvašvuođain ja eallikvalitehtain ovttaskasolbmui, uhciduvvon sosiála dearvvašvuođaerohusaid, ja váikkuhit sosiála ja ekonomalaš guoddevašvuhtii. Dán kapihttala válddaheami ja doaibmabijuid ferte geahččat oktanaga kapihttaliid 3–5 doaibmabijuiguin ja 7. kapihttala máhttovuođuin.

6.2 Álbmotdearvvašvuođapolitihkka dearvvašleappo eallindábiid ja buoret dearvvašvuođa várás

Čielga gaskavuohta gaskal dearvvašlaš eallindábiid ja uhciduvvon riskka oažžut máŋga dávdda mat eai njoamo, lea duođaštuvvon. Dat guoská earret eará beare alla deddui ja buidodahkii, alla varradeddui, váibmo- ja varrasuotnavigiide, diabetes 2 šládjii, bissovaš obstruktiiva geahpesdávdii (kols), máŋgga borasdávdii, iešguđet deahkke- ja dákteriggevigiide ja gárrenávnnasgeavahandávddaide. Eará bealit nu go fysalaš doaimmahisvuohta, oktovuohta ja psyhkalaš gillámušat váikkuhit maiddái somáhtalaš dearvvašvuhtii.

Sámiid gaskkas lea veaháš stuorát oassi geain lea beare alla deaddu, diabetes, ja geat borgguhit ja snuvssejit, muhto dieđihuvvo uhcit alkoholageavaheapmi go álbmogis muđui.

Váldoáŋgiruššansuorgi álbmotdearvvašvuođapolitihkas lea dearvvašlaš eallindábiid ovddideapmi. Ráđđehus dieđiha álbmotdearvvašvuođadieđáhusas ahte áigu hábmet dakkár ollislaš strategiija dávddaid ektui mat eai njoamo mii čájeha háltti ja áŋgiruššansurggiid álbmotdearvvašvuođabarggus ja dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas jagi 2030 guvlui. Meld. St. 9 (2023–2024) Nasjonal helse- og samordningsplan. Vår felles helsetjeneste nammasaš nationála dearvvašvuođa- ja ovttasdoaibmanplánas čielggasmahttojuvvo dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa rolla eastadanbarggus. Álbmotdearvvašvuođa dieđáhusas gieđahallojit máŋga doaibmabiju eallindáhpesuorggis. Ollu doaibmabijuid prinsihppa lea ahte oppalaš ortnegat galget leat olles álbmoga várá, muhto lágiduvvot nu ahte dain lea stuorámus beaktu sidjiide geat daid dárbbašit eanemusat. Dat lea váldodoaibma dasa ahte uhcidit sosiála dearvvašvuođaerohusaid. Buoridan dihtii sámi álbmoga eallindábiid lea dehálaš geahččat dán doaimma oktanaga bargguin loktet dearvvašvuođagelbbolašvuođa heivehuvvon sámi álbmoga dárbbuide, ja nannet bálvalusaid gelbbolašvuođa sámi diliid birra. maiddái surggiidgaskasaš dearvvašvuođabarggus ferte nannet sámi perspektiivva. Doaibmabijut main lea mearkkašupmi leat earret eará duhpátpolitihkka, biebmodoallu, fysalaš lihkadeamit, gárrenávnnasgeavaheapmi ja psyhkalaš dearvvašvuohta. Fágalaš bagadusat ja njuolggadusat leat dehálaš váikkuhangaskaoamit go Dearvvašvuođadirektoráhta lávdada máhttovuđot geavada ja váikkuha kvalitehtii fálaldagas buohkaide. Iešguđet bagadusat hábmejuvvojit máŋgga suorgái. Dearvvašvuođadieđuid lea dehálaš dahkat guoskevažžan sámi álbmogii. Dearvvašvuođadirektoráhta galgá fuolahit ahte sámi perspektiiva lea mielde bagadusain ja diehtojuohkinávdnasiin, ja ahte dat jorgaluvvojit sámegillii. Digitála almmuheapmi sáhttá maiddái addit vejolašvuođa čohkkejuvvon ja geavaheaddjiláđis govvádusa sámegielagiidda.

6.2.1 Diabetes, beare ollu deaddu ja buidodat

Saminor 2 bohtosaš orrot čájeheamen ahte sámiin lea veaháš eanet diabetes 2 šládja go álbmogis muđui seamma guovllus. Saminor 1 ja Saminor 2-iskkademiin leat iešguđet kritearat mo defineret diabetesdávdda, ja danne eai leat gávdnosat ovttaláhkásaččat dien guovtti iskkadeamis, main maiddái orru leamen seamma riska sámiide oažžut diabetes go eará oassálastiide (5).

Viidáseappot čájehit iskkadeamit oppalaš alla buidodatgávdnoštumi sihke sámiid ja eará oassálastiid gaskkas goappašiid sohkabeliin, muhto veaháš stuorát oassi sámi nissoniid gaskkas. Sáminor 1 ja Saminor 2 čájehit ahte dat oassi geain lei buidodat, lei lassánan sihke sámi ja eará albmáid gaskkas, ja nissoniid oassi fas lei bisson seamma dásis dahje njiedjan veaháš (5). Álbmotdearvvašvuođainstituhta gielddaid mielde álbmotdearvvašvuođaprofiillain boahtá ovdan ahte daid gielddain[2] main lea stuorámus oassi sámi eanetlohkoálbmot lea stuorát oassi 17-jahkásaččain beare ollu buoidi ja buidodat go riikagaskamearri.

6.2.2 Biebmodoallu

Saminor 2 čájehii ahte sámit borret eanet bohcco- ja ealggabierggu, varrabiepmu ja sáivaguoli, ja uhcit ruoidnaguoli ja ruotnasiid go buohtastahttá ássiin muđui boaittobeliin Davvi-Norggas. Šaddosiid ja murjjiid borret sullii seamma ollu. Biebmogálvvuid borran ii earut sámiid olus earáin, earret ahte ruovddi ja vitamiinna B12 ožžot sámit eanet iežaset biepmus. Bohccobiergu lea čájehuvvon leat biebmoávdnasiid buorre gáldun. Viidáseappot oidnojit mearkkašmeahttun erohusat vitamiinna D-stáhtusis sámiin eará ássiid ektui, ja uhccán olbmuin ledje kritihkalaččat vuollegis dásit.

Nationála biebmodoallokártemat (48) čájehit ahte uhcit oassi olbmuin Nordlánddas, Romssas ja Finnmárkkus čuvvot rávvagiid ahte borrat golbma borrandoarvvi šaddosiid, murjjiid ja ruotnasiid beaivái go buohtastahttá álbmogiin muđui. Davvi-Norgga olbmot dieđihit fas ahte sii borret dávjjit guoli go olbmot muđui Norggas. Daid mánáid, nuoraid ja nuorra rávesolbmuid biebmodoalu birra geain lea sámi duogáš, ii leat doarvái máhttu.

Álbmotdearvvašvuođadieđáhusas biddjo mihttun eanedit sin oasi geat čuvvot biebmorávvagiid ja dásset sosiála erohusaid biebmodoalus. Dat guoská maiddái sámi álbmogii, ja barggu biebmodoaluin ja biebmorávvagiiguin ferte gaskkustit sámiide ja heivehit sámi gillii ja kultuvrii. Dearvvašvuođadirektoráhta lea gieskat almmuhan gihppaga Biebmu ja borramat njuoratmánáide davvisámegillii, rávvagiiguin váhnemiidda njamaheami ja njuoratmánábiepmu birra (49).

Máhttovuođđu dearvvašlaš biebmodollui ođasmahttojuvvui geassemánus 2023. Dearvvašvuođadirektoráhta áigu ođasmahttit norgalaš biebmoráđiid ja daid válmmastit jagi 2024 mielde. Biebmodoalu goziheapmi lea dehálaš vai sáhttá čuovvut sámiid biebmodoalu, masa Saminor 3 addá dehálaš dieđuid.

Álbmotdearvvašvuođadieđáhus deattuha mearkkašumi dearvvašlaš biebmodoalus ja buriid borramuš- ja borrandábiin mánáidgárddis, skuvllas ja skuvlaastoáiggeortnegis. Dearvvašvuođadirektoráhta fágalaš njuolggadusat rávvejit mo mánáidgárddit, skuvllat ja skuvlaastoáiggeortnet sáhttet láhčit diliid dearvvašlaš borramiidda ja borranillui, ja sihkkarastit buriid rámmaid borramiidda. Láhkaásahus dearvvašvuođa ja birrasa birra mánáidgárddiin ja skuvllain jna. bođii fápmui suoidnemánu 1. b. 2023 ja čujuha dasa ahte mánát ja oahppit galget oažžut doarvái áiggi ja mášu boradeapmái. Bagadus láhkaásahussii galgá leat olámuttus sámegillii. Ráđđehus áigu ásahit nuvttá skuvlabiepmu dan guovtti stáhtalaš joatkkaskuvllain čavčča rájes jagi 2024, fuolahan dihtii ahte buot oahppit skuvllain ožžot ovtta dearvvašlaš borrama juohke beaivvi. Láhčin dasa ahte fuolahit báikkálaš biebmovieruid sáhttá ásahit biebmoilu. Biebmoillujoavku, mii veahkeha ásahusaid ja fuolahusbálvalusaid, lea mielde ásaheamen boradanbottuid beaivvi illudáhpáhussan. Árktalaš biebmoillujoavku, mii ásahuvvui jagi 2023, áigu leat mielde fuolaheamen báikkálaš árbevieruid boradanbottuin ja ovttasbargat gielddaiguin main stuorra oassi álbmogis leat sámit, nu go Čáhcesulluin ja Guovdageainnuin.

Sámediggi deattuha ahte ollu sámi vuorrasat leat hárjánan varramállásiidda ruovttus ja váillahit dan go bohtet ásahussii. Varrabiebmu lea álbmái ja árbevirolaččat lunddolaš oassi sámi vuorrasiid biebmodoalus. Sámediggi deattuha ahte ásahusat háliidit dárjut árbevirolaš biepmu mii boahtá luonddus, muhto ahte dat lea hástaleaddjin buhtisvuođanjuolggadusaid geažil mat gustojit njuovvamii.

6.2.3 Fysalaš doaimmat

1980-logus čájehedje dieđut Finnmárkkus ahte sámit doibme dalle oppalohkái eanet fysalaččat go fylkka eará ássit ja ahte sis ledje fysalaš doaimmat barggu oktavuođas, erenoamážit vuođđoealáhusain (50). Saminor 1 ja 2 iskkademiin boahtá ovdan ahte sámi nissonat árvvoštalle iežaset doaibmadási astoáiggis vuolleleppos go eará nissoniin, muhto ahte albmáin eai lean erohusat.

Riikadásis leat dušše golmmas logi rávesolbmos ja vuorrasis geat ollašuhttet fysalaš doaibmanrávvagiid. 15-jahkásaččaid gaskkas lea 40 proseantta nieiddain ja váile bealli gánddain doarvái fysalaš doaimmat. Dearvvašvuođadirektoráhta jeavddalaš riikaviidosaš kártemat objektiivvalaš mihtiduvvon fysalaš doaimmain ja jaskesorruma áiggis čájeha oppalaš vuollegis doaibmandási álbmogis beroškeahttá agis ja ahte dássi lea njiedjamin (51). Doaibmandássi juohkása botnjut sosiálalaččat ja dássi lea vuolimusat sin gaskkas geain lea oanehis oahppu. Mánát ja nuorat bearrašiin main lea alla sosioekonomalaš stáhtus, doibmet eanemusat fysalaččat ja oassálastet eanaš organiserejuvvon valáštallandoaimmaide. Sámi duogáš ii boađe ovdan kártemiin, muhto vuođđun biddjo ahte maiddái sámit leat ovddastuvvon dáid jeavddalaš álbmotiskkademiin.

Uhcit lihkadeapmi beaivválaš eallimis ja barggus čilge ollu álbmoga vuollegis doaibmandási. Fysalaš doaibman lea dehálaš eallinkvalitehtii ja buori fysalaš ja psyhkalaš dearvvašvuhtii, bisuha min doaibmandearvvasin ja iešbirgejeaddjin, ja suodjala ollu dávddaid ja árra jápmima vuostá. Mánáide ja nuoraide lea beaivválaš stoahkan ja fysalaš doaibman dárbbašlaš normála šaddamii ja ovdáneapmái, sihke fysalaččat, psyhkalaččat, sosiálalaččat ja kognitiivvalaččat. Ahkedutkamis lea fysalaš doaibman deattuhuvvon dakkárin mas lea buoremus beaktu sihke fysalaš ja psyhkalaš dearvvašvuhtii ja dasa ahte oažžut buoret boarásmuvvama, nannejuvvon fysalaš doaimma dáfus ja dan dáfus ahte bisuhit kognitiivva doaimmaid. Sihke nuorat vuorrasat (65–79 jagi) ja boarrásat vuorrasat (80+) sáhttet oažžut dearvašat boarásmuvvama beaivválaš fysalaš doaibmamiin ja jaskesorruma áiggi uhcidemiin.

Álbmotdearvvašvuođadieđáhusas čuovvula ráđđehus Sammen for aktivt liv doaibmaplána fysalaš doaibmamiid várás 2020–2029, ovttasbargu logi departemeantta gaskkas, ja bidjá vuođu nannejuvvon servodat- ja álbmotguoski áŋgiruššamii álbmoga doaibmandási loktemiin. Ráđđehus áigu ásahit eanet doaibmaovddideaddji servodaga mas buohkat beroškeahttá agis, sohkabealis, doaibmadásis ja sosiála duogážis besset lihkadit ja doaibmat fysalaččat. Ovddidanprográmma gávpot- ja guovllugielddaid várás galgá váikkuhit dasa ahte ránnjágottiid ja lagasbirrasiid fysalaš birrasat buorebut plánejuvvojit ja hábmejuvvojit nu ahte olbmot lunddolaččat válljejit lihkadeami ja fysalaš doaibmama beaivválaš eallima ja astoáiggi iešguđet bargamušain, seammás go luonddu ja ruonasguovlluid gáhtten fuolahuvvo earret eará čohkiideami oktavuođas, ja ahte vázzin- ja sihkkelastingeainnut sihkkarastet oadjebas ja aktiiva fievrrideami ovdan ruoktot skuvlii, bargosadjái ja astoáiggedoaimmaide. Loga eanet kapihttalis 4.2.

Valáštallan- ja astoáiggefálaldagat lea dehálaš oassi mánáid ja nuoraid bajásšaddamis, ja lihkadeapmi lea dehálaš sin fysalaš ja psyhkalaš dearvvašvuhtii. Mánát ja nuorat dárbbašit buriid birrasiid báikkálaš servodagain valáštallamii, olgoáibmodoaimmaide, molsašuddi stoahkamii ja fysalaš doaimmaide. Mii vuohttit njiedjama organiserejuvvon valáštallamis. Hárjehallandivadat, lahttomávssut ja golut biergasiidda ja mátkkiide hástalit sosiála searvama valáštallamii. Álbmotdearvvašvuhtii lea dehálaš ahte buot mánát ja nuorat sáhttet searvat, beroškeahttá sohkabealis ja sosiála duogážis.

Kultur- ja dásseárvodepartemeanta addá doarjagiid sámi valáštallamii Sámedikki bokte. Jagi 2023 lei doarjja 3 miljon ruvdnosažžan. Doarjaga ulbmil lea bisuhit ja viidáseappot ovddidit sámi valáštallama oassin sámi kultuvrras, gielas ja identitehtas.

Loga maiddái fysalaš doaimmaid birra oassin dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa eastadan- ja dikšunbarggus kapihttalis 6.2.5.

Boksa 6.1 Bearalmátkkit

Finnmark friluftsråd nammasaš olgoáibmoráđđi ovttas buot Finnmárkku gielddaiguin láhčá ja lágida iešguđet mátkkiid ja doaluid jagis oažžun dihtii ássiid mátkkiide lagasbirrasis, #Perletur čoahkkenamahusain.

Juovlamánus lágiduvvojit Julesprek doalut Kárášjogas, mas evttohuvvojit mátkkit seamma láhkai go juovlakaleandaris. Mátkkit lágiduvvojit nu ahte sáhttá vázzit oanehis ja oadjebas mátkkiid sevdnjesáiggi, oaivelivttain.

Loga eanet neahttasiiddus perletur.no

6.2.4 Duhpát

Fylkkadearvvašvuođaiskkadeamit Nordlánddas ja Romssas ja Finnmárkkus orrot čájeheamen veaháš dávjjit beaivválaš borgguheami olbmuid gaskkas sámi ja/dahje kvena duogážiin go olbmuid gaskkas geain ii leat ii sámi ii ge kvena duogáš (52). Beaivválaš borgguheddjiid oassi lea maiddái veaháš stuorát sámiid gaskkas go oppalaš álbmogis buot fylkkadearvvašvuođaiskkademiid vuođul. Erenoamážit ahkejoavkkus 45 jagi rájes 64 jagi rádjai lea beaivválaš borgguheddjiid oassi stuorát: 18 proseantta sámiid gaskkas 11 proseantta ektui earáid gaskkas. Saminor 1 rájes Saminor 2 rádjai čájeha ovdáneapmi ahte sámit ja earát borgguhit mealgat uhcit ahkemuddejuvvon analysaid vuođul logi oassálasti gielddas (5).

Beaivválaš snuvssen lei dávjjit Romssas ja Finnmárkkus ja Nordlánddas olles álbmogis. Nordlánddas lei snuvssen gorálaččat dávjjit sámiid gaskkas, goappašiid sohkabeliin, go muđui álbmogis (52) ja dávjjit nissoniid gaskkas Romssas ja Finnmárkkus, dan ektui go erohusat albmáid gaskkas ledje smávvát (53). Iskkadeamit nuoraid gaskkas 1990-logu gaskkamuttus čájehedje smávva, jus oppanassiige, erohusaid borgguhandábiin sámi ja dáža nuoraid gaskkas (54).

Ráđđehus almmuhii ođđa nationála duhpátstrategiija jagi 2023 giđa, oassin Álbmotdearvvašvuođadieđáhusas, mas ráđđehus áigu joatkit ja nannet čavga duhpátpolitihka. Okta mihtuin lea ahte borgguheddjiid dahje snuvssejeddjiid oassi berre leat vuolábealde viđa proseantta buot ahke- ja oahppojoavkkuin. Ráđđehus áigu ásahit nationála prográmma loahpahit borgguheami, mii lea dakkár doaibmabidju mii sáhttá leat erenoamáš guoskevaš sámi álbmogii, dannego sin borgguheddjiidoassi lea veaháš stuorát go álbmogis muđui. Vestre Viken dearvvašvuođafitnodaga golmmajahkásaš pilohtaprošeakta, mas oassálastit ožžo bagadusa ja nuvttá dálkasiid dassážiigo heite borgguheames, lea duođaštan hui buriid bohtosiid. Dearvvašvuođadirektoráhta áigu čađaheami oktavuođas fuolahit heivehuvvon lágideami sámi álbmogii. Ráđđehus láhčá diliid dasa ahte sii geat gullet dan bulvii mii lea riegádan jagi 2010 dahje maŋŋá, eai geavat duhpáha eai ge nikotiinna. Álbmogii guoski doaibmabijut eastadan dihtii nuoraid álgimis duhpáhastit, leat mealgadii čájehan buori beavttu ja galget jotkojuvvot.

6.2.5 Alkohola ja eará gárrenávdnasat

Máŋga iskkadeami čájehit ahte sámiin oppalaččat lea uhcit alkoholageavaheapmi go álbmogis muđui. Saminor 2-iskkadeapmi gávnnai ahte sámi rávesolbmot juhke uhcit alkohola go eará oassálastit. Fylkkadearvvašvuođaiskkademiin Romssas ja Finnmárkkus (jagi 2019 iskkademiin) ja Nordlánddas (jagi 2020 iskkademiin) boahtá ovdan ahte mealgat smávit oassi sámi nissoniin ja albmáin dieđihedje ahte sii juhke alkohola uhcimusat guktii vahkkui go buohtastahttá seamma sohkabeale oassálastiiguin sámi duogáža haga, ja sin oassi fas geat juhke ollu uhcimusat oktii mánnui (juhket guhtta alkoholaovttadaga dahje eanet seamma dilálašvuođas) ii leat uhcit sámiid gaskkas. Maiddái gávdnosat fylkkadearvvašvuođaiskkademiin mat buohtastahttet sámiid olles álbmogiin muđui, leat ovttavásttolaččat dáid gávdnosiiguin.

Govus 6.1 Alkoholageavaheami dávjodat nu mo dat juohkása sohkabeliide ja sámi álbmogii ja álbmogii muđui. Oassi geat vástidit iešguđet vástidanmolssaeavttuide «in goassege» rájes «4 geardde vahkkui dahje eanet» rádjai gažaldahkii man dávjá jugat alkohola fylkkadearvvašvuođaiskkademiin (FHUS).

Gáldu: FHI

Dat máhttu mii mis lea alkoholageavaheami ektui sámi nuoraid ja rávesolbmuid gaskkas, čájeha ahte sámit ja sámi guovlluin juhket uhcit alkohola go álbmot muđui Norggas. Sámi álbmogis leat eanebut geat eai juga alkohola. Persovnnalaš risttalašvuohta lei čadnojuvvon uhcit alkoholageavaheapmái, ja sivvan uhcit alkoholageavaheapmái sámi nuoraid gaskkas sáhttá leat ahte sis lea eanet risttalašvuođaidentitehta ja garrasat norpmat alkoholageavaheami vuostá. Álbmotdearvvašvuođainstituhtta čájeha gávdnosiidda mat sáhttet mearkkašit ahte nuorat sámi duogážiin geat leat eanet integrerejuvvon majoritehtaservodaga eallinvugiide ja kultuvrii, juhket dávjjit alkohola ja leat leamaš gárremiin, go buohtastahttá nuoraiguin sámi servodagain (5).

Lobihis gárrenávdnasiid geavaheapmi, gárihuhttinávdnasat ja dáhpin dagahan dálkasat lea viehka uhca oasáš álbmoga gárrenávnnasgeavaheamis oktiibuot. Mis lea uhccán máhttu dakkár geavaheami birra sámi álbmogis.

Ásahallan dihtii álbmoga vejolašvuođa fidnet alkohola leat máŋga oppalaš ja beaktilis váikkuhangaskaoami váldon atnui; earret eará vuovdinlohpevuogádat, viidnamonopolaortnet, máinnusgielddus, alkoholadivadat ja ahkeráját. Nationála alkoholastrategiija ásahuvvui jagi 2021, ja strategiija deaivá maiddái sámi álbmoga. Máilmmiviidosaš doaibmaplánas alkohola vuostá áigodahkii 2022–2030 rievdadii Máilmmi dearvvašvuođaorganisašuvdna mihtu 10 proseantta vuolideami vahátlaš geavaheamis ovdal jagi 2025, 20 proseantta vuolideapmin ovdal jagi 2030. Álbmotdearvvašvuođadieđáhusas guorrasii ráđđehus dán mihttui, guhkidii strategiijaáigodaga jagi 2030 rádjai ja bisuhii áigumuša bargat dan ala ahte juksat mihtu nannejuvvon áŋgiruššamiin. Dan juksan dihtii ferte suodjalit beaktileamos váikkuhangaskaomiid ja bisuhit ollislaš ja ovttaláhkásaš alkoholapolitihka. Dalle ferte álbmotdearvvašvuođa vuhtiiváldin mearkkašit ollu eará vuhtiiváldimiid ektui, nu go buoret háhkanvejolašvuohta ja ealáhusovddideapmi.

Strategiija deattuha áŋgiruššama nannen dakkár alkoholavahágiid vuostá mat čuhcet mánáide ja nuoraide. Dasa lassin ahte doarjut gielddaid alkoholaeastadeaddji áŋgiruššamiid ja viidáseappot ovddidit alkoholahis arenaid earret eará skuvllas, valáštallamis ja bargoeallimis, namuha alkoholastrategiija maiddái dehálaš áŋgiruššamiid dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas. Sámi álbmoga ektui lea dehálaš ahte bálvalusain lea máhttu sámiid iešvuođain ja máŋggabealatvuođain vai sii ožžot dan dovddu ahte sii leat áddejuvvon ja ahte dikšu ja doaibmabijut vásihuvvojit guoskevažžan.

Ráđđehus áigu bidjat ovdan eastadan- ja dikšunođastusa gárrenávnnassuorgái jagi 2024. Dán dieđáhusa dehálaš ulbmilin lea eastadit gárrenávnnasváttisvuođaid ja árat álggahit buori veahki ja čuovvuleami. Ráđđehus lea maiddái váldán álgaga ovddidit nationála prográmma gárrenávnnaseastadeami várás mánáid ja nuoraid gaskkas, mii galgá čađahuvvot jagi 2024 rájes. Eastadanbargu sámi nuoraidálbmogis ferte dovdat sámi kultuvrra ja erenoamáš riskafáktoriid ja suodjaleaddji fáktoriid ja ferte heivehuvvot dan máhttui. Viidáseappot galget gielddat movttiidahttot eanet geavahit galledanmetodihka, olgooktavuođaid dahje galledeaddji bálvalusaid, mii sáhttá leat vuogas lahkoneapmi dasa ahte gávdnat ja čuovvulit nuoraid geain lea riskavuloš gárrenávnnasgeavaheapmi dahje psyhkalaš dearvvašvuođahástalusat.

6.3 Eastadeaddji dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusat

Dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalus ja bátnedearvvašvuođabálvalus leat dehálaččat eastadeaddji dearvvašvuođabarggus. Dásseárvosaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusat eaktudit ahte bálvalusat leat lágiduvvon sámi buhcciid gielalaš ja kultuvrralaš duogážii. Dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid sámegiela ja kulturgelbbolašvuođa nannen lea eaktun dásseárvosaš bálvalusaide ja buori ovdáneapmái bálvalusfálaldagas sámi buhcciide, geavaheddjiide ja oapmahaččaide. Árvalusproseassa lea oainnusmahttán ahte lea ain ollu maid ferte dahkat ovddidan dihtii dásseárvosaš bálvalusaid.

Eastadeaddji doaibmabijut čađahuvvojit dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa iešguđet osiin, ja gielddaid bálvalusat leat dehálaččat, nu go dearvvašvuođastašuvdnabálvalus ja skuvladearvvašvuođabálvalus, fástadoavttir, ergoterapiija- ja fysioterapiijabálvalus, gielddapsykologa, vuollegisšielbmáfálaldat, dearvvašeallima hálddašeami fálaldat, oahppan- ja hálddašanfálaldat ja bátnedearvvašvuođabálvalus. Dehálaš lea ahte dát fálaldagat maiddái heivehuvvojit sámi geavaheddjiide.

Dearvvašvuođadirektoráhta raporta ovdaprošeavttas oahppan ja hálddašeapmi dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusain (2021) čájeha ahte fálaldat oahppan- ja hálddašandoaimmas, dás maiddái doarjja eallindábiid rievdadeapmái, ii lea doarvái bures heivehuvvon sámi buhcciide. Dearvvašvuođadirektoráhta neahttasiiddus dearvvašeallinguovddážiid birra leat veaháš dieđut dan golmma sámegillii, ja direktoráhta lea ođasmahttán bagadusa gielddalaš dearvvašeallinguovddážiidda vuollekapihttaliin fálaldatheiveheami birra sámi geavaheddjiide. Oppalaččat leat uhccán kultuvrii heivehuvvon ja sámi buhcciide ja oapmahaččaide guoskevaš oahpponeavvut jorgaluvvon buot golmma sámegillii. Ovdaprošeavttas deattuhuvvo ahte láhčima vuolggasadjin lea dat mii lea mávssolaš ja árvvolaš juohkehažžii, oktan earret eará buohcuvuođa, bearraša fátmmasteami ja eallinvugiid ja eallinmáilmmi áddejumiin ja gieđahallamiin. Dearvvašeallinguovddážat leat dehálaš oassin eastadanbarggus. Fálaldat sáhttá maiddái doaibmat deaivvadansadjin ja ahte geavaheaddjit besset deaivvadit earáiguin ja oažžut veahki searvevuođas. Olles 86 proseantta álbmogis ásset dakkár gielddas mas lea gielddalaš dearvvašeallinfálaldat.

Dearvvašvuođagelbbolašvuođa nannen gullá maiddái oahppan- ja hálddašanfálaldahkii (gč kap 5).

Boksa 6.2 Deanu dearvvašeallinguovddáš

Deatnu lea okta dain gielddain mii deattuha barggu sámi álbmotdearvvašvuođain gielddas. Dat čađahuvvo ovttasbarggus gaskal gieldda, priváhta ja eaktodáhtolaš organisašuvnnaid. Deattuhuvvon lea bisuhit árbevirolaš doaimmaid, kultuvrra ja deaivvadansajiid oassin dearvvašvuođaovddideaddji eallinvugiin.

Deanu dearvvašeallinguovddážis ovttastahttet dearvvašvuođaovddideaddji doaimmaid árbevirolaš bargamušaiguin nu go murjemiin, gárdumiin, sáimmastemiin ja murremiin. Sámi kultuvrras čatnasit doaimmat dasa mas lea ulbmil, nu go bivdui ja guolásteapmái, ii ge dušše vuoiŋŋasteapmái. Erenoamážit vuorrasiid doaibmadássi njiedjá go eai leat nu ollu árbevirolaš doaimmat.

Fástadoaktárat leat dehálaččat gieldda dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas. Suoidnemánu 1. b. 2023 rájes lea ásahuvvon máksu eallinvuohkeseaguheami ovddas maid fástadoaktárat sáhttet geavahit ságastallamiin buhcciiguin eallindábiid birra, nu go fysalaš doaimmaid ja borgguheami heaitima birra. Fástadoavttir sáhttá čujuhit viidáseappot dearvvašeallinguovddážii gos čuovvuluvvojit oktagaslaš bagadallanságastallamiiguin, kurssaiguin, doaimmaiguin jna.

Heivehuvvon fysalaš doaimmat váldojuvvojit eanet ja eanet atnui dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusain, sihke eastadeaddji ja dearvvašvuođaovddideaddji bálvalusain, muhto maiddái iešguđet dilálašvuođaid dikšumis. Fysalaš doaimmat sáhttet maid máŋgii leat buoremus dálkkasin. Dearvvašvuođadirektoráhta lea ođasmahttimin Aktivitetshåndboken nammasaš giehtagirjji. Ođasmahttojuvvon máhttu ja nationála rávvagat fysalaš doaimmaid geavaheamis iešguđet diagnosaid ja buhcciidjoavkkuid oktavuođas galget oahpásmahttojuvvot ja biddjot geavahan láhkai bálvalusain. Seammás lea dehálaš heivehit fysalaš doaimmaid geavatlaččat go dat leat fágalaččat dohkálaččat, ovddidit fágalaš rávvagiid fysalaš doaimmaide iešguđet dilálašvuođaid ja diagnosajoavkkuid ektui, ja ovttastahttit fysalaš doaimmaid guoskevaš páhkkaproseassaide ja fágalaš njuolggadusaide.

Áhpásmahttin- ja dássádallanhárjehus rávesolbmuide ja vuorrasiidda lea mearrideaddjin dasa ahte bisuhit deahkkegivrodaga ja buori fysalaš doaimma, ja lea dehálaš gahččama ja doddjomiid eastadeapmái, ja iešbirgejupmái. Dearvvašvuođadirektoráhta lea váikkuhan dasa ahte fágabirrasat ovddidit hárjehallanlágidemiid. Erenoamážit lea duođaštuvvon ahte áhpásmahttinhárjehallamiin lea buorre ávki ja dan berre váldit atnui sihke oassin bálvalusain ja oassin fálaldagain báikkálaš birrasiin. Gievrras ja stáđis-hárjehallan vuorrasiidda geat orrot ruovttus, lea ovdamearkan dakkár máhttovuđot áhpásmahttin- ja dássádallanmodellii maid eaktodáhtolaš lášmmohallanhárjehallit leat heivehan.

Boarásmuvvi álbmoga geažil ožžot eanebut demeanssa. Nannen dihtii gielddaid eastadeaddji fálaldagaid plánema, lea Nasjonalat kompetansesenter for aldring og helse nammasaš gelbbolašguovddáš boarásmuvvama ja dearvvašvuođa várás almmuhan gielddaid mielde demeansakárttaid mat dieđihit demeanssa oasi dál ja ovddasguvlui. Ovddidanguovddáš buhcciidsiiddaid ja ruovttubálvalusaid várás sámi álbmogii Finnmárkkus (USHT Samisk) deattuha ahte sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta lea erenoamáš dehálaš daid olbmuid fuolahusas geain lea demeansa, go sii dávjá máhccet eatnigielaset geavaheapmái.

Demeansaplána 2025 (55) válddaha maiddái doaibmabijuid sámi álbmoga várás, ja diehtojuohkinávdnasat leat ovddiduvvon sámegillii. Duoddarii nammasaš fálaldat addojuvvo iešguđet geavaheaddjijoavkkuid, nu mo olbmuide geain lea árra demeansa, buot sámi boazoguohtunguovlluin. Dát fálaldat addá áidnalunddot vejolašvuođa beassat olggos ja vásihit boazodoalloeallima, geavahit giela ja máistit árbevirolaš biepmu ja vásihit sosiála searvevuođa ja sámi gullevašvuođa.

Bátnedearvvašvuohta lea dehálaš fysalaš ja psyhkalaš dearvvašvuhtii, ja heajos bátnedearvvašvuohta sáhttá addit dearvvašvuođaváttisvuođaid. Iskkadeamit Finnmárkkus čájehit ahte bátnedearvvašvuođas leat smávva čearddalaš erohusat, ja ahte bátnemieskodávjodaga oktavuođas lei stuorát mearkkašupmi das gos Finnmárkkus olmmoš ássá go čearddalašvuođas. Karies lei dávjjit riddoregiovnnas go siseatnamis. Njealjis viđa rávesolbmos dáin guovlluin vásihedje váttisvuođaid njálbmái guoski dilálašvuođain dahje dávddain mat váikkuhedje sin beaivválaš eallimii. Duođalaš algŋavuolši (periodontitt) lei dattetge dávjjit sámiin go earáin. Fylkkadearvvašvuođaiskkademiin dieđihedje uhcit sámit go olbmot muđui buori dahje hui buori bátnedearvvašvuođa. Albmáid gaskkas ledje dušše 54 proseantta sámi albmáin geat dieđihedje buori dahe hui buori bátnedearvvašvuođa, dan ektui go 70 proseantta oppalaš álbmogis. (5)

Bátnedoavtteroahppu Romssas ásahuvvui jagi 2004 dusten dihtii bátnedoavtterdárbbu Norggas ja erenoamážit Davvi-Norggas. Bátnedoavtteroahpus lea sierra earri ohcciide geain lea duođaštuvvon sámi giellagelbbolašvuohta. Oahppu lea veahkehan gokčat bátnedearvvašvuođabargiid dárbbu ja buoridan vejolašvuođa fidnet bátnedearvvašvuođabálvalusaid Romssas ja Finnmárkkus.

Almmolaš lávdegoddi lea nammaduvvon mii galgá guorahallat olles bátnedearvvašvuođasuorggi, oktan sosiála ja geográfalaš erohusaid ja dilálašvuođaid minoritehtajoavkkuin. Čielggadus galgá geigejuvvon geassemánus 2024.

Buhcciid- ja geavaheddjiidáittardeaddji áigu jagi 2024 nannet bálvalusaidis sámi álbmogii, mas sierra ráđđeaddi oažžu erenoamáš ovddasvástádus čuovvulit sámi geavaheddjiid ja buhcciid. Ráđđeaddi galgá leat olámuttus sámi buhcciide miehtá riikka, ja galgá leat Romssa ja Finnmárkku buhcciid- ja geavaheddjiidáittardeaddji vuollásažžan.

6.4 Pandemiija ja boahkuheapmi

Koronakommišuvnna nubbi raporta (56) čujuhii muhtun hástalusaide pandemiija váikkuhusain sámiide, earret eará ahte dat dutkan mii gávdno, čájeha ahte sámi álbmot fitná seamma dávjá almmolaš dearvvašvuođalágádusa luhtte go earát Norggas. Dattetge leat sii joavkun uhcit duhtavaččat dearvvašvuođafálaldagain go álbmot muđui. Viidáseappot ahte sáhttá leat nu ahte negatiiva vásáhusat dearvvašvuođalágádusain, oktan oppalaš dovdduin ahte lea guhkki majoritehtanorgalaš ásahusaide, lea váikkuhan vuollegeabbo boahkuhandávjodahkii sámi álbmoga gaskkas. Dattetge lea uhccán aiddolaš máhttu dan birra – ii ge leat duođaštuvvon ahte olbmuin geain lea sámi duogáš, duođai leat vuollegat boahkuhandávjodat go earáin. Kommišuvdna čujuha dasa ahte oppalaš oahppu dán guorahallamis lea dattetge ahte buorebut heivehuvvon dearvvasvuođadiehtojuohkin iešguđet joavkkuide maiddái lea ávkin sámi álbmogii.

6.5 Biras ja dearvvašvuohta

Buohkaide galgá sihkkarastojuvvot oadjebas biras mii sihkkarastá dearvvašvuođa ja dásse sosiála erohusaid biraskvalitehtas ja lagasbiraskvalitehtain mat váikkuhit dearvvašvuhtii, gč. ON resolušuvnna 48/13 (safe, clean, healthy and sustainble environment) ja álbmotdearvvašvuođadieđáhusa 6. kapihttala. Fátmmasteaddji ja dearvvašvuođaovddideaddji lagasbiras lea dehálaš dearvvašvuhtii ja eallinkvalitehtii olles eallimis. Sosiála guoddevaš báikkálaš servodat eaktuda viidáseappot ahte sihke positiiva ja negatiiva birasfáktorat juohkásit sosiála vuoiggalaččat.

6.5.1 Nuoskkideapmi

Dain guovlluin main sámi álbmot eallá lahka luonddu, sáhttet iešguđetlágan nuoskkidemiin ja birasvahágiin leat stuorra mearkkašupmi dearvvašvuhtii, eallinvuohkái ja eallindiliide. Tsjernobyl-lihkohisvuohta jagi 1986 dagahii ahte meahcceguohtumat Nordlánddas, Trøndelágas ja duottarguovlluin Mátta-Norggas nuoskkiduvvojedje radioaktiivalaš bázahasaiguin, ja das ledje stuorra váikkuhusat daid guovlluid sámiide. Doppe lea ain radioaktiiva cesium, muhto dásit leat uhcit eai ge šat gáibit sierra doaibmabijuid. Dássi molsašuddá báikkálaččat, erenoamážit guoppargávdnoštumiin čakčat. Ii leat leamaš dárbu biebmat bohccuid uhcidan dihtii radioaktiiva dási dahje rievdadit njuovvanáiggi maŋimus jagiid. Ovdal pandemiija iskojuvvui máttasámi boazodolliid radioaktiiv nuoskkideapmi, ja Direktoratet for strålevern og atomsikkerhet (DSA) nammasaš direktoráhta suonjardansuodjalusa ja atomasihkkarvuođa várás lea plánen ođđa mihtidemiid jagi 2024. Cesium iskkadeamit jávreguliin čájehit ahte dássi lea njiedjan ja vel vuolábeallái go oppalaš rádjaárvu ge.

Eanet birasmirkkot eatnamis, čázis ja áimmus sáhttet maid leat vahátlaččat ja čuohcat sidjiide geat ávkkástallet luondduin. Birasmirkkot leat ávdnasat mat illá gollet, čoagganit ealániidda ja dain leat duođalaš guhkilmasváikkuhusat olbmuid dearvvašvuhtii ja birrasii. Dakkár nuoskkideapmái leat ollu gáldut ja birasmirkkot sáhttet leavvat guhkes gaskkaid áibmo- ja áhperávnnjiid mielde, ja nu boahtit guhkkin eret. Muhtun birasmirkkot, nu go lossametállat, gávdnojit maiddái lunddolaččat. Bohccobierggus leat dábálaččat uhccán lossametállat ja eará birasmirkkot. Biebmobearráigeahčču sáhttá várohit borramis muhtunlágan biepmuid dahje uhcidit dakkár biepmuid borrama mat bohtet guovlluin gos leat ollu birasmirkkot. Earret eará dat lea addán rávvagiid bohccovuoivasa borrama ektui mas sáhttet leat alla kadmiumdásit, dioksiinna dásit ja dioksiinna sullasaš PCB dásit, ja stuorra jávreguliid borrama ektui main sáhttet leat dearvvašvuođavahátlaš eallisilbahivvodagat ja ollu eará birasmirkkot.

Norgga eiseválddit barget árjjalaččat bissehemiin birasmirkkuid geavaheami ja luoitima ja uhcidemiin eksponerema olbmuide ja birrasii. Industriijaluoitimiidda ja váralaš bázahasaid gieđahallamii biddjojit garra gáibádusat eastadan dihtii birasmirkkuid ja eará dearvvašvuođa- ja birasváralaš ávdnasiid leavvamis. Go ollu ávdnasat levvet riikarájáid rastá, de lea riikkaidgaskasaš bargu hui dehálaš. Norga searvá árjjalaččat bargui sihke Eurohpás ja máilmmiviidosaččat birasmirkkuid ja eará váralaš ávdnasiid ásahallamiin.

6.5.2 Dálkkádatrievdamat ja dearvvašvuohta

Dálkkádatrievdamat dáhpáhuvvet johtileappot davvin ja das leat stuorra váikkuhusat sámi kultuvrii ja ealáhusdoaimmaide. Máilmmiviidosaččat mii leat juksan 1,1 ceahki liegganeami, dan ektui go liegganeapmi Nannán-Norggas lea oktiibuot 1,2 ceahki. Lagasvuohta Árktisii dagaha ahte vásihuvvon ja vurdojuvvon liekkasdilleovdáneapmi Finnmárkkus lea sullii beannot geardde nu stuoris go nannámis. Lagas čatnaseamit gaskal luonddu, kultuvrra ja ealáhusaid dagaha ahte sámi servodateallimii čuhcet dálkkádatrievdamat. Dakkár árbevirolaš, luondduvuđot ealáhusdoaimmaide go boazodollui, eanadollui, mariidna ealáhusaide, guolástusaide ja meahcástemiide leat dálkkádatrievdamat mielde rievdadeamen eavttuid doaibmamiidda. Dáin ealáhusain lea stuorra mearkkašupmi barggolašvuhtii ja ássamii, muhto dat leat maiddái dehálaš giella- ja kulturguoddit.

Ráđđehus geigii stuorradiggedieđáhusa dálkkádatheiveheami birra geassemánus 2023 (57). Stuorradiggedieđáhusas dovddasta ráđđehus ahte dálkkádatrievdamat čuhcet erenoamáš garrasit sámiide, ja ahte sámiid máhttu ja vásáhusat galget buorebut vuhtiiváldojuvvot dálkkádatheivehanbarggus. Sámediggi ja Norgga Boazosápmelaččaid Riikasearvi galget váldojuvvot mielde dakkár áššiin mat gusket sámiid beroštusaide go dat lea guoskevaš, maiddái lassin konsultašuvdnageatnegasvuhtii. Dehálaš oassin dálkkádatheivehandieđáhusa čuovvuleamis galget earret eará hábmejuvvot nationála dálkkádatraššivuođaanalysat. Birasdirektoráhta lea ožžon bargamuššan álggahit dan barggu, ja bargamušas čujuhuvvo erenoamážit máinnašupmái máhtus váikkuhusaid birra sámi kultuvrii ja ealáhusdoaimmaide, árbevieruide, eallinvugiide ja dearvvašvuhtii ja álgoálbmogiid árbedieđu geavaheapmái dálkkádatheivehanbarggus. Vuosttaš analysa galgá plána mielde leat válmmas ovdal jagi 2026 loahpa.

Álbmotdearvvašvuođadieđáhus čujuha gielddaid ovddasvástádussii álbmotdearvvašvuođalága vuođul árvvoštallat dearvvašvuođariskka dálkkádatrievdamiid oktavuođas ja čađahit dárbbašlaš doaibmabijuid, gč. maiddái láhkaásahusa mearrádusa álbmotdearvvašvuođa visogova birra ahte gielddain main jáhkkimis leat erenoamáš álbmotdearvvašvuođahástalusat sámi álbmogii, galget dat árvvoštallojuvvot.

Jagiid 2020 ja 2022 heahtedilit guohtumiin leat dagahan stuorrá fysalaš, ekonomalaš ja psyhkalaš nođiid boazodoallobearrašiidda. Guovdageainnu suohkanváldodoavttir dieđihii jagi 2022 daid psyhkalaš nođiid ja ekonomalaš eahpesihkkarvuođa birra mat leat čuohcan olles bearrašiidda, maiddái mánáide ja nuoraide. Dálkkádatrievdamat válddahuvvojit hástalussan álbmotdearvvašvuhtii siidováikkuhusaiguin sámi guovlluid báikkálaš servodagaide.

Loga maiddái kap. 8.3 riikkaidgaskasaš ovttasbarggu birra mas válddahuvvo máhttu dálkkádatrievdamiid birra Árktisis.

Boksa 6.3 Sámiráđi dálkkádatraporta

Sámiráđđi lea čállán dálkkádatraportta mii kárte hástalusaid ja rávvagiid mat čatnasit čuolbmačilgehussii. Raporta geigejuvvui Sámediggái jagi 2023 ja buvttii iešguđet rávvagiid.

Raporta deattuha ahte sámi vieruiduvvan geavaheapmi lea guoddevaš geavaheapmi. Árvvut ja geavat ferte leat guovddážis dakkár politihka ovddideamis mii váikkuha sámi eallinvuđđui ja birgejupmái. Raporta rávve nannet sámi ásahusaid ja báikkálaš sámi gealboguovddážiid gokčan dihtii báikkálaš máhttodárbbu ja dahkat Sámedikki stáđis ja nana doaibmaoasálažžan ovttasbargoforumiin dálkkádatstivrema oktavuođas. Raporta deattuha maiddái ahte dálkkádatdoaibmabijut leat dehálaš oassin dearvvašvuođapolitihkas.

Boksa 6.4 Canary in the Coal Mine

Norgga olmmošvuoigatvuođaid ásahus almmuhii guovvamánus 2024 raportta Canary in the Coal Mine (Kanárialoddi koallaruvkkes – sámi vuoigatvuođat ja dálkkádatrievdamat Norggas), mas leat visogovva dálkkádatdiehtagis ja sámi vuoigatvuođaid ja dálkkádatrievdamiid juridihkalaš rámmat Norggas. Raporttas leat maid rávvagat Norgga eiseválddiide.

6.5.3 Sámedikki mearkkašumit

Dálkkádagas ja birrasis leat nana čanastagat. Lassin dasa ahte uhcidit dálkkádatgássaluoitimiid, leat doaibmabijut mat gáhttejit luonddu ja ekovuogádagaid ja ráddjejit rievdademiid lundui dehálaččat. Sámedikki mihttomearri lea ahte «luonddu- ja resursavuođđu sámi guovlluin hálddašuvvo dainna áigumušain ahte sihkkarastit min boahtte buolvvaide birgenlági ja vejolašvuođa ovddidit sámi kultuvrra» (58).

Sámi servodagas lea ollu máhttu báikkálaš dilálašvuođaid birra. Máhtu ja gelbbolašvuođa lokten ja juogadeapmi sámi biebmovuogádagaid birra eanedivččii sámi kultuvrra árvvusatnima ja buoridivččii servodaga biebmosihkkarvuođa. Dat mearkkašivččii maiddái dárbbašlaš dovddastusa das ahte sámi virolašvuohta lea vuođđuduvvon eatnamiid, territoriaid ja resurssaid guoddevaš geavaheapmái vuđolaš oassin dálkkádatpolitihka ovddideamis.

7 Áŋgiruššansuorgi 5: Nannet máhtu sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra

Ráđđehus áigu:

váikkihit Saminor 3 ruhtadeapmái

árvvoštallat váldit mielde gažaldaga sámi duogážis guoskevaš álbmotiskkademiin

ovddidit duktakama sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra

ođasmahttit jeavddalaččat kapihttala sámi dearvvašvuođa birra álbmotdearvvašvuođaraporttas

7.1 Álgu

Máhttu sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra lea váilevaš. Dasa leat máŋga čilgehusa. Máŋgga siva geažil eai leat registtarvuđot dieđut sámi álbmoga birra. Registtarvuđot dieđut livčče dagahan álkibun buohtastahttit sámi álbmoga álbmoga eará osiiguin. Analysat erohusaid vuođul gaskal geográfalaš guovlluid eai heive olus dasa ahte čuvget sámi álbmoga dili, go sámi álbmot lea unnitlogus eanaš gielddain. Danne leat álbmotvuđot dearvvašvuođaiskkadeamit váldogáldun máhttui sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra. Dál čohkkejuvvojit dieđut Saminor 3 iskkadeapmái mii sáhtášii addit ođđa ja dehálaš máhtu sámi álbmoga dearvvašvuođa ja eallindiliid birra.

Sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra lea uhccán máhttu dannego ii leat čađahuvvon olus dutkan dain gažaldagain, ja go oassi dutkamis lea áigahaš. Dárbu lea nannet dutkanprošeavttaid ruhtadeami ja ovddidit nana dutkanbirrasiid.

7.2 Buret dáhtavuođđu álbmotiskkademiid vuođul

Dearvvašvuođa- ja eallindilleiskkadeapmi Saminor lea okta dain deháleamos gálduin máhttui sámi ja davvinorgalaš álbmoga dearvvašvuođa ja eallindiliid birra. Áigumuššan lea háhkat máhtu dávddaid leavvama ja riskafáktoriid birra, váikkuhit gillámušaid eastadeapmái ja buoridit dearvvašvuođabálvalusfálaldaga buohkaide. Álgoálbmotperspektiiva dagaha Saminor áidnalunddot dáhtabáŋkun nationálalaččat ja riikkaidgaskasaččat. Sámi dearvvašvuođadutkama guovddážis lea ovddasvástádus Saminoras ja lea áigodagaid 2003–2004 ja 2012–2014 čađahan Saminor 1 ja 2, gielddain main lea sámi álbmot. Dutkamat leat duođaštan máŋga dearvvašvuođahástalusa sámi álbmogis maid sivaid eat dieđe. Ođđa, stuorát iskkadeapmi, Saminor 3, álggahuvvui jagi 2023 ja galgá plána mielde bistit jagi 2025 lohppii. Davvi-, julev- ja máttasámi guovllut galget leat mielde dutkamis ja iskkadeapmi galleda gielddaid main álbmogis historjjálaččat lea sámi, kvena ja dáža gullevašvuohta. Sámediggi, Trøndelága, Nordlándda, Finnmárkku ja Romssa fylkkagielddat, Davvi Dearvvašvuohta, UiT Norgga árktalaš universitehta, Árktis 2030, Regionála dutkanfoanddat, Sámi našuvnnalaš gealbobálvalus – psyhkalaš dearvvašvuođasuddjen ja gárrendilledikšu (Sánag), Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš ja Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta leat mielde ruhtadeamen Saminor 3.

Dehálaš lea váikkuhit dasa ahte Saminor 3-iskkadeapmi čađahuvvo ollislaččat. Iskkadeapmi lea dehálaš vuolggasadji dutkamii sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra. Ráđđehus lea máŋgii juolludan ruđaid dan ulbmilii.

Uhccán máhttu lea dan birra mo mánát ja nuorat vedjet sámi álbmogis. OsloMet čálgodutkaninstituhtta NOVA čađa Ungdata-iskkademiid mat leat báikkálaš mánáid- ja nuoraidiskkadeamit main skuvlaoahppit miehtá riikka vástidit gažaldagaide mo sii vedjet, ja maid sii dahket astoáiggis. Ulbmiljoavkun leat mánát ja nuorat gaskadásis (5.–7. ceahkis), nuoraidceahkis ja joatkkaoahpahusas. Eanaš gielddat Norggas oassálastet Ungdatai. Váldomihttomearrin lea addit gielddaide, fylkkagielddaide ja stáhta eiseválddiide statistihka maid sii sáhttet geavahit mánáid ja nuoraid bajásšaddandiliid buorideapmái. Iskkadeamit háhket dutkandieđuid maid sáhttá geavahit servodatfágalaš dutkanprošeavttain maid ulbmil lea buvttadit máhtu mánáid ja nuoraid bajásšaddandiliid báikkálaččat, regionálalaččat, nationálalaččat ja áiggi vuollái. Ungdata bokte besset mánát ja nuorat muitalit báikkálaš politihkkáriidda, mearrideddjiide ja dutkiide mo sii vedjet, ja maid sii barget astoáiggis.

Jagi 2024 plánejuvvo ovttasbarggus UiT Norgga árktalaš universitehtain váldit mielde gažaldagaid sámi eatnigiela birra (iežas, váhnemiid ja áhkuid/ádjáid) ja atná go iežas sápmelažžan, iskkademiide Trøndelága, Romssa ja Finnmárkku joatkkaskuvllain. Sivvan váldimii mielde gažaldagaid sámi duogáža birra lea dárbu ođasmahttojuvvon dieđuide sámi nuoraid bajásšaddan diliid birra. Dieđut mat čohkkejuvvojit galget geavahuvvot dutkamii sámi nuoraid bajásšaddaneavttuid ja eallineavttuid birra ja buohtastahttit daid álbmogiin muđui. UiT Norgga árktalaš universitehtas galgá leat ovddasvástádus dutkanbohtosiid analysain ja gaskkusteamis.

Sámi álbmoga birra sámi guovlluid olggobealde eai gávdno dieđut, muhto lea hui oahpis ahte sámit leat miehtá riikka. Mihttomearrin ovddasguvlui lea háhkat eanet dieđuid sámi álbmoga sturrodaga birra guovddášguovlluid olggobealde, ja mo sii vedjet. Guoskevažžan lea váldit mielde gažaldagaid sámi duogáža birra nationála álbmotdearvvašvuođaiskkadeamis.

7.3 Eanet dutkan ja innovašuvdna

Ráđđehusa dutkama ja alit oahpu guhkesáiggeplánas, mii biddjui ovdan čakčat 2022, lea dearvvašvuohta okta guđa vuoruhuvvon suorggis, ovttas vuoruhemiin luohttámuš ja searvevuohta. Goappašat vuoruheamit leat dehálaččat dán stuorradiggedieđáhusa fáttáide sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra.

Dutkanráđi bokte ruhtada Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta dearvvašvuođadutkama ja innovašuvnna. Vuoruhuvvon fáttát čatnasit stuorra álbmotdearvvašvuođahástalusaide, okta dearvvašvuohta-lahkoneapmi, guoddevaš bálvalusat, dutkan mielde bálvalusfálaldagas, dearvvašvuođadieđuid buoret geavaheapmi ja eanet árvoháhkan investeremiin eallindiehtagii ja dearvvašvuođadutkamii. Dasa lassin várrejuvvojit jahkásaččat sierra ruđat dutkamii nissoniid dearvvašvuođa ja sohkabealeperspektiivva birra.

Dutkanráđis lea dasa lassin sámiide guoski áššesuorgi maid Gielda- ja guovlodepartemeanta ruhtada. Dát áššesuorgi galgá leat mielde ovddideamen ođđa máhtu vai sámi álbmotjoavku sáhttá sihkkarastit ja ovddidit gielaset, kultuvrraset ja servodagaset. Ollu dutkanprošeavttat mat ruhtaduvvojit dán Dutkanráđi áššesuorggis, gullet ja badjálastet dearvvašvuođaáššesuorggi, muhto maiddái dálkkádaga ja polára, oahpu ja gelbbolašvuođa ja čálggu, kultuvrra ja servodaga. Jagi 2022 jahkeraporttas čállá Dutkanráđđi earret eará ahte sámi dutkan lea lokten gelbbolašvuođa das mo vuosttaldit olggušteami ja sihkkarastit guoddevaš, fátmmasteaddji ja stáđis servodaga guovlopolitihkalaš guoskevašvuođain (59).

Almmolaš čielggadusas Den store forskjellen evttohuvvo movttiidahttit eanet dutkamii sámi nissoniid dearvvašvuođa birra ja sámi dearvvašvuođa birra sohkabealeperspektiivvas (4).

Olahan dihtii buori dutkama leat nana dutkanbirrasat mearrideaddjin. Lassin Sámi dearvvašvuođadutkamiid guovddážii leat máŋga eará dutkanbirrasa mat dorjot árvvolaš máhtuin sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra. Sámi allaskuvla doarju dehálaš dutkamiin máŋga máhttosuorggis. UiT Norgga árktalaš universitehtas leat máŋga fágabirrasa, muhtumassii oktiičadnojuvvon Sámi lohkanguovddáža bokte. Davvi universitehtas lea nationála ovddasvástádus dutkamis ja oahpus julev- ja máttasámi gielas ja kultuvrras. Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta addá doarjaga máŋgga regionála gealboguovddážii olggobealde spesialistadearvvašvuođabálvalusa, earret eará Regional kunnskapssenter for barn og unge, nord (RKBU Nord) nammasaš regionála máhttoguovddážii mánáid ja nuoraid várás. Norgga eará universitehtain čađahuvvo maiddái hui ollu dutkan sámi diliin.

Ráđđehus áigu árvvoštallat iešguđet vugiid mo nannet sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid dutkama, ja dutkama sámi nissonii dearvvašvuođa birra.

Boksa 7.1 Sámi dearvvašvuođadutkamiid guovddáš

Sámi dearvvašvuođadutkamiid guovddáš (SSHF) lea iehčanas guovddáš UiT Norgga árktalaš universitehta Servodatmedisiinnalaš instituhtas. Sámi dearvvašvuođadutkamiid guovddáža váldodoaibman lea háhkat ođđa dieđuid sámi álbmoga dearvvašvuođa ja eallindiliid birra Norggas. Guovddáš deattuha fágaidgaskasaš dutkama mas álbmotvuđot dutkamat ja kvantitatiiva vuogit leat guovddážis. Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta addá jahkásaččat vuođđoruhtadeami guovddážii. Guovddážis lea ovddasvástádus dieđuid čohkkemis eallindilleiskkadeapmái Saminor.

Álbmotdearvvašvuođadieđáhusa čuovvuleapmin áigut bargat viidáseappot máhttovuogádagain álbmotdearvvašvuođa várás. Máhttovuogádat galgá fuolahit diehtodárbbu, ovttasbarggu surggiiguin, sihkkarastit gelbbolašvuođa gielddain ja gaskkustit máhtu doaibmabijuide álbmotdearvvašvuođa oktavuođas. Dakkár vuhtiiváldimat šaddet maiddái dehálaččat álbmotdearvvašvuođalága ođasmahttimis.

Ráđđehus lea álggahan dan ulbmillaš servodatbargamuša ahte oažžut eanet mánáid ja nuoraid ohppui, bargui ja servodateallimii. Dusten dihtii dáid hástalusaid dárbbašuvvo oktasaš ja oktiiordnejuvvon áŋgiruššan mas máhttu váldojuvvo atnui dasa ahte ásahit duohta rievdama. Lagas ovttasbargu gaskal dutkama, alit oahpu ja bálvalusaid mat deaivvadit mánáiguin ja nuoraiguin mat rahčet, lea mearrideaddjin dasa ahte sii galget oažžut buori bajásšaddama ja buori eallima rávesolmmožin. Áŋgiruššamat leat maiddái guoskevaččat sámi álbmogii.

7.4 Čohkket ja gaskkustit máhtu

Oassin dán stuorradiggedieđáhussii lea Álbmotdearvvašvuođainstituhtta ovttasbargan UiT Norgga árktalaš universitehta Sámi dearvvašvuođadutkamiid guovddážiin máhttočoahkkáigeasuin sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra. Čoahkkáigeassu lea almmuhuvvon neahttasiiddus fhi.no Álbmotdearvvašvuođaraportta kapihttalin. Kapihtal ođasmahttojuvvo jeavddalaččat ja galgá leat mielde guoskevaš máhtu ođasmahttojuvvon visogovas.

8 Áŋgiruššansuorgi 6: Ovddidit rádjarasttideaddji ovttasbarggu sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođain

Ráđđehus áigu:

árvvoštallat fuola sámi álbmoga rádjarasttideaddji ovttasdoaibmamii, boahttevaš dearvvašvuođaheahtediliin

vuoruhit sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa, oassin áŋgiruššamis Folk i Nord nammasaš fáttáin, Árktalaš ráđi ja Barentsráđi jođiheami vuolde

8.1 Álgu

Sámiid árbevirolaš ássanguovllut leat Davvi-Eurohpás ja fátmmastit Fennoskandia davviguovlluid. Regiovdna ollá njealji álbmotstáhta badjel: Norgga, Ruoŧa, Suoma ja Ruošša. Sámi álbmoga ruovttuguovlu rasttida riikarájáid ja sii juogadit searvevuođa ja sis leat oktasaš hástalusat. Danne lea dehálaš láhčit diliid sámiid gaskasaš ovttasbargui ja ovttasbargui sámiid birra riikarájáid rastá.

8.2 Okta álbmot njealji riikkas

Rádjarasttideaddji ovttasbargu dáhpáhuvvá máŋgga suorggis, muhtumassii riikkaid gaskkas, gielddadásis, Norgga, Ruoŧa ja Suoma sámedikkiid gaskkas ja eaktodáhtolaš organisašuvnnaid bokte.

Norggas, Ruoŧas ja Suomas lea ovttasbargu sámi áššiiguin sihke ámmát- ja politihkalaš dásis. Davviriikkalaš ámmátorgána bokte sámi gažaldagaid várás deaivvadit dan golmma eiseválddit já sámedikkit jeavddalaččat dieđuid lonohallama ja digaštallamiid várás. Bistevaš ovttasbargu politihkalaš dásis ásahuvvui jagi 2001 gaskal sámediggepresideanttaid ja daid ministariid geain lea ovddasvástádus sámi áššiin dan golmma riikkas, lotnolas diehtojuohkama ja ságaškuššama várás ja gieđahallat sámi áššiid main lea oktasaš beroštus. Mihttomearrin ovttasbargguin lea nannet ja ovddidit sámi álbmoga giela, kultuvrra, ealáhusaid ja servodateallima. Ovttasbarggus lea eahpeformálalaš, muhto lagaš čatnaseapmi Davviriikkaid Ministtarráđđái. Áššiid ráhkkanahttima ja čuovvuleami fuolaha Davviriikkalaš ámmátorgána sámi gažaldagaid várás.

Dilit leat láhččojuvvon dasa ahte fállat dearvvašvuođabálvalusaid rastá riikarájáid. Finnmárkku buohcceviesu bokte lea Sámi našuvnnalaš gealbobálvalusas – psyhkalaš dearvvašvuođasuddjen ja gárrendilledikšu (Sánag) dahkan ovttasbargošiehtadusaid regiovnnaiguin Region Dalarna, Region Jämtland Härjedalen, Region Västerbotten, Region Norrbotten ja Lapplands Län čielggadeami ja divššu birra rávesolbmuid, mánáid ja nuoraid várás spesialistadásis.

Boksa 8.1 Sámiráđđi ja Sámi parlamentáralaš ráđđi

Sámiráđđi lea Norgga, Ruoŧa, Suoma ja Ruošša sámi eahpestáhtalaš organisašuvnnaid gaskasaš ovttasbargoorgána. Sámiráđđi ásahuvvui Davviriikkaid Sámiráđđin jagi 1956. 15. Sámekonferánssas Helssegis jagi 1992 válddii Davviriikkaid Sámiráđđi vuosttašgeardde Ruošša sámeorganisašuvnna ollesárvosaš lahttun. Organisašuvnna namma rievdaduvvui Sámiráđđin, go ii dál leat dušše ráddjejuvvon davviriikkalaš lahttoorganisašuvnnaide. Ráđis leat 15 lahtu main viđas bohtet Norgga bealde, njealjis Ruoŧa bealde, njealjis Suoma bealde ja guovttis Ruošša bealde.

Sámiráđi doaibma lea vuođđuduvvon mearrádusaide, cealkámušaide, julggaštusaide ja politihkalaš prográmmaide Sámekonferánssas, mii lea goavdeorganisašuvnna bajimus lađas. Ollašuhttin dihtii iežas ulbmiliid ovddida Sámiráđđi cealkámušaid ja evttohusaid áššiin mat gusket sámi ealáhusaide, vuoigatvuođaide, gillii ja kultuvrii, ja erenoamážit áššiin mat gusket sámiide máŋgga riikkas.

Suoma, Ruoŧa ja Norgga sámedikkit leat ásahan oktasaš ovttasbargoorgána, Sámi parlamentáralaš ráđi. Ráđđi lea institusjonaliserejuvvon ovttasbargu gaskal sámedikkiid áššiin mat gusket sámiide máŋgga riikkas dahje sámiide oktan álbmogin. Sámi parlamentáralaš ráđđi lea dehálaš orgána davviriikkalaš ovttasbarggus, ja das lea maid mearkkašupmi riikkaidgaskasaš oktavuođas.

Koronakommišuvnna nubbi raporta čujuha dasa ahte pandemiija váikkuhii sámi álbmoga, servodaga, bearrašiid ja bargosajiid gaskasaš ovttasdoaibmamii garra mátkeráddjehusaid geažil rastá riikarájáid (60).

Sámediggi lea hábmen sierra raportta sámi álbmoga vásáhusain covidain, ráddjehusaiguin ja váikkuhusaiguin. Ollugat vásihedje ahte giddejuvvon ráját hehttejedje sin beaivválaš eallima guhkit áigái ja eahpegorálaš garrasit, ja ahte lei uhccán gearggusvuohta mii lei heivehuvvon sámiid rádjaguovlluid dilálašvuođaide. Raporta deattuhii ahte ollugat leat vásihan váttisin oažžut vástádusaid gažaldagaide riikkasismátkkiid ja čađajohtima birra, ja ahte báikkálaš ovttasdoaibman ja diehtojuohkinjohtu heahtedilleáiggiid berrejit biddjot davviriikkalaš ovttasbarggu áššelistii evaluerema várás maŋŋá pandemiija.

Dehálaš lea árvvoštallat fuola sámi álbmoga gaskasaš ovttasdoaibmamii riikarájáid rastá, boahttevaš dearvvašvuođaheahtediliin.

8.3 Árktalaš ráđđi

Álgoálbmogiid dearvvašvuohta ovddiduvvo maiddái Árktalaš Ráđi bokte. Árktalaš Ráđđi ásahuvvui jagi 1996 ovddidan dihtii árktalaš stáhtaid ja álbmogiid gaskasaš ovttasbarggu áššiiguin main lea oktasaš beroštus regiovdnii, nu go guoddevaš ovddideapmi ja árktalaš birrasa suodjaleapmi. Dramáhtalaš dálkkádatrievdamat Árktisis – gos liekkasdilli goargŋu 3–4 geardde johtileappot go máilmmiviidosaš gaskamearri, dagaha Árktisa laboratorian ádden dihtii daid váikkuhusaid mat dálkkádatrievdamiin leat ekovuogádagaide ja luonddušláddjivuhtii, muhto maiddái báikkálaš servodagaide ja álgoálbmogiidda. Ráđis leat gávcci árktalaš stáhta (Kanada, Dánmárku, Suopma, Islánda, Norga, Ruošša, Ruoŧa ja USA). Dasa lassin oassálastet guhtta bistevaš álgoálbmotorganisašuvnna, oktan Sámiráđiin. Dehálaš ja mávssolaš lea ahte álgoálbmotperspektiivvat, báikkálaš máhttu ja árbediehtu loktejuvvojit digaštallamiidda ja prošeavttaide maid Árktalaš Ráđđi čađaha.

Árktalaš ráđi jođihangoddi molsašuddá lahttostáhtaid gaskkas, ja áigodagas 2023–2025 lea jođihangoddi Norggas. Ráđđehus lea mearridan njeallje bajimus vuoruheami dán áigodahkii, mas álgoálbmogiid dearvvašvuohta lea dehálaš fáddán Folk i Nord nammasaš vuoruheamis (61). Fysalaš ja psyhkalaš dearvvašvuhtii guoski hástalusat mat čatnasit dálkkádatrievdamiidda, heahtedillegearggusvuhtii ja dearvvašvuođabálvalusaid fidnemii, čuhcet erenoamáš garrasit Árktisa guovllu álgoálbmogiidda. Norgga jođihangotti vuolde galgá Norgga dearvvašvuođaovttasbargu erenoamážit čalmmustahttit njeallje suorggi main álgoálbmogiid dearvvašvuohta lea guovddážis (62):

dálkkádat ja dearvvašvuohta

dearvvašvuođadieđut ja digitaliseren

dearvvašvuođagearggusvuohta

psyhkalaš dearvvašvuohta

Dieđalaš máhttovuođu ovddideapmi birrasa ja doaimmaid hálddašeapmái Árktisis lea dál Árktalaš ráđi barggu geađgejuolgi. Nannen dihtii máhtu álgoálbmogiid dearvvašvuođas dán njealji suorggis juolluda Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta áigodagas 2023–2025 prošeaktaruđaid riikkaidgaskasaš dearvvašvuođaovttasbarggu ovddideapmái Árktisis. Doarjjaruđat bohtet Olgoriikadepartemeantta bušeahttapoasttas 118 Olgoriikapolitihkalaš áŋgiruššamat (Riikkaidgaskasaš dearvvašvuođabargu davviguovlluin). Jagi 2023 leat Norgga ásahusaid prošeavttat ožžon juolluduvvot doarjaga ovttasbargui eará Árktalaš stáhtaiguin dakkár fáttáin go olggušteampi ja iešsorbmema eastadeapmi, vahátlaš alkoholageavaheapmi, psyhkalaš ja somáhtalaš dávddat, buohcuvuođanoađuheami analysa, bargodearvvašvuohta ja -sihkkarvuohta dálkkádatperspektiivvas ja One-health-áŋgiruššamat mas dálkkádat-, luonddu-, dearvvašvuođa- ja gearggusvuođahástalusat Árktisis gehččojuvvojit oktanaga.

Norgga jođihangoddeáigodagas jođiha maiddái Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta áššedovdijoavkku humána dearvvašvuođa birra (Arctic Human Health Expert Group) Árktalaš Ráđi bargojoavkku Sustainable Development Working Group (SDWG) vuolde. Dat galgá earret eará leat mielde ovddideamen báikkálaš máhtu ja árbedieđu Árktalaš guovlluid álgoálbmogiid dearvvašvuođa ja eallindiliid birra, ja váikkuhit dasa ahte báikkálaš servodagat ožžot eanet válddi ovddidit geavatlaš čovdosiid dearvvašvuođahástalusaide.

8.4 Bárentsráđđi ja Davvi dimenšuvdna

Álgoálbmotperspektiiva lea maiddái dehálaš Barentsregiovnna dearvvašvuođabarggu nannemii, mas leat mielde golbmanuppelohkái davvi fylkka Norggas, Ruoŧas, Suomas ja Ruoššas. Álgoálbmogiid bargojoavkkus (WGIP) lea dehálaš ráđđeaddi doaibma Barentsráđi ja Regiovdnaráđi ektui, ja ovddasta golbma iešguđet álgoálbmoga (sámiid, njenecaid ja vepselaččaid). Norgga bealis lea Sámediggi nammaduvvon álgoálbmotovddasteaddjin jovkui. Ođđajagimánus 2024 válddi Norga badjelasas Barents-dearvvašvuođaovttasbargojoavkku (Working Group on Health and related Social Issues) ovdagotti, mas maiddái WGIP lea ovddastuvvon. Dán dearvvašvuođaovttasbarggu ulbmil lea buoridit regiovnna ássiid dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta vuosttaldemiin njoammudávddaid ja dávddaid mat eai njoamo ja ovddidemiin dearvvašlaš eallinvugiid. Vuoruhuvvon doaibmabidju lea buoridit mánáid, álgoálbmogiid ja rašis joavkkuid dilálašvuođaid. Áigodaga 2024–2027 bargoprográmmas leat golbma bajimus ulbmila: 1) buoridit mánáid ja nuoraid čálggu ja ovdáneami, 2) buoridit gearggusvuođa dustet ravdamearálaš dáhpáhusaid ja dilálašvuođaid, 3) buoridit vuođđodearvvašvuođa ja sosiála bálvalusaid, oktan eastadeaddji ja dearvvašvuođaovddideaddji doaibmabijuiguin.

Davvi dimenšuvdna– mii lea EU, Norgga, Islándda ja Ruošša ovttasbarggu rámma, sisttisdoallá maiddái dearvvašvuođaoasi. Guoibmevuohta dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta várás ásahuvvui jagi 2003 (Northern Dimension Partnership in Public Health and Social Well-Being (NDPHS)) ja bargá Barents dearvvašvuođa- ja sosiálaprográmma vuoruhemiid olis.

Oassin doarjjaruđain riikkaidgaskasaš dearvvašvuođaovttasbarggu ovddideapmái davviguovlluin addá Dearvvašvuođadepartemeanta maiddái prošeaktaruđaid mat dorjot Barents dearvvašvuođaovttasbargojoavkku ja NSPHS vuoruhemiid. Dát prošeavttat barget earret eará vahátlaš alkoholageavaheami ja somáhtalaš dearvvašvuođa kártemiin ja interveneremiin buohcceviessobuhcciid gaskkas ja tuberkolosa eastademiin ja dárkkistemiin rašis joavkkuin.

Oktiibuot juolluda Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta sullii 16 miljon ruvnnu jahkásaččat áigodagas 2023–2027 davviguovlluid dearvvašvuođaovttasbarggu nannemii.

8.5 Riikkaidgaskasaš álgoálbmotperspektiiva

ON dieđuid mielde leat máilmmis sullii 476 miljon álgoálbmogat, geat orrot 90 riikkas. Sii hállet issoras stuorra oasi máilmmi 7000 meroštuvvon gielas, ja ovddastit 5000 iešguđet álgoálbmotjoavkku. Álgoálbmogiid eallinvugiin ja birgenlágiin lea stuorra variašuvdna. Álgoálbmogiid vurdojuvvon eallinahki lei eanet go vihtta jagi uhcit go Australia, Kameruna, Kanada (First Nations og Inuit), Ruonáeatnama, Kenya, Aotearoa ja Panama álbmogiin muđui. Dilálašvuohta etniidjámolašvuođain, njuoratmánáidjámolašvuođain ja psyhkalaš dearvvašvuoæain lea dávjá erenoamáš fuolastahtti (63). Dávddat ja jámolašvuohta čuhcet eahpegorálaš garrasit álgoálbmot servodagaide dálkkádatrievdamiid geažil.

Miessemánus 2023 mearridii Máilmmi dearvvašvuođačoahkkin resolušuvnna dainna áigumušain ahte nannet álgoálbmogiid dearvvašvuođa. WHO lea hábmemin máilmmiviidosaš doaibmaplána mii galgá leat válmmas jagi 2026. Lahttoriikkat leat hástaluvvon buoridit álgoálbmogiid dearvvašvuođa, oktan nationála plánaid ovddidemiin buoridan dihtii vejolašvuođa fidnet dearvvašvuođaovddideaddji fálaldagaid ja dearvvašvuođabálvalusaid álgoálbmogiid várás; árbevirolaš ja ollisteaddji medisiinna geavaheapmi dearvvašvuođavuogádagain, doppe gos lea vejolaš, erenoamážit vuođđofuolahusas ja psyhkalaš dearvvašvuođas; ja álgoálbmogiid oahpaheapmi ja rekrutteren dearvvašvuođabargin.

Norga áigu, ovttas sámi álbmoga ovddasteddjiiguin ja guoskevaš fágabirrasiiguin, váikkuhit árjjalaččat máilmmiviidosaš doaibmaplána hábmemii, earret eará máilmmiviidosaš ja regionála lahttoriikakonsultašuvnnaid bokte. Norga veahkeha maiddái dáinna dieđáhusain hábmet nationála plánaid buoridan dihtii álgoálbmogiid dearvvašvuođa, nu mo ávžžuhuvvo resolušuvnnas. Norga áigu raporteret dan implementeremis boahttevaš dearvvašvuođačoahkkimiin.

Sámediggi ovttasbargá máilmmi eará osiid álgoálbmogiiguin biebmosihkkarvuođa ja guoddevaš biebmovuogádagaid birra. Lihttu lea ásahuvvon ovddidit álgoálbmogiid biebmovuogádagaid mearkkašumi – the Coalition of Indigenous Peoples food systems. Čieža riikka, Kanada, Dominica, Suopma, Mexico, Aotearoa, Espánnja ja Norga, ja čieža iešguđet regiovnnaid álgoálbmotovddasteaddji ásahedje lihtu. Máŋga riikka leat searvan lihttui jagi 2023. ON-organisašuvdna biebmodoalu ja eanadoalu várás (FAO) lea lihtu čállingoddi.

9 Ekonomalaš ja hálddahuslaš váikkuhusat

Ráđđehus áigu ovddidit sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid. Dát stuorradiggedieđáhus válddaha máŋga doaibmabiju mat leat jo čielggaduvvon ja álggahuvvon. Doaibmabijuid mat válddahuvvojit dán dieđáhusas, lea vejolaš čađahit gustojeaddji bušeahttarámmain.

Ráđđehus dovddasta ahte álbmotdearvvašvuođapolitihkas dán rádjai ii leat leamaš čielga sámi perspektiiva ja áigu váldit mielde sámi perspektiivvaid álbmotdearvvašvuođapolitihkkii dás dohko. Das lea mearkkašupmi dasa mo doaibmabijut lágiduvvojit.

Duohtavuođa ja soabadankommišuvnna raporta lea geavahuvvon máhttovuođđun dán stuorradiggedieđáhussii. Kommišuvnna doaibmabidjoevttohusat eai leat árvvoštallojuvvon dán vuoru.

Ráđđehus áigu máhccat ruovttoluotta vejolaš ođđa doaibmabijuid ekonomalaš váikkuhusaide juohke jagi dábálaš bušeahttaproseassain. Nu sáhttá Stuorradiggi árvvoštallat doaibmabijuid dađistaga plánaáigodagas.

Dieđáhusa čatnaseapmi gielddalaš, hálddahuslaš ja politihkalaš orgánaide lea čađaheami ja ulbmilolahusa guovddážis. Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta ja Gielda- ja guovlodepartemeanta, oktiiordnejeaddji departemeantan, áigot jaotkevaččat čuovvulit dieđáhusa doaibmabijuid ovdáneami ja stáhtusa. Dieđáhusa stáhtus ja ovdáneapmi ovdanbiddjojuvvojit jagi 2027 álbmotdearvvašvuođadieđáhusas.

Máŋgga evttohuvvon doaibmabijus leat positiiva servodatekonomalaš váikkuhusat. Dat leat dattetge dakkár vuoittut maid loguid lea váttis meroštallat dainna máhttovuođuin mii mis lea dál.

Ráva

Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta

rávve:

Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeantta njukčamánu 15. b. 2024 ráva sámi giela, kultuvrra ja servodateallima ektui sáddejuvvo Stuorradiggái.

Referánssat

1. Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta. Meld. St. 15 (2022–2023) Folkehelsemeldinga – nasjonal strategi for å utjamne sosiale helseforskjellar. 2023.

2. Meld. St. 23 (2022–2023) Opptrappingsplan for psykisk helse (2023–2033). 2023.

3. Duohtavuođa- ja soabadankommišuvdna. Sannhet og forsoning – grunnlag for et oppgjør med fornorskingspolitikk og urett mot samer, kvener/norskfinner og skogfinner. s.l.: Stortinget, 2023.

4. Nissondearvvašvuođalávdegoddi. NOU 20023: 5 Den store forskjellen. 2023.

5. Torheim, Liv Elin, et al. Helse og levekår i den samiske befolkningen I: Folkehelserapporten – Helsetilstanden i Norge. s.l.: Folkehelseinstituttet, 2024.

6. Berg-Nordlie, Mikkel. «Bysamiske kjerneområder» – hva kan vi si om samisk urbanisering og hvor bor bysamene? Samiske tall forteller 15. 2023, 1.

7. Eriksen, A.M.A, et al. Mental distress in subjects who did og did not, move from rural sami core areas to cities in Norway: The impact of Same ethmocity. Socialmedicinsk tidsskrift. 98 (5), 2021, ss. 758–769.

8. Statistihkalaš guovddášdoaimmahat. Framtidens eldre i by og bygd. 2017. 2017/32.

9. Young, T.K, et al. Disparities amidst plenty: a health portrait of Indigenous peoples in circumpolar regions. International Journal of Circumpolar Health. 79(1), 2020.

10. Álbmotdearvvašvuođainstituhtta. Sosiála dearvvašvuođaerohusat Norggas Álbmotdearvvašvuođaraorta. www.fhi.no. [Internett] Álbmotdearvvašvuođainstituhtta, čakčamánu 16. b. 2022. https://www.fhi.no/he/folkehelserapporten/samfunn/sosiale-helseforskjeller/?term=.

11. Birasgáhttendepartemeanta. Naturopplevelse, friluftsliv og vår psykiske helse Rapport fra det nordiske miljøprosjektet «Friluftsliv og psykisk helse. 2008.

12. Máilmmi dearvvašvuođaorganisašuvdna. Whatr is the evidence on the role of the arts in improving health and well-being? A scoping review. Health Evidence synthesis report. 67, 2019.

13. Hämäläinen, Soile Päivikki. «I sound» – yoik as embodied health knowledge. s.l.: UiT – Norges arktiske universitet, 2023.

14. Dearvvašvuođadirektoráhta. Sektorrapport om folkehelse 2021. 2021.

15. Mánáid-, nuoraid- ja bearašdirektoráhta. bufdir.no. Fosterhjemsplasseringer i barnets slekt eller nære nettverk, og om søskenplasseringer – faglige anbefalinger. [Internett] cuoŋománu 30. b. 2021. [Bájuhuvvon: ođđajagimánu 8. b. 2024.] https://www.bufdir.no/fagstotte/produkter/fosterhjemsplasseringer_i_barnets_slekt_eller_nare_nettverk_og_om_soskenplasseringer___faglige_anbefalinger/.

16. Mánáid- ja bearašdepartemeanta. Et trygt hjem for alle. Regjeringens fosterhjemsstrategi 2021–2025. 2021.

17. Statistihkalaš guovddášdoaimmahat. Samisk statistikk. 2022. 2022/5.

18. Thorslund, Berit Dahle. Barrierer for reindriftsutøvere i møte med Nav. [bokforf.] Bente Puntervold Bø, Nina Hermansen og Oddbjørn Stenberg. Sosialfaglige utfordringer på Nye arenaer – stemmer fra nord. Stamsund: Orkana Akademisk, 2013.

19. Hvilken betydning har likebehandling i utøvelsen av AAP-ordningen for tilbakeførsel til reindriften? Fontene Forskning. 2017, 2.

20. Institute of Health Equity. Rapid review of health and wellbeing in Norway since 2014. London: University College London, 2023.

21. Anderssen, Jorid og Gjernes, Trude. Aldring i et samisk samfunn. s.l.: UiT Norgga árktalaš universitehta ja Davvi universitehta, 2021. Septentrio Reports 5.

22. Sámediggi. Sametingets eldrestrategi /Sámi vuorasolbmot, sak 056/23. s.l.: Sámediggi, 2023.

23. KS ja Senteret for et aldersvennlig Norge. Aktiv og sosial hele livet. Universelt utformede og aldersvennlige uteområder og møteplasser. 2023.

24. Gielda- ja guovlodepartemeanta. Læringsplattformen. E-læringsprogram om samer og nasjonale minoriteter. [Internett] https://laeringsplattformen.dfo.no/kursoversikt/e-laeringsprogram-om-samer-og-nasjonale-minoriteter.

25. Jessen, Reidar Schei. Minoritetsstress. Store norske leksikon. [Internett] 23 Oktober 2023. https://snl.no/minoritetsstress.

26. Eriksen, A. M. A., Hansen, K. L., Schei, B., Sørlie, T., Stigum, H., Bjertness, E., & Javo, C. Childhood violence and mental health among indigenous Sami and non-Sami populations in Norway: a SAMINOR 2 questionnaire study. Int J Circumpolar Health. 77, 2018, 1.

27. Kvernmo, Siv. Samisk motstandskraft Samisk ungdoms syn på egne liv, ressurser og helse. Folkehelsekonferansen. [Internett] UiT Norgga árktalaš universitehta, 2023. [Bájuhuvvon: ođđajagimánu 8. b. 2024.] https://folkehelsekonferansen.no/dokumenter/Presentasjon-Samisk-ungdoms-syn-p%C3%A5-egne-liv-ressurser-og-helse.pdf.

28. Somby, Anja Karin. «I naturen er jeg aldri alene». En kvalitativ studie av salutogenese hos samiske krigsoverlevere. s.l.: Masterčálus, UiT Norgga árktalaš universitehta, 2016.

29. Nystad, K., Spein A. R, Ingstad, B. Community resilience factors among indigenous Sámi adolescents: A qualitative study in Northern Norway. Sage Journals. 51, 2014, 5.

30. Elnan, T. S. Samisk ungdom får mer selvtillit av egen kultur. Aftenposten. [Internett] Aftenposten, guovvamánu 1. b. 2017. [Bájuhuvvon: ođđajagimánu 8. b. 2024.] https://www.aftenposten.no/kultur/i/38ave/samisk-ungdom-faar-mer-selvtillit-av-egen-kultur.

31. Norgga nationála olmmošvuoigatvuođaidásahus. Vold og overgrep i samiske samfunn Temarapport 2018. s.l.: NIM Norgga olmmošvuoigatvuođaid nationála ásahus, 2018.

32. Sámediggi. Innspillsnotat til Stortingsmelding 2024 om folkehelse og levekår i samiske områder. s.l.: Sámediggi, 2023.

33. Psyhkalaš dearvvašvuođa ráđđi. Tabubálkkašupmi 2021. Rådet for psykisk helse. [Internett] Psthkalaš dearvvašvuođa ráđđi, borgemánu 24. b. 2021. [Bájuhuvvon: juovlamánu 16. b. 2023.] https://psykiskhelse.no/tabuprisen-2021-2/.

34. Johannessen, L. B. Samer snakker ikke om helse og sykdom. Tidsskriftet Den norske legeforening. [Internett] Norgga doaktáriidsearvi, guovvamánu 10. b. 2015. [Bájuhuvvon: ođđajagimánu 8. b. 2024.] https://tidsskriftet.no/2015/02/aktuelt-i-foreningen/samer-snakker-ikke-om-helse-og-sykdom. 135:296.

35. Bongo, B. A. Samer snakker ikke om helse og sykdom. Samisk forståelseshorisont og kommunikasjon om helse og sykdom. En kvalitativ undersøkelse i samisk kultur. s.l.: Romssa universitetha Dearvvašvuođafágalaš fakultehta Dearvvašvuođa- ja fuolahusfágaid instituhtta, 2012.

36. Krokstad, Steinar. Nytt verktøy for allmennpraksis: ABC for bedre psykisk helse. Utposten. 2020, Vol. 49, 2.

37. Hansen, K. L. og Skaar, S. W. Unge samers psykiske helse En kvalitativ og kvantitativ studie av unge samers psykososiale helse. s.l.: UiT Norgga árktalaš universitehta, 2021.

38. Sámi našuvnnalaš gealbobálvalus – Psyhkalš dearvvašvuođasuddjen ja gárrendilledikšu (SÁNAG) ja Sámiráđđi. Plan för suicidprevention bland samer i Norge, Sverige, och Finland. s.l.: SANKS, 2017.

39. Norgga olmmošvuoigatvuođaid ásahus. Holdninger til samer og nasjonale minoriteter i Norge. s.l.: NIM, 2022. NIM-R-2022-006.

40. Eriksen AMA, Hansen KL, Javo C, Schei B. Emotional, physical and sexual violence among Sami and non-Sami populations in Norway: The SAMINOR 2 questionnaire study. Scandinavian Journal of Public Health. 2015, Vol. 43, 6.

41. Eriksen, AMA, Melhus M, Jacobsen BK, Schei B, Broderstad A-R. Intimate partner violence and its association with mental health problems: The importance of childhood violence- The SAMINOR 2 Questionnaire Survey. Scandinavian Journal of Public Health. 2022, Vol. 50, 8.

42. Eriksen, M. A., Schei, B., Hansen K. L., Sørlie T., Fleten, N., Javo, C. Childhood violence and adult chronic pain among indigenous Sami and non-Sami populations in Norway: a SAMINOR 2 questionnaire study. International Journal of Circumpolar Health. 2016, Vol. 75, 1.

43. Našuvnnalaš gealboguovddáš (NÁSAG). Barrierer i møte med samiske brukere. Barne-, ungdoms- og familiedirektoratet. [Internett] [Bájuhuvvon: skábmamánu 17. b. 2023.] https://www.bufdir.no/nasak/hvilke-barrierer-kan-tjenestene-oppleve-i-mote-med-samiske-brukere.

44. Nordlándda politiijabiire. Overgrepene i Tysfjord – erfaringer og funn fra politiets etterforskning. s.l.: Nordlándda politiijabiire, 2017.

45. Øverli, I. T., Bergman, S. H., & Finstad, A. K. «Om du tør å spørre, tør folk å svare»: Hjelpeapparatets og politiets erfaringer med vold i nære relasjoner i samiske samfunn. s.l.: Nationála mánttoguovddáš veahkaválddi ja traumáhtalaš streass birra, 2017. ISBN 978-82-8122-118-5.

46. Bliksvær, T.,Skogøy B.E., Sloan, L., Bakar N., Johnson R., Kosuta M. Kommunenes krisesentertilbud – En kunnskapsoversikt. s.l.: Nordlandsforskning, 2019. 978-82-7321-781-3.

47. Mánáid-, nuoraid- ja bearašdirektoráhta. Logut ja statistihkka Norgga gielddaid heahteguovddážiin. Bufdir, Statistikk og analyse. [Internett] Mnáid-, nuoraid- ja bearašdirektoráhta, 2022. [Bájuhuvvon: ođđajagimánu 8. b. 2024.] https://www.bufdir.no/statistikk-og-analyse/krisesentrene.

48. Abel MH, Totland TH. Kartlegging av kostholdsvaner og kroppsvekst hos voksne i i Norge basert på selvrapportering – Resultater fra Den nasjonale folkehelseundersøkelsen 2020. s. l.: Álbmotdearvvašvuođainstituhtta, 2021.

49. Dearvvašvuođadirektoráhta. Mat og måltider for spedbarn (nettdokument). s.l.: Dearvvašvuođadirektoráhta, 2022.

50. Hermansen, R., Njølstad, I., & Fønnebø, V. Physical activity according to ethnic origin in Finnmark county, Norway. The Finnmark Study. s.l.: Int J Circumpolar Health, 61 (3), 189–200, 2002.

51. Dearvvašvuođadirektoráhta. Fysalaš doaimmat – kártenraporta. Helsedirektoratet.no. [Internett] 28 Mars 2017. https://www.helsedirektoratet.no/rapporter/fysisk-aktivitet-kartleggingsrapporter.

52. Melhus, M., & Broderstad, A. R. Folkehelseundersøkelsen i Nordland. Tilleggsrapport om samisk og kvensk/norskfinsk befolkning. Romsa: Sámi dearvvašvuođadutkamiid guovddáš, UiT Norgga árktalaš universitehta, 2020 (a).

53. Melhus og Broderstad. Folkehelseundersøkelsen i Troms og Finnmark. Tilleggsrapport om samisk og kvensk/norskfinsk befolkning. Tromsø: Sámi dearvvašvuođadutkamiid guovddáš, UiT Norgga árktalaš universitehta, 2020 (b).

54. al., Spein. A. R &. 2004.

55. Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta. Demensplan 2025. s.l.: Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta, 2020.

56. NOU 2022: 5. Myndighetenes håndtering av koronapandemien – del 2 – rapport fra Koronakommisjonen. 2022.

57. Dálkkádat- ja birasdepartemeanta. Meld. St. 26 (2022–2023) Klima i endring – sammen for et klimarobust samfunn. s.l.: Dálkkádat- ja birasdepartemeanta, 2023.

58. Sámediggeráđđi. Sámediggedieđáhus areála ja birrasa birra. 2016.

59. Nogga dutkanráđđi forskningsråd. Vedlegg til årsrapport 2022. 2022.

60. Koronakommišuvdna. Myndighetenes håndtering av koronapandemien – del 2. 2022. 2022:5.

61. Olgoriikadepartemeanta. Regjeringen.no. Prioriteringer for Norges lederskap i Arktisk råd. [Internett] 28 Mars 2023. https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/prioriteringer-for-norges-lederskap-i-arktisk-rad/id2968499/#:~:text=Gjennom%20fire%20prioriterte%20tema%2C%20hav,et%20levende%20og%20b%C3%A6rekraftig%20Arktis.

62. Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta. Program for helsesamarbeid i Arktis 2023 – 2025. 2023.

63. The Lancet (editorial). The Lancet. Indigenous health: self-determination is key. Volume 402, Issue 10400, P425, 2023.

64. Lunde, E.S, Ramm, J. Sosial ulikhet i bruk av helsetjenester -2. Udekket behov for helsetjenester og forebyggende helseatferd. Statistisk Sentralbyrå. [Internett] Statistihkalaš Guovddášdoaimmahat, borgemánu 2. b. 2021/23. [Bájuhuvvon: ođđajagimánu 8. b. 2024.] https://www.ssb.no/helse/helsetjenester/artikler/sosial-ulikhet-i-bruk-av-helsetjenester--2/_/attachment/inline/000f4984-ed11-42d3-b5cb-ba9f3ce43847:b350717de363e3cfb2a08ad6e985e2f810e6ceac/RAPP2021-23_web.pdf.

65. Hansen, K. L., & Sørlie, T. Ethnic discrimination and psychological distress: a study of Sami and non-Sami populations in Norway. Transcult Psychiatry. 49, 2012, 1.

66. Máhttovuođđu stuorradiggedieđáhussii. s. l.: Álbmotdearvvašvuođainstituhtta, 2023.

Fotnoter

1)

Boazodoalloláhka definere siidda dakkár joavkun mas leat boazoeaiggádat mat doaimmahit boazodoalu ovttas dihto eatnamiin.

2)

Kárášjohka, Guovdageaidnu, Unjárga, Porsáŋgu ja Deatnu