Dahkoesoejkesje laavsemen jïh sïerredimmien vööste saemijste 2025–2030

Åvtebaakoe

Reerenasse sæjhta mïrrestalleme jïh gellielaaketje sïebredahkem gusnie gaajhkh jearsoes. Mijjieh daelie dam voestes nasjonaale dahkoesoejkesjem bæjhkoehtibie laavsemen jïh sïerredimmien vööste saemijste 32 råajvarimmiejgujmie mah edtjieh viehkiehtidh dagkere laavsemem jïh sïerredimmiem heerredidh jïh dej vööste gæmhpodh.

Tsiehkieh saemien gïelide, kultuvrese jïh sïebredahkejieliedasse leah guhkiem nænnoesåbpoe sjïdteme, jïh sïejhme goerkese jïh voerkesvoete saemieh stïeresne lea læssanamme. Saemiej maanagïerth jïh saemien lïerehtimmie skuvlesne vihkeles råållam utnieh juktie saemien gïelide jïh saemien identiteetem nænnoestehtedh. Saemien festivaalh, saemien tjeahpoe jïh saemien ektievoeti tseegkeme leah viehkiehtamme saemien gïelide, kultuvride jïh sïebredahkejieliedidie lutnjedh.

Seammasïenten daejrebe dejpeli ovreaktoe gïengeles gïejh bïejeme. Saetniesvoete- jïh liktemekommisjovne lea nöörjen åejvieladtji politihkem goerehtalleme saemiej, kveeni/daaroesåevmien jïh skåajjesåevmien vööste, jïh konsekvensh daaroedehtemepolitihkeste goerehtamme. Gånka Harald gaatelassji nöörjen staaten daaroedehtemepolitihken åvteste rïhkeden 7.b. 1997. Skïereden 12. b. 2024 dle Stoerredigkie laajhta dejtie meadtojde mah daaroedehtemepolitihke dejtie dåehkide sjugniedi.

Goerehtallemh vuesiehtieh guktie nåake vuajnoeh jienebelåhkoen årroji luvnie maehtieh jåerhkedh jalhts dïhte byögkeles politihke lea jeatjahtovveme. Laavseme jïh sïerredimmie saemijste leah annje stoerre dåeriesmoere sïebredahkesne. Daate nåake konsekvensh åtna dejtie mah ryöktesth dam dååjrehtellieh jïh abpe siebriedahkese. Aktegsalmetjh maehtieh bïlledh jïjtjemse åehpiedehtedh, jïjtse saemien identiteetem vuesiehtidh jallh meatan årrodh byögkelesvoetesne. Sïebredahken daltesisnie laavseme jïh sïerredimmie maehtieh viehkiehtidh vaanejaahkoeh tjåadtjoehtidh jïh nænnoesåbpoe darjodh, jïh aaj trïegkenassem luhpiedidh.

Naemhtie ibie edtjh Nöörjesne utnedh. Dïhte lea mijjen tjåenghkies dïedte hoksedh gaajhkh saemieh jearsoesvoetem jïh feerhmelesvoetem demtieh.

Dahkoesoejkesje laavsemen jïh sïerredimmien vööste saemijste lea bielie reerenassen ållesth barkoste juktie barkoem nænnoestehtedh jïh orrestidh tjïertevidtjien, laavsemen jïh sïerredimmien vööste mij våaromem åtna etnisiteetesne jïh religijovnesne. Reerenasse lea daejtie golme bijjemes barkoesuerkide tjïelkestamme: 1) dialååge jïh demokratije mij hijvenlaakan jåhta, 2) daajroe jïh maahtoe jïh 3) jearsoesvoete jïh vihtiesvoete.

Reerenasse sæjhta gaajhkesidie gijhtedh mah vuajnoejgujmie buakteme dahkoesoejkesjasse. Sjïere gyjhtelasse Saemiedægkan jïh ovmessie saemien byjresidie mah leah vyörtegs dååjrehtimmieh jïh daajroem mijjine juakeme. Daah raerieh leah vihkeles orreme juktie hijven råajvarimmieh hammoedidh.

Reerenassen åvteste

Jonas Gahr Støre

staateministere

Lubna Jaffery

kultuvre- jïhmïrrestallemeministere

Erling Sande

tjïelte- jïhdajveministere

Kari Nessa Nordtun

maahtoeministere

Emilie Enger Mehl

justijse- jïhriejriesvoeteministere

Jan Christian Vestre

healsoe- jïhsåjhtoeministere

Tonje Brenna

barkoe- jïhektiedimmieministere

Geir Pollestad

Laantenburrie- jïhbeapmoeministere

Kjersti Toppe

maana- jïhfuelhkieministere

Terje Aasland

energiministere

Oddmund Hoel

dotkeme- jïhjollebeööhpehtimmieministere

Espen Barth Eide

ålkoerïjhkeministere

Bjørn Arild Gram

vaarjelimmieministere

Romssa, tsïengelen 14. 2025

1 Aalkove

Dahkoesoejkesjinielaavsemenjïhsïerredimmienvööstesaemijste 2025-2030 dlereerenassebarkoemnænnoestahtasïerredimmienjïhtjïertevidtjienvööstesaemiejvööste. Daate lea dïhtevoestesnasjonaaledahkoesoejkesjelaavsemenjïhsïerredimmienvööstesaemijste.

Nænnoesåbpoe barkoe tjïertevidtjien jïh sïerredimmien vööste: reerenassen barkoesuerkieh

Reerenassen ulmie veaksahkåbpoe jïh orrestamme barkoem tjirkedh tjïertevidtjien, laavsemen jïh sïerredimmien vööste mij våaromem åtna etnisiteetesne jïh religijovnesne. Reerenasse sæjhta gaajhkesh edtjieh jearsoes domtedh jïh nuepiem utnedh seammavyörtegs meatan årrodh, saaht mehtie maadtoste båetieh. Mijjieh sïjhtebe demokratijem hoksedh mij hijvenlaakan jåhta , jïh sinsitniem krööhkedh almetji gaskemsh. Mijjieh edtjebe jåerhkedh daajroem jïh maahtoem bæjjese bigkedh tjïertevidtjien jïh sïerredimmien bïjre ovmessie bieline sïebredahkeste. Gaajhkesh reaktam utnieh jiehtedh maam sijhtieh, men ij guhte edtjh laavsesovvedh sov etnihkeles jallh religijööse maadtoen åvteste. Mijjieh sïjhtebe jåerhkedh mijjen sïebredahkem nænnoestidh jïh dejtie aarvojde gorredidh mejtie mijjieh tjarke tjåadtjoehtibie: leajhtadimmie , mïrrestalleme jïh demokratije. Gaajhkesh dovnesh dïedtem utnieh laavsemem jïh sïerredimmiem saemijste heerredidh, seammalaakan goh jeatjah hammoej gaavhtan tjïertevidtjie jïh sïerredimmie.

Edtja daam dahkoesoejkesjem ektesne vuejnedh Dahkoesoejkesjinietjïertevidtjienjïhsïerredimmienvööste - orre råajvarimmie 2024-2027, Dahkoesoejkesjinie antisemittismen vööste 2025-2030 jïh Dahkoesoejkesjiniemuslijmeaassjoevoetenvööste 2025-2030 mah bæjhkoehtamme sjïdtin gålkoen 2023, gålkoen 2024 jïh goeven 2024.

Dej ulmiejgujmie mah leah bijjielisnie neebneme, dle reerenasse golme tjåenghkies barkoesuerkieh nænnoestamme dahkoesoejkesjidie antisemittismen vööste, muslijmeaassjoevoeten vööste jïh laavsemem jïh sïerredimmiem saemijste:

Dialååge jïh demokratije mij hijvenlaakan jåhta

Daajroe jïh maahtoe

Jearsoesvoete jïh vihtiesvoete

Dah råajvarimmieh daennie dahkoesoejkesjisnie leah öörnedamme daej barkoesuerkiej mietie.

Dahkoesoejkesje galka dynamihkeles årrodh. Maahta daan beajjetje råajvarimmieh staeriedidh jïh orre råajvarimmieh sjugniedidh, gaskem jeatjah Stoerredigkien nænnoestimmien tjïrrh, mij lea Saetniesvoete- jïh liktemekommisjovnen reektehtsen gïetedimmien bïjre. Edtja råajvarimmide tjïrrehtidh sjyöhtehke departementi daaletje budsjedtemieriej sisnjeli.

Dahkoesoejkesjinie barkedh

Saemiedigkien dahkoesoejkesje saemielaavsemen vööste 2021-2025 bæjhkoehtamme sjïdti suehpeden 2022. Akte dejstie råajvarimmijste dahkoesoejkesjisnie lij aktem nasjonaale dahkoesoejkesjem saemielaavsemen vööste krïevedh. [1]

Daam dahkoesoejkesjem dorjeme juktie laavsemem jïh sïerredimmiem saemijste heerredidh jïh nåhkehtidh. Daerpies orreme laavenjostojne departemeenti dåaresth, juktie gorredidh dahkoesoejkesje tjåenghkies nasjonaale jïh iktedamme barkoem vuesehte.

Mijjieh lïhke laavenjostoem Saemiedigkine åtneme juktie faageles viehkiem jïh raerieh åadtjodh, jïh hoksedh dahkoesoejkesje lea hijvenlaakan gårredamme dan saemien byjresasse. Reerenasse lea golme gaahpoeh raeriestimmietjåanghkoeh öörneme: Oslovisnie, Ájluoktesne jïh Guovdageaidnusne. Lissine dle tjåanghkoeh tjïrrehtamme vihkeles siebriejgujmie jïh aktöörigujmie, daan nuelesne digkiedimmietjåanghkoe Romssesne jïh tjåanghkoeh Plaassjesne. Aaj nuepie orreme tjaaleldh raerieh seedtedh, jïh medtie 40 ovmessie aktöörijste libie raerieh dååsteme.

Juktie daajroevåaromem nænnoesåbpoe darjodh dle Almetjehealsoeinstituhte systematihkeles varke bijjieguvviem dorjeme dejstie dotkemijstie mah leah dorjesovveme laavsemen jïh sïerredimmien bïjre saemijste Nöörjesne, Sveerjesne jïh Soemesne dej minngemes luhkie jaepiej. [2] Reektehtse Saetniesvoete- jïh liktemekommisjovnese aaj vihkeles daajroevåarome orreme.

Tjïertevidtjie, sïerredimmie jïh aassjoesoptsestimmie/laavseme

Sïerredimmie tjïelkestamme sjædta mïrrestalleme- jïh sïerredimmielaakesne dan åvteste naaken nåakebe gïetedamme sjædta mubpijste, akten jallh jienebi tsiehkiej gaavhtan fïerhten almetjasse. [3] Daam ryöktesth joekehtsgïetedimmiem gohtje. Dïhte aaj maahta sïerredimmie jis mij akt mij seamma laakan gaajhkesidie feerhmie læjhkan såemies viesjiehtåbpoe beaja mubpijste, akten jallh jienebh dejstie sïerredimmievæhtijste laakesne. Dejtie gohtje ovryöktesth joekehtimmie. [4]

Ij leah naan sïejhme goerkese dïejvesasse tjïertevidtjie, jïh ij leah laakesne seammalaakan tjïelkestamme goh sïerredimmie. Dah bysvehtsmoenemh aassjoejiehtegi jïh aassjoekriminaliteeten vööste leah kruepies tjïertevidtjien lahtestimmieh jïh dahkoeh, men lissine dle ij leah tjïertevidtjie laaken mietie tjïelkestamme. Tjåenghkies dejtie ovmessie goerkesidie tjïertevidtjeste lea aerviedimmie almetjh maehtieh akten dåahkan gaertjiedamme sjïdtedh, mejtie daate dåehkie lea ektiedamme nasjonaliteetese, gualman, kultuvrese, etnisiteetese jallh religijovnese. [5]

Aassjoelahtestimmieh leah bysvehtslaaken §185 mietie naakenem aejhtedh jallh mïedtelidh, jallh aassjoem, trïegkenassem jallh nåakevoetem skreejredh naaken vööste, dan gaavhtan njaltjan klaerie jallh nasjonaale jallh etnihkeles maadtoe, religijovne jallh jieledevuajnoe, seksuellen syjhtede, tjoeleidentiteete jallh tjoelevååjnoe, jallh funksjovneheaptoe.

Dah dïejvesidie aassjoelahtestimmie jïh laavseme leah daamtaj vijrebe defineereme goh bysvehtslaake dæjpa. Aassjoesoptsestimmie/laavseme mïelebe jiehtegh jiehtedh mah leah stigmatiseerede, nåake, aassjoe jallh aejhteme, jïh mah leah sjïehtedamme akten aajne almetjasse jallh dåahkan, ållesth dåehkien væhtaj mietie (vuesiehtimmien gaavhtan saemien maadtoe). [6]

2 Bijjievuajnoe råajvarimmide

Barkoesuerkie 1: Dialååge jïh demokratije mij hijvenlaakan jåhta

Ektiegaavnedimmiesijjiehviehkiehtiehvaanejaahkoehvuastalidh, jïhsinsitniemleajhtadidhjïhkrööhkedh. Reerenassejienebhråajvarimmiehtseegkiejuktiegovlesadtememjïhkultuvregoerkesimmiemnænnoestidhjïhaajlaavsememjïhsïerredimmiemsaemijsteheerredidh.

1

Laavenjostoeforumemtseegkedhlaavsemenjïhsïerredimmienvööstesaemijste

Kultuvre- jïhmïrrestallemedepartemente

2

SaemiedigkinejïhSaemienlearohkeforuminelaavenjostedhjuktievihtiestidhgaajhkhleahmeatan

Gaajhkhdepartementh

3

Dåarjoeöörnegemtjirkedhtjïertevidtjien, sïerredimmienjïhaassjoelahtestimmiejvööste

Kultuvre- jïhmïrrestallemedepartemente

4

Dåarjoemlissiehtidh Stopp hatprat:se

Kultuvre- jïhmïrrestallemedepartemente

5

Fuelhkieraeriemaallemsjïehtedidhsaemienfuelhkide

Maana- jïhfuelhkiedepartemente

6

Vuastalimmiefaamoemnænnoestehtedhbåastoehbïevnesivööste

Kultuvre- jïhmïrrestallemedepartemente

7

Gaahpoehjïhtjïelkessoptsestimmiemsjïehteladtedh

Kultuvre- jïhmïrrestallemedepartemente

Barkoesuerkie 2: Daajroe jïh maahtoe

Jeenjeshaelhkiejïhstereotypelesvuajnoehutniehsaemiejbïjre. Reerenassejienebhråajvarimmiehtseegkiemahedtjiehdaajroevåaromemjïhmaahtoemnænnoestidhsaemienkultuvrenbïjre, jïhlaavsemenjïhsïerredimmienbïjresaemijste.

8

JïjtsebïhkedimmiedïenesjemNoerhte-Nöörjesnepryövedh

Kultuvre- jïhmïrrestallemedepartemente

9

Daajroemskååffedhkonsekvensibïjretjïertevidtjeste, sïerredimmestejïhaassjoejiehtiegijstiegossemeatansïebredahkesne

Kultuvre- jïhmïrrestallemedepartemente

10

Orre goerehtimmiemtjïrrehtidhårrojivuajnoejbïjresaemide

Kultuvre- jïhmïrrestallemedepartemente

11

Maahtoemlutnjedhtjïeltinelaavsemenjïhsïerredimmienbïjresaemijste

Kultuvre- jïhmïrrestallemedepartemente

12

Bïevneshgeerjehtidhnedtelïerehtimmiekuvsjibïjremïrrestallemen ,faarhmestimmienjïhgellievoetenbïjre

Kultuvre- jïhmïrrestallemedepartemente

13

Daajroemsaemiejjïhdejnasjovnelleunnebelåhkoejbïjregeerjehtidh

Tjïelte- jïhdajvedepartemente

14

Evtiedimmiem aktede jearsoesjïhhijvenmaanagïerte- jïhskuvlebyjresistiedåarjoehtidh, jïhmeadtoehheerredidhjïhtjöödtjehtidh

Maahtoedepartemente

15

Dåarjoevierhtiehevtiedidhbarkosesaemiensisveginiemaanagïertesnejïhskuvlesne

Maahtoedepartemente

16

Demokratijeööhpehtimmiem, laejhtehksussjedimmiemjïhlearohkimeatanårromemnænnoestehtedh

Maahtoedepartemente

17

Orre ållesthöörnegemsjïehtesjidhmaahtoe- jïhkarijeereevtiedæmmanbarkijidiemaanagïertesnejïhskuvlesne

Maahtoedepartemente

18

Dåarjoevoengesmaahtoeevtiedæmmanmaanagïertesejïhmaadthööhpehtæmman

Maahtoedepartemente

19

Dembramvuarjasjidh

Maahtoedepartemente

20

Raeffie -jïhalmetjereaktajjarngidedåarjodh

Maahtoedepartemente

21

Ung.no:mguhkiebasseevtiedidh

Maana- jïhfuelhkiedepartemente

22

Maahtoemlissiehtidhgellielaaketjenbïjreåvtehkiluvniehealsoe- jïhhoksedïenesjinie

Healsoe- jïhsåjhtoedepartemente

23

Nav noerhtesaemientellefovnelinjamihkuvedarjoeji

Barkoe- jïhektiedimmiedepartemente

24

Noerhtesaemiengohbarkoegïele - laavenjostoe Nav Ávjovárrigaskem Guovdageaidnu jïh Kárášjohka

Barkoe- jïhektiedimmiedepartemente

25

Daajroemtjoele- jïhseksuellevoetenbïjreveaksahkåbpoedarjodhsaemiensïebredahkine

Kultuvre- jïhmïrrestallemedepartemente

Barkoesuerkie 3: Jearsoesvoete jïh vihtiesvoete

Gaajhkeshdennienöörjensïebredahkesneedtjiehjearsoesvoetemjïhvihtiesvoetemdååjredh, saahtmehtiemaadtostebåetieh. Gaajhkeshreaktamutniehjiehtedhmaamsijhtieh, men ijguhteedtjhlaavsesovvedh sov etnihkelesjallhreligijöösemaadtoenåvteste.

26

Jïjtsegoerehtimmiemtrïegkenassenjïhaajhtoejbïjretjïrrehtidhsaemiedigkiepolitihkerivööste

Kultuvre- jïhmïrrestallemedepartemente

27

Bïhkedimmiemorrestidhaassjoejiehtegh, laavsemenjïhaajhtoejbïjrepolitihkerivööste

Tjïelte- jïhdajvedepartemente

28

Daajroemjïhgoerkesemlissiehtidhsaemiengïelesnejïhkultuvresnepollisesne

Justijse- jïhriejriesvoetedepartemente

29

Tsåatskelesvoetemjïhmaahtoemlissiehtidhsaemienaassjoekriminaliteetenbïjrepollisesne

Justijse- jïhriejriesvoetedepartemente

30

Daatajïhanalyshtjöönghkedhbæjhkoehtammeaassjoekriminaliteetestesaemiejvööste

Justijse- jïhriejriesvoetedepartemente

31

Sjïehteladtedhsaemiengïelinebïevnedhjïhgaskesadtedhpollisesne

Justijse- jïhriejriesvoetedepartemente

32

Govlesadtememnænnostepollisenjïhsaemienbyjresigaskem

Justijse- jïhriejriesvoetedepartemente

3 Duekie

SaemiehaalkoealmetjegusniedahaerpievuekienårromedajvhNöörjesne, Sveerjesne, SoemesnejïhRusslaantesne.

Saemieh Nöörjesne

Aerviedimmieh man gellie saemieh daelie leah, leah gaskem 50 000 - 80 000, jearohke dejstie væhtijste mejtie våaroemasse bïejeme. [7] Jeenjemes Nöörjesne årroeh, jïh saemieh abpe laantesne årroeminie. Jaepien 2023 lin 23 488 almetjh tjaalasovveme Saemiedigkien veeljemelåhkosne. Jïjnjh saemieh eah leah tjaalasovveme almetjelåhkosne. [8]

Nöörje lij dïhte voestes laante veartanisnie mij ILO-konvensjovnem aalkoealmetji reaktaj bïjre jååhkesji. Konvensjovne saemide reaktam vadta jïjtse kultuvrem gorredidh jïh vijriesåbpoe evtiedidh, jïh åejvieladtjide stillie råajvarimmieh darjodh juktie daam barkoem dåarjoehtidh. [9] Jaepien 2023 maadthlaakine Stoerredigkie saemiej staatusem nænnoesti goh aalkoealmetjh, jïh jååhkesjimmiem bigki naemhtie guktie "staate Nöörje lea tseegkesovveme dovne saemiej jïh nöörjen almetji dajvesne".[10]

Daaroedehtemepolitihke

1800-låhkoen gaskoeh raejeste jïh 1970-låhkoen minngiegietjien raajan dle saemieh Nöörjesne daaroedehtemepolitihkem dååjrin, gusnie ulmie lij saemide sjïehtedidh dan nöörjen siebriedahkese. Daaroedehtemepolitihke darjoeji guktie saemieh tjoerin gïelem, religijovnem jïh jeatjah bielieh sijjen kultuvreste hiejhtedh. Jïjnjh saemieh dovletje gïetedimmiem utnieh goh bielie sijjen identiteeteste. [11]

Satniesvoete- jïh liktemekommisjovne

Stoerredigkie Saetniesvoete- jïh liktemekommisjovnem nammoehti ruffien 2018 juktie daaroedehtemepolitihkem jïh ovreaktam goerehtidh saemiej, kveeni/daaroesoemeladtji jïh skåajjesoemeladtji vööste. [12] Kommisjovne dan reektehtsem deelli ruffien 1. b. Saetniesvoetejïhlikteme - våarome akten latjkoenåvtestedaaroedehtemepolitihkinejïhovreaktinesaemiej, kveeni/daaroesoemeladtji jïh skåajjesoemeladtji vööste.

Kommisjovne tjïerteste jalhts daaroedehtemepolitihke lea nåhkedamme, dle jïjnjh dejstie dahkoevuekijste, vuajnojste jïh sïebredahkestruktuvrijste mejtie daaroedehtemepolitihke skreejrehti, jåarhkeme. Kommisjovne lea faatoes rïektesvoetem vuepteste mij lea dorjesovveme, joekoen sïerredimmien jïh faatoes jååhkesjimmien tjïrrh saemijste, kveenijste/daaroesoemeladtjijste jïh skåajjesoemeladtjijste Nöörjesne. [13]

Reektehtse Saetniesvoete- jïh liktemekommisjovneste Stoerredigkesne gïetesovvi gålkoen 12. b. 2024 , jïh Stoerredigkie daam nænnoesti: «Stoerredigkie sæjhta sov tjarkemes gaatelassjem buektedh dej vierhtegi åvteste mejtie daaroedehtemepolitihke sjugniedi saemiej , kveeni/daaroesoemeladtji jïh skåajjesoemeladtji vööste. Stoerredigkie dan åvteste aarebi Stoerredigkien eadtjohke råållan åvteste aanteges birrie daaroedehtemepolitihkesne, jïh bæjhkohte dïedtem daan politihken konsekvenside dåehkide jïh aktegsalmetjidie." [14]

4 Haestemh

Laavsemejïhsïerredimmiesaemijsteleah akte stoerredåeriesmoeresïebredahkesne. Jïjnjhsaemiehåvtetjetïjjengïetedimmiemdååjroehgohbieliesijjenidentiteeteste, jïhjeenjeshannjevaanejaahkoeh, aassjoemjïhsïerredimmiemdååjroehjienebelåhkoenårroejijstiejïhsaemienbyjresijstie.

Daajroe jïh maahtoe fååtesieh

Konsekvense gellie tjuetie jaepieh daaroedehtemepolitihkeste lea dïhte nöörjen jienebelåhkoe ij dan jïjnjem daajroem utnieh saemiej, kveeni/daaroesoemeladtji jïh skåajjesoemeladtji bïjre.

Jiehtege Saemien jolleskuvleste

Faatoes daajroe saemien gïelen , kultuvren jïh jieledetsiehkiej bïjre maahta vaanejaahkoeh jïh sïerredimmiem sjugniedidh. [15] Vuajnoegoerehtimmie Nöörjen institusjovnen almetjereaktaj bïjre (NIM) tjïrrehtamme jaepien 2021-2022 vuesehte medtie 30 prosenth årroejijstie vaenie jallh ij naan daajroem utnieh saemiej bïjre, jïh 49 prosenth jiehtieh dah vaenie jallh ij maam gænnah saemiej bïjre skuvlesne lïereme. [16]

Maanagïerth jïh skuvlh vihkeles maahtoem saemien kultuvren bïjre tjirkedh. Goerehtimmie saemien tsïegli dååjrehtimmiej bïjre vuesehte tsïeglh tjïelke ektiedimmiem vööjnin daajroedaltesen gaskem learohki jïh lohkehtæjjaj gaskem, jïh sïerredimmien jallh nåake dåemiedimmien gaskem. Tsïeglh buerebe aktivyöki barkoem vueptiestin learohkigujmie jïh lohkehtæjjajgujmie mah saemien kultuvrem demtieh. [17]

Åålmegen vuajnoe saemide

Ibie edtjh töölledh saemide laavsedh, aassjoesoptsestidh, irhkedh jïh sïerredidh. Mijjieh tjoerebe tjåadtjodh sinsitnien vööste jïh reektedh jis dagkerh vïhtesjimmieh vïhtesjibie. Mohte ij leah aelhkie. Dannasinie tjoerebe aktem kultuvrem bigkedh jïh jååhkesjimmiem åadtjodh raaktan destie.

Jiehtege Plaassjan tjïeltesne

Saemieh annje åadtjoeh damtedh vaanejaahkoeh jïh nåake vuajnoeh jienebelåhkoen årroejijstie. NIM:n goerehtimmesne 64 prosenth vaestiedæjjijste jiehtieh dah hijven guvviem utnieh saemijste, mearan 3 prosenth nåake guvviem utnieh. 30 prosenth eah naan hijven jallh nåake guvviem utnieh. [18] Reektehtse Amnestyeste vuesehte dïhte sïejhmemes nåake vuajnoe saemiej vööste lahtestimmiesijjine Facebookesne, lea saemieh evtiedimmiem jïh daejbaaletje evtiedimmiem heerredieh. Daate joekoen ektiedamme Fovsen-aamhtesasse. [19]

Sïerredimmie jïh laavseme

Sïerredimmie, irhkeme, vædtsoesvoete jïh aajhtoeh leah jienebh saemiej vööste goh jeatjah årroejinie. [20] Aktene goerehtimmesne saemiej gaskem aalteredåehkesne 16-31 jaepieh, 41 prosenth jeehtin dah sïerredimmiem dååjroeh muvhtenaejkienjaepesne, jïh 26 prosenth leah sïerredimmiem dååjreme ikth. Medtie bielie sïerredimmiem jeehtin dan åvteste dej etnihkeles maadtoe. [21]

Laavseme jïh sïerredimmie gellie såarhts vuekieh utnieh, goh lahtestimmieh jïh verbaale mïedtelimmieh, aajhtoeh, vædtsoesvoete jïh itjmies aassjoekriminaliteete. [22] Saetniesvoete- jïh liktemekommisjovne sov reektehtsisnie akten gelliedåeriesmoeride tjuvtjede. Maahta gujht aktem jallh göökte nåake lahtestimmieh gïetedidh, men dïhte jïjnje lea gïerve.[23]

samehets.no

Voerhtjen 2024 Saemiedigkie, laavenjostosne Pollisedirektoraatine, nedtesæjroem samehets.no bæjhkoehti. Saemielaavseme maahta miedtiemistie årrodh . Bïhkedæjja vuesehte guktie maahta polijsine govlehtalledh , guktie bæjhkohte jïh guktie maahta polijsese soptsestidh jis saemielaavsemem vuajna.

Regionaale joekehtsh

Joe guhkebe noerhtese båata, dellie gujht jienebe laavsemem sjædta. Noerhtene ij leah daelie vielie dåeriesmoere goh tjïelke ovmaahtoe maam varke gåarede staeriedidh, men buerebh goh dah almetjh mah haestieh aktem biasem utnieh, aktem guvviem saemijste sjugniedamme jïh veeljieh dam nåhtadidh dej vööste .

Jiehtege Saemiedigkien noerepolitihken moenehtsistie

Gosse dahkoesoejkesjinie barkeme dle stoerre regionaale joekehtsh vuesiehtamme gosse lea dååjremen bïjre laavsemistie jïh sïerredimmeste saemiej vööste. Jienebh leah tjïertestamme dah tuhtjieh jearsoesåbpoe jïjnjh gaptine iehkeden Oslovisnie vaedtsedh goh Romssesne, jïh ihke laavseme læssene dan guhkiebasse noerhtene båata. Almetjh tjarke saemien maadtoejgujmie, joekoen båatsoesaemieh, jeenjemasth sïerredimmiem reektieh, dovne jienebelåhkoesïebredahkeste jïh saemien byjresijstie. [24]

Meedijajiehtegh jïh aassjoejiehtegh gaskeviermesne

Jïjnje dejstie laavsemijstie lea sosijaale meedijinie. NIM:en goerehtimmie vuesehte 15 prosenth vaestiedæjjijste leah aassjoesoptsestimmieh/laavsemem saemiej vööste vïhtesjamme, jïh medtie bieleste daam vïhtesji gaskeviermesne jïh sosijaale meedijinie. Dah lahtestimmieh leah daamtaj ektiedamme bigkemeprosjektide bïegkefaamoen jïh mineraaledarjomen sisnjeli, jïh reaktese miehtjiesdajvide jïh gåatomedajvide. [25]

Reektehtse Amnestyeste vuesehte lahtestimmieh mej bïjre nåake vuajnoeh jïh stereotypijh lin læssanamme mahte 10 prosentigujmie goh akte ryöktesth illedahke digkiedimmijste Fovsen-aamhtesen bïjre, jïh akte njieljeste lahtestimmijste Facebookesne saemiej bïjre lea nåake. [26]

Saemieh mej jienebh unnebelåhkoeidentiteeth

Ektiedamme jienebh unnebelåhkojde, maahta sjïere haestemh sjugniedidh jïh maahta jaabnan jallh guektiengïerts sïerredimmiem sjugniedidh. [27] Saemien almetjh mah lïhtseginie aktene seksuelle unnebelåhkosne maehtieh damtedh dah leah marginaliseeredamme saemien byjresisnie. Daate tsiehkie lea buerebe vælnjoeh sjïdteme dejnie saemien byjresinie, gaskem jeatjah dannasinie jienebh vælnjoeh, saemien råållamaallh jïh öörnedimmieh sjïdteme goh Sápmi Pride. [28]

Almetjh funksjovneheaptoejgujmie maehtieh haestemh dåastodh, goh healsoegoerehtimmieh saemien gïelesne fååtesieh jïh viehkievierhtieh mah leah kultuvrese sjïehtedamme. Daate maahta heaptojde sjugniedidh healsoedïenesjh åadtjodh jïh jeatjah daerpies dåarjoem, jïh aaj dåehkiem marginaliseeredidh.

Konsekvensh tjïertevidtjeste, sïerredimmeste jïh laavsemistie

Laavseme jïh sïerredimmie stoerre konsekvensh utnieh. Saemieh mah sïerredimmiem dååjreme jienebe healsoedåeriesmoerh reektieh goh dah mah eah leah sïerredimmiem dååjreme. [29] Nåakebe leajhtadimmie byögkeles suerkide maahta orre boelvide sertiestidh, jïh destie aaj noere saemieh nåakebe jaahkoem åadtjoeh byögkelesvoetese.[30]

Aassjoejiehtegh mah leah saemien årroji vööste, maehtieh ovjearsoesvoetem sjugniedidh jïh jiehtegesyjledem sjugniedidh. [31] Jis såemies gïelh jïh vuajnoeh öörnegen mietie slyöhpoeh, dle daate soptsestimmiefrïjjevoetem jïh dam gaahpoeh jïh bievniehtamme byögkeles soptsestimmiem nåhkehte. [32]

5 Saemien identiteetem nænnoestidh

Saemiengaavnedimmiesijjiehgohfestivaalh, gaarsjelimmieöörnedimmiehjïhnoerhtelaantisijjiehviehkiehtieh dam saemienidentiteetemnænnoestehtedh.

Kultuvre, gaarsjelimmie jïh jïjtjevyljehkevoete

Kultuvre-, gaarsjelimmie- jïh jïjtjevyljehkevoetesuerkie viehkehte ektievoetem jïh goerkesadtemem sjugniedidh, jïh tjiehpiesvoeth jïh dååjrehtimmieh vadta mah maehtieh vihkeles årrodh abpe jieledem. Meatan årrodh kultuvresne, gaarsjelimmesne jïh jïjtjevyljehkevoetesne aaj viehkehte saemien identiteetem nænnoestehtedh, jïh maahta badth aaj vaarjelimmine årrodh sïerredimmien vööste.

Gaarsjelimmie nuepiem vadta saemien siebriedahkese daajroem jïh tjiehpiesvoeth vedtedh orre boelvide, jïh viehkehte saemien gïelem eevtjedh. Saemien kultuvreaerpie, tjeahpoe jïh gïele identiteetem sjugniedieh. Saemien kultuvreinstitusjovnh goh museume jïh teatere, saemien festivaaligujmie jïh kultuvreöörnedimmiejgujmie ektine, jearsoes sijjieh jïh gaavnedimmiesijjieh sjugniedieh mah jieledekvaliteetem jïh hijven healsoem eadtjoestieh.

Gaskenasjonaale laavenjostoe

Dah åejvieladtjh Soemesne, Sveerjesne jïh Nöörjesne laavenjostoem åtneme saemien gyhtjelassi bïjre 1964 raejeste, gosse Noerhtelaanti laavenjostoeåårgane saemie- jïh båatsoeburriejgyhtjelasside tseegkesovvi. Saemiedigkiepresidenth jïh ministerh mah dïedtem utnieh saemien aamhtesi åvteste Soemesne, Sveerjesne jïh Nöörjesne leah jaabnan sinsitniem gaavnedamme jaepien 2000 raejeste, jïh saemiedigkieh Soemesne, Sveerjesne jïh Nöörjesne tjåenghkies laavenjostoeåårganem tseegkeme, Saemien parlamentarihkeles raerie.

ENn bæjhkoehtimmie aalkoealmetji reaktaj bïjre (UNDRIP) nænnoestamme sjïdti ENn generaalekrirreste jaepien 2007, nöörjen åejvieladtjh jïh Saemiedigkie dïsse jååhkesjin. Dej minngemes jaepiej dle barkoem aalkeme juktie aalkoealmetji meatan årroeh nænnoestehtedh EN:sne, guktie aalkoealmetji tjirkijh institusjovnh maehtieh jïjtjeraarehke akkrediteeredamme sjïdtedh, jïh nuepieh åadtjodh såemies sijjieh gaavnedh gusnie aamhtesh gïetedieh mah dejtie doehtedieh. Nöörjen åejvieladtjh leah eadtjohkelaakan meatan orreme digkiedimmine, jïh nænnoesåbpoe meatan årrodh.

Fotnoter

1)
 Saemiedigkie, 2022.

2)
 Folkehelseinstituttet, 2024.

3)
 Likestillings- og diskrimineringsloven § 7, jf. § 6.

4)
 Likestillings- og diskrimineringsloven § 8, jf. § 6.

5)
 Skorgen j.j., 2023.

6)
 Norges institusjon for menneskerettigheter, 2022.

7)
 Bufdir, u.å.

8)
 Saemiedigkie, u.å.

9)
 ILO-konvensjone nr. 169 (1989).

10)
 Hoelseth, 2023.

11)
 Folkehelseinstituttet, 2024; Tjaalege 19 (2022–2023).

12)
 Innst. 408 S (2017-2018).

13)
 Tjaalege 19 (2022-2023), s. 42.

14)
 Innst. 30 S (2024-2025) vedtak 15.

15)
 Folkehelseinstituttet, 2024.

16)
 Norges institusjon for menneskerettigheter, 2022.

17)
 Walsh-Knarvik, 2023.

18)
 Norges institusjon for menneskerettigheter, 2022.

19)
 Analyse & Tall, 2023.

20)
 Folkehelseinstituttet, 2024.

21)
 Hansen & Skaar, 2021.

22)
 Folkehelseinstituttet, 2024.

23)
 Dokument 19 (2022-2023).

24)
 Folkehelseinstituttet, 2024.

25)
 Norges institusjon for menneskerettigheter, 2022.

26)
 Analyse & Tall, 2023.

27)
 Fladmoe j.j., 2019.

28)
 Stubberud j.j., 2018; Løvold, 2015; Hansen & Skaar, 2021.

29)
 Folkehelseinstituttet, 2024.

30)
 Midtbøen & Lidén, 2015; Dokument 19 (2022-2023); Wollscheid m.fl., 2021.

31)
 Tjaalege 19 (2022-2023), s. 620.

32)
 NOU 2022: 9, s. 188.