Dieđ. St. 5

(2015–2016)
Dieđáhus Stuorradiggái

Sámedikki doaimma birra 2014

Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta ráva golggotmánu 2.b. 2015, dohkkehuvvon seamma beaivvi. (Solberg ráđđehus)

Dokumentet på regjeringen.no

1 Álggahus

Sámedikki dievasčoahkkin mearridii Sámedikki jahkedieđáhusa njukčamánu 5. beaivvi 2015. Jahkedieđáhusas čielggada Sámediggi iežas politihkalaš barggu, daid doaimmaid maid Sámediggi hálddaša ja iešguđetgelágan ekonomalaš ja hálddahuslaš hástalusaid. Jahkedieđáhus lea mielddus 1. Sámedikki 2014 jahkerehketdoallu lea mielddus 2 ja Raporta rehketdoallu – reviderejuvvon bušeahtta 2014 lea mielddus 3.

Dán stuoradiggedieđáhusas leat muhtin áššit Sámedikki jahkedieđáhusas váldojuvvon ovdan ja departemeanta kommentere muhtin oasi dain. Dás čilgejuvvo maid makkár ráđđádallamat leat dahkkojuvvon Sámedikkiin 2014:s ja 2015 vuosttaš jahkebealis.

2 Ráđđehusa bargu sámepolitihkalaš áššiiguin ja Sámedikki jahkedieđáhusa čuovvoleapmi

Norggas leat máŋggalágan dilit ja dat lea hui girjái. Dan girjáivuođa lea dehálaš vuhtii váldit ja ovdánahttit. Vuođđun min oktasaš buresbirgemii lea dat árvoháhkan mii dáhpáhuvvá juohke sajes riikkas. Danne áigu ráđđehus hábmet dakkár politihka mii lea mielde huksemin nana ja girjás ealáhusaid.

Maŋemus jagiid leat mii oaidnán ahte olbmot fárredallet eret smávva báikkiin gávpogiidda ja stuorát čoahkkebáikkiide. Dasa lassin de oaidnin ahte leat unnit ahte unnit olbmot vuođđoealáhusain. Sámi kultuvrii lea dat dilli earenoamážit hástaleaddji, juste danne go giella ja ealáhusat leat nannosit čadnojuvvon báikkálaš servodagaide ja vuođđoealáhusaide.

Go eambbo sápmelaččat fárrejit muhtin báikkiide, de dalle bohcidit hástalusat, danne go gávpotsuohkanat ožžot eambbo ovddasvástádusa vástidit sámi álbmoga dárbbuide. Sámediggi lea máŋggaid jagiid bargat dihto mihtu guvlui, ja ásahan ovttasbargošiehtadusaid guovllu ja stáhta aktevrraiguin, ja maid gávpotsuohkaniiguin nu movt Romssa ja Båddådjo suohkaniiguin. Sámi perspektiiva biddjojuvvo daid šiehtadusaiguin hui čielgasit politihkalaš áššelistui. Dat lea mielde hábmeme positiiva servodatovdáneami ja dat mearkkaša hui olu ovttaskas olbmo vásáhussii go lea sáhka sámi identitehtas.

2.1 Sámedikki rolla, váldi ja válljejuvvon áššesuorggit

2014:s lei 25 jagi áigi dan rájes go vuosttaš Sámediggi rahppojuvvui. Sámediggi čalmmustahtii 25-jagi jubileuma Sámedikki dievasčoahkkima oktavuođas golggotmánu 2014:s.

Dan rájes go Sámediggi ásahuvvui 1989:s, de lea leamaš olu ovdáneapmi go lea sáhka rápmaeavttuin Sámedikki sajádaga ja doaibmanvejolašvuođa ektui. Sámediggái lea addojuvvon váldi máŋgga suorggis sierra lágaid ja -láhkaásahusaid bokte.

Hálddahuslaš barggut main fágadepartemeanttain lei ovddasvástádus leat sirdojuvvon Sámediggái. Sámediggi ii gula bruttobušeterenprinsihppii ja das lea stuora friddjavuohta beassat ieš vuoruhit. Ja leat ráhkaduvvon vuogit movt ráđđádallamat galget leat gaskal stáhta eiseválddiid ja Sámedikki, geahča čállosa kapihtal 2.6 vuolde.

Sámediggi oaččui 2014:s juolludemiin Dearvvašvuođa- ja fuolladepartemeantta, Dálkkádat- ja birasdepartemeantta, Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta, Kulturdepartemeantta, Máhttodepartemeantta, Mánáid-, dásseárvo- ja searvadahttindepartemeantta, Eanandoallo- ja biebmodepartemeantta, Oljo- ja energiijadepartemeantta ja Olgoriikkadepartemeantta bušeahtaid bokte.

2014:s juolluduvvui Sámediggái 421,3 milj. ruvnno (oktii Sámeálbmot foanddain) fágadepartemeanttaid bušeahtaid bokte. Sámediggi oaččui maid 5,7 milj. ruvnno. Riikkaantikváras, 158 908 ruvnno Tromssa fylkkasuohkanis ja 363 947 ruvnno Nordlándda fylkkasuohkanis. Oktiibuot hálddašii Sámediggi 427,8 milj. ruvnno 2014:s.

Dán stuoradiggedieđáhusas čállojuvvo movt Sámediggi lea atnán 2014 juolluduvvon bušeahttaruđain dihto surggiin.

Sámedikkis lea viiddis bargu ja Sámedikki doaibma sulastahttá daid bargguid mat leat Stuoradikkis, ráđđehusas, departemeanttas ja direktoráhtas. Sámedikki dievasčoahkkin bijai 2014:s oktiibuot 135,7 milj. ruvnno Sámedikki doaimmaheapmái. Golut Sámedikki politihkalaš doibmii dagahedje 33,1 milj. ruvnno, ja stuorámus poasttat ledje dievasčoahkkin, dievasčoahkkima jođiheaddjit ja sámediggeráđđi. Sámedikki hálddahusas ledje 141 jahkedoaimma juovlamánu 31. beaivvi 2014. Hálddahuslaš golut ledje 102,6 milj. ruvnno 2014:s.

Sámedikki 2013 rehketdoalus lei negatiiva balánsa 6,97 milj. ruvnno. Sámedikki 2014 divoduvvon bušeahtas de dássádahtte negatiiva balánssa. Dan dahke dainna lágiin ahte unnidedje doarjjaortnegiid maid ohccit sáhttet ohcat ja unnidedje maid daid ortnegiid gos ledje eanemus golut, iešálggahuvvon prošeavttaid mat eai lean vuos álggahuvvon, ja ovdánahttindoaibmabijuid suohkaniidda mat leat sámi giellahálddašanguovlluin. Go dollet čoahkkimiid oktanaga ja go bidje oktii komitea- ja dievasčoahkkinvahkuid skábmamánus/juovlamánus 2014:s, de Sámediggi maid dainna lágiin unnidii doaibmagoluid politihkalaš dásis.

Sámediggi lea ságastallan Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttain dálá bušeahttaortnega birra, mas bohtet juolludeamit máŋgga departemeantta bušeahtaid bokte. Dat lea sihke byråkráhtalaš ja hástaleaddji politihkalaččat. Dan dihte lea ráđđehus mearridan ahte Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta, ovttasráđiid eará departemeanttaiguin ja Sámedikkiin, galget geahčadit ovdamuniid ja heajut beliid mat boađáše das jus čohkke eanas, dahje buot juolludemiid Sámediggái, ovtta bušeahttakapihttalii ja ovtta bušeahttapostii. Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta áigot gárvet dan barggu 2015:s.

Ráđđehus áigu ain šiehtadallat Ruoŧain ja Suomain davviriikkalaš konvenšuvnna hárrái. Ráđđádallamiid bokte leat boahtán ovttaide Sámedikkiin makkár mandáhtta galgá dain šiehtadallamiin.

Sámedikki riikkaidgaskasaš bargu lei 2014:s proseassa man boađusin lei ONa álgoálbmogiid máilmmekonferánsa, mii dollojuvvui čakčamánu 22. ja 23. beaivvi 2014:s New Yorkas. Norgga eiseválddiin ja norgga sápmelaččaid ovddasteddjiin lei guovddáš doaibma sihke das ahte lágidit dan konferánssa ja maid dain šiehtadallamiin main bođii loahppadokumeanta konferánssas. Loahppadokumeanttas, maid mearridedje ovttajienalaččat, duođaštedje miellahttostáhtat iežaset doarjaga ONa 2007 álgoálbmotjulggaštussii ja sii geatnegahtte čađahit iešguđetlágan doaimmaid vai dat ollašuvvá. Loahppadokumeanta addá stáhtaide vejolašvuođa iehčanassii bargat go lea sáhka čuovvolanbarggus. Go álgoálbmotjulggaštus mearriduvvui, de Norga geahčai bearrái ahte julggaštus čuovvu gustojeaddji politihka. Álgoálbmotkonferánssa loahppadokumeantta politihkalaš geatnegasvuođat eai mana Norgga dáfus dobbelii go ONa álgoálbmotjulggaštus. Go Sámediggi lea čoahkkinastán Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttain, de lea dat dovddahan ahte loahppadokumeantta čuovvoleapmi galggašii dáhpáhuvvat našunáladásis. Sámedikki máilmmekonferánssa čuovvoleapmi lea čielggaduvvon sierra čielggadusas mii lea solidaritehta ja riikkaidgaskasaš barggu birra. Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta ja Olgoriikkadepartemeanta vuordá čálalaš árvvoštallama Sámedikkis dan birra makkár hástalusat sin mielas leat go lea sáhka das ahte našunáladásis čađahit daid ulbmiliid mat leat ONs álgoálbmotjulggaštusas, ja makkár mearrádusaide dat hástalusat leat čadnojuvvon.

2.2 Sámi gielat

Sámi gielat leat dehálaš kulturguoddit ja dat fuolahit ahte sámi árvvut ja máhttu dolvojuvvo viidáseappot boahttevaš buolvvaide. Gielat leat unnit ja hearkkes dilis, earenoamážit oarjelsámegiella ja julevsámegiella. Ráđđehus áigu fievrridit dakkár politihka mii sihkkarastá sámi gielaid boahtteáiggi Norggas.

Sámi gielat váldojuvvojit vuhtii riikkaidgaskasaš šiehtadallamiid ja našunála riektenjuolggadusaid bokte. Máŋggat almmolaš ásahusat barget aktiivvalaččat sámi gielaiguin, ja dat leat eambbo oidnosis go goassege ovdal. Liikká lea sámi gielaid dilli duođalaš. Dain sámegielain mat leat dál ja mat lea leamaš anus Norggas, de lea UNESCO bidjan iežas «rukses listui» nuortalaš giela, bihtánsámegiela ja ubmisámegiela, ja gohčoda daid jávkan giellan. Julev- ja oarjelsámegielaid gis lohket duođalaččat áitojuvvon, ja davvisámegiela gis atnet áitojuvvon giellan.

Sámedikki guokte váldoulbmila giellabargguid ektui lea dat ahte lasihit sámi gielaid geavaheami ja oččodit eambbo olbmuid hupmat sámegiela. Oktiibuot juolludii Sámediggi 75,8 milj. ruvnno iešguđetlágan gielladoaimmaide 2014:s. Dan supmis bijai Sámediggi 68,2 milj. ruvnno iešguđetlágan doaimmaide mat sáhttet movttiidahttit olbmuid eambbo atnit sámegiela, ja 44,9 milj. ruvnno dat juogadii guovttegielatvuođadoarjjan daidda suohkaniidda ja fylkasuohkaniidda mat leat sámegielaid hálddašanguovllu siskkobealde. Sámediggi juolluda guovttegielatvuođadoarjaga ovttasbargošiehtadusaid vuođul mat leat gaskal suohkaniid ja Sámedikki, ja maid sisasáddejuvvon aktivitehtaplánaid ja raporttaid vuođul. Dál leat guorahallame dan ovttasbargoortnega mii lea gaskal Sámedikki ja suohkaniid ja maid dan makkár eavttuid atnet vuođđun go juolludit guovttegielatvuođadoarjaga. Sámediggi vuordá dán guorahallama gárvejuvvot 2015:s.

Sámediggi áigu sihkkarastit buriid rápmaeavttuid sámi giellaguovddážiidda. Giellaguovddážat leat dehálaš giella arenat ja dat leat mielde nannemin iežaset guovlluid sámi giella- ja kulturgelbbolašvuođa. 2014:s juolludii Sámediggi 13,9 milj. ruvnno doarjjan giellaguovddážiidda.

Sámedikki iežas ohcciide vuođđuduvvon doarjjapoasttas, Sámi giellaprošeavttat, lei 2014:s 7,6 milj. ruvnno sturrosaš rámma.

Sámediggi bijai 7,6 milj. ruvnno iešguđetlágan doaimmaide mat sáhttet movttiidahttit eambbo olbmuid giela geavahit, nu movt ovdamearkka dihte stipeanda ohppiide geain lea sámegiella fágan joatkkaskuvllas, hupmansyntesa ja Sámi Giellagáldu – Davviriikkalaš sámi fága- ja resursaguovddáš.

Sámi Giellagáldu – Davviriikkalaš sámi fága- ja resursaguovddáš, maid Norgga, Ruoŧa ja Suoma sámedikkit ásahedje 2013:s, lea oktasaš davviriikkalaš giellaorgána mas lea guovddážis gielladikšun, giellaovdánahttin ja terminologiija ovdánahttin. Ráđđehus sihkkarasttii norgga oasi dan ruhtadeamis go lasihii Sámedikki bušeahta 2 milj. ruvnnuin 2015 stáhtabušeahtas. Dasa lassin de ruhtaduvvo dat guovddáš Interreg-ruđaiguin.

Sámedikkis lea hui guovddáš rolla go lea sáhka das ahte sámi gielaiguin bargat. Seammás de lea norgga eiseválddiin bajit ovddasvástádus. Stáhtaid ovddasvástádussan boahtá álo leat dat ahte fuolahit sámi gielaide gáhttema ja ovdáneami. Buot almmolaš doaimmain lea ovddasvástádus vuhtiiváldit sámi giellageavaheddjiid vuoigatvuođaid iežaset bargosuorggi siskkobealde. Kulturdepartemeanttas lea giellapolitihkalaččat ovddasvástideaddji fágadepartemeanta, ja das lea bajitdási ja sektorrasttideaddji ovddasvástádus das ahte hábmet, dulkot ja ovddidit giellapolitihkalaš mihtuid Norggas. Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas lea váldoovddasvástádus hálddašit giellanjuolggadusaid mat leat sámelágas ja das ahte ovttastahttit dan barggu mii lea Eurohpá lihtus guovllu- ja minoritehtagielaid ektui (minoritehtagielaidlihttu).

Ráđđehus ásahii čakčamánu 19. beaivvi 2014:s lávdegotti mii galgá geahčadit lágaid, doaibmabijuid ja ortnegiid mat lea sámi gielaid váste Norggas. Mandáhtta dadjá ahte lávdegoddi earret eará galgá árvvoštallat dálá ortnega, go mis lea hálddašanguovlu sámi gielaid várás, ja dat galgá árvvoštallat vugiid das movt dasa fátmmastuvvo, ja galget maid geahčadit lea go dárbu eambbo soddjilis njuolggadusaide. Áigeguovdilis čovdosat galget gehččojuvvot gielddareforpma ektui. Sámedikkiin ráđđádalle mandáhta ektui. Sámediggi evttohii maid miellahtuid dan lávdegoddái. Lávdegoddi galgá geiget oasseraportta guovvamánu 2016:s struktuvrra birra ja gieldda geatnegasvuođaid birra mat leat čadnon sámelága giellanjuolggadusaide. Loahpalaš raporta almmuhuvvo borgemánu 2016:s.

Sámegielaid doaibmaplána lea čalmmustahttán sámi gielaid iešguđet servodatsurggiin, earenoamážit oahpaheamis ja oahpuin, almmolaš bálvalus- ja fuolahusaddimis ja maid geavaheamis ja oainnusin dahkamis sámi gielaid almmolaš oktavuođain. Doaibmaplána gustonáigi lea guhkiduvvon 2016 lohppii, ja galgá vel ráhkaduvvot loahpparaporta.

Sámediggi lea bidjan jearaldaga das man guhká dainna bargguin ádjánit ahte ásahit sámi bustávaid almmolaš hálddahusas. Elektrovnnalaš ovttasdoaibman siskkáldasat muhtin almmolaš ásahusas, ásahusaid gaskkas dahje ássiiguin ja ealáhusaiguin, eaktuda ahte IKT-čovdosat sáhttet «humadit ovttas». Dasa dárbbašit oktasaš standárddaid mat sihkkarastet ahte rádjeoasit vuogádagaid gaskkas doibmet nu movt galget. Ja lea dárbu iešguđetgelágan standárddaide. Okta dain deháleamos bargguin mii lea dahkkojuvvon sihkkarastin dihte oktasaš standárddaid almmolaš sektoris lea go ráhkaduvvui láhkaásahus IT-standárddaid birra hálddahusas.

Dat láhkaásahus gáibida earret eará ahte galgá oktasaš čállinmearkavuogádat iešguđetlágan ásahusaid gaskkas ja ođđa čovdosiin. Okta boađus dás lea ahte dalle dađistaga lassánit dat fágavuogádagat maidda dohkke sámi čállinmearkavuogádat.

2.3 Sámi kultuvra ja kulturmuittut

Norgii lea dehálaš ja riggodahkan váldit vára sámi gielain, kultuvrras ja árbevieruin. Dan sámepolitihkas mii lea fievrriduvvon maŋemus logenárjagiid, de leat Norgga eiseválddit cealkán ahte sápmelaččat ieža duođas galget sáhttit váikkuhit dakkár gažaldagain mat sidjiide gusket.

Sámediggi lea dehálaš eavttuid biddji sámi kultuvrra ovdánahttimis. Seammás lea maid našunála, guovllu ja báikkálaš eiseválddiin ovddasvástádus addit sámi kultuvrii buriid ovdánahttinvejolašvuođaid.

Kulturdepartemeantta juolludeamit sámi kulturulbmiliidda addojuvvojit ovddemustá stáhtabušeahta kap. 320 bokte Almennet kulturdoaimmat, poasta 53 Sámediggi. Juolludeami ulbmilin lea váikkuhit dasa ahte Sámediggi bargguinis olahivččii iežas váldomihtuid dáidda- ja kultursuorggis. 2014:s juolluduvvui bušeahttapoastta bokte 77,2 milj. ruvnno. Sámediggi atná daid ruđaid iežas vuoruheami mielde.

Sámedikki jahkedieđáhus 2014 čájeha ahte Sámediggi vuoruha kulturulbmiliid hui bajás. 2014:s juolludii Sámediggi 104,1 milj. ruvnno iešguđetlágan kulturulbmiliidda. Dan ruđas Sámediggi attii 68,7 milj. ruvnno doarjjan iešguđetlágan sámi kulturásahusaide, nu movt kulturviesut, kulturgaskkustanásahusat, teáhterat, festiválat ja museat. Muđui de juolluduvvui 22,3 milj. ruvnno dakkár doaimmaide mat leat veahkkin dagaheame dáiddáriidda buriid rámmaeavttuid iežaset barggus, ja dan vuollái boahtá sámi dáiddáršiehtadus ja ohcciide vuođđuduvvon ortnegat. Go Norsk Tipping AS jugii dietnasis 2013:s, de Sámediggi oaččui 2014:s 750 000 ruvnno doaimmaide mat bisuhit ja ovdánahttet earenoamáš sámi valáštalladoaimmaid. Sámediggi attii 2,7 milj. ruvnno doarjjan dakkár doaimmaide mat movttiidahttet eambbo girjás valáštallandoaimmaid ásahit. Sámediggái lea dehálaš sihkkarastit sámi álbmogii eambbo iešguđetgelágan sámi mediaid mat bidjet oidnosii sámi gielaid, kultuvrra ja servodateallima. 2014:s bijai Sámediggi 3,8 milj. ruvnno dan ulbmilii. Ja lassin dan ruhtii mii biddjojuvvui kulturdoaimmaide, de biddjojuvvon 8,7 milj. ruvnno girjerájusulbmiliidda/sámi girjebussiide.

Stuoradiggi mearridii 2014:s juolludit ruđa dasa ahte ráhkadit ođđa, reduserejuvvon ovdaprošeavtta Saemien Sijte ektui 2015 stáhtabušeahtas kap. 2445, poastta 31 vuolde. Stuoradikki mearrádusa vuođul ja daid árvvoštallamiid vuođul mat leat dahkkojuvvon ovttas geavaheddjiiguin ja Statsbyggain, de lea Kulturdepartemeanta 2015:s addán Statsbyggii bargun ráhkadit ovdaprošeavtta reduserejuvvon vistti várás.

Sámi kulturmuittut leat dehálaš gáldun sihke sámi servodahkii ja oppalaččat servodahkii go galgá oahppat sámi ovdahistorjjá ja historjjá. Dat leat birasressursan ja dat mearkkašit olu identitehta huksemis, servodat huksemis ja árvoháhkamis sámi báikkálaš servodagain. Danne atná Sámediggi dehálaš bargun gáhttet, hálddašit ja gaskkustit sámi kulturmuittuid. Kulturmuittut oainnusin dahket sámi kulturbirrasiid ja sámi leahkima, ja dat gaskkustit máhtu eallineavttuid birra, birgenstrategiijaid, resursageavaheami, oskkuid ja heiveheami lundui, ja dat maid muitalit movt sápmelaččat ovttasdoibme ja lonohalle gálvvuid jna. iežaset ránnjá álbmogiiguin.

Sámedikkis lea hálddašanovddasvástádus sámi kulturmuittuin. Sámediggi oaččui Birasgáhttendepartemeantta 2014 bušeahta bokte 3,3 milj. ruvnno sámi kulturmuittuid gáhttenbargui.

Riikkaantikvára lea álggahan prošeavtta mas lea ulbmilin identifiseret ja registreret buot automáhtalaččat ráfáidahttojuvvon sámi visttiid. Ulbmilin lea ahte bargu galgá leat válmmas ovdal jagi 2017. Sámediggi lea prošeaktajođiheaddji visttiid registreremis ja oaččui 2014:s dan bargui 4 milj. ruvnno. Bargu galgá doaimmahuvvot ovttas muhtin prošeavttain mii lea juo álggahuvvon, namalassii Kulturmuittuid máhttolokten, mas lea ulbmilin earret eará háhkat buoret bajilgova das man olu leat ja makkár dilis leat sámi ráfáidahttojuvvon kulturmuittut. 2014:s oaččui Sámediggi 2 milj. ruvnno gáhtten ja sihkkarastin várás ráfáidahttojuvvon ja gáhttenveara kulturmuittuid ja kulturbirrasiid. Dasa lassin de oaččui Sámediggi 250 000 ruvnno árvoháhkanprošektii Soahtemuittut Davvi-Sálttus ja 820 000 ruvnno seailluhanprográmmii seailluhan dihte arkeologalaš kulturmuittuid ja kulturbirrasiid.

Dál leat dohkkehan dan ahte lihkadeaddji 100-jagi rádji automáhtalaččat ráfáidahttit sámi kulturmuittuid sáhttá šaddat hástalussan oalle fargga. Danne leat álggahan barggu, ovttas Sámedikkiin, geahčadit eambbo lea go dárbu lágaid rievdadit dálá hálddašeamis.

Pilot-prošeavtta Árbediehtu (árbevirolaš máhttu) lea Sámi Allaskuvla álggahan 2008:s. Prošeaktaáigodat lea guhkiduvvon 2016 rádjái. Ulbmil Árbediehtu prošeavttain lea háhkat, dokumenteret, systematiseret ja gaskkustit sámi árbevirolaš máhtu Norggas, earenoamážit go lea sáhka luondduipmárdusas ja luonddudoalus. Guhkitáigge mihttu lea ahte árbevirolaš máhttu galgá leat dokumenterejuvvon vai dat earret eará sáhttá leat vuođđun almmolaš mearridanproseassain. Okta mihttu 2015:s lea ovdánahttit Sámi allaskuvlla ovttasbarggu sihke báikkálaš aktevrraiguin ja relevánta fágabirrasiiguin. Dan prošeaktabarggus galget váldit vuhtii sámi árbevirolaš máhtu guddiid ja sámi báikkálašservodagaid. Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta ovttasráđiid Sámedikkiin ruhtada dan prošeavtta.

Sámi allaskuvla lea álggahan fága Árbediehtu. Go dan lohká, de oažžu 30 oahppočuoggá ja das oahppá dokumenteret ja gaskkustit árbevirolaš máhtu. Sámediggi lea ásahan doarjjaortnega árbevirolaš máhtu ja sámi meahcásteami várás vuođđoskuvllas. Mihttun lea sihkkarastit ahte árbevirolaš máhttu ja sámi meahcásteapmi seailluhuvvo boahttevaš buolvvaide.

2.4 Ealáhusovdánahttin, biras ja areála

Norggas leat ollu variašuvnnat ja dat lea hui girjái. Iešguđet guovlluin riikkas leat iešguđetgelágan hástalusat ja vejolašvuođat. Olmmošlohku, fárredallamat, ealáhusstruktuvra ja ealáhusovdánahttin váikkuha guovllu ovdánahttima. Ráđđehus lea fuolas das ahte fievrridit dakkár politihka mii láhčá dili árvoháhkamii ja dakkárin ahte livčče eambbo barggut buot beliin norgga ekonomiijas. Sundvolden-julggaštusas lea ráđđehus dadjan ahte dat áigu vuoruhit gaskaomiid mat sáhttet nannet innovašuvnna ja ođđaceggemiid buot osiin riikkas.

Sámediggi lea iežas gaskaoapmeortnegiid bokte mielde das ahte earret eará vuođđoealáhusat, kulturealáhusat ja sámi mátkeealáhus sáhttet ahtanuššat ja ovdánit. 2014:s juolludii Sámediggi oktiibuot 34,2 milj. ruvnno iešguđetgelágan ealáhusulbmiliidda.

Sámediggi lea bivdán Telemarksforskninga guorahallat dili, ja logut čájehit ahte bargit vuođđoealáhusain, industriijas ja teknihkalaš bálvalusain Norggas leat njiedjan 17 proseanttain jagi 2000 rájes. Mearraealáhusat, boazodoallu ja eanandoallu leat dehálaš kulturguoddit ja dat leat guovddážis ealáhusaid gaskkas sámi guovlluin. Danne lea Sámediggi balus dainna go unnot olbmot vuođđoealáhusain. 2014:s juolludii Sámediggi 10,8 milj. ruvnno dakkár doaimmaide mat leat mielde seailluheamis ja ovdánahttimis vuođđoealáhusaid.

Sámi kulturealáhusat leat, Sámedikki oainnu mielde, dakkárat main lea vejolašvuohta šaddat deháleamos ealáhussan boahtteáiggis. Danne lea Sámediggi áŋgiruššan earenoamážit gelbbolašvuođaloktemii, fierpmádathuksemii ja dasa ahte dat galgá leat gánnáhahtti go lea sáhka kulturealáhusain. Ja lea maid álggahuvvon sierra fitnodatovdánahttinprográmma kulturealáhussuorgái. 2014:s juolludii Sámediggi 14,4 milj. ruvnno iešguđet doaibmabijuide mat sáhttet movttiidahttit ásahit eambbo sámi dáiddár- ja kultuvrii vuođđuduvvon bargosajiid. Das Sámediggi juolludii oktiibuot 9,4 milj. ruvnno dakkár doaimmaide mat galget lasihit gánnáhahttivuođa, gálvvuid jođiheami ja rekrutterema duodjeealáhussii.

Sámediggi lea máŋggaid jagiid bargan aktiivvalaččat háhkat buori ovttasbarggu báikkálaš ja guovllu eiseválddiiguin ja ovdánahttinaktevrraiguin. 2014:s juolludii Sámediggi 4,3 milj. ruvnno iešguđetlágan guovllu ovdánahttindoaibmabijuide.

Sámediggái lea plána- ja huksenlága § 5-4, goalmmát lađđasis, addojuvvon váldi buktit vuosteákkaid dakkár plánaevttohusain main lea olu dadjamuš sámi kultuvrii dahje ealáhusovdáneapmái. 2014:s anii Sámediggi iežas rievtti buktit vuosteákkaid earret eará Gielddaplána areálaoasis Bådåddjo gielddaplána areálaoasi 2014–2026 ektui ja Sortlándda (Blåbyen) Gielddaplána Gávpotplána 2014–2026 ektui. Sámediggi buvttii maid vuosteákkaid gielddaplánaide doppe gos ođđa geavahanvuogit áitet árbevirolaš guolástanbáikkiid ja gođđosajiid dahje gos sáhttet dagahit bistevaš vahága dahje gos billistit báikkálaš guolásteami. Dasa lassin ledje Sámedikkis vuosteákkat dasa go bohte ohcamušat smávva fápmorusttegiid ráhkadit Fuossko-, Bådåddjo- ja Báhcavuona gielddaide ja Oarje-Finnmárkui. Sámediggi oaivvildii ahte dain áššiin ii lean dahkkojuvvon oppalaš guorahallan das makkár váikkuhusat smávva fápmorusttegis livčče boazodoalloealáhussii.

Minerálaealáhus lea dehálaš nannensuorgi ráđđehussii. Sundvolden-julggaštusas čuožžu ahte ráđđehus áigu láhčit dili nu ahte minerálaealáhus ovdánivččii, earret eará dainna lágiin ahte sihkkarastá čielga proseassaid mat leat máhttui vuođđuduvvon. Dan seammás daddjojuvvo čielgasit Sundvolden-julggaštusas ahte ráđđehus áigu váldit vára sámi kultuvrras ja árbevirolaš sámi ealáhusain. Danne lea dárbu ságastallat sámi beroštumiiguin ja Sámedikkiin go lea sáhka mineráladoaimmain sámi guovlluin. Ráđđádallanortnet gusto leažžá dál sáhka konkrehta áššiin mineráladoaimmain dahje jus árvvoštallet rievdadit lágaid. Plánaproseassain mat leat plána- ja huksenlága mielde, de ollašuvvo ráđđádallangeatnegasvuohta Sámedikkiin, dakko bokte ahte Sámediggi lea mieldeváikkuheaddji ja das lea maid váldi buktit vuosteákkaid.

Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta dohkkehii 2014 njukčamánu regulerenplána Nussira ja Gumppenjuni várás Fálesnuori gielddas Finnmárkkus. Departemeantta mielas lea dehálaš atnit ávkki minerálain mat gávdnojit ja dat atná maid dehálažžan ahte báikkálaš servodagat, nu movt Fálesnuorri dainna lágiin stuorru ja ovdána. Departemeanta lohká ruvkefitnodaga ovttasráđiid boazodoaluin gávnnahit doaimmaid mat dagahit ain vejolažžan dan guovllus doaimmahit boazodoalu. Dat ferte dahkkojuvvot ovdalgo ruvkedoaimmat álggahuvvojit. Sámediggi ja Birasdirektoráhtta leat álggahan ráđđádallamiid Nussir ASA ohcamuša ektui mas veaikeruvkket jerret lobi njoarrat bázahusaid merrii.

ON:a olmmošvuoigatvuođaráđi čállosis Universal Periodic Review of Norway 2013:s oaččui Norga rávvaga:«Sustain its dialogue with indigenous groups affected by the intensified state’s mining activities in the North and to reach an agreement that is acceptable for both sides». Norga lea Norgga geologalaš iskkademiid (NGI) bokte 2011 rájes čađahan viiddis geofysalaš kártema girdiiguin ja helikopteriiguin Davvi-Norggas. NGI lea ságastallan sámi beroštumiiguin maidda dat guoská, sihkkarastin dihte ahte kárten dáhpáhuvvá dakkár vugiin ahte dat ii leat vahágin boazodollui. Norga dohkkehii dan ávžžuhusa dainna vuođuin ahte stáhta mineráladoaibma davviguovlluin – NGI kárten – lei čađahuvvon dakkár vugiin maid sámi beroštumit maid dohkkehit.

Sámediggi čállá jahkedieđáhusastis ahte Sámediggi 2014:s sierra mearrádusaid bokte lea bivdán ráđđehusa johtilit bidjat johtui ráđđádallamiid dainna jurdagiin ahte minerálalága rievdadit. Jus galggaš árvvoštallat minerálalága rievdadit, de dat dahkkojuvvo NAČ 2007:13 Dat ođđa sámeriekti čuovvoleami oktavuođas.

Dan dieđáhusas mii lea Stuoradiggái gonagasreabba hálddašeami birra, de mearkkašahttá Sámediggi ahte dollojuvvojedje máŋggat ráđđádallamat sihke politihkalaš ja halddahuslaš dásis ja ahte ráđđádallamat eai duddjon ovttaoaivilvuođa buot doaimmaid ektui dieđáhusas. Ealáhus- ja guolástusdepartemeanta čujuha ahte ráđđádallamiiguin jotke 2015:s, ja dalle lei boađus ovttaoaivilvuohta eanas doaimmaid hárrái dieđáhusas. Muhtin dehálaš čuoggáin aŋkke eai olahan ovttaoaivilvuođa. Dan birra lea eambbo čállojuvvon kapihttalis 6.4 Dieđ. St. 17 (2014–2015) Gonagasreabba hálddašeami árvvoštallan.

Sámediggi čujuha maid iežas jahkeraporttas ahte sii hálidedje ráđđádallat rievdadusaid birra oassálastinlágas, eai ge sii olahan dainna dobbelii. Sámediggi dovddahii dan oktavuođas balu dan ektui ahte rievdadusat oassálastinlágas addet priváhta aktevrraide vejolašvuođa soahpat priváhtarievttalaš šiehtadusaid das ahte vuovdit eriid, ja ahte dakkár struktureren dagaha vel ain eambbo gávppašeami guolástanlobiiguin. Rievdadusat oassálastinlágas leat dušše álkidahttindoaimmat, ja rievdadusain lea dat váikkuhus ahte muhtin duohta dilis de ii dárbbaš eará go ovtta ohcamuša čállit, ii ge golbma ohcamuša. Dat proseassat leat leamaš eanemus áigeguovdilat lulli guovlluin Norggas ja stuora riddofatnasiid ektui, eaige nu olu daid smávit riddofatnasiid ektui mat mearrasámi guovlluin leat. Dat rievdadusat maid leat evttohan oassálastinlágas eai leat Ealáhus- ja guolástusdepartemeantta oainnu mielde dakkárat main leat váikkuhusat mearrasámi guovlluide. Danne departemeanta oaivvildii ahte sis ii lean ráđđádallangeatnegasvuohta dán áššis go geahččá ráđđádallanšiehtadusa.

Norga bijai 2012:s johtui šiehtadallamiid vai šattašii ođđa šiehtadus Suomain Deanu bivddu ektui. Mihttun lei oččodit dakkár šiehtadusa mii unnida badjelmeare luossabivddu jogas 2015 rájes. Maŋŋel maŋemus šiehtadallančoahkkima skábmamánu 2014:s, de čielggai ahte ođđa šiehtadus sáhttá gárvánit easka 2017:s. Dálkkádat- ja birasministtar čálii loahpageahčen 2015 geassemánu reivve Suoma eanan- ja meahcceministarii. Das ávžžuhii johtilit fas šiehtadallagoahtit vai boađusin livččii nana luossabivdu ja vai šattaše eambbo luosat. Muđui de ávžžuhii reivves doallat čoahkkima politihkalaš dásis borgemánus, ja dat livččii dalle álgun dasa ahte fas álggahit šiehtadallamiid. Dakkár čoahkkin dollojuvvui borgemánu 27. beaivvi 2015. Váldokonklušuvdna čoahkkimis lei ahte šiehtadallansáttagottit galget buktit ovdan loahpalaš evttohusa ovdal go jahki nohká, vai ođđa soahpamuš sáhtášii boahtit fápmui 2017:s.

Ráđđehus áigu sihkkarastit ceavzilis náli stuora boraspiriid boraspiresoahpamuša ektui ja de dainna lágiin geahččalit unnidit riidduid. Danne geahččalit gávdnat dakkár hálddašeami maid eanemus lági mielde olbmot sáhttet dohkkehit. Ja vai olahivčče dan guovttebealat ulbmila, sihke dan ahte galget leat boraspiret ja guohtuneallit Norggas, de galgá čielgaseappot hálddašit daid guovlluid mat mearriduvvojit galget leat vuoruhuvvon guohtun- ja boraspireguovlun. Boraspirehálddašeamis galgá leat jođánis gearggusvuohta vai sáhttá beaktilit báhčit boraspiriid mat dagahit vahágiid. Ja galgá sáhttit álkit oažžut lobi báhčit boraspiriid mat sáhttet dagahit vahágiid vuoruhuvvon guohtuneatnamiin, ii ge galgga leat nu álki báhčit boraspiriid daid boraspiriid guovlluin. Go lea sáhka vuoruhuvvon boraspireguovlluin mat dan seammás leat guottetbáikkit, de galgá leat álki oažžut lobi doppe báhčit boraspiriid go dan maid muđui livččii leamaš dakkár guovlluin, jus juo fal muhtin vuođđoeavttut leat devdojuvvon, ja ovddemustá dat ahte leat nu olu eallit go galget leat.

Eanandoallo- ja biebmodepartemeanta lea álgán ráhkadit ođđa dieđáhusa Stuoradiggái boazodoallopolitihka birra. Dál lea badjel 23 jagi áigi go maŋemus ráhkaduvvui dakkár dieđáhus. Duođaštusain váldet vuhtii ealáhusaid ja dat galgá maid guorahallat ja árvvoštallat ealáhusa hástalusaid ja politihka dan suorggis.

Eanandoallo- ja biebmodepartemeanta áigu ovddidit dieđáhusa Stuoradiggái jahkemolsumis 2016/2017.

Eanandoallo- ja biebmodepartementii čájehedje borgemánus Finnmárkku boazologuid. Dat čájehit ahte boazolohku lea unniduvvon mearriduvvon dássái. Boazolohku cuoŋománu 1. beaivvi 2015 čájeha ahte measta buot siidaossosat leat čuvvon unnidanmearrádusaid. Dat dagaha ahte Finnmárkku boazolohku oppalaččat lea dál vuollel dan lohkomeari mii lea mearriduvvon. Departemeantta oainnu mielde lea áibbas mearrideaddjin boazodoalu boahtteáigái ahte boazolohku dollojuvvo stabiila nana bistevaš dásis. Boazologu proseassa birra čuožžu dárkileappot Prop. 68 S (2014–2015) ja boazodoallošiehtadusas 2015–2016.

2014 njukčamánu geigii muhtin bargojoavku iežas norgga-ruoŧa boazoguohtunkonvenšuvnna raportta Norgga eanandoallo- ja biebmoministarii ja Ruoŧa giliidministarii. Eanandoallo- ja biebmodepartemeanttas lea dál čađat oktavuohta ruoŧa eiseválddiiguin go lea sáhka das ahte dohkkehit ja bidjat fápmui ođđa konvenšuvnna.

Ráđđehusa davviguovlluidstrategiijas lea maid sámi beroštumiin dehálaš sadji. Ráđđehus atná dehálažžan unnidit riidduid, ja láhčit dili nu ahte šaddá buorre gulahallan gaskal industriella ealáhusaktevrraiguin, boazodoalloberoštumiiguin ja eiseválddiiguin. Danne lea ráđđehus reviderejuvvon stáhtabušeahtas bidjan 1 milj. ruvnno doarjjaruđa ásahusaide ja organisašuvnnaide mat galget nannet ságastallama ja leat veahkkin sámi beroštumiide dakkár áššiin mas lea sáhka luondduresurssaid ávkkástallamis ja eará duohtademiin sámi árbevirolaš guovlluin. Ja lea Sámedikki duohken movt sii juhket daid juolludemiid.

2.5 Bálvalusat ássiide

Min buresbirgenservodagas lea vuođđun dat ahte olmmoš lea oadjebas dan ala ahte oažžu veahki ja ovddasmorraša go dan dárbbaša. Ja lea almmolaš ovddasvástádus sihkkarastit buriid bálvalusaid buohkaide. Ráđđehus áigu sihkkarastit dásseárvosaš bálvalusaid olles álbmogii, gos dal de orošežžet ja makkár giella ja kultuvrralaš duogáš dal de leažžá.

Sámediggi lea guovddáš ságastallanbealli stáhta, guovllu ja báikkálaš eiseválddiiguin geain lea ovddasvástádus bálvalusaid fállat sámi álbmogii.

Sámedikki dearvvašvuođa- ja sosiálapolitihka ulbmil lea sihkkarastit ahte maiddai sámi álbmot oažžu daid bálvalusaid mat leat heivehuvvon sin dárbbuide ja vuoigatvuođaide. Go juohká doarjjaruđaid iešguđetge dearvvašvuođa- ja sosiálaprošeavttaide, de lea Sámediggi mielde fuolaheame buriid dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid sámi álbmogii.

Sámediggi oaččui 2014:s juolluduvvot 5,4 milj. ruvnno Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeantta bušeahta bokte. Sámediggi anii oasi dan juolludeamis gokčat hálddahuslaš goluid mat lea Sámedikki dearvvašvuođa- ja sosiálaossodagas. Sámediggi jugii maid 2,8 milj. ruvnno oktiibuot 19 dearvvašvuođa- ja sosiálaprošeavttaide. Eanas prošeavttain lei, Sámedikki dearvvašvuođa- ja sosiálapolitihka váldomihtuid mielde, ulbmilin ovddidit máhtu sámi gielaid ja kultuvrra birra dálá dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusain. Dasa lassin oaččui Várdobáiki sámi guovddáš juolludeami doaibmabidjui mii lea sámi boarrásiid váste, ja mii lea jurddašuvvon geavaheddjiid dárbbuid ektui. Sámi doavttersearvi maid oaččui ruđa earret eará diehtojuohkindoibmii ja dasa ahte rekrutteret sámegielat dearvvašvuođabargiid.

Ja prinsihpaid leat rievdadan go lea sáhka das ahte rievdadit stivraovddasteddjiid guovllu dearvvašvuođafitnodagaide ja dearvvašvuođafitnodagaide. Ođđa ortnet deattuha dan ahte stivra ásahuvvo dainna lágiin ahte das oktiibuot lea gelbbolašvuohta mii gáibiduvvo daidda bargguide mat stivrras leat ja daidda hástalusaide mat das leat. Ovttaskas stivralahttu ii galgga dego stivralahttun ovddastit geográfalaš guovlluid, politihkalaš organisašuvnnaid dahje eará beroštupmejoavkkuid. Prinsihpalaččat de lea Sámedikki jahkásaš ráđđádallan Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanttain dan hárrái ahte ráhkadit evttohusaid Bargodokumentii deháleabbu arena go stivrra hápmi, go lea sáhka das ahte sihkkarastit kvalitehta sámi dearvvašvuođabálvalusain.

Dulkalávdegoddi geigii Mánáid- dásseárvo- ja searvadahttinministarii čakčamánu 24. beaivvi 2014:s NAČa 2014:8 Dulkon almmolaš sektoris – riektesihkarvuođa ja dásseárvvu gažaldat. Čielggadeapmi lea dan maŋŋel leamaš almmolaš gulaskuddamis. Ráđđehus áigu čuovvolit máŋga dain evttohuvvon doaibmabijuin mat lea čielggadeamis. Eanemus guovddáš doaibmabidju lea bidjat johtui barggu ráhkadit ođđa dulkonlága ja dalle lea almmolaš hálddahusas geatnegasvuohta atnit oahppan dulkka dakkár áššiin earenoamážit mat gusket riektesihkarvuhtii. Ráđđehus áigu maid álggahit iešguđetlágan doaimmaid dan dihte vai almmolaš sektor oččošii doarvái dohkálaš dulkkaid iešguđet gielaide. Dasa lassin áigu ráđđehus bargat dan ala ahte almmolaš etáhtat bidjet njuolggadusaid mat adnojit go diŋgojit dulkonbálvalusaid dalle go dat lea relevánta, ja dat á maid álggahit dan vuogi ahte ID-koarta galgá daidda dulkkaide geat leat čállojuvvon Nášunála dulkaregisttarii. Okta lávdegotti lahttuin nammaduvvui Sámedikki evttohusa mielde ja Sámediggi lea maid buktán evttohusaid čielggadeapmái gulaskuddanáigodagas.

Bures heivehuvvon oahpahusfálaldat sámi ohppiide lea mearrideaddjin sámi giela boahtteáiggis. Dat go ohppiin lea riekti oažžut oahpahusa sámegielas ja sámegillii lea dehálaš eaktun das go sámegiella galgá ovdánit ja ealáskahttojuvvot hupmangiellan ja čállingiellan. Dasa lassin de vuođđooahpahus sámi álbmogii dagaha dan ahte lea álkit válljet alit oahpu iežas gillii.

Sámedikkis lea váldi oahpahussuorggis ja dat boahtá ovdan ovddemustá oahpahuslágas § 6-4. Sámedikkis lea earret eará ovddasvástádus hábmet oahppoplánaid vuođđoskuvlla ja joatkkaoahpu sámegiela oahpahusa várás.

Ráđđehus vuohttá Sámedikki váldoáigumuššan bajásšaddan- ja oahpahuspolitihkas dan ahte sámi álbmot galgá oažžut dakkár máhtu, gelbbolašvuođa ja gálggaid mat gáibiduvvojit go galgá aktiivvalaččat searvat sámi, našunála ja riikkaidgaskasaš servodahkii. Sámediggi oaččui 2014:s 39 milj. ruvnno doarjjan sámi vuođđooahpahussii ja 15,1 milj. ruvnno doarjjan mánáidgárdefálaldahkii Máhttodepartemeantta bušeahta bokte. Sámediggi jugii 23,5 milj. ruvnno iešguđetlágan vuođđooahpu doaimmaide, nu movt ovdamearkka dihte dasa ahte buvttadit sámi oahpahanresurssaid. Ja Sámediggi juolludii oktiibuot 10,3 milj. ruvnno dakkár doaimmaide mat sáhttet leat veahkkin dasa ahte sámi mánáidgárddiin lea alla kvalitehta. Sámediggi juolludii alit oahpu- ja dutkan doaimmaide oktiibuot 3,7 milj. ruvnno.

Djupedal-lávdegoddi geigii NÁČ 2015:2 Gullat muhtin oktavuhtii. Čielggadusas leat máŋga evttohusa doaibmabijuide vai sáhtášii ráhkadit buori psykososiála skuvlabirrasa ohppiide, ja bargat givssideami vuostá skuvllas ja gieđahallat dan. Muhtin evttohusat leat earenoamážit sámi diliid birra ja dakkár doaimmaid birra mat fátmmastit Sámedikki. Čielggadus lea leamaš gulaskuddamis ja departemeanta árvvoštallá dál iešguđetlágan doaibmaevttohusaid.

NAČ 2015: 8 Boahtteáiggi skuvla, čielggadeapmi Ludvigsen-lávdegottis lea sáddejuvvon gulaskuddamii ja áigemearri lea golggotmánu 15. beaivvi 2015. Go gulaskuddan loahpahuvvo, de máhttodepartemeanta áigu dárkilit guorahallat gulaskuddancealkámušaid ja árvvoštallat NÁČa evttohusaid.

Máhttodepartemeanta diehtá Sámedikki háliidusa go guoská dasa ahte rievdadit oahpahuslága ja friddjaskuvlalága. Rievdadusat maid leat bivdán, leat stuorrát ja dat leat bušeahtaid duohken. Go lea sáhka oahpahusas sámegielas ja sámegillii jna. dohkkehuvvon friddjaskuvllain, de lea dan birra čállojuvvon earenoamážit Prop. 84 L (2014–2015), čuoggás 8.4.2.

2.6 Gielddareforbma ja sámi beroštumiid vuhtiiváldin

Stáhtas lea ovddasvástádus sihkkarastit ahte sápmelaččat álgoálbmogin ja minoritehtan váldojuvvojit vuhtii. Dan seammás, de atná stáhta vuođđun dan ahte suohkanat ja fylkasuohkanat ieža čuovvolit áigeguovdilis geatnegasvuođaid sámi álbmoga ektui.

Mihttun gielddareforpmain leat buorit ja seammadássásaš bálvalusat ássiide, oppalaš ja ovttastuvvon servodatovdáneapmi, nana bistevaš ja ekonomalaš gievrras gielddat ja nannejuvvon báikkálašdemokratiija. Ráđđehus áigu ahte stáhta ii galgga jur bienasta bitnii stivret gielddaid. Gielddareforbma galgá addit gielddastivrraide eambbo dadjamuša dain diliin mat leat dehálaččat ássiide. Stuorát gielddat sáhttet oažžut eambbo doaimmaid ja váldit eambbo ovddasvástádusa go dálá gielddat, ja dat sáhttá gis dalle dagahit ahte sámevuohta eambbo dahkkojuvvo oainnusin ja nannejuvvo.

Ráđđehus háliida váldit vára sámi gielain. Ja lea dehálaš sámi giellageavaheddjiid ektui ahte sidjiide ii šatta heajut dilli danne go gielddaid eará ládje juhket. Sámediggi lea gielddareforpmas ožžon 600 000 ruvnno vai sáhttá veahkehit gielddaid mat leat olggobealde ja siskkobealde sámi gielaid hálddašanguovllus.

Ráđđehus lea ovttasráđiid Sámedikkiin ásahan muhtin lávdegotti mii galgá geahčadit lágaid, doaibmabijuid ja ortnegiid mat lea sámi gielaid váste Norggas (geahča čállosa kapihtal 2.2 Sámi gielat). Lávdegoddi galgá earret eará árvvoštallat dálá ortnega mas lea sámi gielaid hálddašanguovlu, ja dat galgá árvvoštallat vugiid das movt dasa fátmmastuvvo, ja galget maid geahčadit lea go dárbu eambbo soddjilis njuolggadusaide. Áigeguovdilis čovdosat galget gehččojuvvot gielddareforpma ektui. Ráđđehus áigu buktit oaiviliid dain áššiin mat gusket njuolggadusaide ja sámi gielaid hálddašanguvlui maŋŋel go lávdegoddi lea bidjan ovdan iežas čielggadeami. Sámedikkiin galget ráđđádallat áigeguovdilis čovdosiid ektui.

Bargu giellalávdegottiin dahkkojuvvo oktanaga ráđđehusa gielddareforpma bargguin. Danne departemeanta maid lea ráhkadan evttohusa gaskaboddosaš čovdosiidda, ahte movt ođđa stuoragielddat galget čuovvut daid njuolggadusaid mat gullet giellahálddašanguvlui go das leat sihke dakkár gielddat mat gullet dan guvlui ja maid dakkárat mat eai gula sámi gielaid hálddašanguvlui, Evttohus lea ovddemustá dálá lágaid mielde, ja dasto šaddá muhtin áiggi nu ahte leat iešguđetlágan mearrádusat dan ovddeš giellahálddašan gielddas ja eará osiin mat dalle gullet dan stuoragildii. Gaskaboddosaš čovdosat leat jurddašuvvon dakkárin mat biddjojuvvojit vuođđun jus šaddá áigeguovdilin laktit oktii gielddaid sámi gielaid hálddašanguovllus ovdal go leat buktán cealkámuša giellalávdegotti evttohussii. Departemeanta ráđđádallá dal Sámedikkiin dien evttohusa hárrái.

Ráđđehus lea fuolas das ahte láhčit dili dakkárin ahte šaddet buorit gielddalaš proseassat, danne vai sápmelaččat besset leat mielde, ja vai ožžot duohta váikkuhanvejolašvuođa go gielddain dahkkojuvvojit mearrádusat. Sámi vuoigatvuođalávdegoddi ráhkadii NÁČ 2007:13 ja čuovvolettiin dan de árvvoštallá dál departemeanta movt sápmelaččaid beroštumiid sáhttá buoremus lági mielde vuhtiiváldit gielddain. Bargu dahkkojuvvo ovttasráđiid Sámedikkiin ja KS:in. Dás geahčadit earret eará dan movt ráđđádallamat galget čađahuvvot gielddalaš dásis, ja man muddui dálá ortnegat vuhtiiváldet sápmelaččaid rievtti váikkuhit mearridanproseassain, omd. dat mii čuožžu plána- ja huksenlágas mieldemearrideami gáibádusas ja Sámedikki vuosteákkaid cealkinválddi birra.

2.7 Ráđđádallamat

Prosedyrat das movt ráđđádallamat gaskal eiseválddiid ja Sámedikki galget leat, lea okta dain deháleamos rámmain vai sápmelaččaide sihkkarastojuvvo álbmotrievttalaš riekti oassálastit dain áššiin mat sidjiide gullet.

Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta juogada Sámedikki oainnu das ahte ráđđádallanprosedyrat leat nannen ovttasdoaibmama ja ovttasbarggu gaskal stáhta eiseválddiid ja Sámedikki.

2.7.1 Ráđđádallanprosedyraid geavaheapmi

Šiehtadus prosedyraid birra go lea sáhka ráđđádallamiin gaskal eiseválddiid ja Sámedikki dahkkojuvvui 2005 miessemánu. Ráđđehus lea iežas politihkalaš vuođus «Sundvolden-julggaštusas» cealkán ahte ráđđádallanortnet Sámedikkiin galgá bissut. Ráđđádallamat galget leat duohta ráđđádallamat ja dat galget čađahuvvot dainna mihtuin ahte olahit ovttaoaivilvuođa. Ja ráđđádallamat orrot aivve buorebun šaddame. Sihke Sámediggái ja eiseválddiide lea buorre go mii geahččalit ovttas olahit ovttaoaivilvuođa dakkár áššiin mat gusket sápmelaččaid beroštumiide. Ráđđehus vásiha dan ahte ráđđádallanortnet lea duddjon olbmuide eambbo ipmárdusa sámi servodaga dillái ja dárbbuide.

Eiseválddit galget ráđđádallat Sámedikkiin go lea sáhka ráhkadit lágaid dahje hálddahuslaš doaibmabijuid mat njuolgga sáhttet váikkuhit sámi beroštumiide. Go galgá čilget movt sámiid beroštumiide váikkuha, de lea dehálaš ahte lea buorre ságastallan guoski eiseválddiid ja Sámedikki gaskkas. Eiseválddit deattuhit Sámedikki árvvoštallamiid go lea sáhka das ahte váikkuhit go muhtin áššit sápmelaččaide ja sápmelaččaid beroštumiide njuolgga, nu ahte sáhttá šaddat ráđđádallangeatnegasvuohta.

Sámediggi ieš definere iežas barggu, ja sáhttá váldit ovdan áššiid stáhta eiseválddiiguin ieš. Jus eiseválddit iešguđet ákkaid dihte eai áiggo viidáseappot bargat Sámedikki evttohusaiguin, de ii leat ráđđádallangeatnegasvuohta. Muhto dalle čuožžila ráđđádallangeatnegasvuohta go eiseválddit bargagohtet viidáseappot Sámedikki evttohusaiguin.

Lea dehálaš doalahit buori ságastallame Sámedikkiin maid dakkár áššiin gos ii leat ráđđádallangeatnegasvuohta. Máŋggat departemeanttat leat ásahan čoahkkináiggiid Sámedikkiin. Dakkár fásta čoahkkimat addet sihke Sámediggái ja departemeanttaide dehálaš evttohusaid ja dat leat mielde nannemin ovttasbarggu gaskal departemeanttaid ja Sámedikki.

Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas lea buorre ságastallan eará departemeanttaiguin go lea sáhka das ahte čađahit ráđđádallanprosedyraid. 2015 cuoŋománu lágidii Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta ovttasráđiid Sámedikkiin seminára ráđđádallanprosedyraid birra mat leat departemeanttaid ja direktoráhtaid bargiide.

Sámivuoigatvuođalávdegoddi lea NÁČ:s 2007:13 evttohan ođđa ráđđádallannjuolggadusaid. Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta lea dál álgán ráđđádallat Sámedikkiin lávdegotti evttohusaid ektui dain osiin mas lea sáhka ráđđádallannjuolggadusain. Departemeanta lea álgán ráđđádallat Sámedikkiin dan evttohusa ektui.

Sámediggi lea váldán ovdan dan ášši ahte galgá go ráđđádallamiid oktavuođas leat eambbo rabasvuohta. Spiehkastanmearrádus almmolašvuođalágas § 19, mii guoská spiehkasteapmái daid dokumeanttaid ektui maid lonohallet ráđđádaladettiin Sámedikkiin jna., lea dakkár maid leat atnán dárbbašlažžan go galggaš sáhttit ráđđádallat rahpasit ja juogadit gaskaboddosaš oaiviliid. Eiseválddiin ja Sámedikkis lea geatnegasvuohta árvvoštallat eambbo almmolašvuođa. Ja lea lunddolaš eambbo guorahallat rabasvuođa ášši go dál galget čuovvolit Sámivuoigatvuođalávdegotti evttohusa ođđa ráđđádallannjuolggadusaid ektui.

2.7.2 Dálá ja čađahuvvon ráđđádallamat Sámedikkiin

Tabealla 2.1 

Dep./ direktoráhtta | Temá | Áigi | Gárvvis/ ii gárvvis | Ovttaoaivilvuohta/ ii ovttaoaivilvuohta
GOD | Juohke jahkebeale politihkalaš čoahkkin. | Geassemánu 25.b. 2014, juovlamánu 8. b. 2014 ja geassemánu 23. b. 2015 | Fásta čoahkkimat | Fásta čoahkkimat
GOD | Bušeterema ođasmahttin Sámedikki ektui. | Cuoŋománu 2015 | Ii gárvvis | Ii loahpahuvvon
GOD | Sámivuoigatvuođalávdegotti NÁČ:s 2007: 13 Dat ođđa sámeriekti. | Geassemánu 2015 | Ii gárvvis | Ii loahpahuvvon
Stáhta geaidnod-oaimmahat | Ráhkadit E10, rv. 85 ja rv. 83 Hålogalandsvegen. Regulerenplána. Oktavuohta boazodoaluin ja kulturmuittuiguin. | Čakča 2014 – giđđa 2015 | Ii gárvvis | Ii loahpahuvvon
DFD | Bargodokumeanta guovllu dearvvašvuođa fitnodagaide 2015 várás. | Golggotmánu 22. b. 2014 ja skábmamánu 13. b. 2014 | Gárvvis | Ovttaoaivilvuohta
DFD | Čoahkkin čálalaš evttohusaid birra Dieđ. St. 19 (2014-2015) Álbmotdearvvašvuođadieđáhus. | Ođđajagimánu 19. b. 2014 | Gárvvis | Ovttaoaivilvuohta
MD | Viđajagi sámi vuođđoskuvlla oahpaheaddjeoahppu. | Geassemánu 19. b. 2015 ja borgemánu 19. b. 2015 | Gárvvis | Ovttaoaivilvuohta
MD | Válljenriekti Guovdageainnu ja Kárášjoga Sámi joatkkaskuvllaid stivrii | Skábmamánu 2014 | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
EBD | EBD lea čađahan ráđđádallamiid Sámedikkiin ja NBR:in dan birra ahte lága sáhttet rievdadit go lea sáhka das ahte boazodoallu oažžu lága bokte lobi mearridit boazologu siidaoasus dásis. | Ráđđádallamat álge guovvamánu 9. b. 2015 | Ii gárvvis | Ii loahpahuvvon
EGD | Strukturearreortnet | Njukčamánu 14. b. 2014 | Gárvvis | Ovttaoaivilvuohta
EGD | Jahkásaš gonagasreabbá reguleren. | Suoidnemánu 25. b. 2014 | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta. Dán čuovvoledje maŋŋel ráđđádallamiin
EGD | Čoahkkimat doaimmai birra dieđáhusas Stuoradiggái go galgá árvvoštallat gonagasreabbá hálddašeami. | Skábmamánu 21. b. 2014, guovvamánu 6. b. 2014 ja guovvamánu 16. b. 2015 | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta vuolit ráji ektui fanasguhkkodagasja earrejuohkintabeallas. Muđui ovttaoaivilvuohta eanas doaimmaid ektui dieđáhusas.
EGD | Jahkásaš politihkalaš čoahkkin. | Juovlamánu 12. b. 2014 | Fásta čoahkkin | Fásta čoahkkin
Guolástus-direktoráhtta | Reguleret njuorjobivddu norgga rittuin. | 13.11.2014 | Gárvvis | Ovttaoaivilvuohta
Guolástus-direktoráhtta | Bivddu reguleret go bivdá dorski, divssu ja sáiddi davvelis go 62° D 2015:s. | Juovlamánu 2. b. 2014 | Gárvvis | Ii Ovttaoaivilvuohta
OD | Juohke jahkebeale politihkalaš čoahkkin. | Borgemánu 13. b. 2014 | Fásta čoahkkin | Fásta čoahkkin
OED | Falesrášša ja Hámmárfeastta bieggafápmorusttet | Guovvamánu 2015 | Gárvvis |
OED | Čáhcefápmu Moskavuonas | Geassemánu 2015 | Gárvvis |
NVE | Laksåga fápmorusttet (1) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Tverråmo fápmorusttet (1) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Kvannelva ja Litj-Tverråga fápmorusttet (1) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Galbmejohka fápmorusttet (1) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Valffarjohka fápmorusttet (1) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Oterelva fápmorusttet (1) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Rognlia fápmorusttet(2) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Skredelva fápmorusttet(2) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Øvre Mølnelva fápmorusttet(2) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Leirelva fápmorusttet (3) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Markenesdalen fápmorusttet (3) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Indre Erdal kraftver (4) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Stjernevatn fápmorusttet (4) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Hamnaelva fápmorusttet (4) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Tverrfjordelva fápmorusttet (4) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Korselva fápmorusttet (4) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Kjerringelva fápmorusttet (4) | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Stikkelvika fápmorusttet | Juovlamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Kopperaa bieggafápmorusttet | Čakčamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Hyllfjellet, Sognavola ja Markavola bieggafápmorusttet | Čakčamánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Mosjøen ja Øyfjellet bieggafápmorusttet | Geassemánu 2014 (5) | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta
NVE | Krutåga fápmorusttet | Borgemánu 2014 | Gárvvis | Ii ovttaoaivilvuohta

(1) Smávvafápmopahkka Fuossko, (2) Smávvafápmopahkka Båddådjo, (3) Smávvafápmopahkka Báhccavuotna, (4) Smávvafápmopahkka Finnmárku, (5) oktanagas vuosteággačoahkkin

Ráva

Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta

rávve:

Ráva Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas golggotmánu 2. b. 2015:s Sámedikki doaimma birra 2014:s sáddejuvvo Stuoradiggái.

Vedlegg 1
Sámedikki jahkedieđáhus 2014

1.1 Álggahus

Jahki 2014 lea leamaš dáhpáhusrikkis jahki. Mii leat ávvudan Sámedikki 25-jagi doaluiguin ja mii leat searvan Vuođđolága 200-jagi ávvudoaluide.

Čakčamánus ledjen mun okta sáhkavuoruid dolliid gaskkas ON váldočoahkkima máilmmikonferánssa rahpamis álgoálbmogiid vuoigatvuođaid birra. Máilmmikonferánsa mearridii loahppadokumeantta mas stáhtat váfistit dáhtu ja háliidusa heivehit ON álgoálbmotvuoigatvuođaid julggaštusa sihke riikkaidgaskasaš ja nationála dásis. Dát lea buorre vuođđu viidáseappot bargui álgoálbmogiid vuoigatvuođaiguin.

Miessemánus deaivvadiin mun Dalai Lamain Oslos. Tibehtalaččain ja sámiin lea oktasaš ášši nannet dan, ahte álbmogiin ja olbmuin lea vuoigatvuohta friijavuhtii ja vuoigatvuohta suodjalit sin kultuvrra ja servodateallima. Dat lei maiddái váldofáddán ságastallamis Dalai Lamain.

Sámegielat leat sámi servodagas deaŧaleamos vuođđogaskaomiid gaskkas. 2014:s nammaduvvui almmolaš lávdegoddi mii galgá geahčadit gustovaš ortnegiid, doaibmabijuid ja njuolggadusaid mat leat sámegielaid várás Norggas. Mis leat stuorra vuordámušat dán lávdegoddái.

Sámi kulturmuittuid suodjaleapmi ja hálddašeapmi lea stuorra oassi min doaimmas. Min fágaolbmot suorggis čađahit jahkásaččat geahčademiid ja registreremiid guovllus masa gullet badjel 134 suohkana Hedmárkku rájes lullin gitta Finnmárkku rádjai davvin. Vistesuodjalanprošeakta lea mielde dán barggus. Ovttasbargguin Riikaantikvárain registreret mii sámi visttiid mat leat huksejuvvon ovdal jagi 1925. Dát lea áidnalunddot prošeakta mas mii oažžut deaŧalaš máhtu.

Dát leat dušše oasážat Sámedikki viiddis doaimmas. Dán jahkedieđáhusas muitalit mii min doaimma birra 2014:s. Dás gávnnat movt ovttaskas fágasurggiid váldomihttomearit ja oassemihttomearit čuovvoluvvojit ja movt váikkuhangaskaoamit geavahuvvojedje jagi 2014 bušeahtas.

Aili Keskitalo

Sámedikki presideanta

1.2 Sámedikki rámmaeavttut

Sámedikki reviderii 2014 bušeahta, ja oktiibuot váldojuvvui 6 969 773 ru sisa.

Dán oktavuođas vuoruhii Sámediggi unnidit

Stuorámus ohcanvuđot doarjjaortnegiid.

Daid ortnegiid main lei stuorámus liigegeavaheapmi 2013:s.

Iežas prošeavttaid mat eai lean álggahuvvon.

Ovddidandoarjaga gielddaide sámegiela hálddašanguovllus.

Politihkalaš dásis válljii Sámediggi bidjat oktii lávdegodde- ja dievasčoahkkinvahkuid skábmamánus ja juovlamánus seamma vahkkui, ii ge nugo lei plánejuvvon guovtti vahku badjel. Dasto bissehuvvojedje ruđat lávdegottiid mátkkiide ja semináraide ja konferánssaide searvamii fágalávdegottiin. Čájeha ahte oktiibuot doaibmagolut politihkalaš dásis 2014:s unniduvvojedje sullii 700 000 ruvnnuin jagi 2013 ektui.

Hálddahusdási doaibmagolut unniduvvojedje 1 000 000 ruvnnuin reviderejuvvon 2014 bušeahtas.

Govus 1.1 Politihkalaš jođihangotti doaibmagolut

Hálddahus válljii vuoruhit čuovvovaš doaibmabijuid goluid unnideami:

2014:s ii lágiduvvon bargiidseminára.

Mii unnideimmet dulkon/jorgalangoluid.

Unnit investeremat.

Sámedikkis ledje 2014:s girjejuvvon juolludusat 421 268 000 ru. Ovddit jagi ollislaš juolludeami ektui lea lassáneapmi 11 374 000 ru dahje 2,8 %. Juolludusat juohkásit sierra departemeanttaid gaskka čuovvovaččat:

| 2013 | 2014 | Erohus | %
Ođasmahttin-, hálddahus- ja girkodepartemeanta | 260 560 000 | 266 540 000 | 5 980 000 | 2,3 %
Máhttodepartemeanta | 38 723 000 | 39 043 000 | 320 000 | 0,8 %
Máhttodepartemeanta | 14 647 000 | 15 160 000 | 513 000 | 3,5 %
Birasgáhttendepartemeanta | 3 195 000 | 3 307 000 | 112 000 | 3,5 %
Kulturdepartemeanta | 73 402 000 | 77 952 000 | 4 550 000 | 6,2 %
Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta | 6 036 000 | 5 247 000 | -789 000 | -13,1 %
Mánáid-, dásseárvo- ja searvadahttindepartemeanta | 1 000 000 | 1 000 000 | 0 | 0,0 %
Eanandoallo- ja biebmodepartemeanta | 6 000 000 | 6 000 000 | 0 | 0,0 %
Oljo- ja energiijadepartemeanta | 331 000 | 1 019 000 | 688 000 | 207,9 %
Olgoriikadepartemeanta | 6 000 000 | 1 000 000 | -5 000 000 | -83,3 %
Submi | 409 894 000 | 416 268 000 | 6 374 000 | 1,6 %
Sámeálbmotfoanda | 0 | 5 000 000 | -5 000 000 | -
Submi | 409 894 000 | 421 268 000 | 11 374 000 | 2,8 %

Váikkuhangaskaomiid golaheapmi juohkásii ná:

| 2013 | 2014 | Erohus | %
Kultuvra | 94 370 852 | 104 115 013 | 9 744 161 | 10,3 %
Giella | 73 326 708 | 75 823 916 | 2 497 207 | 3,4 %
Máhttu | 45 509 304 | 37 603 803 | -7 905 501 | -17,4 %
Ealáhusat | 35 663 118 | 34 194 270 | -1 468 849 | -4,1 %
Eará doaibmabijut | 45 959 946 | 27 867 863 | -18 092 083 | -39,4 %
| 294 829 929 | 279 604 864 | -15 225 064 | -5,2 %

Váikkuhangaskaoamit juolluduvvojedje 2014:s 279 604 864 ru ovddas. Ovddit jagi ollislaš juolludeami ektui departemeanttain lea lassáneapmi Sámediggái 421 268 000 ru ja lea Sámedikki váikkuhangaskaomiid juolludusas 64 %.

Govus 1.2 Geavaheapmi – 2014 váikkuhangaskaomiid juogadeapmi

1.2.1 Sámediggi bargoaddi

31.12.2014 muttus ledje Sámedikki hálddahusas 141 jahkedoaimma. Tabeallas vuolábealde oidno bargiidlogu juohkáseapmi nissonolbmuid ja almmáiolbmuid gaskka.

Sámediggi čađahii bargobirasiskkadeami jagi 2013 loahpas. Iskkadeamis konkluderejuvvo ahte Sámedikkis bargit leat hui duhtavaččat bargguin. Sámedikkis leat eanet bargit geat leat rámis, geain lea ambassadevradáhttu ja lojalitehta go buohtastahttá sullasaš organisašuvnnaiguin. Iskkadeamis oaidnit maiddái makkár surggiid galgat bisuhit ja maid fas buoridit. Iskkadeami bohtosiid čuovvoleapmái leat ráhkaduvvon doaibmaplánat.

Govus 1.3 Doaktára dieđihan buozalmasvuođa geažil jávkan %.

Bealit Sámedikkis, bargoaddi ja bargiidorganisašuvnnat leat ovttas ráhkadan Sámedikki bajimuš bargiid- ja bálkápolitihka dokumeantta, mii lea ođasmahttojuvvon. Dás mearrida Sámediggi daid mihttomeriid, prinsihpaid ja árvvuid mat galget gustot bargiid ja doaimma gaskasaš oktavuođas.

Sámedikki bargiidnjuolggadusat ođasmahttojuvvojedje 2014:s. Dát ođasmahttojuvvon veršuvdna lea veaháš muddejuvvon guovddáš njuolggadusaid ektui. Sámediggi lea maiddái rievdadan čoahkkinortnega 2014:s, man oktavuođas váldi virgáibidjat direktevrra sirdojuvvui eret Sámedikki dievasčoahkkimis viđa olbmo lávdegoddái, mii válljejuvvo Sámedikki áirasiid gaskkas. Dasto sirdojuvvui bargiidnjuolggadusaid mearridanváldi dievasčoahkkimis Sámediggeráđđái. Dát rievdadusat leat dál mielde bargiidnjuolggadusain.

Doaktára dieđihan buozalmasvuođa geažil jávkan 2014:s lei 4,3 % ja Sámedikki ulbmilin lea ahte dat ii galgga leat badjel 5,6 %. Vuolábealde sáhtát geahččat man ollu doaktára dieđihan buozalmasvuođa geažil jávkán lei jagiin 2011–2014.

Govus 1.4 Samisk tekst

1.2.2 Dokumeantalogut

Govvosis 1.5 sáhtát oaidnit man ollu dokumeanttat leat boahtán ja mannán Sámedikki arkiivavuogádaga bokte. Jagit 2001, 2005, 2009 ja 2013 leat válgajagit, dasa lea čilgehus manne dáin jagiin leat ollu lassánan dokumeanttat.

Govus 1.5 Samisk tekst

Sámedikkit dokumeanttat leat maŋimuš 15 jagis gaskamearálaččat lassánan gaskal 5 ja 10 proseantta. Dát addá gova Sámediggái lassánan vuordámušain. Dárbu ja beroštupmi Sámedikki bálvalusaide ja bargui lea dađistaga lassánan.

1.2.3 Sámedikki guossit

Sámedikkis ledje ollu guossit Vuođđolága 200-jagi čalmmusteami ja Sámedikki 25-jagi ávvudeami oktavuođas. Sin gaskkas lei Stuorradiggepresideanta Olemic Thommessen.

Čuovvovaš stáhtaráđit fitne Sámedikki guossis:

Gielda- ja ovttastahttinministtar Jan Tore Sanner,

Eanadoalloministtar Sylvi Listhaug

Guolástusministtar Elisabeth Aspaker.

Oljo- ja energiijaministtar Tord Lien.

Ođđajagimánus 2014 finai Stuorradikki bearaš- ja kulturlávdegoddi Sámedikki guossis.

Sámediggi institušuvdnan oažžu ollu fuomášumi guhkás olggobeallái Norgga rájáid. Ollu sierra stáhtaid almmolašvuođa ja riikkaidgaskasaš organisašuvnnaid ovddasteaddjit fitnet Sámedikki guossis.

Máŋggat ambassadevrrat, main lea erenoamáš beroštupmi álgoálbmogiid ja árktalaš politihkas, sáddejit iežaset ambassadevrraid Sámediggái. Norgga Austrália ambassadevra finai guossis 2014:s. Ruonáeatnama parlameantta sáttagoddi galledii Kárášjogas čakčamánus 2014. Dasa lassin lei okta Perua álgoálbmotdelegašuvdna Sámedikki guossis ja UNPFII-lahttu Oliver Loode.

Vuollel 5 000 olbmo gallededje Sámedikki 2014:s, ollugat sis ledje turisttat.

1.2.4 Stáhta eiseválddiid ja Sámedikki gaskasaš konsultašuvdnašiehtadus

SSámediggi lea oaidnán ahte konsultašuvdnaprosedyrat leat nannen ráđđehusa ja Sámedikki gaskasaš oktavuođa ja ovttasbarggu sámepolitihkas. Sámediggi lea oaidnán ahte buorit konsultašuvnnat unnidit giččuid ja váikkuhit buoret legitimitehta sámi servodagas stáhta eiseválddiid dahkan mearrádusaide. Sámediggi lea movtta go ráđđehus iežas politihkalaš vuođđogaskaoamis nu čielgasit lea dovddahan ahte konsultašuvdnaortnet galgá bisuhuvvot. Dattetge lea deaŧalaš ahte goappašagat bealit doahttalit konsultašuvdnašiehtadusa, ja ahte beliin lea oktasaš áddejupmi das movt konsultašuvdnašiehtadus geavahusas galgá doaibmat. Mii oaidnit ahte dán oktavuođas leat stuorámus hástalusat Sámedikki ja stáhta eiseválddiid gaskasaš ovttasdoaibmamis.

Konsultašuvnnat leat buorit ja deaŧalaš gaskaoamit main Norgga eiseválddit leat beaggán riikkaidgaskasaččat. Deaŧalaš lea deattuhit ahte ieš konsulterengeatnegasvuohta lea leamaš Norggas dan rájes go Norga 1990:s vuosttaš stáhtan dohkkehii ILO konvenšuvnna 169.

Maŋŋá álgoáigodaga vuosttaš jagiin eat álohii lean ovttamielalaččat das movt konsultašuvdnaprosedyraid galggai dulkot, muhto dađistaga lea ásaiduvvan geavahus eanaš departemeanttaiguin. Mis leat dál ollu ovdamearkkat buriin ja konstruktiiva konsultašuvnnain ráđđehusapparáhta sierra osiiguin, man oktavuođas Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas lea deaŧalaš rolla oktiiordnendepartemeantan.

Čujuhettiin Sámedikki maŋimuš raportii ILO áššedovdilávdegoddái, eat leat dattetge lihkostuvvan gávdnat doarvái buriid konsultašuvdnaprosedyraid Eanadoallo- ja biebmodepartemeantta ovddasvástádussuorggis ja Norgga Čáhce- ja Energiijadoaimmahagain. Dát lea ain váttisvuohta.

Eanaš surggiin lea ásahuvvon geavahus ja goappašiid guvlui áddejupmi das ahte Sámedikki áddejupmi dat galgá biddjojuvvot vuođđun dalle go galgá konsulterejuvvot. Ollu áššit maŋimuš áiggis leat dattetge buktán fuola Sámediggái, go sierra departemeanttat ja stáhtaráđit ieža okto leat biehttalan Sámedikkiin konsultašuvnnaid áššiin mat áibbas čielgasit guoskkahit sámi beroštumiid. Dát rihkku čielgasit sihke konsultašuvdnašiehtadusa ja geatnegasvuođaid mat Norggas leat álbmotrievtti mielde.

Dasto lea maiddái dáhpáhuvvan nu ahte Sámedikki politihkalaš jođiheddjiide dahje hálddahussii lea njálmmálaččat váldojuvvon oktavuohta doaibmabijuid birra maid ráđđehusapparáhta lea juo álggahan dalle go dát doaibmabijut leat šaddan almmolaččat, mii lea čielgasit vuostá konsultašuvdnašiehtadusa čuoggá ollislaš diehtojuohkima birra ášši buot muttuin. Dán lágan geavahus rihkku sihke konsultašuvdnašiehtadusa ja álbmotrievtti. Sámediggi deattuha ahte konsultašuvdnašiehtadusas deattuhuvvo beliid gaskasaš perspektiiva ja dan vuođul ii sáhte ráđđehus ieš okto dahkat disposišuvnnaid.

Sámediggi lea oaidnán ahte áššiin main ii soabaduvvo dahje addojuvvo ovdagihtii friija dieđihuvvon miehtan Sámedikki beales, lea konsultašuvdnaproseassas leamaš váilevaš diehtojuohkin ja Sámediggi lea maŋŋit searvvahuvvon. Dáin áššiin lávejit eiseválddit juo dahkan mearrádusa, dahje váldán almmolaš oainnu, ovdal go konsultašuvnnat álggahuvvojit dahje dan botta go leat konsultašuvnnat. Sámediggi oaivvilda ahte dát rihkku duođalaččat daid geatnegasvuođaid mat čuvvot ILO-169 guđát ja čihččet artihkkaliid.

Konsultašuvdnageatnegasvuohta álbmotrievtti mielde guoská maiddái Stuorradiggái. Stuorradiggi lea ovdal unnán geavahan dan. Sámedikki árvvoštallama mielde fertešii geavatlaš ovttasbarggu Stuorradikki ja Sámedikki gaskka viidáseappot ovddidit gozihan dihte álbmotrievtti konsultašuvdnageatnegasvuođa áššiid meannudeamis mat gusket sámiide njuolga.

Sámediggi doaivu ahte mii soabadivččiimet áiggis ovddas guvlui buori konsultašuvdnageavahusa Sámedikki ja stáhta eiseválddiid gaskka buot surggiin mat gusket sámiide njuolga.

1.2.5 Bušeahttaprosedyrat

Sámediggi lea čoahkkimis finánsaministariin ja gielda- ja ođasmahttinministariin guovvamánus 2014 evttohan ahte buot stáhta juolludusat Sámediggái sirdojuvvošedje dálá sierra fágadepartemeanttain, ovtta bušeahttapostii Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas. Gulahallan ja proseassa Sámedikki bušeahta oktavuođas unnošii dalle prosessii Sámedikki ja ovddasvástideaddji departemeantta gaskka.

Sámediggi válddii ášši fas ovdan čoahkkimis, mii dollojuvvo juohke jagi, stáhtaráđiin Jan Tore Sanneriin juovlamánus 2014.

Gielda- ja hálddašanlávdegotti árvalusas Sámedikki 2013 doaimma birra boahtá ovdan ahte Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta árvvoštallá ášši ovttas Sámedikkiin ja guoskevaš fágadepartemeanttaiguin. Lávdegotti eanetlohku, buohkat earret Olgešbellodaga ja Ovddádusbellodaga lahtut, bivdá ahte dán barggu čuovvoleapmi válddahuvvo stuorradiggedieđáhusas Sámedikki doaimma birra dán jagi.

1.3 Giella

Váldomihttomearri:

Eanet giellageavaheaddjit ja eambbo giellageavaheapmi

1.3.1 Ovddasvástádus ja rámmaeavttut

1.3.1.1 Sámedikkis lea ovddasvástádus sámegielaid ovdánahttimis

1.3.1.1.1 Guorahallat sámegielaid dili

Demográfalaš rievdadusat, almmolaš eiseválddiid organisašuvdnarievdadusat, ja riikkaidgaskasaš vuoigatvuođaovdáneapmi leat dagahan ođđa dárbbuid ja dát gáibidit ahte rámmaeavttuid ferte rievdadit. Sámedikki mielas lei danne dárbu guorahallat lágaid, doaimmaid, ja ortnegiid mat gusket sámegielaide. Sámediggi lea digaštallan dán ráđđehusain, ja dás lei boađusin ahte ráđđehus lea ásahan almmolaš lávdegotti mii galgá guorahallat dáid áššiid. Sámediggi ja ráđđehus leat konsultašuvnnain soahpan lávdegotti mandáhta. Sámediggi lea maid árvalan lahtuid lávdegoddái. Lávdegotti ásahii ráđđehus čakčamánu 2014:s ja raporta galgá gárvvis guovvamánu 15. b. 2016:s.

1.3.1.1.2 Giellasoahpamuš

Ráđđehus lea sádden 6. raportta Eurohpáráđđái mas čilgejit sámegielaid stáhtusa eurohpálaš minoritehtaid- ja regiovdnagielaid giellasoahpamuša vuođul. Dán oktavuođas lea Sámediggi sádden suoivvaraporta. Sámediggi lea vuosttaš gearddi sádden dákkár raportta. Suoivvaraporttastis čállá Sámediggi ahte julev- ja máttasámegiela stáhtus ii leat áibbas čielggas giellasoahpamušas. Dáid gielaid eai leat čilgen dan láhkai ahte dain lea seamma stáhtus go davvisámegielas. Ii nuortalašgiellage leat namuhuvvon. Sámediggi maid ávžžuhii ahte giellasoahpamuš guoskkašii kvenagilliige.

1.3.2 Giellageavaheaddjit

1.3.2.1 Joatkkaskuvlaohppiid stipeanda

Vátnon leat oahppit, guhte leat ohcan stipeandda oahppat sámegiela vuosttaš- ja amasgiellan. Seammás lea lassánan ohccit geain lea sámegiella nubbingiellan.

Govus 1.6 Geavaheapmi – stipeanda ohppiide geain lea sámegiella fágan joatkkaskuvllas

Govus 1.7 Ohcciidlohku skuvlajagi 2012/2013 rájes 2013/2014 rádjai

1.3.2.2 Giellafágalaš ovdáneapmi

1.3.2.2.1 Davviriikkalaš giellaovttasbargu

Sámi Giellagáldu máttasámegiela giellajuogus lea 2014:s dohkkehan logi ođđa tearbmalistu, oktiibuot 899 tearpma ja 144 ođđa riikkanama leat dohkkehuvvon. Julevsámi giellajuogus lea ges dohkkehan 392 ođđa tearpma. Sámi Giellagáldu lea oktan gielladutkiin kárten ja guorahallan mo heivehit julevsámegillii, erenoamážit vokálaid, ruoŧa- ja dárogiela loatnasániid. Sámi Giellagáldu lea maid lágidan giellaseminára mas fáddán leat loatnasánit, goallossánit ja báikenamat.

Davvisámegiela giellajuogus lea 2014:s dohkkehan 29 tearpma ja normeren 193 stáhta nama. Nuortalašgiela giellajuogus lea normeren 229 suoma loatnasáni čállinvuogi ja 107 oanádusa.

Anárašsámegiela juogus lea dohkkehan 221 tearpma, normeren suomagiela namaid sojahanhámiid, ođasmahttánanárašsámegiela alfabehtalaš ortnega ja muhtin sojahemiid main lea -is/-es geažus.

Sámi Giellagáldu lea maid ráhkadan ođđa neahttasiidduid, giella.org. Fálloteavsttat leat mátta-, julev-, davvi-, anáraš-, ja nuortalašgillii, ja dasa lassin vel dáro-, ruoŧa-, ja suomagillii. Buot ođđa tearpmat, normeremat ja čoahkkingirjjit leat almmuhuvvon dáin neahttasiidduin. Sámi Giellagáldu lea maid aktiivvalaččat bargan giela gáhttet ja fállan giellabálvalusa sosiála mediain. www.facebook.com/SamiGiellagaldu. Dán siiddus ledje 1190 čuovvut 2014 loahpas.

Sámi Giellagáldu prošeaktaáigodat nogai 30.6.2014, muhto Sámi Parlamentáralaš ráđđi lea mearridan guhkidit barggu 2014 lohppii.

SPR lea maid mearridan sihkkarastit bistevaš ruhtadeami, nu ahte Sámi Giellagáldus šattašii bistevaš doaibma. Ruhtadeapmi ii leat vel čielgan, muhto dáinna leat bargamin.

1.3.2.2.2 Sámi terminologiija- ja giellaovdánahttinbargu

Sámediggi lea oktan Divvumiin ja Sámi Giellateknoin Romssa Universiteahtas almmuhan ođđa digitála sátnegirjji sátni.org – báhko.org – baakoe.org. Dát girji lea boahtán risten.no sadjái.

Sámediggi lea ođasmahttimin girjji Čállinrávagirji. Dát girji lea veahkkeneavvun sidjiide geat čállet davvisámegillii. Galget almmuhit golbma gihppaga, čállinrávagihppaga, giellagáhttengihppaga ja sámi báikenammagihppaga.

Sámediggi maid joatká bargat davvisámegiela hállansyntesain, dán barggu álggahii 2013:s ja lea dál loahpahan muttos. Gárvvis buvtta galgá almmuhuvvot 2015 álggus. Dát lea giellateknologalaš reaidu buohkaide geain lea lohkan- ja čállinváttisvuođat, ja daidda geat man nu sivas rahčet lohkat.

1.3.2.2.3 Sámi báikenamat

Sámediggi lea oktan Sámi Giellagálduin nevvon áššis mii guoská Skoltebyen nuortalašgielat nammii. Mátta-Várjjat gielda lea mearridan geavahit nuortalašgillii Sää‘msijdd dán gili namman. Dasa lassin lea Sámediggi árvalan čállinvugiid almmolaš geaidno- ja guovllučujuhusaide Omasvuona, Kárášjoga, Deanu ja Málatvuomi gielddain. Dasa lassin lea Sámediggi nevvon áššiin mat gusket luonddunamaide ja gilinamaide Gáivuonas ja Fuoskkus. Sámediggi lea álggahan báikenammaáššiid Álttá suohkanis, dáid gaskkas namat mat lea báikenammaprošeavttaid bokte čohkkejuvvon. Fuoskku gielda lea maid mearridan geavahit julevsámi paralleallanama Fauske – Fuossko.

Sámediggi lea oasálastán jahkásaš, oktasaš ráđđádallančoahkkimis Stáhta Kártadoaimmahagain, ja eará báikenammakonsuleanttaiguin mat bohtet miehtá Norgga. Čoahkkima fáddán lei báikenammalága rievdadeapmi. Sámediggi loktii ášši mii guoská nuortalašgielat báikenamaide, ja Sámediggi dáhtošii ahte nuortalašgiella maid galggašii namuhuvvot ja suodjaluvvot báikenamalága bokte.

Sámediggi lea maid oasálastán 28. UNGEGN (United Nations Group of Experts on Geographical Names) sešuvnnas. Sámediggi lea rapporteren sámi báikenamaid dilis ja muitalan váilevaš báikenammalága implementeremis mii guoská sámi báikenamaide.

1.3.3 Sámegiela geavaheapmi

1.3.3.1 Dihtomielalaš jurddašeapmi sámegiela birra

Giellakampánnja, «Sámás muinna» lea boktán stuorra beroštumi, ii dušše Norggabeale, muhto maid Suoma- ja Ruoŧabeale. Ollugat jearahit kampánnjabuktagiid ja miehtá Sámi leat olbmot gallestallan ruovttusiiddu.

Kampánnja lea sosiála mediain ovddiduvvon, ja gávdno sihke facebookas ja Instagrammas. Lea maid ráhkaduvvon sierra kámpannjablogga, mas nuorat ieža besset almmuhit teavsttaid. 24 giellaambassadevrra, maid Sámediggi nammadii 2013:s, leat leamaš kampánnja ovdavázzit. Sii leat ovddidan ja juohkán dieđuid kampánnjas. Ambassadevrrat leat eaktodáhtolaččat ja áŋgirit bargan olles áigodaga.

Statistihkka čájeha ahte kampánnja lea olahan eanemus olbmuid 18–44 jagi gaskka, ja eanemusat nissoniid.

1.3.3.2 Sámegiela hálddašanguovlu

1.3.3.2.1 Guovttegielatdoarjja sámi hálddašanguovllu gielddaide

2014:s ožžo 10 gieldda ja njeallje fylkkagieldda guovttegielatdoarjaga Sámedikkis, oktiibuot 48 429 000 ruvnnu. Dán doarjaga lea máksán ovttasbargošiehtadusaid vuođul maid vuolláičálle 2012:s, ja sáddejuvvon aktivitehtaplánaid rapporterejuvvon bohtosiid vuođul mat sáddejuvvojedje 2013:s.

Govus 1.8 Geavaheapmi – Fylkkagielddaid guovttegielatvuođa doarjjar

Ovdánahttinruđa juohkin čájeha ahte gielddat ja fylkkagielddat, mat aktiivvalaččat ovddidit sámegiela, ožžot stuorát oasi ovdánahttindoarjagis. Dát soahpá sámedikki áigumušain čalmmustahttit ja lasihit giellageavaheami sámi hálddašanguovllus.

Ovttasbargošiehtadusat gielddaiguin ja fylkkagielddaiguin biste 2014 lohppii. Sámediggi lea čielggadan gielddaiguin ja fylkkagielddaiguin ja guhkidan šiehtadusaid 2015 lohppii. Seammás galget ovttasbargošiehtadus ja rehkkenuštinnjuolggadusat árvvoštallot 2015:s.

Govus 1.9 Geavaheapmi – gielddaid guovttegielatvuođa doarjjar

1.3.3.2.2 Čállin- ja lohkanveahkki vuorrasiidda

Sámediggi ja Guovdageainnu suohkan leat evalueren 3-jagi ovddasmanniprošeavtta «Lohkan- ja čállinveahkki vuorrasiidda».

Dás lea boađusin ahte gielddat sáhttet ohcat ruđa giellaprošeavttaid doarjagis.

Govus 1.10 Geavaheapmi – ovdánahttindoarjja sámi giellaguovddážiidda

1.3.3.3 Sámi giellaguovddážat

Maŋŋil go giellaguovddážat evaluerejuvvojedje 2012:s, de leat giellaguovddážat cealkán ahte háliidit eanet einnostahtti rámmaeavttuid. Sámediggi lea lasihan njuolggodoarjaga 100.000 ruvnnuin juohke guovddážii, nu ahte juohke guovddáš oažžu dál 825 000 ruvnna. Dasa lassin lea Sámediggi várren 3 miljovnna giellaguovddážiidda aktivitehtaplánaid vuođul maid giellaguovddážat leat sádden sisa.

Oktiibuot ledje 13 giellaguovddáža mat ožžo njuolggadoarjaga Sámedikkis. Giellaguovddážiid doaimmat; giellakurssat, giellaarenat, ávdnasat ja buktagat čájehit ahte dát barget áŋgirit giellaovddidemiin iežaset doaibmaguovlluin.

Govus 1.11 Geavaheapmi – doarjja sámi giellaguovddážiidda

Sivvan stuorámus lassáneapmái 2012 rájes 2013 rádjai leat ovddidandoarjagat

1.3.3.4 Sámi giellaprošeavttat

Sámediggi lei 2014:s várren 7,9 miljovnna ruvnnu doarjjan giellaprošeavttaide. Doarjagat galge veahkkin nu ahte sámegiela geavahuvvo eanet, eanet olbmot ohppet sámegiela ja ahte huksejuvvojit eanet arenat gos geavaha sámegiela.

2014:s bohte 80 ohcamuša miehtá riikka. Ođđa trendan lei ahte bohte ollu ohcamušat doarjagaga oažžut ráhkadit ođđa applikašuvnnaid fiehttotelefuvnnaide ja dihtordulbosiidda. Sámedikki ii nagodan buot dáid doarjut vátna veahkkeváriid geažil. Sámediggi lea maid juolludan doarjaga nannet giela sihke gávpogiin ja čoahkkebáikkiin. Dasa lassin doarjjui sámediggi ruđain giellaleairraid ja giellaarenaid miehtá riikka. Dán lea Sámediggi jo dahkan máŋga jagi.

Govus 1.12 Geavaheapmi – doarjja sámi giellaprošeavttaide

1.4 Kultuvra

Váldomihttomearri:

Ealli ja girjás sámi dáiddár- ja kulturbiras mas lea buorre dássi ja mii lea olahanmuttus buohkaide.

1.4.1 Čielgaseappo ovddasvástádus sámi kultuvrras

1.4.1.1 Sámi kultuvrras lea lunddolaš ja deaŧalaš sadji ráđđehusa oppalaš ja bajimuš kulturpolitihkas

Sámedikkis leat hálddahuslaš oktavuohta čoahkkimat Kulturdepartemeanttain oktii juohke jahkebealis, gos juohkit dieđuid ja ságaškuššat áigeguovdilis áššiid birra. Go Sámediggi lei bivdán, de dollojuvvui čoahkkin kulturministariin Thorhild Widvey i 2014. Soabaimet das ahte ásahuvvo fásta ortnet čoahkkimiid várás politihkalaš dásis Kulturdepartemeanttain.

Gulahallamis guovddáš eiseválddiiguin kulturáššiid birra lea Sámediggi váldán ovdan Saemien Sijte huksema, Beaivváš Sámi Našunála teáhtera ovddidanplánaid, sámi museaid rámmaeavttuid muđui norgga museaid ektui ja Bååstede máhcahanprošeavtta.

Sámediggi lea čielgasit dadjan ahte kulturáŋgiruššamis lea áigumuš addit:

sámi dáiddáriidda ovddidanvejolašvuođaid dáiddáršiehtadusa bokte

sámi kulturásahusaid ohcanvuđot ortnegiid bokte buriid rámmaeavttuid.

1.4.1.1.1 Sámi álbmoga ávvudeapmi 2017:s

Guovvamánu 6. b. 2017 lea 100 jagi áigi das go sámi álbmoga vuosttaš riikkačoahkkin dollojuvvui Troanddimis. Dat lea deaŧalaš dáhpáhus, maid Sámediggi áigu čalmmustahttit, sihke oktasaš sámi ávvudemiin ja nationála ávvudemiin. Ávvudeami ulbmilin lea gaskkustit máhtu sámi kultuvrra ja historjjá birra, ja čájehit historjjálaš ovdáneami mearkkašumi sámiide go lea álgoálbmot.

Sámediggi lea ovdanbuktán ávvudanplánaid Stuorradikki presideantagoddái ja Gielda- ja ođasmahttindepartementii. Dáid ovdanbuktimiid vuođul lea Sámediggi ohcan ruđaid Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas jagiide 2015–17 hálddahussii ja čalmmusteami plánemii.

Lea ásahuvvon stivrenjoavku mas oasseváldin leat Troanddima suohkan, Mátta-Trøndelága fylkkasuohkan ja Sámediggi, ja dasto prošeakta Sámi Latnja. Sámediggái lea leamaš deaŧalaš sihkkarastit báikkálaš ja regionála fakki prošeavttas.

1.4.1.2 Regionála ja báikkálaš eiseválddit ovttas váikkuhit sámi dáidaga, kultureallima ja sámi kulturásahusaid ovddideami

Sámedikkis lea maiddái 2014:s leamaš buorre ovttasbargu Norgga kulturráđiin, mii lea váikkuhan sámi kultuvrra nannema, maiddái ávnnaskeahtes sámi kulturárbbi.

1.4.2 Buorit rámmaeavttut sámi dáiddáriidda

1.4.2.1 Nana ja árjjalaš sámi kulturorganisašuvnnat

Sámediggi lea ollu jagiid bargan vuogádatlaččat ovttasbarggu nannemiin Sámi dáiddárráđiin (SDR) ja láhčán diliid nu ahte SDR ja dan vuollásaš ráđit sáhttet ovddidit iežaset. Dáiddáršiehtadus lea leamaš guovddáš gaskaoapmi dán barggus ja maiddái 2014:s ledje buorit šiehtadallamat maid boađus lei buorre ja mainna bealit ledje duhtavaččat.

Govus 1.13 Geavaheapmi – musihkka ja girjjálašvuohta

Govus 1.14 Geavaheapmi – kulturdoaibmabijut

Sámi dáiddárráđđi ja Sámediggi lágidit oktasaš dáiddárkonferánssa juohke nuppi jagi. Jagi 2014 dáiddárkonferánsa dollojuvvui Guovdageainnus, gosa ledje boahtán sámi dáiddárat viidát. Konferánssa fáddán ledje luohti, visuála dáidda ja sámi filmmat. Sámi dáiddáriid mielas lei deaŧalaš gozihit sin vuoigatvuođaid dáid dáiddasurggiid siskkobealde, sihke nationála ja riikkaidgaskasaš rievtti ektui ja sámi riekteáddejumi ektui

1.4.2.2 Ovdánahttit kvalitehta dáfus buori girjjálašvuođa mii lea olámuttus sámegillii

Sámediggi lea 2014:s álggahan plánet girječálliprošeavtta. Prošeavtta ulbmilin lea movttiidahttit eanet almmuhit čáppagirjjálašvuođa dan bokte ahte rekruttere girječálliid geat čállet sámegillii. Prošeavtta bokte galggašedje nuorat girječállit oažžut duohta vejolašvuođa mánusa čállimii bagadeami, gelbbolašvuođa ovddideami ja fierpmádatčoahkkanemiid bokte. Sámedikkis lea ovttasbargu Sámi dáiddárráđiin prošeavtta čađaheamis ja administreremis.

1.4.3 Sámi kulturásahusat sámi kulturgaskkustan- ja vásihanarenan

Mii leat joatkán ovttasbarggu ja gulahallama sámi kulturásahusaiguin 2014:s, ja Sámedikkis leat leamaš gulahallančoahkkimat ollu ásahusaiguin. Sámediggi lea ráhkadišgoahtán sámediggedieđáhusa sámi kulturásahusaid birra, mii galgá gárvvistuvvot 2015:s. Dan oktavuođas lea Sámedikki dievasčoahkkin geassemánus meannudan čilgehusa sámi kulturásahusaid birra, ja Sámediggi lea doallan rávačoahkkimiid sámi kulturásahusaiguin.

1.4.3.1 Fágalaččat nana sámi kulturásahusat Faglig sterke samiske kulturinstitusjoner

1.4.3.1.1 Saemien sijte

Saemien Sijte Snoasas dárbbaša divdna ođđa vistti, gos lea vejolašvuohta gaskkustit máttasámi kultuvrra ja historjjá, muhto maiddái eanet áŋgiruššat mátkeealáhusaiguin ja barggolašvuođain guovllus.

Govus 1.15 Geavaheapmi – sámi museat

Govus 1.16 Geavaheapmi- kulturviesut ja kulturgaskkustanarenat

Ođđa vistti ruhtadeapmi viessoláigoortnega bokte ii vuoruhuvvon jagi 2015 stáhtabušeahtas. Sámediggi lea bivdán Stuorradikki oažžut Ráđđehusa čielggadit ođđa Saemien Sijte stáhtusa ja ahte čilgejuvvošii ovdánanplána birra dálá huksenplána ođđa molssaeaktun jagi 2015 áigge.

1.4.3.1.2 RiddoDuottarMuseat

Sámediggi lea maiddái 2014:s bargan árjjalaččat buoridan dihte ovttasbargodiliid RiddoDuottarMuseas. Dan vuođul lea Sámediggi ráhkadan raportta RiddoDuottarMusea birra 2014:s. Raporttas rávvejuvvo earret eará ahte

vuođđudusas ásahuvvo ráđđi

stivra viiddiduvvo nu ahte buot eaiggádiin lea ovddasteaddji

museaid báikkálaš faggi nannejuvvo

fuolahuvvo buresdoaibmi stivrenorgána

Ođđa stivra lea válljejuvvon. Sii barget dál dáid rávvagiid čađahemiin, ja buoret ovttasbargodiliid láhčimiin RDM:s ja og fokusere musea ovddideami.

Govus 1.17 Geavaheapmi – teáhterat

RDM hálddaša Sámedikki dáiddaoastinortnega ja sisaoastinlávegoddi lea maiddái 2014:s oastán árvvolaš dáidaga čoahkkádussii. Hástalussan lea dat go árvvolaš dáiddačoahkkádussii eai leat dál doarvái buorit dahje stuorra rájadanvejolašvuođat Sámi Vuorkádávviriin Kárášjogas. Sámediggi ja RDM álggahedje 2014:s proseassa dainna áigumušain ahte láigohit eará lokálaid dáiddačoahkkádussii. Álgá leat hoahppu bargagoahtit fas prošeavttain Sámi dáiddamusea.

1.4.3.1.3 Nuortasámi musea

Sámedikkis lea buorre ja lávga gulahallan Deanu ja Várjjat musea siiddain (DVMS) man oassi Nuortasámi musea lea. DVMS lea maiddái 2014:s bidjan ollu resurssaid Nuortasámi musea gárvvisteapmái. Ođđa teknihkalaš hástalusat museas leat dađistaga maŋidahttán gárvvisteami. Sámediggi ja DVMS leat muitalan čielgasit Stáhta huksenfitnodahkii, mas lea ovddasvástádus vistti gárvvisteamis, ahte mii eat leat duhtavaččat ovdánemiin. Jagi 2014 loahpas dagai Stáhta huksenfitnodat juoga dan oktavuođas mainna Sámediggi ja DVMS leat duhtavaččat.

Govus 1.18 Geavaheapmi – festiválat

1.4.3.1.4 Bååstede – sámi kulturárbbi máhcaheapmi

Sámediggi lea dahkan šiehtadusa das ahte sámi dávvirat mat leat Norgga álbmotmuseas ja Kulturhistorjjálaš museas máhcahuvvojit sámi museaide. Mii leat bálkáhan bargi ráhkkanit dán bargui, muhto konserveren ja magasineren goluid ruhtadeapmi ii leat čovdojuvvon. Sámediggi ii nagot dán okto čoavdit ja lea bivdán guovddáš eiseválddiid gávdnat čovdosa.

1.4.3.1.5 Prosjekteren Beaivváš Sámi Našunálateáhter

Sámedikki dievasčoahkkin lea meannudan Beaivváš Sámi Našunálateáhtera ođđa teáhtervistti huksenprográmmaprošeavtta. Sámediggi doarjjui ahte huksenprošeavttain jotkojuvvo ovdaprošeaktan, 25.10.11 huksenprográmma rámmaid siskkobealde.

Sámediggi lea gearggus váldit hálddašanovddasvástádusa Beaivváš Sámi Našunálateáhteris dan bokte ahte geatnegahttá iežas nannet ja ovddidit doaibmabušeahta dalle go teáhtervisti duohtan dahkkojuvvo. Mihttomearrin lea oažžut várrejuvvot ruđaid stáhtabušeahtas ovdaprošekterema álggaheapmái, ohcama vuođul mii lea sáddejuvvon Kulturdepartementii.

1.4.3.1.6 Várdobáiki Sámi guovddáš

Várdobáiki Sámi guovddáš márkasámi guovllus lea dán jagi čađahan ođđasis organiseren- ja ovddidanproseassa dainna ulbmilin ahte ráhkkanahttit guovddáža huksema. Ođđasis organiseren Oasussearvin lea čađahuvvon Sámedikki ruhtademiin.

Govus 1.19 Geavaheapmi – dáidda- ja kulturgaskkkustanarenat

1.4.3.2 Sámi ásahusat leat sámi dáidaga ja kultuvrra deaŧalaš gaskkusteaddjit

1.4.3.2.1 Sámi teáhterat

Sámedikkis lea oktasaš álgga Davvi-Trøndelága Allaskuvllain ja Beaivváš Sámi Našunálateáhteriin ja leat ovttas mearridan álggahit prošeavtta sámegielat neavttároahpu ektui. Prošeavtta mihttomearrin lea oažžut neavttáriid geaid bargogiella lea sámegiella, go dakkár olbmot váilot sakka.

1.4.3.2.2 Sámi filmmat

Sámi filmmain lea buorre ovdáneapmi ja dain leat buorit buvttadeamit 2014:s ja maid ollu nuorra sámi buvttadeaddjit leat dahkan. Sámediggi doarju barggu davviriikkalaš sámi filbmabuvttadeami ovddidemiin nu ahte mis leat eaiggátoasit ođđa Riikkaidgaskasaš sámi filbmainstituhtas.

1.4.4 Sámi valáštallan

1.4.4.1 Viiddes ja buorre valáštallanfálaldat sámi álbmoga várás

2014:s ledje ollu buorit ohccit Sámedikki kultur- ja valáštallanstipendii. Sin gaskkas válljiimet vihtta dáiddára ja valáštalli oažžut stipeandda, 25 000 ru juohkehažžii.

1.4.4.1.1 Arctic Winter Games

Arctic Winter Games (AWG) lágiduvvui njukčamánus 2014 Fairbanks nammasaš báikkis Alaskas. Sámiid valáštallanlihttu searvvai ja mielde ledje čuoigit, spábbačiekčit ja dáiddárat sihke Norgga, Ruoŧa ja Suoma beale Sámis. Sámi oassálastit ožžo ollu medáljaid ja ovddastedje sámi álbmoga goargadis vuogi mielde.

Sámedikki presideanta lei mielde doaluin ja beasai deaivvadit lágideddjiid ovddasteddjiiguin ja oasseváldi surggiid ovddasteddjiiguin.

1.4.4.1.2 Spábbačiekčan

2014:s ásahuvvui ođđa sámi spábbačiekčansearvi, FA Sápmi. Dát searvi organisere sámi spábbačiekčandoaimmaid govdodat- ja njunušdásis. FA Sápmi lea CONIFA lahttu mii organisere spábbačiekčama daid riikkaid ja guovlluid várás mat eai leat UEFA/FIFA lahtut. 2014:s lágiduvvui Conifa World cup Staares Ruoŧa bealde, ja FA Sápmi searvvai dáid čiekčamiidda ovttain dievdojoavkkuin.

Govus 1.20 Geavaheapmi – sámi valáštallan

1.4.5 Sámi mediat

Sámediggi lea 2014:s joatkán eanaš áŋgiruššamiiguin sámi mediaid ektui ja lea dasa lassin addán prošeaktadoarjaga earret eará Guovdageainnu lagaš radioi ja Siellaga ođđasiidda. Goappašagat dáin mat leat namuhuvvon leat buorit ovdamearkkat deaŧalaš oalgebuktagiidda sámi mediamáilmmis.

1.4.5.1 Hukset ja ovddidit sámi mediaid servodatáŋgiruššama oassin

1.4.5.1.1 Gulaskuddanvástádus NRK-plakáhtii

Sámediggi lea addán gulaskuddanvástádusa Kulturdepartementii NRK-plakáhta birra. Sámediggi deattuhit erenoamážit plakáhta sisdoalu gulaskuddanvástádusas. Dasto deattuhii Sámediggi daid prinsihpalaš vuoigatvuođaid ja gáibádusaid mat sámi álbmogis leat go guoská ollislaš mediafálaldahkii.

Govus 1.21 Geavaheapmi – sámi mediafálaldat

1.5 Bibliotehka

Váldomihttomearri:

Buorre sámi bibliotehkafálaldat.

1.5.1 Gaskkustandoaibma

1.5.1.1 Girjebusset

Sámediggi lea addán njuolggadoarjaga gávcci sámi girjebussii 2014:s. Oktiibuot dát doarjja lei 8 711 000 ru.

Sámedikkis lea 2014:s leamaš okta oktavuohtačoahkkin bussiid bargiiguin. Muhtun busset doibmet kulturbussen, main lea stuorát fokus čájáhusaide ja sierra doaluide busses luoikkaheami lassin. Árbevirolaš girjebusset leat gáržžit čájáhusaide ja doaluide, ja daid váldodoaibman lea luoikan. Eanaš bussiin lea bargiin sámi gelbbolašvuohta, dahje lea ovttasbargu sámi ásahusain gos vižžet dárbbašlaš sámi gelbbolašvuođa.

Sámediggi lea rievdadan girjebussedoarjaga juolludaneavttuid 2012:s. Ođđa eavttuid mielde galget girjebusset buktit statistihka man ollu dain leat sámi mediat ja man ollu leat daid luoikan. Čájeha ahte girjebussiin lea váttis buktit statistihka sámi ávdnasiid oastimiin ja luoikamiin, danne go bibliotehkavuogádat ii sirre dan. Sámediggi áigu ain bargat dan ala ahte šattašii vejolaš oažžut statistihka sámi girjjálašvuođas ja eará mediain.

Govus 1.22 Geavaheapmi – sámi girjebusset

1.5.1.2 Sámedikki bibliotehka

Sámedikki girjerádju galgá nannet ja ovddidit bibliotehkafálaldaga sámi álbmoga várás. Girjerádju lea sámi girjjálašvuođa ja sámi bibliotehkabálvalusa máhttoguovddáš, ja lea Sámedikki politihkkariid ja bargiid hálddašanbibliotehka.

Čoahkkádusas leat eanemusat girjjálašvuohta, musihkka, jietnagirjjit ja filmmat sámegillii ja sámi diliid birra guđe gillii ihkinassii.

Oassi luoikkaheamis diŋgojuvvojit eará fága- ja álbmotbibliotehkaid bokte. Sámedikki girjerádju luoiká girjebáhkaid girjebussiide ja eará bibliotehkaide.

Ovttas Deichmann máŋggagielat bibliotehkain Oslos sádde Sámedikki bibliotehka sámi girjjálašvuođa girjepáhkaid miehtá riikka čalmmustahttin dihtii eatnigiela beaivvi guovvamánus 2015.

Bibliotehka lea 2014:s geargan registreremiin boarráset, árvvolaš girjjiid mat gullet spesiálačoakkáldahkii. Dáid sáhttá ohcat girjerádjovuogádagas.

Govus 1.23 Luoikkaheapmi Sámedikki girjerádjosis

1.5.2 Bibliotehkaovddideapmi

Sámediggi lágiidii Sámi girjjálašvuođabeivviid čakčamánus Sámedikki bibliotehkas. Sámediggái lea deaŧalaš ahte bibliotehkat ieža váldet ovddasvástádusa sámi girjjálašvuođa ovddideamis ja gaskkusteamis. Sámedikki bibliotehka váikkuha dasa dakko bokte ahte lágida fágalaš semináraid lokten dihtii bibliotekáraid ja earáid gelbbolašvuođa sámi girjjálašvuođas ja kultuvrras.

Ollu min sámi girječálliin, geat leat leamaš nominerejuvvon Davviriikkalaš ráđi girjjálašvuođabálkkašupmái, ledje bovdejuvvon seminárii. Sii ledje hui giitevaččat go besse bidjat ovdan girjjiideaset, ja oassálastit ledje hui duhtavaččat prográmmain.

Sámedikki bibliotehka lei ovddidan cealkámušaid ja evttohusaid Finnmárkku riikkaidgaskasaš girjjálašvuođafestivála sámi ovdanbuktimiidda. Festivála lágiduvvui Álttás skábmamánus, ja doppe lei buorre ja máŋggabealat prográmma ja girječállit miehtá Davviriikkaid oassálaste.

1.6 Máhttu

Váldomihttomearri:

Sámi álbmogis leat máhttu, gelbbolašvuohta ja gálggat mat gáibiduvvojit jus galgá sáhttit gáhttet ja ovddidit sámi servodaga, ja vai sáhttá aktiivvalaččat oassálastit sámi, našunála ja riikkaidgaskasaš servodagas.

1.6.1 Mánáidgárdi

Doarjjaortnegiid bokte mat mis leat, lea mánáidgárddiin main lea sámegielfálaldat, vejolašvuohta ohcat doarjaga. Vásihusat mánáidgárddiin muitalit ahte doarjjaortnegat leat stuora ávkin mánáidgárddiide vai sáhttet čalmmustahttit sámi perspektiivva mánáidgárddis. Doarjjaortnegat leat dál árvvoštallama vuolde, ja Nordlandsforskning čađaha dán barggu.

Sámediggedieđáhusa čuovvoleapmái sámi mánáidgárdefálaldaga birra, lea Sámedikkis dál jođus proseassa hábmet doaibmaplána. Doaibmaplánas lea fokus dihto doaimmaide mat galget biddjot johtui boahtte njeallje jagi. Jus galgá nagodit olahit mihttomeari ahte ásahit buriid bajásšaddaneavttuid sámi mánáidgárdefálaldaga bokte, de lea guovddáš ášši ahte sáhttá bargat struktuvrralaččat nu ahte doaimmat biddjojit johtui.

1.6.1.1 Mánáidgárddi sisdoallu

Deháleamos váikkuhangaskaomiin mánáidgárdesuorggis leat doarjjaortnegat sámi mánáidgárddiide ja mánáidgárddiide main lea sámegielossodat. Rapportaid bokte maid mánáidgárddit addet midjiide, diehtit mii ahte ruđat geavahuvvojit bálkáhit kulturguddiid geat sáhttet gaskkustit sámi kultuvrra, muhto maiddái čalmmustahttit sámi kultuvrra oinnolaš áđaid ja dovdomearkkaid bokte.

Sámedikki diehtojuohkingihpa sámi mánáidgárdefálaldaga birra lea ođasmahttojuvvon, ja gihpa lea ávkkálaš go galgá juohkit dieđuid sámi mánáid vuoigatvuođaid birra oažžut sámegielfálaldaga mánáidgárddis. Sámedikkis lea ovttasbargu fylkkamánniiguin Trøndelágas, Nordlánddas, Romssas ja Finnmárkkus viidáset kártema birra buot suohkaniin gos leat sámi mánát geat háliidit sámegielfálaldaga.

Sámedikki neahttasiiddut mánáidgárddiid birra lea ođasmahttojuvvon ja addet dehálaš dieđuid áigeguovdilis bealálaččaide. Mánáidgárdečálus «stullan» lea dakko bokte lotnahuvvan eret digitála neahttasiidduiguin.

Sámediggi lea 2014:s lágidan guokte mánáidgárdeseminára mánáidgárdebargiid várás. Mii leat lágidan lullisámi seminára ovttasbarggus Davvi- ja lulli-Trøndelága ja Nordlándda fylkkamánniiguin, gosa čoahkkanedje sullii 30 oasseváldi. Seminára fáddán lei kulturdiehtu, -máhttu ja -ipmárdus ja gielladikšun mánáidgárddis. Lullisámi giellaambassadevrrat ovdanbukte Sámedikki giellakampánja «Sámás muinna» semináras.

Nubbi mánáidgárdeseminára lágiduvvui Álttás ja doppe ledje sullii 100 oasseváldi. Fáddán ledje giella, kulturipmárdus máŋggakultuvrralaš servodagas ja digitála oahppanresurssat. Eai goasse ovdal leat leamaš ná ollu oasseváldit ovtta mánáidgárdesemináras. Dát čájeha ahte mánáidgárdebargiin geat barget sámi mánáidgárdefálaldagain, lea dárbu oktasaš arenai gos deaivvadit. Goappašiid semináraid maŋŋil muitaledje oasseváldit ahte ledje duhtavaččat semináraid sisdoaluin ja ahte seammás lei ávkkálaš deaivvadanbáiki vásihuslonohallamii, gelbbolašvuođa loktemii ja kvalitehtaovddideapmái.

1.6.1.2 Giellamovttiideapmi mánáidgárddis

Sámediggi lea lágidan giellamovttiidanseminára Romssas skábmamánu, ovttasbarggus Finnmárkku ja Romssa fylkkamánniiguin ja Lohkanguovddážiin. Seminára fáddán ledje giellabargu mánáidgárddis ja geahčadeapmi muhtin mánáidgárddiid giellabargguin. Seminárii oassálaste sullii 40 olbmo.

Okta deháleamos váikkuhangaskaomiin dasa ahte mánát ožžot nannejuvvot giellamovtta davvi-, lulli- ja julevsámegielas lea doarjjaortnet sámi giellaoahpahussii. 2014:s ledje 127 máná geat ožžo sámegieloahpahusfálaldaga dáža mánáidgárddiin. 106:s sis ožžo davvisámegieloahpu, ovccis ožžo julevsámegieloahpu ja 12 ožžo fálaldaga lullisámegielohppui. Mánáidgárddiid lohku gos fállet sámegieloahpahusa rievddada jagis jahkái.

2013 ja 2014 loguin oaidná Sámediggi ahte mánáidgárddiid lohku lea veahá njiedjan Finnmárkkus, muhto lea lassánan Romssas, Nordlánddas ja Lulli- Trøndelágas. Oktiibuot ožžo 26 mánáidgárddi doarjaga sámegieloahpahussii 2014:s, ja 22 mánáidgárddi ožžo 2013:s.

Mánáidgárddiid raporttaid vuođul oaidnit mii ahte ruđat geavahuvvojit vuosttažettiin giellaovttasbargiid bálkágoluide.

1.6.1.3 Giellalávgunmodeallat

Sámediggi lea bargame ovddidit buriid ovddidanmodeallaid giellaoahppamii mánáidgárddiide gos lea sámegielfálaldat. Dáid galgá sáhttit geavahit ovttaskas olbmo gielladili mielde ja báikkálaš diliid ektui.

2014:s juolluduvvo giellaprošeaktaruđat báikkálaš ovdánahttinprošeavttaide oktiibuot lahka 1 000 000,- ruvnno ovddas. Dát muitala ahte mánáidgárddiin main lea sámegielfálaldat lea dárbu ovdánahttinprošeavttaide main sáhttet atnit vuođđun daid eavttuid mat mánáidgárddis leat. Oktasaš ášši dáin prošeavttain lea ahte biddjojit searat sámi giellaoahpahussii.

1.6.1.4 Pedagogalaš reaiddut ja duhkorasat

Sámediggi lea 2014:s kárten pedagogalaš reaidduid, duhkorasaid ja oahppanresurssaid oaivvilduvvon mánáidgárddiide. Dán kártemis leat sullii 350 nama. Namat leat kategoriserejuvvon fágasurggiid mielde mánáidgárddi rámmaplána mielde. Kárten čájeha ahte gávdnojit sullii 150 fáddágihppaga, sullii 140 máinnasgirjji, sullii 20 doasa main leat koarttat/ ságastallankoarttat, unnit go logi spealu ja jietnagirjjit ja sullii 10 cuoigungirjji.

1 289 000 ruvnno doarjja juolluduvvui pedagogalaš reaidduide ja duhkorasaide, golmma prošektii. Dát ledje konkretiserenreaiddut ja applikašuvnnat main lea fokus sámi gillii. Sisa bohte ohcamat 1,5 ja 1,7 miljovnna ruvnno ovddas doarjjaohcamiin jorgaleapmái ja heiveheapmái digitála reaidduin sámegillii, dáidda ii lean Sámedikkis ruhta.

1.6.1.5 Ovttasbargu ja oktavuohta gaskal ruovttu, mánáidgárddi ja skuvlla

Sámediggi áigu sihkkarastit oktavuođa ja ovdáneami oahpposisdoalus mánáidgárddis skuvlii, nu ahte lea kontinuitehta sámi giela ja kultuvrra barggus. Sámediggi áigu eanet konkrehta searvat prosessii ja lea dan oktavuođas gulahallan earret eará Romssa ja Finnmárkku fylkkamánniiguin. Viidáset lea Sámedikkis leamaš áirras mánáidgárddiid váhnenlávdegottis našunála dásis. Sámediggái lea dehálaš sihkkarastit «sámi váhnenjiena» áigeguovdilis mánáidgárdepolitihkalaš áššiin.

Govus 1.24 Geavaheapmi – sámi mánáigárdefálaldat

1.6.2 Vuođđooahpahus

1.6.2.1 Sámi skuvlla sisdoallu ja árvovuođđu

1.6.2.1.1 Doarjja sámi oahppanresurssaide

Váldoáŋgiruššan dábálaš oahpponeavvuin vuođđooahpahussii lea ollásit gokči oahpponeavvut sámegielas nubbigiellan, go dát fága lea mas oahppoplána lea eanemusat rievdan maŋŋil oahppoplánaođasteami 2012:s ja 2013:s. Proseanttaid mielde lea maid ohppiid lohku njiedjan sin gaskkas geain lea sámegiella nubbigiellan maŋŋil Máhttoloktema doaibmama.

Erenoamážit heivehuvvon oahpponeavvuid gaskkas lea Sámediggi vuoruhan oahppanresurssaid raporterejuvvon dárbbuid mielde molssaevttolaš ja lasiheaddji gulahallama várás. Doarjja lea juolluduvvon ollásin oažžut kártenreaidduid giellaovddideami várás ja ollásin oažžut ráiddu mas leat girjjit maid lea geahpas lohkat. Dasa lassin lea juolluduvvon doarjja digitála oahpponeavvuide lohkan/čállinváttisvuođaid suorggis ja matematihkas.

3 323 000 ruvdno lei várrejuvvon viidásetfievrrideapmái matematihkkagirjjiid Multi jorgaleamis vuođđoskuvlla várás. 2014:s leat Multi-girjjit 1.-7. jahkecehkiide válbmejuvvon davvisámegillii.

Matematihkkagirjjiid Sirkel, 8.-10 jahkecehkiid várás, leat dál jorgaluvvon. Dál leat vel báhcán jorgalit Multi- girjjiid 1.-7. jahkecehkiid várás julev- ja lullisámegillii. Dát bargu lea váldán guhkit áiggi go plánejuvvon, go fágas lea váilon terminologiija.

1.6.2.1.2 Oahpponeavvuid buvttadeami doaibmaplána 2015–2018

Sámedikki dievasčoahkkin mearridii golggotmánu 2014 Sámedikki doaibmaplána oahpponeavvo buvttadeami várás 2015–2018. Doaibmaplánas leat višuvnnat, doaibmabijut ja fokussuorggit sámi oahpponeavvuid buvttadeamis gustovaš plánabuktosa ektui vuođđooahpahussii ja láidesta danin Sámedikki barggu ođđa sámi oahpponeavvuid buvttadeamis.

Govus 1.25 Geavaheapmi – oahpporesurssaid ráhkadeapmi

Sámediggi lea 2014:s deattuhan váilivuođa sámi oahpponeavvuin ruhtadanministarii, máhttoministarii, gieldda- ja ođasmahttinministarii ja Stuoradikki gieldda- ja hálddašanlávdegoddái, muhto eat ožžon eanet ruđaid oahpponeavvuid buvttadeapmái.

Dasa lassin lea dat váldon bajás čoahkkimiin bearaš- ja kulturlávdegottiin.

Govus 1.26 Geavaheapmi – árbediehtu ja sámi meahcásteapmi vuođđoskuvllas

1.6.2.1.3 Sámi oahpponeavvoportála – Ovttas-Aktan-Aktesne

Sámedikkis lei maid 2014:s ovttasbargu Sámi allaskuvllain oahpponeavvoportála birra. Oahpponeavvuid mat gávdnojit portálas sáhttá oažžut luoikkas, dat gávdnojit Sámedikki oahpponevvohagas, gos buot luoikkaheapmi hálddašuvvo.

1.6.2.1.4 Árbediehtu ja sámi meahcásteapmi vuođđoskuvllas

Sámediggi lea 2014:s juolludan ruđa:

Billávuona mearrasámi bajásšaddanguovddážii

Deanu sámeskuvlii

Guovdageainnu mánáidskuvlii

Tårnet skuvlii

Máze lagasbirasguovddážii

Earret eará lea Billávuona mearrasámi bajásšaddanguovddáš ožžon doarjaga prošektii mii galgá lasihit skuvlla, oahppi ja oahpaheaddji gelbbolašvuođa ávkkástallat biebmoresurssain lagasbirrasis. Buot dát galgá addit skuvlii stuorát vejolašvuođa ávkkástallat báikkálaš resurssain ja báikkálaš máhtus, mat leat oassin mihtuin Máhttolokten – sámis.

1.6.2.1.5 Lullisámi tearbma- ja oahpponeavvobuvttadeapmi

Sámediggi lea šiehtadusáigodagas juolludan 2 miljovnna ruvnno dán ovttasbargui. Šiehtadusa doaibmaáigodat lea 2013–2015. Sámedikkis lea mihttomearri váikkuhit dasa ahte šiehtadus ođastuvvo 2015:s.

1.6.2.1.6 Sámi lohkanguovddáš

Sámediggi lea čoahkkimis gieldda- ja ođasmahttindepartemeanttain ovddidan min oainnu Sámi lohkanguovddáža rolla ja stáhtusa birra. Go geahččá guovddáža viiddis mandáhta ja dili mas sámi gielat leat, de lea váttis ipmirdit manin vuođđojuolludus guovddážii lea ollu badjel 4 miljovnna unnit go eará našunála guovddážiidda.

Sámediggi lea danin bivdán ahte guovddáš galgá oažžut seamma stáhtusa ja rámmaid go muđui našunála guovddážat.

1.6.2.1.7 Gáiddusoahpahus

Fylkkamánneámmáhat Nordlánddas ja Finnmárkkus leat bargame sámi gáiddusoahpahusáššiin. Sámediggi lea bivdán oažžut dieđuid barggu birra ja áigu bivdit konsultašuvnna sámi gáiddusoahpahusa rámmabuktosa birra, ovdal go dat loahpalaččat mearriduvvo.

1.6.2.2 Sámi oahppi vuoigatvuođat ja oahppanbiras

Sámediggi lea 2014:s bargan dan nala ahte buot mánáin ja nuorain galgá leat riekti bajásšaddan- ja oahppanbirrasii gos ii gávdno givssideapmi dahje vealaheapmi.

1.6.2.2.1 Sámedikki doaimmat buori ja oadjebas oahppanbirrasa ektui

Sámediggi lea 2014:s čađahan gilvvu, gos skuvllat ja skuvlaluohkát hástaluvvo ráhkadit plakáhta givssideami vuostá barggu birra. Vuoitit šadde 2A luohkká Kárášjoga mánáidskuvllas ja 6A luohkká Gyllenborg skuvllas Romssa suohkanis ja sii juogadedje vuoittu mii lei 10 000 ruvnno. Vuoitoplakáhtat bohtet geavahuvvot Sámedikki barggus givssideami vuostá sihke báikkálaččat ja našunála dásis.

Sámedikkis lea leamaš čoahkkin Djupedal- lávdegottiin. Lávdegoddi galgá geahčadit movt sáhttá buoridit skuvlabirrasa ja unnidit givssideami. Čoahkkima fáddán lei ohppiid psykososiála biras ja digitála givssideapmi. Sámediggi buvttii cealkámuša lávdegoddái hástalusaid birra givssideamis sámi skuvlaárgabeaivvis, ja buvttii evttohusa movt sáhttá easttadit ja garvit givssideami. Sámediggi searvvai maid dalle go Djupedal- lávdegottis lei rabas digaštallan fáttá birra Litteraturviesus Oslos.

Sámediggi lea buktán čálalaš cealkámuša Ludvigsen- lávdegotti bargui, ja lea leamaš mielde gulahallankonferánssas man lávdegoddi lágidii. Ludvigsen- lávdegoddi galgá árvvoštallat vuođđooahpahusa fágaid gelbbolašvuođa gáibádusaid ektui servodat- ja bargoeallimii boahtteáiggis. Sámediggái lea dehálaš ahte gávdno skuvlastruktuvra mii vuhtiiváldá sámi ohppiid rievtti oahpahussii gielas ja kulturárvvuin, sámi ovttasbarggus riikarájáid rastá, dálkkádaga ja birrasa birra, árbevirolaš máhtu birra, areála- ja kulturgaskkusteami birra, iešmearrideami birra, álgoálbmotpolitihka birra ja diđolaš giellaoahpahusa ja -hálddašeami birra.

1.6.2.2.2 Sámegieloahpahusa fierpmádat, NetSam

Sámegieloahpahusa fierpmádat, NetSam, mii vuođđuduvvui 2013:s, lea riikaviidosaš ja galgá leat ávkin oahpaheddjiide ja earáide geat barget oahpahusain sámegielas ja sámegillii. Lea leamaš stuora beroštupmi fierpmádahkii, ja dál leat badjel 80 oahpaheaddji ja earát geat barget sámegieloahpahusain, searvan miellahttun.

Sámi lohkanguovddáš Sámi allaskuvllas lea čállingoddi ja oktiiheiveha fierpmádaga. Sámediggi juolludii 300 000 ruvnno 2014:s fierpmádahkii. Sámi allaskuvllain lea čállojuvvon šiehtadus dan birra movt ruđat galget geavahuvvot.

1.6.2.3 Oahpahusa lágalaš ja struktuvrralaš rámmat

1.6.2.3.1 Lágaid ja láhkaásahusaid ođasmahttin

Sámediggi lea buktán gulaskuddancealkámušaid ja gulahallan ráđđehusain go lágat ja láhkaásahusat rivdet oahpahusa suorggis.

Sámedikki dievasčoahkkimis miessemánu 2014 meannuduvvui ášši oahpahusláhka ja priváhtaskuvlaláhka – sámi ohppiid vuoigatvuođat. Mearrádusas lohká Sámediggi ahte sámi mánáid ja nuoraid vuoigatvuođat mat leat vuođđuduvvon vuođđolágas ja riikkaidgaskasaškonvenšuvnnain ja julggaštusain, eai boađe doarvái bures ovdan dálá oahpahus- ja priváhtaskuvlalágas. Sámediggi gáibida ollislaš geahčadeami ja ođasmahttima oahpahuslágas ja priváhtaskuvlalágas, man ulbmil lea sihkkarastit ja nannet sámi ohppiid rievtti oahpahussii sámegielas ja sámegillii, ja sámi kulturárvvuid vuođul.

Vai dievasčoahkkinmearrádus doaibmagoahtá, de lea Sámedikkis leamaš čoahkkin máhttoministariin 2014:s, gos dát ášši ovdanbuktojuvvui ja gos ministtar bivdojuvvui ođasmahttit oahpahuslága ja priváhtaskuvlalága sámi mánáid vuoigatvuođaid ektui. Sámediggi áigu čuovvolit ášši 2015:s

1.6.2.3.2 Oahppoplánaid ulbmilolahusa dovdomearkkat

Sámediggi lea hábmen ulbmilolahusaid dovdomearkkaid maŋŋil 10- luohká sámegielas vuosttašgiellan, ja maŋŋil 3. ja 6. dási sámegielas nubbigiellan. Dovdomearkkat muitalit kvalitehta das maid oahppi hálddaša go geahččá obbalaččat gelbbolašvuođamihtuid ja dát galget leat veahkkin oahpaheaddjái árvvoštallanbarggus.

1.6.2.4 Sámedikki rolla ja váldi

1.6.2.4.1 Sámi joatkkaskuvllaid stivrra bagadus

Sámediggi ja máhttodepartemeantta leat 2014:s konsulteren « Sámi joatkkaskuvllaid stivrra bagadusa» birra. Sámediggái lea dehálaš ahte Sámediggi nammada lahtuid stivrii.

Govus 1.27 Geavaheapmi – stipenda alit ohppui

1.6.3 Alit oahpahus ja dutkan

Sámediggi lea 2014:s lágidan álggahanseminára Sámediggedieđáhusa hábmema oktavuođas alit oahpu ja dutkama várás.

1.6.3.1 Rekruteren alit ohppui ja dutkamii

Sámediggi lea áici Ovttasbargoorgánas sámi oahpaheaddjioahpporegiovnnas,SAK 7 – sihke rekruterema bargojoavkkus ja stivrenjoavkkus mas lea bajimus ovddasvástádus. SAK 7s lea leamaš ovddasvástádus «Našunála rekruterenstrategiija sámi alit ohppui 2011–2014». SAK s lea 2014:s lágidan árvvoštallankonferánssa rekruterenstrategiija birra, gos Sámediggi bivddii ain ovttasbarggu vai olaha mihttomeari oažžut eanet studeanttaid sámi alit ohppui.

1.6.3.1.1 Stipeanda alit ohppui

Govus 1.27 ja 1.28 čájeha guđe ohppui lea addon stipeanda, ja man olu stipeanda lea addon.

Govus 1.28 Oahpput masa lea addon stipeanda

1.6.3.2 Sámi alit oahppu

1.6.3.2.1 Ovttasbargu oahpahusásahusaiguin

Sámedikkis lea leamaš čoahkkin rektoriiguin Sámi allaskuvllas ja UiT, Norgga árktalaš universitehtas, ja maid Nordlándda universitehta rektoriin. Fáddán čoahkkimiin lea leamaš earret eará ásahusaid áŋgiruššan sámi gielas ja fáttáin, vejolašvuohta eanalonuhanduopmáriid oahpus, sámi oahpaheaddjioahppu ja ođđa rámmaplána sámi sisdoalu čuovvoleapmi oahpaheaddjioahpus ja mánáidgárdeoahpaheaddjioahpus. Sámediggi lea maid gaskkustan vuordámušaid dan birra ahte álgoálbmotperspektiivva oidnošii ásahusaid fágalaš áŋgiruššamis.

1.6.3.2.2 Čuovvunjoavku ođđa mánáidgárdeoahpaheaddjioahpus

Sámedikkis lea okta áirras čuovvunjoavkkus ođđa mánáidgárdeoahpaheaddjioahpus (FG-BLU).

Čuovvunjoavkkus lea lágidan konferánssa buot oahpahusásahusaide Norggas, gos maŋimus raportta geigejuvvui. Konferánssas lei Sámedikkis sáhkavuorru sámi perspektiivva birra mánáidgárdeoahpaheaddjioahpus.

1.6.3.2.3 Oahpaheaddjioahpu riikkaráđđi (NRLU)

Sámediggi lea searvan dárkojeaddjin NRLUs.

Čoahkkima guovddáš fáddá lei goappaš 4-jahkasaš vuođđoskuvlaoahpaheaddjioahpuid rievdadit 5-jahkasaš masteroahppun. Dát šaddá maid hástalussan sámi oahpaheaddjioahpuide maid Sámi allaskuvla lea áidna ásahus mii fállá.

1.6.3.2.4 Butenschøn-lávdegotti čielggadeami čuovvoleapmi

Čuovvoleapmin Butenschøn-lávdegotti čielggadeamis, lea Máhttodepartemeanta 2014 reviderejuvvon bušeahtas juolludan 250 000 ruvnno nammadit fágastrategalaš ovttadaga sámi alit oahpu ja dutkama várás Universitehta- ja allaskuvlaráđđái (UHR).

Fágastrategalaš ovttadaga ásaheami oktavuođas lea Sámedikkis leamaš čoahkkin Máhttodepartemeanttain ja UHR ja lea maid digaštallan ásaheami čoahkkimiin Sámi allaskuvllain. Sámediggi lea, ovttas máhttodepartemeanttain ja Gieldda- ja ođasmahttindepartemeanttain, oassálastán dárkodeaddjin álggahančoahkkimis fágastrategalaš ovttadagas. Čoahkkima oassálastit ledje Romssa ja Nordlándda universitehtat, Davvi-Trøndelága allaskuvla ja Sámi allaskuvla. Fágastrategalaš ovttadaga ásaheapmi sámi alit oahpu ja dutkama várás UHR:s lea áidna Butenschøn-lávdegotti árvalusain mii dássážii lea čuovvoluvvon.

Sámediggi lea gulahallan máhttodepartemeanttain eará doaibmabijuid čuovvoleami birra Butenschøn-lávdegotti čielggadeamis. Máhttodepartemeantta lea čájehan unnán beroštumi čuovvolit čielggadeami árvalusain. Departemeanta oaivvilda ahte muhtin árvalusat lávdegottis sáhttet ipmirduvvot sierraortnegin ja dan sivas eai leat departemeantta ovddasvástádussuorggis.

1.6.3.2.5 Strukturdieđáhus alit oahpu várás

Sámedikkis lea leamaš čoahkkin Máhttodepartemeantta politihkalaš jođiheddjiin ja iešguđet lágan berošteaddjiorganisašuvnnaiguin, dan oktavuođas go máhttodepartemeanta lea hábmeme strukturdieđáhusa alit oahpu várás. Stáhtačálli deattuhii ahte sámi allaskuvlii eai čuoza árvaluvvon strukturrievdadusat njuolga.

1.6.3.2.6 Kvalifiseren- ja rekruterenprográmma sámi giela várás alit oahpus

Kvalifiseren- ja rekruterenprográmma válbmanii 2014:s. Sáhttá lohkat ahte prográmma lea bures lihkostuvvan. Sámi allaskuvla lea čađahan prográmma, ja loahpparaportta geigejuvvui juovlamánu 2014. Raporttas boahtá ovdan ahte 491 studeanta leat oassálastán prográmmas jagiid 2009–2014. Sin gaskkas leat 360 čađahan ja ceavzán eksámena. Sámi allaskuvla lea prográmmaáigodagas ovttasbargan logiin sámi giella- ja kulturguovddážiin.

1.6.3.3 Sámi dutkan

1.6.3.3.1 Akkrediteren PhD- oahpus sámegielas ja girjjálašvuođas

Sámediggi lea gulahallama bokte Máhttodepartemeanttain rahčan ahte Sámi allaskuvla oažžu sierralobi Našunála orgánas oahpahusa kvalitehtas (Nasjonalt organ for kvalitet i utdanningen (NOKUT) mastergrádaohppiid logu gáibádusas ásahusas. NOKUTa áššedovdi lávdegoddi konkluderii ahte PhD- prográmma lea fágalaččat erenoamáš buorre. Go Sámi allaskuvla ii sáhte duhtadit gáibádusa ahte leat unnimusat 15 PhD- studeantta badjel vihtta jagi, de ii sáhte akkrediteren rávvejuvvot. Seammás ávžžuhii lávdegoddi ahte Sámi allaskuvlii addo sierralohpi kvantitatiiva gáibádusain.

Sámediggi lea 2014:s ovddidan doarjaga ohcamii ja ávžžuhan máhttodepartemeantta čuovvolit ášši, kvalitehtasihkkarastima ja kvalitehtaovddideami láhkaásahusa ektui alit oahpuid ja fágaskuvlaoahpuid várás.

Govus 1.29 Geavaheapmi – árbedieđuid vuogádatlaš kárten

Govus 1.30 Geavaheapmi – sámi luonddudoalu gelbbolašvuođaguovddáš

1.6.3.3.2 Gulahallan Sámedikki stivrraiguin ja ráđiin

Lea čađahuvvon čoahkkin stivraáirasiiguin ja várrelahtuiguin maid Sámediggeráđđi lea nammadan, Regionála dutkanfoanddaid stivrrain Gaska- ja Davvi- Norggas. Sámediggi lea ásahan fásta gulahallančoahkkimiid Dutkanráđi báikkálaš áirasiin Finnmárkkus, VRI Finnmark:in (Virkemidler for regional FoU og innovasjon), ja Regionála dutkanráđiin Davvi- Norggas Finnmárkkus.

1.6.3.3.3 Árbedieđu kárten

Sámediggi lea juolludan ruđa Sámi allaskuvlii vai beassá duođaštit ja gaskkustit sámi árbedieđu.

Árbediehtu-prošeavttat leat mielddisbuktán ahte lea huksejuvvon erenoamáš gelbbolašvuohta Sámi allaskuvlii, ja mii lea mielddisbuktán ahte dat dál sáhttá fállat oahpu árbedieđus. Oahppu galgá addit formálalaš oahpu duođašteamis ja gaskkusteamis árbedieđus, ja addá 30 oahppočuoggá. Oahpu olahusjovkui gullet hálddašeaddjit, oahpaheaddjit ja earát geain lea beroštupmi árbedihtui. Ođđa lohkanbadji mas leat 22 oahppi álggahuvvui 2014 čavčča.

Prošeakta manná dál loahpaguvlui, ja lea dárbbašlaš veardádallat prošeavtta boahtteáiggi.

1.6.3.3.4 Árbedieđu suddjen

Sámediggi searvvai Norgga delegašuvdnii čoahkkimis Ávnnaskeahtes rievtti máilmmiorganisašuvnnain (WIPO) árbedieđu birra njukčamánu 24.-28.b. 2014.

Govus 1.31 Geavaheapmi – dearvvašvuođa- ja sosiálaprošeavttat

1.7 Dearvvašvuohta ja sosiála

Váldomihttomearri:

Dásseárvosaš dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusat sámi álbmogii sámi giela ja kultuvrra vuođul. Bálvalusat galget heivehuvvot sámi álbmoga vuoigatvuođaid ja dárbbuid mielde.

1.7.1 Ekonomalaš váikkuhangaskaoamit 2014:s

Sámediggái leat boahtán 27 doarjjaohcama dearvvašvuođa- ja sosiálaprošeavttaide, maid submii oktiibuot lea 6 808 300 ru. 2 883 500 ru juolluduvvui doarjjan 19 prošektii. Dán jagi lea eanaš prošeavttain leamaš áigumuš ovdánahttit máhtu sámi giela ja kultuvrra birra dálá dearvvašvuođa- ja sosiálafálaldagas. Dát dávista doarjjaortnega váldomihttomearrái, ja váikkuha dásseárvosaš dearvvašvuođa- ja sosiálafálaldaga sihkkarastima sámi álbmoga várás.

Dasto lea Sámediggi juolludan 547 000 ru njuolggadoarjjan Várdobáiki sámi guovddážii Evenášši suohkanis geavaheaddjioiddot doaibmabijuide sámi boarrásiid várás, ja 150 000 ru Sámi doavttersearvái sámegielat dearvvašvuođa bargiid rekrutteremii.

Govus 1.32 Geavaheapmi – geavaheaddjifálaldagat boarráset sámiide

1.7.2 Dásseárvosaš dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalus

1.7.2.1 Sámi pasieanttaid vuoigatvuođat ja dárbbut dásseárvosaš dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusaide

Sámediggái ferte addojuvvot duohta vejolašvuohta váikkuhit dearvvašvuođa- ja sosiálafálaldagaid ovddideapmái sámi álbmoga várás. Danne lea Sámediggi váldán ovdan dearvvašvuođaministariin ahte regionála ja vuollásaš dearvvašvuođadoaimmahagain ferte leat sámi ovddastus maid Sámediggi lea nammadan.

Sámediggi lea bivdán nu árrat go vejolaš beassat searvat bargui dalle go Ráđđehus áigu ovddidit nationála dearvvašvuođa- ja buohcciviessoplána, mas analyseret spesialistadearvvašvuođa stáhtusa ja hástalusaid 2015:s. Sámediggi lea maiddái bivdán oažžut sámi ovddastusa Ráđđehusa áššedovdijovkui plána ektui, muhto dađi bahát eat leat ožžon dasa vástádusa.

Sámediggi diehtá ahte Ráđđehus áigu ovddidit dieđáhusa vuođđodearvvašvuođabálvalusa birra ja lea dan oktavuođas dahkan mearrádusa dievasčoahkkimis. Mearrádusas čujuhit ahte dárbu lea ođđasis ja ollislaččat áŋgiruššat vuođđodearvvašvuođa bálvalusain maiddái sámi álbmoga várás. Sámediggi lea bivdán ahte ráhkaduvvošii ođđa doaibmaplána dearvvašvuođa bálvalusaid birra sámi álbmoga várás, go ovddit plána (Máŋggabealatvuohta ja ovttadássásašvuohta) heittii gustomis 2005:s.

1.7.2.2 Eanet máhttu sámi pasieanttaid dárbbu birra dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusas buot dásiin

Sámedikki oaivila mielde lea dárbu buoridit máhtu sámi pasieanttaid dárbbu birra dearvvašvuođabálvalusain. Danne lea Sámediggi searvan Davviriikkalaš álbmotdearvvašvuođa konferánsii, mas mii, ovttasbargguin Sámi dearvvašvuođa dutkama guovddážiin ja Sámi nationála psyhkalaš dearvvašvuođa gealboguovddážiin (SÁNAG), lágideimmet seminára álbmotdearvvašvuođa ja álbmotdearvvašvuođa dutkama birra sámi álbmoga gaskka.

Sámediggi lea maiddái searvan seminárii maid Árktalaš ráđđi doalai, mas beaiveortnegis lei psyhkalaš dearvvašvuohta ja iešsoardimiid eastadeapmi cirkumpolára guovlluin. Sámediggái lea deaŧalaš bidjat fokusa movt rasisma, stigmatiseren ja hástalusat árbevirolaš ealáhusain váikkuhit sámi mánáid ja nuoraid psyhkalaš dearvvašvuhtii.

Sámedikki oaivila mielde lea maiddái deaŧalaš ahte máhttu sámi pasieanttaid ja eará bálvalusdárbbašeddjiid dárbbu birra gozihuvvo iešguđege oahpuin. Kvalitehta dáfus buorre bálvalusfálaldat sámi pasieanttaide ja geavaheddjiide sorjá das ahte mis leat fágaolbmot geain lea máhttu sámi gielaid ja kultuvrra birra. Dál váilot ollu sámegielat fágaolbmot sihke dearvvašvuođa- ja fuolahussuorggis ja eará bálvalusfálaldagain. Earret eará sierra sámi buohccidivššároahppu sáhtášii váikkuhit eanet gielalaččat ja kultuvrralaččat heivehuvvon dikšun- ja fuolahusfálaldaga sámi pasieanttaide. Danne lea Sámediggi válljen váikkuhit strategiijaseminárain ja fágaovddidanprošeavttain sierra profešuvdnaoahpuin, ja nie lokten dán hástalusa oahppobirrasiidda. Sámi gielddain leat hástalusat nugo earret eará ahte váilot kártenreaiddut mat leat heivehuvvon sámi demeansaolbmuide, váilot sámegielat bargit ja gelbbolašvuođa buorideapmi váilu.

1.7.2.3 Spesialistadearvvašvuođa bálvalusfálaldat sámi pasieanttaide

Sámediggi oaivvilda ahte Sámi nationála gealboguovddážis – psyhkalaš dearvvašvuođa suodjalus ja gárrendili dikšun (SÁNAG) lea guovddáš rolla dikšunfálaldagaid ovddideamis sámi pasieanttaid várás psyhkalaš dearvvašvuođas ja gárrendili dikšumis. Danne lea Sámediggi duhtavaš go mii konsultašuvnnaid bokte leat nagodan formaliseret SÁNAG stáhtusa nationála gealboguovddážin gárrendili dikšumis ja psykiatriija siskkobealde, ja ahte eará regionála dearvvašvuođa doaimmahagat geatnegahttojuvvojit soahpat ovttasbarggu Dearvvašvuohta Davvin/SÁNAG:in, vai SÁNAG fálaldat buktojuvvo buot sámi pasieanttaid olámuddui.

Sámediggi lea čoahkkimis guovddáš eiseválddiiguin ja Dearvvašvuohta Davvin RHF:in čujuhan ahte sámi pasieanttaid somáhtalaš spesialistafálaldahkii ferte bidjat eanet fuomášumi. Erenoamážit lea dárbu buoridit fálaldaga surggiin nugo geriatriija ja demeanssa čielggadeapmi, vuoiŋŋašvigit dahje eará dávddaid mat kognitiivvalaččat váikkuhit, lášmmodahttin ja guhkálmas dávddaiguin birgen, ja fálaldaga sámi mánáide ja doaibmahehttejuvvomiidda. Sámediggi lea váldán dán ovdan konsultašuvnnain regionála dearvvašvuođadoaimmahagaid barggahandokumeanttaid ektui ja lea duhtavaš go Dearvvašvuohta Davvin 2015:s lea ožžon bargun ásahit dakkár fálaldaga geriatriija ja lášmmodahttima siskkobealde mas gozihuvvo sámi giella ja kulturáddejupmi.

Sámediggi lea čoahkkimis dearvvašvuođaministariin váldán ovdan min vuorjašuvvama dan ektui ahte dađistaga bidjet gažaldagaid láhččojuvvon bálvalusdárbbu ektui sámi pasieanttaide dalle go ođđasis organiseren ja seastinproseassat álggahuvvojit. SÁNAG lea ekonomalaččat ja organiserema dáfus lágiduvvon Finnmárkku buohcciviesu vuollásažžan ja ođđasis organiserenproseassas lea SÁNAG 2014:s máŋgii evttohuvvon vuoruhuvvot bodnái. Sámediggi lea čujuhan ahte lea nationála ovddasvástádus láhčit bálvalusfálaldagaid sámi pasieanttaide, ja ii ge sáhte leat ovttaskas báikkálaš doaimmahaga ekonomalaš dili ja vuoruhemiid duohken.

Sámediggi deattuha ahte lea dárbu jurddašit ollislaččat ja bajimuš dásis sámi pasieanttaid bálvalusfálaldagaid organiserema ja ovddideami oktavuođas. Danne lea Sámediggi maiddái čujuhan ahte lea dárbu oktii organiseret somáhtalaš fálaldaga ja psyhkalaš dearvvašvuođa ja gárrendili fálaldaga sámi pasieanttaid várás. Dát lea deaŧalaš sihke rekrutteremii ja nana sámi fágabirrasiid ovddideapmái ja fágaresurssaid dávgasis geavaheapmái.

Sámegielat pasieanttaid vejolašvuohta geavahit sámegiela spesialistadearvvašvuođabálvalusas lea ráddjejuvvon. Sámediggi lea máŋggaid jagiid bargan dán buoridemiin ja lei danne duhtavaš go Dearvvašvuohta Davvin dulkaprošeakta, mii čađahuvvui áigodagas 2011–2013, galggai jotkojuvvot 2014:s. Šállošit go prošeakta ii leat jotkojuvvon, ja ággan dasa lei dat go doaimmaheaddji dearvvašvuođadoaimmahat ii lean dan vuoruhan. Dán šálloša Sámediggi ja lea duhtavaš go dulkaprošeakta čuovvoluvvo fas 2015 barggahandokumeanttain.

1.7.2.4 Gielalaččat ja kultuvrralaččat heivehuvvon dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalus sámi pasieanttaide gielddain

Sámedikkis leat 2014:s leamaš čoahkkimat sierra gielddaiguin earret eará dan dihte ahte bidjat fuomášumi sámi pasieanttaid dárbbuide. Lea buorre go gielddalaš ovttasbargoprošeavttat sámi guovlluin, nugo gielddaidgaskasaš medisiinnalaš guovddáš Evenášši, Dielddanuori ja Skániid suohkaniin, háliida searvvahit Sámedikki sin bargui sámi geavaheddjiid goziheami várás.

Sámedikki vásihusat čájehit maiddái ahte lea erohus sámi ássiid vuordámušain dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalussii ja das maid gielddat fállet. Guovlomedisiinnalaš guovddáža ásahandárbu julevsámi guvlui lea ovdamearka das go sámi ássit oaivvildit ahte sin gielda ii guldal sin. Dán áššis lea Sámediggi leamaš gulahallanguoibmin. Dearvvašvuođa- ja fuolahusfálaldat sámi pasieanttaide gozihuvvo danne maiddái Sámedikki barggus ovttasbargošiehtadusain gávpogiiguin mat háliidit dahkat šiehtadusa Sámedikkiin.

1.7.3 Dásseárvosaš mánáidsuodjalanbálvalus

Sámediggi lea addán gulaskuddancealkámuša láhkaásahussii mánáid vuoigatvuođa birra leat mielde váikkuheamen ja mánáid vejolašvuođa birra oažžut sierra luohttámušolbmo iežas mánáidsuodjalanáššis. Sámediggi lea duhtavaš go láhkaásahusas čuožžu ahte máná etnihkalaš, oskkoldat, kultuvrralaš ja gielalaš duogáš, maiddái sámi mánáid giella ja kultuvra, galgá gozihuvvot mielde váikkuheamis.

Sámediggi diehtá maiddái ahte ráđđehus lea álkiduhttimin mánáidsuodjalanlága ja ahte dan oktavuođas lea nammaduvvon láhkalávdegoddi. Sámi mánáid vuoigatvuođaid sihkkarastima goziheami geažil lea Sámediggi bivdán konsultašuvnnaid áššis. Mii leat bivdán oažžut sámi ovddastusa láhkalávdegoddái, muhto šállošit go dasa ii leat boahtán vástádus.

Sámedikkis lea maiddái leamaš čoahkkin Norgga Biebmoruoktoservviin, mas fáddán lei sámi giela ja kultuvrra goziheapmi mánáin geat leat biebmoruovttus.

1.7.4 Dásseárvosaš heahtedieđihanbálvalus

Heahtedieđihanbálvalusa buorideami ja organiserema oktavuođas boahtteáiggis, lea Sámedikkis leamaš gulahallančoahkkin servodatsihkarvuođa ja gearggusvuođa direktoráhtain, gielddaiguin mat gullet sámegielaid hálddašanguvlui ja 110-guovddážiiguin mat bálvalit dáid gielddaid heahtedieđáhusaiguin. Sámediggi áigu doalvut gulahallančoahkkimis boahtán hástalusaid ja oainnuid viidáseappot konsultašuvnnaide Ráđđehusain.

1.7.5 Dásseárvosaš gednendilli sámi fáŋggaide

Sámediggi lea 2014:s ovttasbargan Davvi guovllu rihkusfuolahusain ja leat ráhkadan doaibmabidjoplána sámi fáŋggaid ja gednemii dubmejuvvomiid várás. Okta doaibmabijuin plánas lea ahte čohkket daid ovttasbargoguimmiid main lea gelbbolašvuohta suorggis fierpmádatseminárii juohke jagi. Sámediggi lea 2014:s searvan rihkusfuolahusa fierpmádatseminárii Romssas.

Siviilaáittardeaddji lea ásahan eastadanovttadaga sin várás geain lea friijavuohta rivvejuvvon biinnideami ja olmmošmeahttun meannudeami geažil. Sámediggi lea addán rávvagiid movt sámiid vuoigatvuođaid sáhtášii gozihit friijavuođa rivvema oktavuođas ja lea bivdán dieđuid sámi fáŋggaid gednendili birra, Romssa giddagasa vuosttaš raportta vuođul.

1.8 Areálat ja biras

Váldomihttomearri:

Guoddilis luonddu ja resursavuođu hálddašeami vuođul sihkkarastit ja ovddidit sámi kultuvrra, ealáhusbarggu ja servodateallima.

1.8.1 Rámmaeavttut

1.8.1.1 Protect Sápmi

Protect Sápmi lea vuođđudus maid Norgga Boazodoallosámiid Riikasearvi ja Ruoŧa Sámiid Riikasearvi leat álggahan. Sámediggi nammada ovtta áirasa stivrii. Vuođđudus galgá fágalaččat veahkkin fuolahit sámi vuoigatvuođalaččaid areálaberoštumiid, eana- ja resursavuoigatvuođaid ja ovdánahttinvejolašvuođaid.

Dán barggu ektui oažžu Protect Sápmi njuolggodoarjaga vai sámi vuoigatvuođalaččat sáhttet addit friddja ja ovddalgihtii dieđihuvvon mieđiheami huksehusáššiin. 2014:s leat Protect Sámis 4 olbmo mat servet doaimmahusa barggus.

Sámediggi bidjá vuođđun ahte Protect Sápmi vuođđudussii ferte eanet ja eanet vuođđoruhtadeapmi boahtit eará almmolaš ja/dehe eahpealmmolaš eiseválddiin, nu ahte Sámedikki ruhtadanoassi dađistaga sáhttá unniduvvot. Sámediggi lea máŋgga dilálašvuođas, maŋemus juovlamánu 8. b. 2014 čoahkkimis ealáhusministariin, sihtan ráđđehusa veahkehit Protect Sápmi vuođđoruhtademiin.

Govus 1.33 Geavaheapmi – Protect vuođđudus

1.8.2 Areálaid hálddašeapmi

Moatti 2014 areálaplánain lea Sámediggi árvvoštallan nu ahte plánat livčče sáhtán buktit mearkkašahtti váikkuhusaid sámi kultuvrii dehe ealáhusaide. Danin leat mii geavahan min váidinrievtti. Váidinrievttit leat konkrehtalaččat ovddiduvvon boazodoalu, árbevirolaš riddoguolásteami ja kulturmuitoárvvuid dihte. Áššit leat čoavdašuvvan dássážii dialoga bokte suohkaniiguin dehe soabademiin Fylkkamánni bokte.

Ođđa areálageavahanvuogit dagahit lossa noađi árbevirolaš sámi guovlluide. Dát sáhttá leat sakka hástaleaddji sámi árbevirolaš ealáhusaide, ja sáhttá muhtin dilálašvuođain dagahit soahpameahttun beroštusriidduid. Dakkár áššin oaidná Sámediggi ahte lea dehálaš go lea buorre dialoga plánaeiseválddiiguin juo plánabarggu álggaheamis.

1.8.2.1 Bådåddjo suohkana 2014–2026 suohkanplána areálaoassi

Vuosttaldeapmi ovddiduvvui sihkkarastin dihte luondduvuođu sámi kultuvrii, ealáhusdoaimmaide ja servodateallimii oppalaččat, dasto vel earenomážit sámi kulturmuittuide ja boazodoalloealáhussii. Ášši čovdojuvvui dialoga ja soabadeami bokte Fylkkamánniin. Plána heivehuvvui nu ahte luondduvuođđu lea doarvái sihkkarastojuvvon nu ahte vuosteággii ii leat šat vuođđu.

1.8.2.2 Suortta gávpotplána, Blåbyen 2014–2026 suohkanplána

Vuosteákkat ovddiduvvojedje boazodoalu dihte, ráddjejuvvon dan plánaoassái mii gullá Iinnasullui. Sámedikki, Suorta suohkana ja guoskevaš boazodoalloorohagaid gaskkas lea gulahallan. Sis lea ovttaoaivilvuohta gávdnat konkrehta molssaeavttuid plánaide ja proseassaide mii čoavdá vuosteákkaid. Dát ášši čatnasa Hålogaland-geainnu huksemii, mii manná čađa plánaguovlu, ja dan boazodoallofágalaš váikkuhančielggadeapmái maid dál hábmejit geaidnoprošektii.

1.8.2.3 Riddoavádat árbevirolaš sámi guovlluin

Sámediggái lea deaŧalaš sihkkarastit areálaid árbevirolaš bivdosajiide ja gođđosajiide. Dát guovllut leat resursavuođđun eallinnávccalaš guolásteapmái sámi riddo- ja vuotnaguovlluin. Sámediggi lea ávžžuhan gielddaid váldit atnui ovddalgihtii várrugasvuođa prinsihpa go áigot guovlluid váldit atnui akvakultuvrralaš áigumušaide. Dakkár diliin go ođđa geavahanvuogit áitet árbevirolaš bivdosajiid ja gođđosajiid dahje sáhttet mielddiset buktit ahte ii leat vejolaš máhcahit báikkálaš guolásteami vahágahttima, de lea Sámediggi válljen vuosttaldit plána. Dasa lassin leat mii ávžžuhan gielddaid váldit atnui árbedieđu ja báikkálaš máhtu riddo- ja mearraguovlluid geavaheami birra plánaproseassas.

1.8.3 Luondduresurssat

1.8.3.1 Konsešuvdnaáššiid čuovvoleapmi

Sámediggi lea buktán cealkámuša bieggafápmoprošeavttaide Øyfjellet bieggafápmorusttegii, Riehppi bieggafápmorusttegii, Kopperaa bieggafápmorusttegii ja Markavola, Hyllfjellet ja Sognvola bieggafápmorusttegiidda. Buot daidda prošeavttaide leat ovddiduvvon vuosteákkat.

Konsultašuvnnat leat čađahuvvon Norgga čázádat- ja energiijadirektoráhtain (NČE) Mussere bieggafápmorusttega ja Øyfjellet bieggafápmorusttega oktavuođas, dasto vel Kopperaa, Markavola, Hyllfjellet ja Sognvola prošeavttaid oktavuođas. Konsultašuvnnain ii boađe ovdan makkár mearrádusa NČE dahká. Danin ii sáhte árvvoštallat leago eiseválddiin ovttaoaivilvuohta vai ii.

Jagi 2014 mielde lea Sámediggi ovddidan vuosteákkaid smávvafápmorusttega ohcamiidda Fuoskku, Bådådjo ja Báhcavuona suohkaniin ja Oarje-Finnmárkkus. Sámedikkis lea dat ipmárdus ahte dát doaimmat eai leat árvvoštallon noađđin boazodollui. Ja dasto ii leat árvvoštallon leat go makkár ge mearkkašahtti negatiivvalaš váikkuhusat smávvafápmohuksemis boazodollui. NČE lea sádden dáid ohcamiid gulaskuddamii oktan eanet seamma guovllu smávvafápmorusttetohcamiiguin ja mat leat meannuduvvon oktanaga. Dakkár oktasaš áššemeannudeapmi addá eanet vejolašvuođa fuobmát man stuoris noađđi oppalohkái gárte boazodollui go geahččá stuorát guovllu.

Ráđđádallama oktavuođas NČE:in smávvafápmorusttegiid birra ii leat NČE geažuhan mii šattašii boađusin. Sámediggi oaivila mielde eai leat konsultašuvnnat čađahuvvon dainna áigumušain ahte juksat soabalašvuođa.

1.8.3.2 Mineráladoaimmat sámi guovlluin

Sámediggi lea 2014:s mearrádusastis sihtán ráđđehusa jođánit váldit initiatiivva konsultašuvnnaide minerálalága rievdadeami dihte nu ahte dat eahpitkeahttá lea siskkobealde álbmotrievtti. Dát lea earenoamážit čadnon geatnegasvuhtii mas galgá váldit sámi kultuvrra vuhtii buot sámi guovlluin, rievttit mineráladoaimmaid konsultašuvnnaide ja ásaheapmi ovdamunneortnegiid mii mielddisbuktá ahte ávkkástallanárvu ruvkedoaimmain boahtá buorrin sámi servodahkii ja vuoigatvuođalaččaide.

Ráđđehus lea borgemánus 2014 dohkkehan ON Olmmošvuoigatvuođaráđi ávžžuhusa ovddidit dialoga oažžun dihte ovttaoaivilvuođa mineráladoaimmaid birra davvin. Sámediggi vuohttá maid ahte Stuoradikki gieldda- ja hálddašankomitea Evtt. 57 S (2014–2015) mieđiha ahte lea dehálaš oažžut oktasaš ipmárdusa movt minerálaresurssat sámi guovlluin galget hálddašuvvot ja mii maid sáhttá ovttastuvvot boazodoaluin, ja dát ferte fuolahuvvot dialoga bokte gaskal eiseválddiid ja Sámedikki. Čoahkkima bokte lea Sámediggi ovddidan ealáhusministarii minerálalága rievdama gažaldaga. Ealáhus- ja guolástusdepartemeanta ii leat addán makkárge signálaid das ahte áigot go árvvoštallat rievdadit minerálalága.

Dát dilli dagaha hui váttisin Sámediggái addit makkárge mieđiheami mineráladoaimmaide sámi guovlluin. Sámedikki minerálaveahki lea dárbu ovdánahttit dakkár minerálapolitihkalaš lávdin mii lea eanet čađahuvvon ja ođasmahtton. Dán ferte eanet heivehit fuolahan dihte nu ahte váldet vuhtii guoskevaš sámi beroštumit ja vuoigatvuođalaččaid.

Gieldda- ja ođasmahttindepartemeanta (GOD) ii leat váldán vuhtii Sámedikki váidalusa Nussira ja Gumpenjuni ruvkedoaimma regulerenplánii Falesnuori suohkanis. GOD dohkkehii regulerenplána maŋŋel čoahkkima gielddaministariin, muhto almmá dan konsultašuvnnaid haga. Sámediggi lea álggahan konsultašuvnnaid Birasdirektoráhtain Nussir ASA ohcama birra oažžut ohcanlobi nuoskidanlága vuođul. Loahpalaš mearrádus Nussira ja Gumpenjuni ruvkeplánaid ektui ovddiduvvo sierrá áššin Sámedikkis.

1.8.3.3 Finnmárkolága čuovvoleapmi

Sámediggi lea guorahallan Finnmárkolága ollislaččat. Sámedikki meannudeapmi guoská dasa movt Finnmárkoláhka čuovvoluvvo praktihkalaččat ii ge dasa makkár dárbu lea rievdadit lága.

Sámedikkis lea leamaš politihkalaš ja hálddahuslaš dialoga Finnmárkkuopmodagain movt čuovvolit dievasčoahkkinmearrádusa ja vásiha dán dialoga nu konstruktiivan ahte berre joatkit.

Eatnamiid ja resurssaid kárten- ja dohkkehanbargui Finnmárkolága ektui lea juolluduvvon menddo uhcán ruhta. Sámediggi lea sihtán stádabušeahta olis várret ruđa Finnmárkokommišuvnna bargui sierra poasttas.

Sámediggi oaivvilda ahte muhtun lágalaš árvvoštallamat maid Finnmárkokommišuvdna lea dahkan, leat moaittehahttit. Danne lea Sámediggi deattuhan ahte ovdalaš stádalaš hálddašemiid ferte dulkot álbmotrievtti rihkkun- ja vealahansuodjalusa vuođul go vuollásaš rievttit galget kártejuvvot ja dohkkehuvvot. Dát ferte gullat dan oapmerievttálaš árvvoštallamii mii dáhkkojuvvo Finnmárkokommišuvnna barggus. Stuoradiggi lea bidjan vuođđun ahte sápmelaččain ja sámi báikegottiin lea oktasaš oamastanvuoigatvuohta Finnmárkku guovlluide, ja sihkkarit maid siseatnan osiide Finnmárkkus (gč. Finnmárkolága §§ 5, 9 ja 10 ja justiisalávdegotti čállosa beaiváduvvon 21.03.05). Dasa ferte Sámedikki oainnu mielde biddojuvvot stuorát mearkkašupmi Finnmárkokommišuvnna árvvoštallamiin go identifiserejit vuoigatvuođaid Finnmárkkus.

1.8.3.4 Giđđalodden

Sámediggi oaivvilda ahte otnáš geahččalanortnet ii leat vuođđuduvvon árbevirolaš giđđaloddema vieruiduvvan vugiide. Dán lea Sámediggi dovddahan ILO-konvenšuvnna nr. 169 Norgga raporterema bokte. Sámedikki sávaldat lea ahte giđđalodden galgá dohkkehuvvot sámi árbevirolaš kulturguoddin ja ahte loddenrámmat viiddiduvvojit nu ahte dat lea árbevirolaš vuogi mielde, muhto seammás leat siskkobealde dan mii adnojuvvo biologalaš ceavzilin.

Sámedikkis leat leamaš čoahkkimat Dálkkádat- ja birasgáhttendepartemeanttain gos soabadedje ahte máhtolašvuođavuođđu ferte buoriduvvot. Birasdirektoráhtta lea ožžon barggu čielggadit vejolašvuođa heivehit bivdorámmaid nu ahte dat leat árbevirolaš giđđaloddenvugiid mielde nugo árbevirolaččat lea bivdojuvvon buolvvas bulvii.

1.8.4 Luondduvalljodat

2014:s nammaduvvui álbmotmeahcce- ja suodjalusguovlostivrraide ođđa sámi stivraáirasat. 20 dáin oktiibuot 39 álbmotmeahcce- ja suodjalusguovlostivrra sámi áirasis ledje válggas. Sámediggi lei duhtavaš go Birasdirektoráhtta čuovvolii Sámedikki nammadanárvalus. Nannen dihtii suodjalusguovlostivrraid sámi stivralahtuid čuovvoleami ráhkaduvvui bagadallangihpa Sámedikki nammadan stivralahtuid várás.

Sámediggi háliida láhčit eanet oktavuođa ja fierpmádathuksema suodjalusguovlo- ja álbmotmeahccestivrraid sámi áirasiid gaskka. Sámediggi lea álggahan digaštallanforuma sosiála medias áirasiid várás.

Femundsmarka álbmotmeahci ja daidda lagas eanasuodjalusguovlluid hálddašanplána birra lea Sámediggi leamaš konsultašuvnnain Birasdirektoráhtain. Dáid konsultašuvnnaid oktavuođas ollašuvai ovttaoaivilvuohta hálddašanplána ektui. 12. oasehasčoahkkimii oassálastima bokte dán jagi lea Sámediggi čuovvolan biologalaš šláddjivuođa konvenšuvnna (CBD) artihkal 8 (j) barggu. Oasehasčoahkkin mearridii ahte tearbma indigenous peoples and local communities galgá geavahuvvot boahttevaš mearrádusain mat gullet konvenšuvdnii. Sámediggi lea šiehtadan Suoma ja Ruoŧa bealde Sámedikkiiguin guorahallat vejolašvuođaid lagat ovttasbargui áššiiguin mat gusket konvenšuvnna 8 (j) artihkkalii, ja dasto vel Nagoya-protokolla birra.

1.8.5 Sámi vuoigatvuođalávdegoddi

Sámediggi dovddaha vuorjašumi váilevaš áššejođu geažil sámi vuoigatvuođalávdegotti bargguin ja atná unohassan go sámiid oktasaš ja oktagaslaš eana- ja resursavuoigatvuođat olggobealde Finnmárkku eai leat vel čielggaduvvon.

Seammás go sámi vuoigatvuođalávdegoddi ii čuovvoluvvo, de lassána deaddu sámi kultuvrra, ealáhusdoaimmaheami ja servodateallima areála- ja resursavuđđui. Ráđđehus álggaha proseassaid ja doaimmaid mat váikkuhit njuolgga čuolbmačilgehusaide maid Sámi vuoigatvuođalávdegoddi lea čielggadan. Dát gustojit mohtorjohtolatlága rievdadeapmái, meahccehálddahusa álkideapmái ja mehciid priváhtan dahkamii ja daid sárggáid vuovdimii maid Statskog SF hálddaša.

1.8.5.1 Mehciid dahkat priváhtan ja daid sárggáid vuovdin maid Statskog hálddaša

Statskog joatká nu gohččoduvvon sárgávuovdimiin. Sámediggi lea dovddahan ahte lea prinsihpalaččat vuostá dakkár eananvuovdima sámi guovlluin ovdalgo dát leat kártejuvvon nu go Sámi vuoigatvuođalávdegoddi lea mearridan ja álbmotriekti eaktuda. Ovttasbargošiehtadus Sámedikki ja Statskog gaská ii dasto fátmmas konsultašuvnnaid dakkár vuovdimii birra maid Sámediggi lea prinsihpalaččat vuostá. Eanan- ja biebmodepartemeantta gohččun Statskog SF stivrii ahte privatiseret doaimmahanveara vuvddiid, fátmmasta maid sámi guovlluid ja sáhttá dieđusge váikkuhit sámi vuoigatvuođaide ja beroštumiide almmá Sámedikkiin konsulterema haga. Eanan- ja biebmodepartemeanta lea dieđihan Sámediggái ahte jus vuovdin árvvoštallo áššeguovdiliin dáin guovlluin, de galget čađahuvvot konsultašuvnnat. Sámediggi ii oainne ahte dakkár vejolaš vuovdin dehe oasseprivatiseren dávista álbmotrievtti geatnegasvuođaide sámi álbmoga ektui ja dan proseassaipmárdussii mii olles áiggi lea leamaš vuođđun Sámi vuoigatvuođalávdegotti ásaheapmái ja čuovvoleapmái.

1.8.5.2 Meahccehálddahusa álkideapmi

Sámidiggi ii konsulterejuvvon dan fágajoavkku mandáhta ja oktiibidjama birra. mii galggai addit raportta meahccehálddahusa álkideami birra. Gieldda- ja ođasmahttinministtar válljii dieđihit Sámediggái ahte Sámediggi konsulterejuvvo jus leat vejolaš doaimmat mat sáhttet guoskat sámi beroštumiide. Sámedikkis lea leamaš hálddahuslaš suokkardallančoahkkin fágajoavkkuin ja áigu addit gulaskuddancealkámuša raportii mii ovddiduvvui juovlamánus 2014. Sámedikki čielgá oaivil lea ahte álkidandoaimmat galget leat mielde nannemin sámi álbmoga oassálastima meahcceresurssaid hálddašeapmái, eai ge láivudit dan.

1.8.5.3 Mohtorjohtolatlága rievdadeapmi

Sámedikkis leat leamaš konsultašuvnnat Birasgáhttendepartemeanttain skohterláhtuid birra suodjalanguovlluin Finnmárkkus ja Davvi-Romssas. Sámediggi doarju johtolatgildosa suodjalanguovlluin, muhto oaivvilda ahte berrešii addot liiba dán árvvoštallat suodjalanguovlluid ásaheami oktavuođas ja bidjat láhkaásahusmearrádusaid dasa. Sámediggi deattuha ahte gielddus sáhttá dagahit hástalusaid Finnmárkkus gos juo leat láhtut suodjalanguovlluin.

Go gusto dasa ahte miehtát mohtorjohtolahkii stáhta oktasašmehciin, de ii hálit Sámediggi ahte ráđđehus galgá dahkat rievdadusaid das gii dat galgá addit lobi mohtorjohtolahkii stáhta oktasašmehciin dál. Gažaldat ferte guorahallot sámi vuoigatvuođalávdegotti 2 čuovvolanbarggu oktavuođas.

Dán gažaldaga oktavuođas ferte Sámediggi konsulterejuvvot. Oppalaččat lea midjiide deaŧalaš ahte eai lihkahallojuvvo vuollásaš oamastan- ja geavahanvuoigatvuođat mat eai leat vel kártejuvvon ja identifiserejuvvon.

1.9 Kulturmuitosuodjalus

Váldomihttomearri:

Duođaštit, gaskkustit ja hálddašit daid dieđuid vássánáiggis boahtteáiggi várás, maid sámi kulturmuittut ja kulturbirrasat ovddastit.

Sámi kulturmuitosuodjaleamis leat leamaš ollu doaimmat 2014:s. Sámedikkis lea leamaš oktavuohta informánttaiguin, giliservviiguin, boazodoalloorohagaiguin, gielddaiguin ja ovttaskas olbmuiguin. Mis leat leamaš 152 geahčadeami, man oktavuođas leat registrerejuvvon kulturmuitolokalitehtat sámi kulturmuittuiguin, mat buot leat biddjojuvvon Riikaantikvára kulturmuitobásii Askeladdenii. Namuhuvvon lokalitehtaid siskkobealde leat registrerejuvvon 6047 ođđa dahje rievdan ovttaskas muittu, 413 dáid gaskkas leat gávdnon Noiddiidčearus (Várnjárggas) ráhkkaneaddji máilmmiárbebarggu oktavuođas.

Norlándda davit oasis leat čađahuvvon 15 geahčadeami ovttas iešguđege informánttaiguin, ja registrerejuvvojedje 46 ođđa ovttaskas muittu, 12 lokalitehtas. Dát registreremat leat eanaš dahkkojuvvon dan geažil go báikkálaš ovttaskas olbmot geain lea beroštupmi kulturmuitosuodjalussii leat váldán oktavuođa Sámedikkiin. Buorre ovttasbargu jagiid mielde lea buvttihan duođaštuvvon árvvolaš ođđa máhtu.

Sámediggi lea prošeavtta «sámi visttiid identifiseren ja registreren» bokte jagi 2012 rájes registreren birrasii 600 sámi vistti, main sullii 210 leat áittit ja sullii 180 leat ássanviesut. Dát prošeakta lea deaŧalaš sámi ássama duođašteapmái.

Registreremat ja doaibma muđui kulturmuitobarggus čájeha ahte Sámediggi buori vuogi mielde lea leamaš mielde duođašteamen, gaskkusteamen ja hálddašeamen máhtu sámi kulturmuittuid ja kulturbirrasiid birra Norggas. Mii oaidnit dattetge ahte gávdnojit suorggit sámi kulturmuitosuodjalusa siskkobealde maidda ain lea dárbu bidjat eanet fuomášumi. Dat guoská ovdamearkka dihte ávnnaskeahtes kulturmuittuide, maiguin ain ferte áŋgiruššat juksan dihte biddjojuvvon mihttomeari.

Govus 1.34 Geavaheapmi – sámi kulturmuitosuodjalus

1.9.1 Sámi kulturmuitosuodjalusa rámmaeavttut

Ohcanvuđot ruđaid leat eanaš ožžon museat dahje eará sámi organisašuvnnat. Čuovvovaččat leat muhtun ovdamearkkat 2014:s:

Aajege giellaguovddáš oaččui ruđaid sámi visttiid registreremii Mearohkes, cukcasiid ja muitalusaid duođašteapmái Rööroses, ja kulturmuittuid láhčimii báikkis Forollhogna.

Saemien Sijte oaččui ruđaid registreret kulturmuittuid jasain. Rievdan dálkkádaga geažil suddá eanet muohta ja jiekŋa, ja danne sáhttet ihtit boarráset sámi dávvirat iešguđege báikkiin.

Spittá gilisearvi oaččui doarjaga eanadatarkiteakta goluid máksimii detáljja dási plána ráhkadeami oktavuođas guovžahávddiid sihkkarastimis kulturbálgá guoras.

Árran julevsámi guovddáš oaččui ruđaid joatkit máŋgga jagáš soahtemuittuid registreremiid, ja dasto duođaštit bálvvosbáikki Oarjje-Fuolldás.

Gaska-Romssa musea oaččui ruđaid sámi vistti ođasteapmái Gahpervákkis.

Riikaantikvára suodjalanprográmmas juolluduvvojedje ruđat ráfáidahttojuvvon priváhta visttiide. Stuorát ođastanprošeavttaid gaskkas maidda juolluduvvojedje ruđat, leat Gaskabivuopmi Ráisavuonas, Fjelldal Rivttáin, Kjelvik nammasaš láigodálolašsadji Oarje-Fuolldás, Tuva Hápmiris, Tolkhuset – Buorresárku Unjárggas ja skielttarskadjá Deanus.

Go guoská sámi huksensuodjalussii muđui, de lea Varsi-viessu Sirpmás ceggejuvvon šihttojuvvon tomtii, ja vistti gárvvistemiin leat bargamin. Viessoeaiggát lea maiddái ožžon doarjaga Norgga kulturmuitofoanddas ceggemii. Menna-viessu Sandnes (Goađát) báikkis Mátta-Várjjaga gielddas lea maiddái divoduvvon olggobealde, plána mielde maid Sámediggi lea dohkkehan ja lea addán doarjaga.

1.9.1.1 Sámi perspektiiva nationála ja regionála kulturmuitosuodjalusas

Sámediggi lea searvan Goarahaga ja Njárgga, Válljejuvvon kultureanadaga Finnmárkkus regionála stivrenjovkui ovttas Finnmárkku fylkkagielddain, Fylkkamánniin ja FeFo:in. Sámediggi lea leamaš mielde guovllu oktasaš geahčadeamis, ja lea searvan kulturmuitovánddardeapmái ovttas preassain ja báikkálaš ovttasbargojoavkkuin. Sámediggi lea maiddái juolludan ruđaid Mearrasámi gelbbolašvuođaguovddážii, vai dát sáhttet registreret kulturmuittuid guovllus. Dieinna lágiin sáhttit oainnusmahttit mearrasámi perspektiivva riddokultureanadagas.

Sámediggi lea 2014:s nammadan Sverre Fjellheim Sámedikki ođđa ovddasteaddjin Röörose Bergstad ja birrasa máilmmiárberáđđái. Dát searvan lea deaŧalaš máttasámi kultuvrra oainnusmahttimii máilmmiárbeguovllus Rööroses.

1.9.1.2 Sámi kulturmuittuid beaktilis ja dávgasis hálddašeapmi

Sámediggi lea buktán árvalusaid Riikaantikvára 2015 vuoruhanreivii ja lea earret eará čujuhan ahte bidjat sámi vistesuodjaleami ja Várjjat Siidda UNESCO máilmmiárbelistii áigeguovdilis áššin maiguin Sámediggi bargá árjjalaččat viidáseappot.

Go guoská Sámedikki hástalusaide, de leat mii erenoamážit čujuhan 100 jagi rádjái kulturmuitolágas sámi kulturmuittuid ektui ja Askeladden kulturmuitobása kvalitehta dárkkisteami ja áigeguovdilastima ektui.

1.9.2 Sámi kulturmuittuid hálddašeapmi

1.9.2.1 Funkšuvnnalaš ja einnostan vejolaš hálddašeapmi kulturmuitolága ja plána- ja huksenlága mielde

Sámediggi lea ovttasbargguin Finnmárkku fylkkagielddain (FFG) guovtti gieddeáigodagas dievasmahttán registreremiid Iŋggášguolbana ja Hálkavári báhčin- ja hárjehallanšiljuin Porsáŋggu gielddas. 2014:s leat registrerejuvvon 56 sámi kulturmuittu. Oktiibuot leat ođđaregistreremat 82 kulturmuittus, ja dasa lassin diehtit ahte báhčin- ja hárjehallanšiljus leat badjelaš 430 ovttaskasmuittu. Eatnašiin dain sáhttá leat sámi oktavuohta.

Sámediggi lea 2014:s gilván ođđasis kulturmuitoguovllu Høyvikhøyden báikkis Čáhcesullo gielddas. Guovllus leat earret eará ollu sámi dološhávddit. Vahágat šadde dalle go Avinor divui čuovggaid Čáhcesullo girdigiettis 2007:s. Bioforsk nammasaš fitnodat čađahii geavatlaš barggu. Ášši lea jorran kulturmuitohálddašeamis máŋggaid jagiid, ja dat lea dál loahpahuvvon dilálašvuođaid mielde dohkálaš vugiin.

Govus 1.35 Kárta čájeha kártii merkejuvvon automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon sámi kulturmuittut Norggas skábmamánu 2014 muttus. Eaŋkilmuittuid lohku Askeladdenis lea 11523, muhto lea dušše bealli mii lea merkejuvvon kártii ja čájehuvvojit kárttas. Várra leat maid eanet kulturmuittut diehtovuođus mat leat sámi, ja mat ihtet dan oktavuođas go ávdnasiid kvalitehta loktejuvvo eanet. Bjørn Berg, Sámediggi, lea ráhkadan kártta.

Sámediggi oaččui 2014:s doarjaga Riikaantikváras bearráigehččojuvvon kulturmuittuide Lenesjávrris/Leinavann Bearddus. Prošeakta lei ovttasbargu Romssa fylkkasuohkaniin. Dán jagáš registreremiid ulbmilin lei oažžut áigeguovdilis geahčastaga kulturmuittuin ja oažžut daid kártejuvvot ođđa teknologiija vehkiin (jierbmás GPS). Iskkadeamit duođaštit dan maid leimmet jáhkkán ahte Lenesjávrris leat ollu kulturmuittut ja stuorra variašuvdnagovdodat ja áigeolli kulturbirrasis. Barggu bohtosiin ledje sullii 50 registrerejuvvon kulturmuittu, main 32 ovtta ja seamma sullos (Duopmásasuolu/ Tomasholmen). Ođđa máhtu geažil defineriimet maiddái ođđasis kulturmuittuid. Čájeha ahte sullos maid ovdal gieddebarggu oktavuođas dovddaimet hávdesuolun, ledjege maiddái boares ovdahistorjjálaš goddebivdolokalitehtat.

Go Norlándda fylkkamánni bivddii, de lea Sámediggi 2014:s registreren kulturmuittuid Møysalen álbmotmeahcis ja eanadatsuodjalanguovllus. Møysalen álbmotmeahcci galgá oktiibuot sihkkarastit stuorát, oktilaš luonddu- ja kultureanadatguovllu.

Válljiimet golbma ráddjejuvvon guovllu Møysalen álbmotmeahci siskkobealde Sámedikki gieddebarggu várás, doppe registreriimet 23 kulturmuittu. Dát kulturmuittut čatnasit boarráset sámi boazodollui, dat leat árranat, goahtesajit ja állit; kulturmuittut mat čatnasit boarráset sámi dálolaččaide ja kulturmuittut mat čatnasit šerpe-/ruvkedoibmii 1900-logu álggus. Dán jagi kulturmuitoregistreremat leat leamaš árvvolaččat ja deaŧalaččat go guoská boarráset sámi ássama ja sámi kulturmuittuid oainnusmahttimii dán guovllus Sámis.

Stuorámus registrerenprošeakta máttasámi guovllus 2014:s lea dahkkojuvvon plánejuvvon 420 kV elrávdnjelinjá oktavuođas Fovsenis. Doppe registrerejuvvojedje vihtta automáhtalaččat ráfáidahttojuvvon sámi kulturmuittu, daid gaskkas guokte gåetie-sijjieh/goahtesaji, okta gaelmie/dološhávdi, okta aernie/dollasadji ja okta tsïegle/mearkageađgi. Registreremat leat deaŧalaš duođaštusat boarráset áiggiid sámi geavahusas ja ássamis Fovsen-njaarke guovllus. Sámediggi lea maiddái, Statnett šiehtadusaid mielde, rievdadan elrávdnjedoaibmabijuid amas oktage dáin kulturmuittuin rihkkašuvvat dahje biliduvvot elrávdnjelinjá huksema oktavuođas.

1.9.2.2 Sámi visttiid registreren ja identifiseren

Prošeavtta oktavuođas, sámi visttiid identifiseren ja registreren, leat 2014:s čađahuvvon geahčadeamit Guovdageainnu, Leaŋgáviikka, Ránáidsullo, Birgi, Málatvuomi, Ráisavuona, Divrráid, Ivvárstáđđi, Siellaga ja Loabaga suohkaniin. Gieddeáigodagas leat geahčaduvvon 180 vistti.

Oktiibuot 180 vistti geahčaduvvojedje, konkluderejuvvui ahte dáin leat 107 sámi vistti. Eará visttiid ektui lea veaháš árrat konkluderet, muhto várra birrasii beali dáin sáhttá rehkenastit sámi vistin. Oktiibuot lea sáhka sullii 51 viesus/barttas, earát leat áittit, návehat/stállat/láđut, ja loahppa eará unnit olgovisttit ja goađit. 42 vistti dan 145 vistti gaskkas lea dárbu divodit ollu ja bidjat johtilis doaibmabijuid daid gádjumii. Ollu visttit lohkkojuvvojit sámi vistin, jorbasii go rehkenastá de lea 40 visttis dilledássi TG3, mii mearkkaša dan ahte dát visttit dárbbašit jođánis doaibmabijuid ja ollu divoduvvot.

1.9.2.3 Kulturbiras nuortalaš gilis

Nuortalaš gili dikšun 2014:s lea čađahuvvon plánaid mielde ja loahppaboađus lea buorre. Eanadat lea dikšojuvvon, bohtut leat čuhppojuvvon ja gieddečorgenmašiidna lea geavahuvvon dulbet gážžáris bovnnaid. Svanhovd birasguovddáš lea bálkáhuvvon šaddadit báikái heivvolaš siepmaniid mat leat gilvojuvvon hávdedievvái.

Dasto lea Sámediggi fuolahan dan ahte St. Georg kapealla lea buollinsihkkarastojuvvon. Dan oktavuođas lea biddjojuvvon čievra vistti birra hehttet gullubuollima leavvamis kapellii. Leat maiddái bálkáhan bohccebiddji divvut Halonen-vistti čáhcerusttega.

Sámediggi lea gulahallama bokte Stáhta geaidnodoaimmahagain ja Mátta-Várjjaga gielddain čielggadan ahte Nuortalaš gillái biddjojuvvo golmmagielat báikenammagalba.

Plána ahte buohkat galget beassat Geavŋŋis nammasaš bivdosadjái, lea gárvvis ja sáddejuvvo fálaldaga viežžama várás.

1.9.3 Kulturmuittuid oainnusmahttin

1.9.3.1 Sámi kulturmuittut geavahuvvojit duođaštit máhtu resursa ja eanadaga heiveheami birra

Sihke Sámediggi ja Riikaantikvára leat juolludan doarjaga Árran julevsáme guovddážii prošeavtta joatkimii, Soahtemuittut Davvi Sálttus, mii lea oassi árvoháhkamis kulturmuitoguovllus. Prošeavtta bohtosat gaskkustuvvojit earret eará blogga bokte, krigsminner.blogspot.no. Fáddá lea leamaš erenoamáš áigeguovdil nuppi máilmmisoađi fuomášumi oktavuođas 2014:s.

1.9.3.2 Sámediggi váldoaktevran sámi kulturárbbi gaskkusteamis

Prošeakta sámi kulturmuittuid registreremis miehtá 420 kV elrávdnjelinjá Báhccavuonas – Hámmárfestii lea loahpahuvvon. Registrerenprošeavttas lea ráhkaduvvon loahpparaporta. Registrerenprošeakta lei áigodagas 2010–2012, ja birrasii 1000 sámi kulturmuittu leat registrerejuvvon. Loahpparaporttas oidno boarráset sámi geavahus ja ássan guoskevaš guovlluin rittus duoddarii ja buktá nie eanet máhtu kulturhistorjjá birra Sámis.

Guovddáš kulturmuitopolitihka boađusin lea Riikaantikvára álggahan máŋga suodjalanprográmma kulturmuittuid várás. Okta dain lea suodjalanprográmma válljejuvvon arkeologalaš kulturmuittuide 2010–2020 (BARK). Sámediggi lea ožžon juolludusa Riikaantikváras BARK bargui, ja mii leat ráhkadan guhkesáiggi dikšunplána sámi kulturmuittuid várás.

Sámediggi lea 2014:s sihkkarastán, láhčán ja galben sámi kulturmuittuid Spittás ja girkogárddiin báikkiin Nuortarávdnji ja Skárfu Návuona suohkanis, Sarinanjuanas Raavrhvijhke suohkanis ja dasto lea sihkkarastán sámi kulturmuittuid Kluppus Unjárgga gielddas, ja lea juohkán dieđuid daid birra. Buot prošeavttain lea báikkálaš faggi ja leat deaŧalaččat sámi kulturmuittuid ja kulturbirrasa láhčimii ja gaskkusteapmái báikkálaš dásis.

1.10 Ealáhusat

Váldomihttomearri:

Nana ja juohkelágan ealáhuseallin mii vuođđuduvvá sámi kultuvrii, lundui ja birrasii ja vuhtii váldá daid, ja lea vuođđun eallinfámolaš báikegottiide gos olbmot háliidit ássat.

Govus 1.36 Geavaheapmi – doarjja vuođđoealáhusaide

1.10.1 Vuođđoealáhusaid rámmaeavttut

1.10.1.1 Mariidnaealáhusat

Sámediggi lea 2014:s áŋgiruššan hui ollu mearrasámi hástalusaiguin. Earret eará leat lágiduvvon máŋga álbmotčoahkkima mearrasámi giliin. Čoahkkimiin lea leamaš hui buorre ávki dán suorggi oktilaš politihka ovddideapmái. Sámediggi lea fuomášan ahte Ealáhus- ja guolástusdepartemeanttas leat leamaš eahpedábálaš ollu áššit, gulaskuddamat, proposišuvnnat ja sullasaččat 2014:s. Sámediggi lea buoremus vejolaš vuogi mielde addán buriid ja konstruktiiva rávvagiid mariidnasuorggi guovddáš politihkkasurggiide 2014:s.

1.10.1.1.1 Guolástusreguleremat

Sámediggi lea searvan guolástusreguleremiidda ja lea addán rávvagiid áššiide mat gusket riddo- ja vuotnaguovlluide, sihke regulerenčoahkkimiid bokte guolástusdirektevrrain ja Norgga-ruošša guolástuskommišuvnna bokte. Vuotnaguolástuslávdegoddi lea nammaduvvon ja lea álggahan barggus 2014:s, ja Sámedikkis leat stuorra vuordámušat lávdegotti bargui guolástushálddašeami ektui.

Sámediggi ja Ealáhus- ja guolástusdepartemeanta čađahit juohke čavčča politihkalaš konsultašuvnna čuovvovaš jagi guolástusreguleremiid birra. Ovdal politihkalaš konsultašuvnnaid leat maiddái dollojuvvon hálddahuslaš konsultašuvnnat gonagasreabbáhálddašeami ođđa stuorradiggedieđáhusa birra. 2015:s joatkit Gonagasreabbádieđáhusain konsulteremiin. Sámediggi oaivvilda ahte buot fatnasat mat leat vuollel 15 mehtera, main leat reaiddut ja main lea vejolaš bivdit gonagasreappáid galget sáhttit dan bivdit. Sámediggi ii leat duhtavaš go konsultašuvnnat dás eai ovdánan ja Ealáhus- ja guolástusdepartemeantta hilggui daid.

Ráđđehus háliida 2014:s rievdadit oassálastinlága. Sámediggi doarju dáid rievdadusaid, ja lea bivdán konsultašuvnnaid ráđđehusain, muhto ii leat ožžon.

1.10.1.1.2 Luossabivdu

Sámediggi lea 2014:s evttohan ahte Finnmárkkuopmodat (FeFo) ja Finnmárkku fylkkagielda ovttas ovddidit rekrutterenortnega mearraluossabivddus luossasajiid várremiid bokte nuoraide ja ahte mearraluossabivdu biddjojuvvo joatkkaskuvlla diibmoplánii. Dát lea čuovvoluvvon FeFo luossasajiid juolludannjuolggadusain.

Sámedikkis lea ovddastus Norgga delegašuvnnas mii šiehtadallá ođđa rádjasoahpamuša Deanujohkii. Delegašuvdna ii leat lihkostuvvan soahpat movt reguleret turistabivddu ja movt buoridit báikegottiid olbmuid beassama árbevirolaš bivdosajiide rádjajogas.

Norgga beale Sámedikkis lea dárkojeaddjistáhtus The North Atlantic Salmon Conservation Organization (NASCO) nammasaš organisašuvnnas. Sámediggi lei mielde NASCO 2014 jahkečoahkkimis. Dán jagi sešuvdna dollojuvvui Saint-Malos, Frankriikkas geassemánu 3.- 6. b. Sámedikkis lei iežas rahpansáhkavuorru.

1.10.1.1.3 Mariidnaealáhusaid ekonomalaš váikkuhangaskaoamit

Nugo ovddit jagiin, de leat ollugat ohcan investerendoarjaga sihke fanasinvesteremiidda ja vuostáiváldinrusttega huksemii. Ollugat áigot ain álgit guolásteaddjin ja vuosttaš gearddi investeret alcceseaset fatnasa, ja lonuhit fatnasa beavttálmahttin dihte ja nannen dihte bivdo- ja guolástusdoaimma. Sin gaskkas leat ollu nuorra bivdit geaidda Sámedikki investerendoarjja lea addán vejolašvuođa oažžut doarjaga eará ruhtadaninstánssain vai sáhttet bivdigoahtit iežaset fatnasiiguin.

Sámediggi lea juolludan doarjaga oktasaš bálvalusrusttegiidda guolásteddjiide vai sii sáhttet láhčit beaktileappo doaimma ja seammás lea šaddan oktavuohta báikkálaš guolástusbirrasis. Sámediggi áigu váldit ovdan ahte lea váikkuhan vuostáiváldinrusttega huksema Silvetvágis Návuona suohkanis. Vuostáiváldinrusttet lea deaŧalaš vuotna- ja gáddelagaš fatnasiid guollevuovdimii Davvi-Romssa regiovnnas. Báikkálaš fatnasiid sturrodaga geažil livččii unnán oiddolaš fievrridit guliid rusttegiidda mat leat guhkkin eret báikkis, ja badjelaš 50 % sállašiin Návuona suohkanis leat buktojuvvon dán rusttegii.

1.10.1.2 Eanadoallu

1.10.1.2.1 Árktalaš eanadoallu

2014 lei maŋimuš jahki go Árktalaš eanadoalu prográmma sáhtii ruhtadit ođđa prošeavttaid. Sámediggi lea searvan sihke ruđaid hálddašeapmái ja prográmma stivrenjovkui. Hálddašanjoavkkus leat fylkkaeanadoallodirektevrrat, boanddaidorganisašuvnnat, Norgga boazosápmelaččaid riikkasearvi (NBR) ja Sámediggi. Stuorát prošeavttaid gaskkas maid joavku ruhtadii, ledje earret eará bohccobierggu ođđa luohkávuogádat, árktalaš ruonasbuvttadeapmi, groavafuođarbuvttadeapmi ja gárdemuorjjit árktalaš guovllus.

1.10.1.2.2 Eanadoalu ekonomalaš váikkuhangaskaoamit

Jagi 2015 eanadoallošiehtadusas heaittihuvvui ortnet masa Sámediggi láve oažžut oktiibuot 4 miljon ru váikkuhangaskaomiid. Dát čuohcá sámi guovlluid eanadollui ja Sámediggi ii leat nu duhtavaš go vejolašvuođat oažžut doarjaga doallohuksemiidda sámi guovlluin jagi 2015 leat váldojuvvon eret.

Nugo 2013:s ge de ohce ollugat doarjaga eanadoalu investeremiidda. Máŋga gáicadoalli, geat leat ferten njuovvat elliid ja saneret doaibmavistti dávddaid geažil, leat ožžon vistedoarjaga. Sámediggi lei ožžon 2 miljon ru árktalaš eanadollui. 1 miljon ru fievrriduvvui árktalaš eanadoalu hálddašanjovkui, ja 1 miljon ru geavahuvvui sierra prošeavttaide maid Sámediggi ieš ruhtadii. Earret eará juolludii Sámediggi ruđaid Ávjovári prošeavtta joatkimii, mas Porsáŋggu ja Kárášjoga gielddat ja Guovdageainnu suohkan leat mielde.

1.10.1.3 Boazodoallu

1.10.1.3.1 Boazolohkoheiveheapmi Finnmárkkus

Sámediggi oaidná ahte boazodoalus lea stuorra eahpesihkarvuohta das makkár váikkuhusat ja viidáseappot čuovvoleapmi šaddá maŋŋá go geahpedanáigodat nohká. Danne lea Sámediggi bivdán ahte boazolohkoheivehanproseassa evaluerejuvvo, ja ahte álggahuvvo jođáneamos lági mielde bargu einnostan vejolaš čovdosiid ásahemiin vejolaš boazolohkogeahpedemiid várás boahtteáiggis, nu ahte dain lea legitimitehta ealáhusas. Sámediggi lea maiddái čujuhan ahte boazologu mearrideapmi mii galgá váldit vuolggasaji buot jahkeáigodatguohtumiin, ja ahte riektedilli dálveguohtoneatnamiin guoskevaš guovlluin ii leat čielggaduvvon. Dát ferte dahkkojuvvot vai nagodit oažžut stabiila ja einnostan vejolaš rámmaid boazodollui.

1.10.1.3.2 Gulahallančoahkkin boazoorohagaiguin

Sámediggi čađahii 2014 ođđajagimánus njukčamánnui gulahallančoahkkimiid orohagaiguin buot boazoguohtonguovlluin. Ulbmilin lei ja lea ásahit oktavuođa ja gulahallama boazoguohtunguovlluiguin. Váldofáddán buot gulahallančoahkkimiin lea leamaš boazodoalu areálavuođu sihkkarastin. Ollugat boazoguohtonguovlluin leat fuolastuvvan boazodoalu areála suodjaleami geažil ođđa regionála hálddašeamis ja guovllustivrraid heaittiheami geažil. Boazoguohtunguovllut leat erenoamážit fuolas go fylkkamannit eai doarvái bures geavat vuosteháhkoinstituhta. Buot boazoguohtunguovllut leat čujuhan ahte resurssaid dáfus lea hástaleaddji guovlluide čuovvut buot plánaproseassaid, ja ahte dát fuonida boazodoalu riektesihkarvuođa.

1.10.1.3.3 Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi (NBR)

Sámediggi lea ovttas Norgga Boazosápmelaččaid Riikkaservviin (NBR), Eanadoallo- ja biebmodepartemeanttain (EBD), fylkkamánniiguin ja Boazodoallohálddahusain searvan rámmaovddidanprosessii sámi ja boazodoallofágalaš mieldeváikkuheapmái boazodoalu regionála hálddašeamis. Bargojoavku geigii raporttas EBD:ii geassemánu vuosttaš beaivvi 2014. Bargojoavkku Sámedikki ja NBR ovddasteddjiide lei deaŧalaš ahte ásahuvvojit buorit rutiinnat oktavuhtii boazodoaluin ja dan searvamii hálddašeamis.

Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi lea álggahan organisašuvdnaovddidanbarggu, ja Sámediggi lea juolludan ruđaid dán barggu doarjuma várás. Sámediggi lea maiddái juolludan ruđaid Gáldui seminára lágideapmái boazodoallolága ja álbmotrievtti birra. Dát leat deaŧalaččat boazodolliid gelbbolašvuođa buorideapmái sin vuoigatvuođaid birra.

1.10.1.3.4 Juolludusa heaittiheapmi boazodoallošiehtadusa bokte

Jagi 2014 boazodoallošiehtadallamiin válljejedje šiehtadusbealit heaittihit juolludusa jagi 2015 rájes. Sámediggi lea fuolastuvvan go oaidná ahte ráđđehusa almmolaš hálddašeami beavttálmahttin, jagi 2015 rájes čuohcá Sámedikki vejolašvuođaide bargat sámi árbevirolaš ealáhusa árvoháhkamiin.

1.10.1.3.5 Norgga-Ruoŧa boazoguohtunkonvenšuvdna

Sámediggi lea koordineren ja searvan sámi bargojovkui mii lea buktán evttohusa Norgga-Ruoŧa boazoguohtunkonvenšuvnna rievdadusaide. Bargojoavku lea geigen árvalusas Norgga ja Ruoŧa ráđđehusaide njukčamánus 2014.

Dalle go bargojoavku evttohusa geigedettiinis doalai sáhkavuoru de deattuhii dat ahte lea dárbu rievdadit konvenšuvdnateavstta, ja ahte lea deaŧalaš álggahit proseassaid konvenšuvdnaoasi riektečielggadeamis. Areáladuohtademiid vuostá suodjaleapmi ja buorre boraspirepolitihkka leat maiddái vealtameahttun deaŧalaččat rájárasttideaddji boazodollui boahtteáiggis. Sámediggi lei mielde evttohusa geigemis ja deattuhii ahte lea dárbu ahte guoskevaš ráđđehusat čuovvolit bargojoavkku evttohusa. Sámediggi vuordá ahte Ráđđehus konsultere min proseassas viidáseappot Norgga-Ruoŧa boazoguohtonkonvenšuvnna ektui.

1.10.1.4 Boraspiret

Sámediggi lea doallan seminára regionála boraspirelávdegottiid nammadan lahtuidasas. Ulbmilin lei oažžut ovttalágan áddejumi das mii Sámedikki boraspirepolitihkka lea.

Sámediggi lea duhtameahttun stáhta boraspirepolitihkain go ealáhusberoštumit boraspirepolitihkas eai doarvái váldojuvvo vuhtii. Dálkkádat- ja birasdepartemeanta lea álggahan barggu gumpeavádaga árvvoštallama ektui. Okta evttohus lea viiddidit avádaga Mátta-Norgga nuortaguovllus, ja Sámediggi lea dovddahan eahpádusaidis dán viiddideapmái.

Govus 1.37 Geavaheapmi – ealáhuseallin ja fitnodatovddideapmi

1.10.2 Geasuheaddji báikegottit

Sámediggi lea leamaš mielde ruhtadeamen ovddidandoaibmabijuid ja investeremiid mat leat hui ollu váikkuhan fitnodatovddideami. Earret eará ohcalit olbmot investerendoarjaga guolástusturismii. Sámedikki oaivila mielde váikkuhit dát doarjagat riskka unnideami ovttaskas fitnodagas, ja dieinna lágiin váikkuhit ealli báikegottiid sámi guovlluin.

Sámediggi lea searvan ollu buriid prošeavttaid ruhtadeapmái, sihke fitnodatdásis ja eanet láhčči prošeavttaid. Sámediggi oažžu ollu buriid ruovttoluotta dieđuid. Ollu unnit fitnodatovddidanprošeavttaid ii livččii lean vejolaš čađahit Sámedikki veahki haga. Sámedikki ruhtadeapmi lea maiddái hui ollu oktavuođain dagahan ahte prošeavttat ja fitnodagat ožžot eará priváhta ja almmolaš ruhtadeami.

Govus 1.38 Geavaheapmi – gealbovuđot kulturealáhusa ovddideapmi

Govus 1.39 Geavaheapmi – Duodjeinstituhtta

1.10.3 Kulturealáhusat

2014:s lea Sámediggi áŋgiruššan erenoamážit gelbbolašvuođa bajidemiin, fierpmádathuksemiin ja gánnáhahttivuođain kulturealáhusaid ovddideamis. Oassin dán áŋgiruššamis lea Dáhttu fitnodatovddidanprográmma álggahuvvon. Dát prográmma lea ovddiduvvon erenoamážit kulturealáhussuorggi várás. 2014:s álggahii Sámediggi golbma sierra prográmma. Dáhttu 1 Finnmárku, Dáhttu 2 Romsa ja okta prográmma erenoamážit duojáriid várás miehtá riikka, Dáhttu Duodji. Oktiibuot 36 sámi kulturealáhusaktevrra leat dál ovddideamen fitnodaga dán prográmma bokte. Juohke prográmma bistá jagi ja dain leat golbma čoagganeami maid fáddán leat fitnodatjurdda, ásahanveahkki ja strategiijaovddideapmi.

Dasa lassin ožžot buot oasseváldit 50 rávadiimmu guhtege. Prográmma čohkke sin geat beaivválaččat barget okto ja geográfalaččat bieđgguid, ja nannejit sin vejolašvuođa šaddat buorrin ealáhusaktevran.

Sámediggi lágidii sámi kulturealáhuskonferánssa Guovdageainnus ja lea dorjon Kultursiidda ásaheami, sámi kulturealáhusfierpmádaga Davvi-Romssas.

Sámediggi álggahii 2014:s ovttasbarggu Sámi dutkamiid guovddážiin Norgga árktalaš universitehtas (UiT) ráhkadan dihte stáhtusraportta sámi kulturealáhusaid várás.

Govus 1.40 Geavaheapmi – duoji ealáhusšiehtadus

1.10.3.1 Duodji

Sámediggi sáddii gulaskuddamii ášši dan birra movt buoridit duoji doarjjaortnegiid. Sámediggi lea doallan maiddái seminára seamma fáttá birra. Notáhtas árvvoštallojuvvojedje sierra molssaeavttut doaibmadoarjjaortnega várás. Okta molssaeavttuin lei sirdit olles ortnega duodjeorganisašuvnnaide. Dát molssaeaktu lea čuovvoluvvon ja bargojoavku galgá árvvoštallat leago dan vejolaš čađahit.

Sámediggeráđđi ráhkadii čilgehusa duoji birra. Čilgehusas leat duodjeealáhusa mihttomearit bisuhuvvon nu go dat ledje. Mihttomearrin lea ovddidit ealáhusvuđot duoji mas lea buoret gánnáhahttivuohta ja ieš buvttaduvvon gálvvuid vuovdin.

Sámediggi dagai duoji ealáhusšiehtadusa Sámiid dujiin ja Duojáriid ealáhusservviin jagi 2014 várás. Ealáhusšiehtadusa mihttomearrin lea ovddidit ealáhusvuđot duoji mas lea buoret gánnáhahttivuohta ja ieš buvttaduvvon gálvvuid vuovdin. Rámman lei 9,4 miljon ru 2014:s.

Nugo 2013:s de lei investerenruđaid jearaheapmi unnit go mii lei biddjojuvvon šiehtadusas. Golahus lei lagabui 3 miljon ru. Stuorámus doarjja lei 1 miljon ru bagadanprošeavtta joatkimii Gaska- ja Nuorta-Finnmárkkus. Mearkagálvoprošeakta duojis, mii álggahuvvui 2013:s, lea doaisttážii bissánan, muhto organisašuvnnain lea áigumuš álggahit barggu fas.

2014:s ruhtaduvvojedje máŋga kulturvuđot duodjekurssa ealáhuskapihttalis. Kurssat ledje oanehaččat ja dain lei unnán oktavuohta ealáhusovddideapmái.

Rehketdoallofitnodat bearráigeahčai 10 ohcci 2014:s doaibmadoarjjaortnegis. Guhttasii dáin rávvii rehketdoallofitnodat rehketdoaludárkkisteami.

Govus 1.41 Geavaheapmi – árvoháhkan ja ođđaásaheamit

1.10.4 Árvoháhkan ja ođđa ásaheamit

Sámi mátkeealáhusaid ovddidanprošeavttas Davvi Norggas leat 36 fitnodaga mielde, 7 Norlánddas, 7 Romssas ja 22 Finnmárkkus. Dát čájeha ahte lea stuorra beroštupmi ealáhusas ovddidit sámi mátkeealáhusa. 2014:s juolludii Sámediggi doarjaga 867 000 ru goalmmát ja maŋimuš jagi čađaheapmái Sámi mátkeealáhusain.

Golggotmánus 2014 dollojuvvui Sámi mátkeealáhuskonferánsa. Konferánssa lágidii Sámi Mátkeealáhusat Davvi Norggas Máhttopárkka Origo jođihemiin. Konferánsa lei dievva ja das ledje 71 oasseváldi. Konferánsa bisttii guokte beaivvi ja sáhkavuoruid doppe dolle sihke dutkanbiras ja mátkeealáhusfitnodaga.

Sámediggi lea addán 350 000 ru Biebmofestiválii Márkomeannu HERSKO. Dán biebmofestiválas ledje guovddážis sámi biebmu ja sámi biebmoárbevierut Davit Norlánddas ja Lulli Romssas. Dán lágan lágideamit leat hui deaŧalaččat mátkeealáhusaid ovddideapmái ja sámi biepmuin áŋgiruššamii sámi guovlluin dán regiovnnas.

Sámediggi lea juolludan álggahandoarjaga ja doarjaga sámi mátkeealáhusfitnodagaid álggaheapmái ja ovddideapmái, lotnolasealáhusaide ja doaibmabijuide mat nállašuhttet sámi guovlluid ráhkadanávdnasiid.

Kárášjogas ja Sis-Finnmárkkus álggahuvvui ásaheddjiid čuovvoleapmi ja oahpahus 2014:s. Sámediggi lea dahkan rámmašiehtadusa olggobeali konsuleanttain, mii čađahii prográmma Sámedikki ovddas. Ásaheddjiid oahpahus ja čuovvoleapmi geahččaluvvui álggahuvvot maiddái Lulli-Romssas, muhto Sámediggi ii dađi bahábut ožžon doarvái olbmuid searvat.

Sámedikkis lea fokus meahcceealáhusaide ja biepmu viidáseappot nállašuhttimii sámi guovlluin, ja attii 2014:s doarjaga máŋgga prošektii mat čatnasit meahcceealáhusaide, boazodoalovuđot turismii ja sámi mátkeealáhusaide. Sámediggi lea bidjan merkii ahte aktevrrat geat háliidit áŋgiruššat meahcceealáhusaiguin, vuosttažettiin dahket dan fárrolaga mátkeealáhusain.

Govus 1.42 Kárttas vuolábealde oidno movt ohcanvuđot ealáhusdoarjagat leat juohkásan 2014:s gielddaid mielde

1.11 Regionála ovddideapmi

Váldomihttomearri:

Árjjalaš ja ulbmillaš ovttasbarggu bokte regionála- ja báikkálaš eiseválddiiguin nannet ja ovddidit sámi kultuvrra, giela ja servodateallima.

Čoahkkimiin gielddaiguin ja fylkkagielddaiguin lea Sámediggi čujuhan ahte ollu sámi ásahusain ja organisašuvnnain váilu báikkálaš ja regionála ruhtadeapmi, erenoamážit musea bealde. Davvinorgga kulturšiehtadus lea buorre ovdamearka das ahte ovttasbargu golmma davimus fylkkagielddaiguin ja Sámedikkiin lea buktán buriid bohtosiid.

1.11.1 Ovttasbargošiehtadusat fylkkagielddaiguin

Sámediggi lea álggahan proseassa regionála ovttasbargošiehtadusaid geahčademiin vai daid sáhttá dárbbašlaččat divodit jos lea dárbu. Sámedikkis ja Romssa fylkkasuohkanis lea leamaš čoahkkin politihkalaš dásis skábmamánus 2014. Bealit leat duhtavaččat šiehtadusain dán rádjai ja háliida geahčadit šiehtadusa 2015:s.

Sámedikkis ja Finnmárkku fylkkagielddas lei čuovvolančoahkkin politihkalaš dásis cuoŋománus šiehtadusa birra gos sohppojuvvui doaibmaplána jahkái 2014.

Ollu gelddolaš prošeavttat leat ruhtaduvvon Finnmárkku, Romssa, Norlándda ja máttasámi ovttasbargošiehtadusain, earret eará:

Govus 1.43 Geavaheapmi – regionálaovddidanprošeavttat

Bálgáid ja vázzinluottaid merken ja graderen Finnmárkkus Finnmárkku fylkkagieldda bokte

Lara & Leisa II Máttasámi mánáid-Tv maid TMM Produksjon AS bokte

Sámi ásahusovddideapmi Rööroses Mátta-Trøndelága fylkkagieldda ja Aajege bokte

Sámi kultuvra Youtubes Várdobáikki bokte

Prošeakta árktalaš gihcebiergu Sáččá joatkkaskuvlla bokte ja sámi mátkeealáhusaid ovddideapmi Árrana bokte.

1.11.2 Ovttasbargošiehtadusat gielddaiguin

Sámediggi ja Romssa suohkan dolle álbmotčoahkkima borgemánus mas ovttasbargošiehtadus lei fáddán.

Oaččuimet buriid dieđuid vásihusain šiehtadusa ektui ja buriid rávvagiid šiehtadusa čuovvoleapmái. Earret eará lea stuorra beroštupmi oažžut ásahuvvot deaivvadanbáikki Romsii, ja lea álggahuvvon bargu čuovvolan dihte dán.

Sámediggi lea ságastallagoahtán gávpotgielddaiguin Álttáin ja Bådåddjoin dainna áigumušain ahte soahpat ovttasbarggu. Ovttasbargošiehtadusat galget nannet ja gozihit sámi giela ja kultuvrra namuhuvvon gávpotgielddain. Mis leat maiddái fásta čoahkkimat Oslo gielddain oktii jahkebealis.

Sámediggi lea maiddái 2014:s geavahan viehka ollu návccaid čuovvolit ahte sámi geavaheddjiid vuoigatvuođat gielddain ollašuhttojuvvojit iešguđege lágaid ektui. Ovdamearkan dasa leat dakkár oahpahusvuoigatvuohta dahje mánáidgárdesadji mii goziha sámi mánáid dárbbu oažžut heivehuvvon giellafálaldaga mánáid kulturduogáža mielde.

Sámediggi oaidná ahte eahpitkeahttá heajos gieldaekonomiija sáhttá čuohcat gieldalaš fálaldagaide sámi geavaheddjiid várás eanet, ja juo gáržžes gieldalaš fálaldagat sámi geavaheddjiid várás gártet gáržžideami oaffarin. Skuvlastruktuvra lea dáid áššiid gaskkas. Dain oktavuođain go Sámedikkis lea ovttasbargošiehtadusat gielddaiguin rahpasit uvssat lávga gulahallamii daid gielddaiguin maidda dat guoská. Sámedikkis lea buorre vejolašvuohta áŋgiruššat dán lágan áššiin maiddái hálddašanguovllu gielddaiguin. Dán lágan áššit sáhttet boahtit ovdan maiddái sámegiela hálddašanguovllu olggobealde ja gielddain main Sámedikkis eai leat ovttasbargošiehtadusat, muhto gos Sámediggi áŋgiruššá sierranas sivaid geažil.

Sámedikki oaivila mielde leat dát muhtun hástalusat maid maiddái sáhttá geahčadit gieldaođastusa oktavuođas. Sámediggi vuordá ahte almmolaččat nammaduvvon giellalávdegoddi guorahallá dáid hástalusaid ja buktá čoavddusevttohusa sierra NAČ:s mii galgá geigejuvvot maŋimuštá guovvamánus 15. b. 2016.

1.11.3 Gieldaođastus

Sámediggi lea gieldaođastusproseassain deattuhan ahte barggus fertejit gozihuvvot ja viidáset ovddiduvvot sámi bálvalusfálaldagat ja ahte mihttomearrin ferte leat sámi giela, kultuvrra ja servodateallima ovddideami sihkkarastin nu ahte dat dávista stáhta sámepolitihkkii álbmotrievtti ja Vuođđolága § 108 vuođul.

Sámedikki dievasčoahkkin meannudii vuosttaš ášši gieldaođastusa birra juovlamánus 2014. Dás mearridii dievasčoahkkin prinsihpaid prosessii viidáseappot gieldaođastusain. Prinsihpat dás leat ahte sámegiela hálddašanguovlu ii galgga gáržžiduvvot, sámi vuoigatvuođat fertejit gozihuvvot, ja ulbmilin ferte leat láhkadahkosiid buorideapmi, vai sámi álbmot oažžu vel ain buoret fálaldaga sámegielas. Sámi pasieanttain lea vuoigatvuohta oažžut dakkár dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa mii váldá vuolggasaji sámi gielas ja kultuvrras. Buot gielddain ii leat seammalágan dihtomielalašvuohta ja máhttu sámi pasieanttaid vuoigatvuođaid ja dárbbu birra. Dát ferte vuhtii váldojuvvot nationála čanastagain ja láhkadahkosiin boahtteáiggi gieldaorganiserema oktavuođas.

Mearrádusas deattuhuvvo ahte Sámedikkis galgá leat árjjalaš rolla gieldaođastusproseassas viidáseappot ja ahte Sámediggi galgá konsulterejuvvot ovdal go vejolaš mearrádusat dahkkojuvvojit Stuorradikkis dahje gielddain. Mearriduvvui maiddái ahte Sámediggi galgá dahkat čielggadusa daid sámi áššiid birra mat čatnasit gieldaođastussii.

1.11.4 Interreg 2014–2020

Bargojoavku, Sámedikki searvamiin, lea ráhkadan prográmmaevttohusa sierra sámi oasseprográmma várás ođđa Interreg V-A Nord 2014–2020 prográmma siskkobealde.

Temáhtalaš ulbmilsuorggit sihke Davvi- ja Sápmi-prográmmas leat čuovvovaččat:

Dutkan, teknologiija ovddideapmi ja innovašuvdna.

Ealáhuseallima/ealáhushutkama ovddideapmi.

Kultur- ja birassuodjaleapmi.

Oktasaš bargomárkana ovdánahttin riikarájáid rastá.

1.12 Sámi ovttasbargu ja riikkaidgaskasaš bargu

Váldomihttomearri:

Álgoálbmogat mearridit iežaset ahtanuššama ja sis lea vejolašvuohta gozihit iežaset beroštumiid riikkaidgaskasaččat.

1.12.1 Riikkaidgaskasaš bargu

1.12.1.1 ON álgoálbmogiid máilmmikonferánsa

Sámedikki riikkaidgaskasaš barggus 2014:s leat searat leamaš čohkkejuvvon ON álgoálbmogiid máilmmikonferánssa proseassa ektui. Sámedikkis lea leamaš hui árjjalaš rolla dán proseassas jagi 2011 rájes.

ON álgoálbmotáššiid bissovaš forumis miessemánus 2014 lei deaŧaleamos ášši gávdnat dohkálaš čovdosa movt álgoálbmogat galggašedje searvat máilmmikonferánsaprosessii ja máilmmikonferánssa loahppadokumeantta šiehtadallamiidda.

Dán barggus bohte bohtosat. Forumis nammadii ON váldočoahkkima presideanta guokte álgoálbmotráđđeaddi máilmmikonferánsaproseassa várás, geat ovttas dainna guvttiin nammaduvvon stáhtalaš ráđđeaddiin galge oktiiordnet máilmmikonferánsaproseassa ja šiehtadallamiid loahppadokumeantta sisdoalu birra. Oanehis áiggi maŋŋá foruma loahpaheami ovdánii fas máilmmikonferánsaproseassa.

ON álgoálbmogiid máilmmikonferánsa lágiduvvui čakčamánus 2014. Sámediggi searvvai máilmmikonferánsii Sámi parlamentáralaš ráđi bokte. Dasa lassin ledje Ruošša beale sámiin, sámi nuorain ja Sámiráđis ovddasteaddjit. Sámedikki presideanta sártnui máilmmikonferánssa rahpamis.

1.12.1.2 Máilmmikonferánssa loahppadokumeanta

Boađus golmma jagi proseassas lea máilmmikonferánssa loahppadokumeanta. Loahppadokumeanttas leat doaibmavuđot nationála ja riikkaidgaskasaš doaibmabijut ja Sámediggi áigu váikkuhit daid duohtan dahkama. ON váldočálli nammadii álgoálbmotkoordináhtora ON vuogádagas. Álgoálbmotkoordináhtor galgá evttohit doaibmaplána movt čađahit ON álgoálbmogiid vuoigatvuođa julggaštusa, ja raporteret dan čađaheami ovdáneami birra.

Loahppadokumeantta bokte leat lahttoriikkat geatnegahttán iežaset ráhkadit ja čađahit nationála doaibmaplánaid, strategiijaid ja doaibmabijuid mat sihkkarastet ahte ON álgoálbmogiid vuoigatvuođa julggaštus čađahuvvo. Dát galgá dahkkojuvvot ovttasbargguin álgoálbmogiiguin. Loahppadokumeanta addá dasa lassin vejolašvuođa rievdadit ON álgoálbmotrivttiid áššedovdimekanismma mandáhta, vai dan sáhtášii ovddidit bearráigeahččanorgánan, gosa stáhtat sáhttet raporteret ON álgoálbmogiid vuoigatvuođa julggaštusa čađaheami.

Máilmmikonferánsa mearridii loahppadokumeantta konsensus vuogi mielde.

1.12.1.3 Raporteren – ILO konvenšuvdna nr. 169 álgoálbmogiid ja čearddalaš álbmogiid hárrái iešmearrideaddji stáhtain

Sámediggi lea 2014:s gulahallan ILO:in raporteremiid birra mat gusket Sámedikki raportii ILO:i áigodagas 01.06.2008 – 31.05.2013.

Sámedikki raporta lea ráhkaduvvon ráđđehusa raportamálle mielde, ja čuovvu ILO-169 váldostruktuvrra, mas konsultašuvnnat deattuhuvvojit dábálaš njuolggadusaid vuolde. Raporta dán oasis raporterejuvvo maiddái sámediggeválgga, mánáidsuodjalusa, ja rihkkosiid ja ráŋggáštusa birra. Eana- ja resursavuoigatvuođat raporterejuvvojit oasis mii boahtá maŋábealde, mas maiddái leat luondduresurssaid geavaheami ja suodjaleami hálddašeapmái searvan. Dasto bohtet dearvvašvuohta, oahpahus ja oahppu, giella ja loahpas oktavuohta ja ovttasbargu riikarájáid rastá, mas bargu Davviriikkalaš sámekonvenšuvnnain čilgejuvvo.

1.12.2 Sámi ovttasbargu

1.12.2.1 Sámi parlamentáralaš ráđđi

Njealját sámeparlamentarihkkariid konferánsa dollojuvvui guovvamánus 2014 Ubmis Ruoŧa bealde. Konferánssa fáddán lei luondduresurssaiguin ávkkástallan sámi guovlluin. Konferánssa cealkámušas nannejuvvo ahte sámiid iešmearridanvuoigatvuohta addá sámiide vuoigatvuođa ieža beassat mearridit makkár ovdáneami háliidit sámi servodagas ja movt háliidit hálddašit ja geavahit luondduresurssaid sámi guovlluin riikkaidgaskasaš álbmotrievtti ja sámiid vuoigatvuođaid vuođul. Cealkámuša vuođđun leat ovddit parlamentarihkkariid konferánssa julggaštusat.

Sámeparlamentarihkkariid konferánsa buvttii maiddái oktasaš cealkámuša davviriikkalaš sámekonvenšuvnna šiehtadallamiidda. Cealkámušas nannejuvvo ahte sámedikkit gáibidit ovttamielalašvuođa čovdosa ektui ovdal jagi 2016 ja ahte sámedikkit eai dohkket ahte šiehtadallamat ájihuvvojit dahje barggu ovdáneapmi cakkaduvvo. Sámi parlamentáralaš ráđđi lea leamaš ovddastuvvon seminárain, konferánssain ja čoahkkimiin gos álgoálbmotpolitihkalaš áššit leat leamaš beaiveortnegis. Dán lágan deaivvadanbáikkit leat deaŧalaš arenat ovttasbarggu realiseremis riikarájáid rastá ja sámiid beroštumiid goziheamis riikkaidgaskasaččat. Dát guoská sihke ON:i ja EO:i.

Davviriikkalaš ovttasbargu lea deaŧalaš Davviriikkaid ráđi bokte. Sámit eai leat váldojuvvon mielde ollesárvosaš lahttun Davviriikkaid ráđis, muhto sámiin lea áicistáhtus ja sis lea hállanvuoigatvuohta Davviriikkaid ráđi jahkásaš sešuvnna váldoságastallamis.

1.12.2.2 Barentsovttasbargu

Sámediggi lea fuolastuvvan ovdáneami geažil Ruošša bealde danne go siviila- ja politihkalaš vuođđovuoigatvuođat goazahuvvojit. Mii oaidnit ovdamearkkaid das go Ruošša eiseválddit stivregohtet regionála álgoálbmotorganisašuvnnaid. Nu geavvá organisašuvnnain ja servviin RAIPONa oktavuođas, mii lea davviguovllu álgoálbmogiid arvesuodjeorganisašuvdna Ruošša bealde.

Mis lea leamaš ágga fuolastuvvat dan geažil go mii oaidnit ahte Ruošša eiseválddit geahččaledje hehttet Guoládaga Sámi searvvi ja Lujávrri sámi servviid ovddasteddjiid beassamis searvat álgoálbmogiid máilmmikonferánsii. Sámediggi oaivvilda ahte dál lea deaŧaleappot go goassige ovdal joatkit álbmogiid gaskasaš ovttasbarggu, kulturdoaibmabijuid ja ealáhusovttasbarggu Barentsguovllus. Sámediggi áigu ain eanet bidjat searaid háhkat dohkálaš kapasitehta ja ekonomalaš resurssaid vai sámit Ruošša bealde ge sáhtášedje searvat politihkalaččat árjjalaš ja konstruktiiva vuogi mielde Sámi parlamentáralaš ráđis.

1.12.2.3 Davviriikkalaš sámekonvenšuvdna

Sámediggi ja Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta leat 2014 soahpan rievdadit Norgga šiehtadallandelegašuvnna mandáhta Davviriikkalaš sámekonvenšuvnna šiehtadallamiid ektui. Okta šiehtadallančoahkkin dollojuvvui 2014:s

1.12.2.4 Árktalaš ráđđi

1.12.2.4.1 Árktalaš parlamentarihkkarlávdegoddi

2014:s ásahedje buot árktalaš stáhtaid ealáhuseallima ovddasteaddjit ja Árktalaš ráđi álgoálbmogiid ovddasteaddjit árktalaš ealáhusforuma (Arctic Economic Council, AEC). Ekonomalaš ráđi mihttomearrin lea ovddidit ekonomalaš ahtanuššama, ja dasto láhčit diliid sosiálalaš ahtanuššamii ja birrasa suodjaleapmái Árktisis

1.12.2.4.2 Árktalaš ealáhusforum (Arctic Economic Council, AEC)

2014:s ásahedje buot árktalaš stáhtaid ealáhuseallima ovddasteaddjit ja Árktalaš ráđi álgoálbmogiid ovddasteaddjit árktalaš ealáhusforuma (Arctic Economic Council, AEC). Ekonomalaš ráđi mihttomearrin lea ovddidit ekonomalaš ahtanuššama, ja dasto láhčit diliid sosiálalaš ahtanuššamii ja birrasa suodjaleapmái Árktisis.

1.12.2.5 Davviguovlopolitihkka

Sámediggi lea 2014:s árjjalaččat searvan ollu arenaide davviguovlopolitihka oktavuođas, earret eará searvan lágidemiide nugo Arctic Frontiers, Girkonjárgga konferánsa, Agenda Davvi-Norga ja Davviriikkalaš sihkarvuođapolitihkalaš forum. Sámediggi oaivvilda ahte ođđa ealáhusdoaimmas árbevirolaš álgoálbmotguovlluin galgá leat ávki ja dat galgá njuolga nannet ja ovddidit álgoálbmogiid kultuvrra ja báikegottiid. Sámediggi lea rávven ahte čađahuvvojit proseassat stáhta eiseválddiid, industriija ja álgoálbmogiid gaskka maid ulbmilin lea juksat ovddalgihtii dieđihuvvon miehtama guoskevaš álgoálbmogiid servodagain ja sin ovddastusorgánain, lágaide ja doaibmabijuide.

1.13 Dásseárvu

Sámediggi bargá dásseárvosaš sámi servodaga ovdii nu ahte buohkain leat seammalágan vuoigatvuođat, geatnegasvuođat ja vejolašvuođat, beroškeahttá sohkabealis.

Sámediggi bargá dásseárvvuin iešguđege surggiin. Lea mielde sihke arenain gos dásseárvoáššit váldojuvvojit ovdan, atná guovddážis dásseárvopolitihkalaš áššiid ja addá dasto ruđaid earáide geat barget dásseárvvuin.

1.13.1 Sámi dásseárvoorganisašuvnnat

Dásseárvoáššiin ferte leat faggi siviila sámi servodagas. Danne addá Sámediggi doarjaga guovtti dásseárvoorganisašuvdnii, mat leat Sámi NissonForum ja Sáráhkká. Organisašuvnnat ovddidit dásseárvopolitihkalaš áššiid sámi servodagas ja hástalit Sámedikki ja addet mávssolaš rávvagiid Sámediggái dásseárvoáššiin. Bušeahttajagi 2014 rájes lea doarjja organisašuvdnii šaddan njuolgga juolludussan. Dát addá stuorát einnostan vejolašvuođa organisašuvnnaide ja haddegoargŋun ođđa bušeahttajagis buhttejuvvo.

1.13.2 Veahkaváldi lagaš oktavuođain

Sámediggi ii dohkket veahkaválddi lagaš oktavuođain sámi servodagas ii álggage. Nissonbeaivvi oktavuođas 2014:s čalmmustii Sámediggi veahkaválddi lagaš oktavuođain dievasčoahkkima oktavuođas. Dat dahkkojuvvui ovttasbargguin Finnmárkku politiijaiguin ja lei oassi sin kampánjjas »(Dolain duhkoraddat) Leker med ilden». Sámediggi lea juolludan doarjaga kampánjii. Rahpansáhkavuorus válddii sámediggeráđđi ovdan man deaŧalaš leat duostat hállat veahkaválddi birra lagaš oktavuođain. Juste jaskatvuohta fáttá birra hehtte eanemusat veahkaválddi vuostálastima.

Maiddái váilevaš máhttu veahkaválddi birra lagaš oktavuođain sámi servodagas heađušta min gávdnamis buriid doaibmabijuid veahkaválddi vuostá dáistaleamis. Sámediggi ja Justiisa- ja gearggusvuođadepartemeanta leat guhkká geahččalan oažžut áigái prošeavtta veahkaválddi birra lagaš oktavuođain sámi servodagas. 2014:s oaččui Nasjonalt kunnskapssenter om vold og traumatisk stress (NKVTS) nammasaš ásahus juolludusa prošektii, ja dat álggahuvvui ođđajagimánus 2015. Prošeavtta bokte háliidivččiimet mii kártet mii sámi servodagas váikkuha dan ahte šaddá veahkaváldi lagaš oktavuođain. Prošeavtta bokte galgá maiddái geahčaduvvot movt fuomášit veahkaválddi, makkár eastadeaddji doaibmabijuid ja veahkkedoaibmabijuid sáhtášii láhčit buoremus vuogi mielde sámi álbmoga várás.

1.13.3 ON nissonkommišuvdnii searvan

Sámediggi searvvai 2014:s ON Nissonkommišuvnna sešuvdnii mii dollojuvvo juohke jagi. Kommišuvnnas lea maiddái mandáhta čuovvolit ON nissonkonferánssa, mii dollojuvvui Beijing nammasaš báikkis (1995) doaibmaplána. Fáddán lei ON duhátjagimihtu olaheapmi nissonolbmuid ja nieiddaid ektui. Duhátjagimihttun, leat gávcci konkrehta mihttomeari geafivuođa vuostá dáistaleamis, mii galgá olahuvvot ovdal jagi 2015.

Sámedikkis ledje guokte saji Norgga delegašuvnnas ja lei vejolašvuohta addit rávvagiid loahppadokumentii Norgga šiehtadalliid bokte. Dalle go duhátjagimihtut hábmejuvvojedje, de das eai lean mielde álgoálbmogat ja eará olgguštuvvon joavkkut. Danne lei Sámediggái deaŧalaš ahte álgoálbmogiid nissonolbmuid erenoamáš dárbbut ja vuoigatvuođat, oainnusmahttojuvvojedje sešuvnna loahppajulggaštusas ja viidáseappot barggus ođđa ovddidanmihtuiguin. Mii vásiheimmet ahte Norga unnán gozihii álgoálbmotnissoniid šiehtadallamiin.

1.13.4 Lesbbat, homofiillat, bifiillat ja tránssat sámi servodagas

Sámediggi lea 2014:s álggahan barggu lesbbaid, homofiillaid, bifiillaid ja tránssaid sámi servodagas hástalusaid bidjamiin politihkalaš beaiveortnegii. Sámediggi háliida stuorát dihtomielalašvuođa ja rabasvuođa daid hástalusaid ektui mat lesbbain, homofiillain, bifiillain ja tránssain sámi servodagas leat. Mii leat searvan nu gohčoduvvon pride-doaluide, mii leat sádden preassadieđáhusaid ja mii leat levgen arvedávgeleavggain sámediggeviesu olggobealde. Sámediggi lea movtta go lea ásahuvvon ođđa organisašuvdna lesbbaid, homofiillaid, bifiillaid ja tránssaid várás sámi servodagas, ja mii leat dovddahan sidjiide ahte mii háliidit geahččalit oččodit organisašuvdnii rámmaeavttuid vai sáhttet doaibmat.

1.14 Sámeálbmotfoandda buvttadeapmi/reanttut

Sámeálbmotfoanda ásahuvvui 2000:s oktasaš buhtadussan daid vahágiid ja eahperievtti ovddas maid dáruiduhttinpolitihkka lea dagahan sámi álbmogii. Foanddas lei fásta vuođđokapitála 75 miljon ru, ja foandda buvttadeapmin mearriduvvui seamma reantu go 10 jagi áiggi stáhtaobligašuvnnain.. Foandda jahkásaš buvttadeapmi juolluduvvui Sámediggái.

Jagi 2014 rájes loahpahuvvui Sámeálbmotfoanda. Jahkásaš buvttadeami sadjái bohte dábálaš jahkásaš juolludusat. Juolludeapmi lei 2014:s 5 000 000 ru.

Juolludusa ulbmil ii leat rievdan ja Sámedikki dievasčoahkkin galgá ain stivret juolludusa. Juolludus galgá geavahuvvot sierralágan sámi giela ja kultuvrra nannendoaibmabijuide. Vuoruhemiid mearrida Sámediggi jahkásaš bušeahttamearrádusain.

Jahkái 2014 lea várrejuvvon 5 000 000 ru jahkásaš juolludusas ja 2 800 000 ru sestojuvvon buvttadeamis, oktiibuot 7 800 000 ru.

Go buohtastahttá bušeahtain lea ollislaš liigegeavaheapmi 366 199 ru. Spiehkastagat čilgejuvvojit juohke fágakapihttalis

Gártaduvvon buvttadeapmi 31.12.2014 nammii lea juolluduvvon Sámedikki 2015 bušeahtas.

1.15 Politihkalaš dássi

1.15.1 Sámediggeráđđi

Sámediggeráđđi lea doallan čieža čoahkkima 2014:s. Dasa lassin leat ráđis telefončoahkkimat juohke vahkus. Oktiibuot lea ráđđi meannudan 614 ášši.

1.15.2 Sámedikki lávdegodde- ja dievasčoahkkimat

Sámediggi doalai 2014:s njeallje lávdegodde- ja dievasčoahkkima. Njukčamánus, golggotmánus ja juovlamánus ledje lávdegoddečoahkkimat seamma vahkus go dievasčoahkkin, jagi nuppi čoagganeamis dollojuvvui lávdegoddečoahkkin miessemánus ja dievasčoahkkin geassemánus. Dievasčoahkkin meannudii buohkanassii 46 ášši.

1.15.3 Sámedikki váiddalávdegoddi doarjjaáššiid várás

Sámedikki doarjjaáššiid váiddalávdegoddi, maid Sámediggi ásahii 2011:s, galgá gozihit sin riektesihkarvuođa geat ohcet doarjaga Sámedikkis. Váiddalávdegoddi galgá meannudit váidojuvvon eaŋkiláššiid ja nie ollašuhttit váiddameannudeami hálddahuslága njuolggadusaid mielde.

Váiddalávdegoddi lea jagiin 2011–2014 meannudan buohkanassii 139 váidaga, ja váiddalohku juohkása čuovvovaččat:

Govus 1.44 Samisk tekst

Logut čájehit ahte váiddalohku lassána ja váidagat maidda mieđihuvvo dahje ášši lea sáddejuvvon sámediggeráđđi ođđa meannudeapmái, leat lassánan.

Sivva dasa go váidagat 2011:s ledje nu ollu, lea dat go mii jagi 2010 loahpas eat meannudan váiddaáššiid go vurddiimet dassážii go váiddalávdegotti ásahuvvui.

1.15.4 Deaŧalaš čalmmusteamit Sámedikkis

Geassemánu dievasčoahkkima oktavuođas lágidii Sámediggi ovttas Sámi allaskuvllain seminára Vuođđolága 200-jagi čalmmusteami dihte. Seminára fáddán lei sámiid kultuvrralaš ja ávnnaslaš vuoigatvuođat maŋŋá 1814 Vuođđolága.

Sámediggi čalmmustii iežas 25-jagi, dan rájes go vuosttaš Sámediggi rahppojuvvui, golggotmánu 9. b. 1989, ávvuseminárain Sámedikkis golggotmánu 9. b. 2014. Seminára fáddán lei Sámedikki 25 jagi historjá.

Ávvudeami oktavuođas almmuhuvvojedje maiddái guokte ávvugirjji, «Sámediggi 25 jagi» ja «Sámedikki Dáidda».

1.15.5 Sámedikki nuoraidpolitihkalaš lávdegoddi, SáNuL

Sámi nuoraidpolitihkalaš lávdegoddái (SáNuL) nammaduvvojedje ođđa lahtut áigodahkii 2014–2015. SáNuL doalai 2014:s njeallje čoahkkima. SáNuL čuovui Sámedikki dievasčoahkkima njukčamánus, das lei čoahkkin sámediggeráđiin, lágidii sámi nuoraide deaivvadeami Oslos, searvvai konferánssaide ja semináraide, ja lea maiddái doallan sáhkavuoruid. Sii leat maiddái searvan Sámi parlamentarihkarkonferánsii Ubmis, Raasten rastah máttasámi kulturfestiválii, globaliserenkonferánsii ja Eurohpáráđi ja Suoma Sámedikki seminárii Anáris sámi kultuvrra ja giela birra. SáNuL lei mielde Sámedikki delegašuvnnas ON álgoálbmogiid máilmmikonferánssas New York:s čakčamánus.

Čoahkkimis mii dollojuvvo juohke jagi Mánáidáittardeddjiin válddii SáNuL ovdan sámi nuoraid psyhkalaš dearvvašvuođa, filmmaid ja prográmmaid tekstema ja dubbema sámegillii.

SáNuL lea addán rávvagiid Sámedikki ealáhus- ja kulturlávdegoddái mineráladoaimma birra sámi guovlluin, ja rávvagiid Sámediggeráđđái Sámedikki 2015 bušehttii. Sii muitaledje sámi nuoraid dili birra Norggas Arctic Focal Point:ii UN Indigenous Youth Caucus:s ja adde rávvagiid neahttasiidui Ung.no dan oktavuođas go dat ledje ođasmahttimin ja kvalitehta dáfus dárkkisteamen iežaset artihkkaliid sámiid/ sámi fáttáid birra.

Ovttas Noereh! organisašuvnnain almmuhii SáNuL kronihka sámegiela, girjjálašvuođa jorgaleami ja filmmaid dubbema birra sámegillii. Sii sáddejedje maiddái reivve máŋgga norgalaš ja ruoŧŧilaš filbmabuvttadeddjiide ja ávžžuhedje dubbet filmmaid sámegillii. SáNuL lei mielde árvvoštallanlávdegottis Sámedikki gilvvu oktavuođas givssidanplakáhta ráhkadeami oktavuođas.

1.15.6 Sámedikki vuorrasiidráđđi

Sámediggeráđđi lea nammadan Sámedikki vuorrasiidráđi áigodahkii 2014–2017. Vuorrasiidráđđi lea Sámediggeráđi ráđđeaddi orgána ja galgá veahkehit Sámediggeráđi Sámedikki vuorasolbmuid politihka hábmemis.

Sámedikki vuorrasiidráđđi háliida ovttasbarggu viđa davimus fylkkaid vuorrasiidráđiiguin. Sis lea 2014:s leamaš čoahkkin Davvi-Trøndelága vuorrasiidráđiin, ja fokusis lei ovttasbargu vuorrasiidráđiid ja sámi boarrásiid gaskka Davvi-Trøndelágas ja sámi ovddastus vuorrasiidráđđái. Vuorrasiidráđis leat maiddái leamaš čoahkkimat sámi álbmogiin máŋgga gielddas ja gieldahálddahusain. Vuorrasiidráđđi háliida juohkit dieđuid sierra hástalusaid birra mat sámi vuorasolbmuin leat, ja fuomášuhttit gielddaid ahte doppe ássá sámi álbmot.

Vedlegg 2
Sámedikki 2014 rehketdoallu

Mielddus 1 áššái 07/15 Sámedikki 2014 jahkedieđáhus

Jođiheaddjimearkkašumit

Ulbmil

Sámediggi lea sámi álbmoga álbmotválljen parlameanta Norggas. Sámedikki ulbmilin lea nannet sámiid politihkalaš sajádaga ja ovdánahttit sámiid beroštumiid Norggas, váikkuhit dan ahte sámi álbmot meannuduvvo dásseárvosaččat ja vuoiggalaččat ja bargat diliid láhčimiin nu ahte sámit sáhttet sihkkarastit ja ovddidit sin giela, kultuvrra ja servodateallima.

Sámediggi lea demokráhtalaš gaskaoapmi sámi iešstivrejumis ja ávkkálaš ja dárbbašlaš bálvalusaid ja fálaldagaid ovddideamis sámi álbmoga várás. Sámediggi lea sámiid sáhkaguoddi nationála dásis ja riikkaidgaskasaččat.

Sámediggi lea organiserejuvvon hálddašanorgánan mas leat sierra fápmudusat bruttofievrrideapmái olggobealde stáhtabušeahta (nettobušeteren doaimmat). Finánsadepartemeantta johtučállosa R-106 mielde mearkkaša dat ahte Sámediggi:

Lassin sisaboađuide 50-poasta juolludusa sáhttá geavahit olggobeale sisaboađuid ollásit doaimma ulbmilii.

Oažžu fievrridit jagi doaimma bohtosa čuovvovaš bušeahttajahkái. Sáhttá geavahit vejolaš positiiva jahkebohtosa ja lea ovddasvástádus vejolaš negatiivvalaš jahkebohtosa gokčamis.

Sámediggi juohká juolludusaid iežas vuoruhemiid mielde, muhto Stuorradikki bušeahttamearrádussii dávistettiin.

Duođaštus

Jahkerehketdoallu lea fievrriduvvon čuovvovačča mielde:

Stáhta ekonomiijastivren njuolggadusaid ja mearrádusaid mielde.

Johtučállosa 115 «Stáhtalaš doaimmaid jahkerehketdoalu ráhkadeapmi ja fievrrideapmi» mielde.

Sámedikki ekonomiijahálddašeami njuolggadusaid mielde maid Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta lea mearridan.

Gielda- ja ođasmahttindepartemeantta 2014 juolludusreivve mielde, mas boahtá ovdan ahte Sámediggi galgá čuovvut ođđa rehketdoallogáibádusaid (čk. VI), muhto ii leat čadnojuvvon jahkeraportta eará mearrádusaide (čk. I–V).

Moai oaivvildetne ahte rehketdoallu čájeha dohkálaš gova Sámedikki juolludusain mat leat geavahusas, rehketdollui fievrriduvvon goluin, sisaboađuin, opmodagas ja vealggis.

Deaŧalaš bealit jahkerehketdoalu oktavuođas

Sámeálbmotfoanda loahpahuvvui 2014:s. Jahkásaš buhtadusa sadjái bohte dábálaš jahkásaš juolludusat, ja foandda vuođđokapitála 75 miljon ru lea fievrriduvvon ruovttoluotta stáhtii.

Sámedikki bargit ja politihkalaš ráđđeaddit sirdojuvvojedje 2014:s Stáhta penšunkássa ii divatmáksiid jovkui.

Eará doaibmagolut leat geahppánan 14,1 %:in jagi 2013 ektui, ja dat boahtá vuosttažettiin das go Sámediggi lágidii ráhkkaneaddji WCIP konferánssa Álttás geassemánus 2013 mii buvttihii liigestuorra goluid 2013:s.

2014:s leat stuorámus investeremat leamaš teknihkalaš reaidduid, inventáraid ja kánturgálvvuid investeremiin Vuonnabađas, Romssas ja Skániin (Evenskjer). Dasa lassin leat investeren dihtoriid, serveriid, fierpmádatdárbašiid, poastaskánneriid ja AV-reaidduid.

Stuorámus investeremiin mat leat plánejuvvon 2015:s lea oktavuohta ođđa kánturvistái mii lea plánejuvvon gárvvistuvvot njealját jahkenjealjehasas, ja dat leat teknihkalaš- ja kánturreaiddut, čoahkkinlanjaid, kantuvrraid ja oktasaš areálaid stohpogálvvut. Dasa lassin leat plánen maiddái investeret govvadihtorbása prográmmagálvvu ja reaidduid. Muđui čađahit jahkásaš investeremiid nugo dihtoriid, serveriid ja eará teknihkalaš reaidduid.

Revišuvdnaortnet

Sámedikki revisora lea Riikarevišuvdna ja mii duođašta Sámedikki jahkerehketdoalu. Jahkerehketdoallu ii leat gárvvisin reviderejuvvon otnáš nammii, muhto jáhkkit ahte revišuvdnadieđáhus lea gárvvis nuppi jahkenjealjehasas 2015.

Revišuvdnadieđáhus ii leat almmolaš ovdal go Stuorradiggi lea ožžon Dokumeantta 1 Riikarevišuvnnas, muhto revišuvdnadieđáhus almmuhuvvo Sámedikki neahttasiidduin dalán go dokumeanta lea almmolaš ja dan sáhttá almmuhit.

Kárášjohka, guovvamánu 5. b. 2015

Aili Keskitalo Rune Fjellheim

Presideanta Direktevra

Prinsihppačujuhus jahkerehketdoallu

Sámedikki jahkerehketdoallu lea ráhkaduvvon ja fievrriduvvon lagat njuolggadusaid mielde mat leat stáhta ekonomiijastivrema mearrádusain. Jahkerehketdoallu lea biddjojuvvon čuoggá 3.4 mearrádusaid gáibádusa mielde, lagabuidda válddahuvvon Finánsadepartemeantta johtočállosis R-115, čuoggás 6, ja vejolaš lassigáibádusaid mielde maid min departemeanta mearrida.

Jahkerehketdoallu lea ráhkaduvvon čuoggá 3.5 vuođul «Sámedikki ekonomiijahálddašeami njuolggadusat» maid Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta lea mearridan – Rehketdoalloprinsihppa ja rehketdoalu fievrrideapmi:

Ovttajagi prinsihppa

Ollisvuođaprinsihppa

Bruttoprinsihppa

Jahkerehketdoallu lea ráhkaduvvon áigodatprinsihpa mielde, spiehkastahkan lea opmodaga aktiveren balánssas ovttasráđiid GOD:in, gč. mearrádusaid čuoggáš 3.4.2 ja čuoggá 3.5 «Sámedikki ekonomiijahálddašeami njuolggadusain».

Čilgehus movt ovttaskas poasttaid fievrridit rehketdoalus:

Golut ja sisaboađut

Áigodagaide juohkin posterejuvvo bohtosis ja balánssas, vai áigodaga boađus šaddá riekta. Sisaboađut ja golut girjejuvvojit dan áigodagas/dan jagi masa gullet, beroškeahttá máksináigemearis.

Juolludus

Sámediggi oažžu ollislaš juolludusreivve Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas, ja mii fievrridit sisaboahtun juolludusaid juohke ovttaskas departemeanttas sisaboahtokontoi ja debehtaposteremis leat Kunddargáibádusat. Juolludusaid mávssedettiin juohke ovttaskas departemeanttas krediterejuvvo kunddargáibádus ja báŋkokonto debiterejuvvo.

Doarjja

Juolluduvvon doarjja girjejuvvo dan jagi go dat juolluduvvo gollun debehtaposteremiin gollokontos ja kredihta posterejuvvo vealgin doarjjaožžui. Dalle go doarjja máksojuvvo debiterejuvvo vealgekonto ja báŋkokonto krediterejuvvo.

Juolludusraporteren lea biddjojuvvon nu ahte das lea bajit oassi juolludusraporteremis ja vuolit oassi mas oaidná rádjoruđaid maiguin doaibma lea fievrriduvvon kapitálarehketdollui.

Juolludusraporteren lea biddjojuvvon daid seamma prinsihpaid mielde go jahkerehketdoalus. Prinsihpat dávistit mearrádusgáibádusaide mat leat čuoggás 3.5 dan birra movt doaimmat galget raporteret stáhtarehketdollui. Submelinjá «Netto raporterejuvvon juolludusrehketdollui» lea goappašagain seamma láhkai biddjojuvvon.

Nettobušeteren doaimmain lea raporteren stáhtarehketdollui eaŋkilastojuvvon. Doaimma máksingaskkusteapmi dáhpáhuvvá stáhta konsearnakontoortnega ja ruhtageavahančilgehuskontu bokte Norgga Báŋkkus. Ruhtageavahančilgehuskontu rádjoruđat sirdojuvvojit ođđa jahkái.

Boađusrehktetdoallu

Tabealla 2.1 

| Nohta | 31.12.2014 | 31.12.2013
Doaibmaboađut |  |  |
Juolludusboađut | 1 | 421 268 000 | 409 894 000
Divatboađut | 1 | 1 023 | 0
Doarjja- ja sirdimiid boađut | 1 | 6 313 351 | 7 286 500
Vuovdin- ja láigoboađut | 1 | 3 077 856 | 4 535 278
Eará doaibmaboađut | 1 | 3 498 000 | 5 299 854
Submi doaibmaboađut |  | 434 158 230 | 427 015 632
Doaibmagolut |  |  |
Bálká- ja sosiálagolut | 2 | 99 278 430 | 97 818 090
Mašiinnaid, stohpogálvvuid, dihtoriid jed. Oastin | 3 | 2 986 685 | 2 233 859
Eará doaibmagolut | 3 | 57 975 388 | 67 462 354
Submi doaibmagolut |  | 160 240 503 | 167 514 304
Doaibmaboađus |  | 273 917 727 | 259 501 329
Finásaboađut ja finánsagolut |  |  |
Finásaboađut | 4 | 7 422 | -19 431
Finásagolut | 4 | 19 180 | 0
Submi finásaboađut ja finánsagolut |  | -11 759 | -19 431
Áigodaga doaimmaid boađus |  | 273 905 968 | 259 481 898
Doarjjahálddašeapmi ja eará sirdimat stáhtas |  |  |
Doarjjamáksimat earáide | 5 | 268 906 574 | 270 859 443
Submi doarjjahálddašeapmi ja eará sirdimat stáhtas |  | 268 906 574 | 270 859 443
Áigodaga doaimmaid boađus maŋŋá doarjjahálddašeami |  | 4 999 394 | -11 377 545
Rehkenastimat |  |  |
Juolludusruhtaduvvon doaimma rehkenastin | 14 | 4 999 394 | -11 377 545
Submi rehkenastimat |  | 4 999 394 | -11 377 545
Áigodaga boađus |  | 4 999 394 | -11 377 545
Hálddašeamit |  | -4 999 394 | 11 377 545

Balánsa

Tabealla 2.2 

| Nohta | 31.12.2014 | 31.12.2013
Opmodagat |  |  |
A. Rusttetruđat |  |  |
III Ruđalaš rusttetruđat |  |  |
Ossosiid ja osiid investeremat | 6 | 0 | 0
Submi ruđalaš rusttetruđat |  | 0 | 0
Submi rusttetruđat |  | 0 | 0
B. Johtooamit |  |  |
II Gáibádusat |  |  |
Oastigáibádusat | 7 | 2 932 172 | 8 679 659
Eará gáibádusat fordringer | 8 | 1 107 428 | 3 605 012
Submi gáibádusat |  | 4 039 599 | 12 284 671
III Kássa ja báŋku |  |  |
Báŋkobijut | 9 | 153 082 948 | 138 220 109
Sámeálbmotfoanda Kapitála | 9 | 0 | 75 000 000
Submi kássa ja báŋku |  | 153 082 948 | 213 220 109
Submi johtooamit |  | 157 122 548 | 225 504 780
Submi opmodagat |  | 157 122 548 | 225 504 780
Doaibmakapitála ja vealgi |  |  |
C. Doaibmakapitála |  |  |
II Dinejuvvon doaibmakapitála |  |  |
Sestojuvvon reanttut Sámeálbmotfoanddas | 10 | 991 099 | 3 791 099
Submi dinejuvvon doaibmakapitála |  | 991 099 | 3 791 099
Submi doaibmakapitála |  | 991 099 | 3 791 099
D. Vealgi |  |  |
I Sajušteapmi guhkesáiggi geatnegasvuođaide |  |  |
Juolludusat, doarjagat ja sirdimat mat eai leat fievrriduvvon boahtun (nettobušehterejhuvvon doaimmat) | 11 | 3 551 225 | 0
Sajušteapmi bajásdoallamii | 12 | 4 765 846 | 4 765 846
Submi sajušteapmi guhkesáiggi geatnegasvuođaide |  | 8 317 071 | 4 765 846
II Eará guhkesáiggi vealgi |  |  |
Sámeálbmotfoandda kapitála |  | 0 | 75 000 000
Submi eará guhkesáiggi vealgi |  | 0 | 75 000 000
III Oanehisáiggi vealgi |  |  |
Lágideaddjivealgi |  | 1 214 735 | 191 936
Vealgi doarjjahálddašeami oktavuođas | 13 | 130 800 976 | 127 734 637
SPK lahttooasi várren (2 %) |  | 1 540 857 | 643 296
Velggolaš vearrogessosat |  | 3 944 745 | 4 265 534
Velggolaš almmolaš divadat |  | 607 395 | 464 633
Sajuštuvvon luopmoruđat |  | 8 644 073 | 8 260 170
Eará oanehisáiggi vealgi |  | 3 031 977 | 7 357 406
Submi oanehisáiggi vealgi |  | 149 784 757 | 148 917 613
IV Rehkenastin stáhtakássain |  |  |
Rehkenastin juolludusrulhtaduvvon doaimmain | 14 | -1 970 379 | -6 969 773
Submi rehkenastin stáhtakássain |  | -1 970 379 | -6 969 773
Submi vealgi |  | 156 131 449 | 221 713 685
Submi doaibmakapitála ja vealgi |  | 157 122 548 | 225 504 784

Mearkkašumit jahkerehketdollui

Mearkkašupmi 1 Doaibmasisaboađut

Tabealla 2.3 

| 31.12.2014 | 31.12.2013
Juolludusboađut |  |
Jagi juolludus bajimus departemeanttas | 271 540 000 | 260 560 000
Jagi juolludus eará departemeanttain | 149 728 000 | 149 334 000
Submi juolludusboahtu | 421 268 000 | 409 894 000
Divatboahtu |  |
Gebyrer driftsinntekt | 1 023 | 0
Submi divatboahtu | 1 023 | 0
Doarjja- ja sirdimiid boahtu |  |
Doarjja- ja sirdimiid boahtu eará stáhta hálddašanorgánain/etáhtain |  |
Doarjja Romssa fylkkasuohknis ja Nordlándda fylkkasuohkanis | 522 855 | 1 500 000
Dorjja oahpahuskantuvrras – fidnoohppiiddoarjja | 10 496 | 0
Doarjja Riikkaantikváras | 5 780 000 | 5 786 500
Submi doarjja- ja sirdimiid boahtu eará stáhta hálddašanorgánain/etáhtain | 6 313 351 | 7 286 500
Submi doarjja- ja sirdimiid boahtu | 6 313 351 | 7 286 500
Vuovdin- ja láigoboađut |  |
Diđoštallanboađut, divatkeahtes | 2 675 818 | 3 200 835
Eará bargamušboađut, divatkeahtes | 100 948 | 216 252
Boađut eará olggobealde doaimmain, divatkeahtes | -906 | 0
Deivvolaš boađut | 301 997 | 1 118 191
Submi vuovdin- ja láigoboađut | 3 077 856 | 4 535 278
Eará doaibmaboađut |  |
Skeaŋkkat | 2 000 | 0
Eará doarjagat ja sirdimat | 696 000 | -1 391 356
Geavahuvvon Sámeálbmotfoanddas | 2 800 000 | 6 691 210
Submi eará doaibmaboađut | 3 498 000 | 5 299 854
Submi doaibmaboađut | 434 158 230 | 427 015 632

Mearkkašupmi 2 Bálkkát ja sosiála golut

Tabealla 2.4 

| 31.12.2014 | 31.12.2013
Bálkkár | 90 694 275 | 91 334 422
Luopmoruđat | 8 950 045 | 8 475 882
Bargoaddidivat | 1 014 579 | 935 943
Penšuvdnagolut | 166 427 | -698 880
Buohcanruđat ja eará ruovttoluotta máksimat | -2 709 435 | -4 660 793
Eará buvttut | 1 162 537 | 2 431 516
Submi bálká ja sosiála golut | 99 278 430 | 97 818 090
Jahkebarggut: | 141 | 138

Sámediggi geassá miellahttomávssu 2 % buot bargiin ja politihkalaš ráđđeaddiin. 31.12.2014 muttus lea Sámediggi girjen 1540 857 ru ovddas miellahttomávssuid. Dát dahkkojuvvo bargošiehtadusaid ja stáhta bargiidgiehtagirjji vuođul.

Sámedikki bargit ja politihkalaš ráđđeaddit leat jagi 2014 rájes sirdojuvvon doaimmaid ii divatmáksiid jovkui Stáhta penšunkássas (SPK). Dat mearkkaša dan ahte SPK ii fakturere miellahttomávssu 2 % dahje AFP-mávssu. SPK oažžu dán buhtaduvvot máksojuvvon miellahttomávssu bokte stáhtabušeahtas dainna lágiin ahte doarjja penšuvnna máksimii lassána.

Sámediggi gullá dan jovkui mii ii mávsse miellahttomávssu dahje bargoaddioasi SPK:ii (bargit ja politihkalaš ráđđeaddit). Sámedikki áirasiid penšunortnet lea regulerejuvvon sierra láhkaásahusas.

Sámediggi lea gulahallamin Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttain čilgen dihte movt mii galgat meannudit miellahttomáksogessosa mii lea čađahuvvon/várrejuvvon 2014:s ja miellahttogessosa mii dahkkojuvvo 2015:s. Gessojuvvon/várrejuvvon ruđat leat girjejuvvon oanehis áiggi vealgin dassážii go dat lea čilgejuvvon.

Mearkkašupmi 3 Eará doaibmagolut

Tabealla 2.5 Mašiinnaid, stohpogálvvuid, dihtoriid jed. oastin

| 31.12.2014 | 31.12.2013
Prográmmalobit | 63 438 | 61 563
Mašiinnat, listejuvvojit | 230 471 | 341 919
Stohpogálvvut, listejuvvojit | 1 467 071 | 25 337
Dihtorat, serverat jna. listejuvvojit | 1 073 267 | 884 994
Eará doallobiergasat | 0 | 566 297
Telefuvdna, mobiila, jed. Listejuvvojit | 152 439 | 353 749
Submi mašiinnaid, stohpogálvvuid, dihtoriid jed. oastin | 2 986 685 | 2 233 859

Tabealla 2.6 Eará doaibmagolut

| 31.12.2014 | 31.12.2013
Viessoláigu | 7 813 910 | 6 885 916
Iežamet visttiid ja rusttegiid ortnegisdoallan | 713 059 | 1 430 858
Láigolanjaid ortnegisdoallan ja rievdadeapmi | 38 117 | 41 678
Eará golut opmodagaid ja lanjaid doaimmaheapmái | 2 134 625 | 2 073 399
Mašiinnaid, reaidduid jna. divvun ja ortnegisdoallan | 1 047 720 | 1 351 093
Smávit reaidooastimat | 842 590 | 746 082
Mašiinnaid, stohpogálvvuid ja sullasaččaid láigoheapmi | 2 548 892 | 2 670 190
Konsuleanttaid ja eará bálvalusaid oastin olggobealde | 12 745 612 | 12 088 842
Mátkkit ja borramuš | 20 079 836 | 23 703 012
Eará doaibmagollut | 10 011 027 | 16 471 284
Submi eará doaibmagolut | 57 975 388 | 67 462 354

Mearkkašupmi 4 Finánsasisaboađut ja -golut

Tabealla 2.7 

| 31.12.2014 | 31.12.2013
Finánsaboađut |  |
Reantoboađut | -6 256 | 19 431
Agiovuoitu | -1 166 | 0
Submi finánsaboađut | -7 422 | 19 431
Finánsagolut |  |
Reantogolut | 19 177 | 0
Agiomassin | 4 | 0
Submi finánsagolut | 19 180 | 0

Mearkkašupmi 5 Doarjjahálddašeapmi ja eará fievrrideamit stáhtas

Tabealla 2.8 

| 31.12.2014 | 31.12.2013
Doarjagat gielddaide | 63 201 182 | 68 556 300
Doarjagat fylkkagielddaide | 11 102 800 | 11 289 000
Doarjagat eahpegávppálaš fitnodagaide | 149 047 361 | 162 372 523
Doarjagat állodoaluide | 1 500 300 | 3 556 600
Doarjagat ideála organisašuvnnaide | 35 230 475 | 17 673 488
Doarjagat stáhtahálddašeapmái | 8 824 456 | 8 549 900
Deivvolaš ja eará boađut – doarjagiid ruovttoluotta máksin | 0 | -1 138 368
Submi doarjjamáksimat earáide | 268 906 574 | 270 859 443

Mearkkašupmi 6 Investeren ossosiin ja oasit

Tabealla 2.9 

| Fitnodatkantuvra | Vuođđudanbeaivi | Ossosiid lohku | Eaiggátoassi | Jienaid lohku | Fitnod. jagi boađus | Balánsii fievrrid. EK finodagas | Balánsii fievrrid. árvu doaibm. rehketdoalus
Beaivvaš Sámi Našunalteahter AS | Guovdageaidnu | 01.02.2010 | 40 | 40,0 % | 40,0 % | 175 011 | 3 886 841 | 0
Davvi álbmogiid guovddáš | Gáivuotna | 20.04.2009 | 6 540 | 30,0 % | 30,0 % | 13 546 | 16 016 476 | 0
Åarjelhsaemien Teatere AS | Moehivie | 09.09.2012 | 55 | 55,0 % | 55,0 % | -87 859 | 1 342 150 | 0
Sami Viessu Oslo Os* | Oslo | 10.12.2013 | 392 | 65,8 % | 65,8 % | 0 | 71 520 | 0
Internasjonalt Samisk Filminstitutt AS | Guovdageaidnu | 07.04.2014 | 90 | 43,8 % | 47,4 % | 3 605 | 113 452 | 0
Balánsii fievrriduvvon árvu 31.12.2014 |  |  |  |  |  |  |  | 0

* Sámi Viessu Oslo OS ásahuvvui 10.12.2013 ja lea leamaš doaimmas 1.1.2014 rájes. Dán ásahusas eat leat ožžon rehketdoalu jagi 2014 várás.

Mearkkašupmi 7 Kunddárgáibádusat

Tabealla 2.10 

| 31.12.2014 | 31.12.2013
Oastigáibádusaid árvu | 977 131 | 1 379 785
Oastigáibádusat departemeanttain | 2 000 000 | 7 331 000
Várrejuvvon vurdojuvvon massimiidda (-) | -44 960 | -31 126
Submi oastigáibádusat | 2 932 172 | 8 679 659

Mearkkašupmi 8 Eará gáibádusat

Tabealla 2.11 

| 31.12.2014 | 31.12.2013
Ovddalgihtii máksojuvvon bálká | 34 449 | 7 000
Mákeovdaruhta | 11 097 | 7 410
Loatna bargiide | 12 500 | 27 500
Eará gáibádusat | 1 049 382 | 2 704 472
Ruovttoluottamáksimat NAV:s | 0 | 858 630
Submi eará gáibádusat | 1 107 428 | 3 605 012

Mearkkašupmi 9 Ruhta báŋkkus, gieđas ja sullasaš

Tabealla 2.12 

| 31.12.2014 | 31.12.2013
Bijut stáhta konsernkontoi | 153 082 948 | 138 220 109
Eará báŋkokontot | 0 | 75 000 000
Submi báŋkobijut ja reaidoruhta | 153 082 948 | 213 220 109

Mearkkašupmi 10 Sámeálbmotfoandda sestojuvvon buhtadus

Tabealla 2.13 

| 31.12.2014 | 31.12.2013
Sisabiddjojuvvon doaibmakapitála 01.01. | 3 791 099 | 10 482 309
Rivdadus sestojuvvon reanttuin Sámeálbmotfoanddas – Geavaheapmi | -2 800 000 | -6 691 210
Sestojuvvon reanttut Sámeálbmotfoanddas 31.12. | 991 099 | 3 791 099

Mearkkašupmi 11 Ii sisaboahtun fievrriduvvon juolludus, doarjja ja fievrrideamit

Tabealla 2.14 

| 31.12.2014 | 31.12.2013
Riikkaantikvára – Doarjja BARK prošektii | 349 481 | 0
Riikkaantikvára – Doarjja sámi visttiid registreremi | 1 531 744 | 0
Riikkaantikvára – Doarjja BARK prošektii | 820 000 | 0
Riikkaantikvára – Doarjja sámi visttiid registreremi | 850 000 | 0
Submi juolludusat, doarjagat ja sirdimat mat eai leat fievrriduvvon boahtun | 3 551 225 | 0

Mearkkašupmi 12 Vistti bajásdoallamii várren

Tabealla 2.15 

| 31.12.2014 | 31.12.2013
Sajušteapmi sámediggevistti bajásdoallamii | 4 765 846 | 4 765 846
Submi sajušteapmi sámediggevistti bajásdoallamii | 4 765 846 | 4 765 846

Sámediggi eaiggáduššá sámediggeviesu Kárášjogas. Sámedikkis lea ovddasvástádus goluin mat gullet oktilaš bajásdoallamii ja eanet guhkes áiggi bajásdoallandoaimmaide. Plánejuvvon bajásdoallan dagaha dan ahte áiggi mielde unnot bajásdoallangolut.

Dan geažil go Sámediggi stáhtaásahussan lea ieš dáhkideaddji, de ferte lassin plánejuvvon bajásdoallamii várret ruđaid divodemiide maid earret eará čáhcevahágat dahje bilideamit dagahit. Danne lea dárbu ahte Sámediggi jagiid čađa várre ruđaid maid sáhttá geavahit stuorát bajásdoallamii dahje divvumiidda maid ferte dahkat. Jagiid čađa ferte várret ruđaid gártadan dihte doarvái ruđaid bajásdoallamii mas lea dohkálaš dássi. Jagi 2008 rájes leat várrejuvvon ruđat liige bajásdoallan- ja divvungoluide.

Bajásdoallanplána ráhkadeapmi lea álggahuvvon ja Stáhtahuksenfitnodat Davvin veahkeha Sámedikki dáinna. Ovdal go bajásdoallama sáhttá vuogádatlaččat plánet galgá ráhkaduvvot geahčastat dain stuorát bajásdoallandoaibmabijuin mat leat čađahuvvon maŋimuš jagiin. Dasa lassin ferte árvvoštallat Sámediggevistti dili ja dan vuođul oaidnit makkár bajásdoallandoaibmabijut dárbbašuvvojit.

Mearkkašupmi 13 Vealgi mii guoská doarjjahálddašeapmái

Tabealla 2.16 

| 31.12.2014 | 31.12.2013
Lágideaddjivealgi ealáhus | 27 748 482 | 32 444 350
Lágideaddjivealgi kultuvra | 20 814 165 | 19 205 750
Lágideaddjivealgi oahpahus | 47 122 834 | 39 706 741
Lágideaddjivealgi giella | 8 959 450 | 9 909 850
Lágideaddjivealgi Sámeálbmotfoanda | 6 532 900 | 6 237 250
Lágideaddjivealgi njuolgga doarjagat | 2 020 500 | 2 375 600
Lágideaddjivealgi eará doaimmat | 17 602 645 | 17 855 096
Submi vealgi doajjahálddašami oktavuođas | 130 800 976 | 127 734 637

Mearkkašupmi 14 Juolludusruhtaduvvon doaimma rehkenastin

Tabealla 2.17 

Rehkenastin juolludusrulhtaduvvon doaimmain 01.01 | -6 969 773
Rievdadus rehkenastin juolludusrulhtaduvvon doaimmain áigodaga boađus) | 4 999 394
Rehkenastin juolludusrulhtaduvvon doaimmain 31.12 | -1 970 379

Juolludusraporteren

Juolludusraporteremis oidnojit dat rehketdoallologut maid Sámediggi lea raporteren stáhtarehketdollui. Dat biddjojuvvojit daid kapihttaliid ja poasttaid mielde maidda Sámediggi lea ožžon fápmudusa hálddašit. Das oidnojit buot ruđalaš opmodagat ja geatnegasvuođat mat Sámediggái leat biddjojuvvon stáhta kapitálarehketdoalus. Kolonnas juolludus oktiibuot oidno maid Sámediggi lea ožžon geavahussii juolludusreivves juohke buohtalas kapihttalii/postii.

Juolludusraporterema bidjamis lea mielde bajit oassi mii čájeha mii lea raporterejuvvon stáhtarehketdoalu dáhkádusraporttas. Dáhkádusraporttas oidno doaimma sáldo ja dáhkáduslihkadusat ruhtageavahančilgehuskontos Norgga Báŋkkus.

Rádjoruđat mat leat raporterejuvvon kapitálarehketdollui logahallama vuolit oasis, čájehit buot ruđalaš opmodagaid ja geatnegasvuođaid mat doibmii leat biddjojuvvon stáhta kapitálarehketdoalus.

Juolludusraporterema logahallan

Tabealla 2.18 Juolludusat buohkanassii juolludusreivve vuođul

Gollokap. | Kapihtalnamma | Poasta | Poastateaksta | Juolludus buohkanassii
560 | Sámediggi | 50 | Sámediggi | 265 540 000
560 | Sámeálbmotfoanda | 54 | Sámeálbmotfoanda | 5 000 000
223 | Sámediggi | 50 | Doarjja Sámediggái | 39 043 000
231 | Mánáidgárddit | 50 | Doarjja sámi mánáidgárdefálaldagide | 15 160 000
320 | Oppalaš kulturáigumušat | 53 | Sámediggi | 77 202 000
762 | Vuođđodearvvašvuođabálvalusat | 50 | Sámi Dearvvašvuohta | 5 247 000
854 | Doaibmabijut mánáid- ja nuoraidsuodjalusas | 50 | Dutkan ja ovddideapmi | 1 000 000
1150 | Eanadoallošiehtadusa jed. Čađaheapmái | 50 | Foandasajušteamit | 4 000 000
1151 | Boazodoallošiehtadusa čađaheapmái | 51 | Doarjja Ovddidan- ja investerenfondii | 2 000 000
1429 | Riikkaantikvára | 50 | Doarjja sámi kulturmuitobargui | 3 307 000
- | Kulturdepartemeanta | - | Spillenruđat sámi valáštallamii 2014 | 750 000
163 | Heahteveahkki hum. veahkki ja olmmošvuoig. jna. | 72 | Olnnošvuoigatvuođat | 650 000
118 | Davviguovlodoaibmabijut jna. | 70 | Davveguovlodoaibmabijut ja proš.ovttasb. Ruoššain | 350 000
500 | Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta | 22 | Dutkan | 1 000 000
1800 | Oljo- ja energiijadepartemeanta | 50 | Sirdimat Sámediggái | 1 019 000
| Submi gollofievrriduvvon |  |  | 421 268 000

Tabealla 2.19 

Rájut dieđihuvvon likvidaraporttas | Nohta | Regnskap 2014
Sisa saldo Norgga Báŋkku loahpparehketkontos | 11 | 138 220 109
Rievdadusat áigodagas | 11 | 14 862 839
Submi olggos saldos Norgga Báŋkku loahpparehketkontos |  | 153 082 948

Tabealla 2.20 

Rájut dieđihuvvon likvidaraporttas | Nohta | Regnskap 2014
Sisa saldo Norgga Báŋkkus – Sámeálbmotfoanda | 11 | 75 000 000
Rievdadusat áigodagas | 11 | -75 000 000
Submi olggos saldos Norgga Báŋkkus – Sámeálbmotfoanda |  | 0

Tabealla 2.21 Rájut dieđihuvvon kapitálarehketdollui (31.12)

Konto | Teaksta | Nohta | 2014 | 2013 | Erohus
1961 | Rájut Norgga Báŋkku kontoin | 9 | 153 082 948 | 138 220 109 | 14 862 839
1910 | Rájut Norgga Báŋkku kontoin, Sámeálbmotfoanda | 9 | 0 | 75 000 000 | -75 000 000
1351 | Beaivvaš Sámi Našunalateahter AS | 6 | 40 000 | 40 000 | 0
1352 | Senter for Nordlige Folk AS Davvi álbmogiid guovddáš OS | 6 | 1 308 000 | 1 308 000 | 0
1353 | Åarjelhsaemien Teatere AS | 6 | 55 000 | 55 000 | 0
1354 | Samisk Hus Oslo AS | 6 | 39 200 | 39 200 | 0
1355 | Internasjonalt Samisk Filminstitutt AS | 6 | 90 000 | 0 | 90 000

Vedlegg 3
Jahkerehketdoallu 2014 bušeahta ektui

Mielddus 2 áššái 07 /15 Sámediggeráđi 2014 jahkedieđáhus

Jagi 2014 rehketdoallu ovddiduvvo reviderejuvvon 2014 bušeahta ektui.

Čujuhit áššái 17/14 Sámedikki 2014 reviderejuvvon bušeahtta, mearriduvvon geassemánu 5. b. 2014, mas jagi 2014 bušeahtta ođđasis juogaduvvui.

3.1 Boađusrehketdoallu – reviderejuvvon 2014 bušeahtta

Sámedikki doaibma lea netto bušeahttadoaibma ja dat geavaha ieš vejolaš positiiva jahkebohtosa ja das lea ovddasvástádus gokčat negatiiva jahkebohtosa ieš. Vejolaš vuollebáza váldojuvvo sisa maŋit jagi bušeahtas.

Tabealla 3.1 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Doaibmaboađuid |  |  |  |
Departemeanttaid juolludusat | 417 499 000 | 417 499 000 | 0 | 0,0 %
Sámeálbmot foandda reanttuid álggaheapmi | 2 800 000 | 2 800 000 | 0 | 0,0 %
Doaibmaboađuid submi | 420 299 000 | 420 299 000 | 0 | 0,0 %
Váikkuhangaskaoamit |  |  |  |
Váikkuhangaskaoamit | 279 604 865 | 280 390 227 | 785 362 | 0,3 %
Váikkuhangaskaomiid submi | 279 604 865 | 280 390 227 | 785 362 | 0,3 %
DOAIBMAGOLUT |  |  |  |
Politihkalaš dási doaibma | 33 099 807 | 30 567 000 | -2 532 807 | -8,3 %
Hálddahusa doaibma | 102 594 934 | 102 372 000 | -222 935 | -0,2 %
Doaibmagoluid submi | 135 694 741 | 132 939 000 | -2 755 741 | -2,1 %
DOAIBMABOAĐUS | 4 999 394 | 6 969 773 | -1 970 379 |
Jahkebohtosa geavaheapmi |  |  |  |
Eará iežas kapitálii | -4 999 394 |  |  |
Geavaheami submi | 0 |  |  |

Čájeha ahte jahkerehketdoalus lea badjelbáza 4 999 394 ru 31.12.2014 muttus. Reviderejuvvon 2014 bušeahtas lei badjelbáza 6 969 773 ru. Go buohtastahttá 2014 reviderejuvvon bušeahtain, de lei várrejuvvon 1 970 379 ru menddo unnán, dán supmi ferte viežžat sisa 2015 reviderejuvvon bušeahta oktavuođas.

Sámediggi láve juohke jagi revideret bušeahta dievasčoahkkimis geassemánus, jahkedieđáhusa mearrádusa vuođul njukčamánus.

3.2 Juolludusat departemeanttain

Juolludusat departemeanttain leat ná:

Tabealla 3.2 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Ođasmahttin-, hálddahus- ja girkodep. – OHD | 265 540 000 | 265 540 000 | 0 | 0,0 %
Máhttodepartemeanta – MD | 39 043 000 | 39 043 000 | 0 | 0,0 %
Máhttodepartemeanta – MD | 15 160 000 | 15 160 000 | 0 | 0,0 %
Birasgáhttendepartemeanta – BD | 3 307 000 | 3 307 000 | 0 | 0,0 %
Kulturdepartemeanta – KD | 77 202 000 | 77 202 000 | 0 | 0,0 %
Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta – DFD | 5 247 000 | 5 247 000 | 0 | 0,0 %
Mánáid-, dásseárvo- ja searvadahttindep. – MDD | 1 000 000 | 1 000 000 | 0 | 0,0 %
Eanandoallo- ja biebmodepartemeant – EBD | 6 000 000 | 6 000 000 | 0 | 0,0 %
Submi | 412 499 000 | 412 499 000 | 0 | 0,0 %
Sámeálbmotfoanda | 5 000 000 | 5 000 000 | 0 | 0,0 %
Submi | 417 499 000 | 417 499 000 | 0 | 0,0 %

Sámedikkis lei áššis 54/13, Sámedikki 2014 bušeahtta, juolludus oktiibuot 417 499 000 ru.

Dasa lassin juolludusaide bajábealde, lea Sámediggi ožžon lassijuolludusaid ja doarjaga mat leat fievrriduvvon sisaboahtun eará váldopoasttain rehketdoalus.

1 000 000 ru Gielda- ja ođasmahttindepartemeanttas (GOD) válgadutkanbargui.

750 000 ru Kulturdepartemeanttas (KUD) sámi valáštallamii 2014 várás.

1 019 000 ru Oljo- ja energiijadepartemeanttas (OED) prošeaktavirgái mii galgá bargat energiijaáššiiguin 2014:s.

1 000 000 ru Olgoriikadepartemeanttas (OD) riikkaidgaskasaš bargui.

2 000 000 ru Riikaantikváras doarjjaruđaid juolludeami várás ráfáidahttojuvvon ja gáhttenárvosaš kulturmuittuid ja kulturbirrasa suodjaleapmái ja sihkkarastimii.

4 000 000 ru Riikaantikváras sámi viesuid identifiseren- ja registrerenprošektii Norggas 2014:s.

250 000 ru Riikaantikváras árvoháhkanprošektii Soahtemuittut Davvi Sálttus 2014 várás.

820 000 ru Riikaantikváras válljejuvvon arkeologalaš kulturmuittuid ja kulturbirrasa suodjalanprográmmii (BARK).

350 000 ru Innovašuvdna Norggas Dáhttu prošektii.

158 908 ru Romssa fylkkasuohkanis ja 363 947 ru Norlándda fylkkasuohkanis Giellagáldui.

30 000 ru Riikaantikváras Askeladden dieđuid kvalitehta buorideapmái.

3.3 Váikkuhangaskaoapmerehketdoallu 2014

Tabealla 3.3 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Giella | 75 823 916 | 77 965 000 | 2 141 084 | 2,7 %
Kultuvra | 104 115 013 | 102 277 000 | -1 838 013 | -1,8 %
Girjeradju | 8 711 000 | 8 711 000 | 0 | 0,0 %
Oahpahus | 37 603 803 | 39 293 000 | 1 689 197 | 4,3 %
Dearvvašvuohta, sosiála ja fuolahus | 3 512 483 | 3 531 000 | 18 517 | 0,5 %
Biras ja areála | 2 000 000 | 2 000 000 | 0 | 0,0 %
Kulturmuitosuodjalus | 2 461 813 | 2 900 000 | 438 187 | 15,1 %
Ealáhus | 34 194 270 | 35 865 227 | 1 670 958 | 4,7 %
Regionála ovddideapmi | 4 268 900 | 2 500 000 | -1 768 900 | -70,8 %
Riikkaidgaskasaš ja sámi ovttasbargu | 3 068 345 | 1 796 000 | -1 272 345 | -70,8 %
Eará doaibmabijut | 3 845 322 | 3 552 000 | -293 322 | -8,3 %
Váikkuhangaskaomiid submi | 279 604 865 | 280 390 227 | 785 362 | 0,3 %

Oktiibuot čájeha váikkuhangaskaoapmerehketdoallu 2014:s badjelbáhcaga mii lea 785 362 ru.

Sámedikki váikkuhangaskaoamit leat njuolgga juolludusat ja ohcanvuđot doarjjaortnegat.

Sámediggeráđđi juolluda ohcanvuđot doarjjaortnegiid Sámedikki bušeahtas, muhto ii daid

váikkuhangaskaomiid maid čoahkkinjođihangoddi hálddaša.

Dát fápmudus lea 2014:s geavahuvvon dainna lágiin ahte ovttaskas ohcanvuđot doarjjapoasttaid vuolláibáhcagii lea váldojuvvon ruhta eará doarjjapoasttain main lea leamaš badjebáza (gč. kapihttala 18). Dán birra lea dieđihuvvon dievasčoahkkimii skábmamánus 2014 ráđi dieđáhusas.

3.4 Giella

Tabealla 3.4 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Giellageavaheaddjit | 7 613 312 | 8 000 000 | 386 688 | 4,8 %
Sámegiela geavaheapmi | 68 210 604 | 69 965 000 | 1 754 396 | 2,5 %
Submi | 75 823 916 | 77 965 000 | 2 141 084 | 2,7 %

3.4.1 Giellageavaheaddjit

Tabealla 3.5 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Stipeanda ohppiide geain lea sámegiella fágan joatkkaskuvllas | 2 646 954 | 3 000 000 | 353 046 | 11,8 %
Hupmansyntesa | 2 205 737 | 1 000 000 | -1 205 737 | -120,6 %
Sámi giellagáldu | 2 203 703 | 2 500 000 | 296 296 | 11,9 %
Sátnegirjjiid ja sátnelisttaid digitaliseren | 404 259 | 1 000 000 | 595 741 | 59,6 %
Čállinrávagirji – ođđa almmuhus | 152 658 | 500 000 | 347 342 | 69,5 %
Submi | 7 613 312 | 8 000 000 | 386 688 | 4,8 %

Poasttas Stipeanda ohppiide geain lea sámegiella fágasuorggis joatkkaskuvllain lea badjelbáza 353 046 ru. Badjelbáza lea biddjojuvvon eará poasttaide main lea vuollebáza, gč. kapihttala 18 Eará láhkai geavaheamit .

Hupmansyntesa poastta lea vuollebáza -1 205 737 ru. Sámegielat hupmansyntesa ovddideapmi lea áibbas ođđa bargu, mii dagahii ahte áigegeavaheami lei váttis bušeteret. Olggobeale aktevrraiguin leat dahkkojuvvon čadni šiehtadusat.

Poasttas Sámi giellagáldu lea badjelbáza 296 296 ru masa lea sivvan unnit aktivitehta go vurdojuvvon Interreg-prošeavtta sirdima geažil, mii loahpahuvvui geassemánu 30. b. 2014, dassážii go dárbbašlaš ovttasbargooktavuohta Ruoŧa ja Suoma beale sámedikkiiguin lei sajis čakčamánu/golggotmánus 2014.

Badjelbáhcagat sátnegirjjiid ja sátnelisttaid digitaliseremis, ja Čállinrávagirjji ektui geavahuvvui vuollebáhcagii mii lei eará poasttain, gč. kapihttala 18 Eará láhkai geavaheamit.

3.4.2 Sámegiela geavaheapmi

Tabealla 3.6 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Loktet fuomášumi sámegiela birra | 1 402 666 | 1 400 000 | -2 666 | -0,2 %
Sámegiela hálddašanguovlu | 59 288 878 | 60 955 000 | 1 666 122 | 2,7 %
Giellaprošeavttat | 7 519 060 | 7 610 000 | 90 940 | 1,2 %
Submi | 68 210 604 | 69 965 000 | 1 754 396 | 2,5 %

Poasttas Gielddaid ja fylkkagielddaid ja giellaguovddážiid guovttegielatdoarjagis lea badjelbáza 1 666 122 ru. Badjelbáhcaga sivvan leat doarjagiid ruovttoluottageassimat; Porsáŋggu, Gáivuona, Snoasa, Raavrhvijhke, Divttasvuona gielddain ja Finnmárkku fylkkagielddas.

Poasttas Giellaprošeavttat lea badjelbáza 90 940 ru. Badjelbáza bođii das go ovdalis addojuvvon doarjagat leat gessojuvvon ruovttoluotta ja máksojuvvon ruovttoluotta.

Tabealla 3.7 

Jahki | Submi | % | Gess.ruovt | Máks.ruovt
2011 | 525 000 | 5,9 % | 267 243 | 55 000
2012 | 1 282 500 | 14,3 % | 85 297 | 0
2013 | 4 043 000 | 45,1 % | 6 900 | 0
2014 | 3 108 950 | 34,7 % | 0 | 0
Submi | 8 959 450 | 100,0 % | 359 440 | 55 000

Prošeavttain, mat eai leat čađahuvvon, lea ruovttoluotta gessojuvvon ja máksojuvvon ruovttoluotta 414 440 ru. 8 959 450 ru lea várrejuvvon gustovaš doarjjalohpádusaide 31.12. 2014 muttus mat leat juolluduvvon doarjjalohpádusat doarjjaoažžuide.

3.5 Kultuvra

Tabealla 3.8 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Buorit rámmaeavttut sámi dáiddáriidda | 22 344 512 | 21 408 000 | -936 512 | -4,4 %
Sámi kulturásahusat arenan sámi kultuvrra gaskusteapmái ja vásiheapmái | 75 276 501 | 74 677 000 | -599 501 | -0,8 %
Sámi faláštallan | 2 729 000 | 2 427 000 | -302 000 | -12,4 %
Sámi mediafálaldat | 3 765 000 | 3 765 000 | 0 | 0,0 %
Submi | 104 115 013 | 102 277 000 | -1 838 013 | -1,8 %

3.5.1 Buorit rámmaeavttut sámi dáiddáriidda

Tabealla 3.9 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Sámi dáiddáršiehtadus | 6 870 000 | 6 870 000 | 0 | 0,0 %
Sámi kultur- ja nuoraidorganisašuvnnat | 291 400 | 400 000 | 108 600 | 27,2 %
Musihkka ja girjjálašvuohta | 9 302 325 | 9 038 000 | -264 325 | -2,9 %
Girječállin | 497 057 | 500 000 | 2 943 | 0,6 %
Kulturdoaimmat | 5 383 730 | 4 600 000 | -783 730 | -17,0 %
Submi | 22 344 512 | 21 408 000 | -936 512 | -4,4 %

Sámi kultur- ja nuoraidorganisašuvnnaid poasttas lea badjelbáza 108 600 ru. Badjelbáza manná vuollebáhcaga gokčamii eará poasttain, gč. kapihttala 18 Eará láhkai geavaheapmi.

Poasttas doarjja musihkkii ja girjjálašvuhtii lea vuollebáza -264 325 ru. Vuollebáhcaga sivvan lea liige geavaheapmi ja dat kommenterejuvvo maiddái 5.2 kapihttala maŋimuš teakstaoasis.

Poasttas Doarjja kulturdoaibmabijuide lea vuollebáza -783 730 ru. Vuollebáhcaga sivvan lea liige geavaheapmi ja sámediggeráđđi lea eará láhkai geavahan poastta ruđaid, gč. kapihttala 18 Eará láhkai geavaheapmi. Poasta kommenterejuvvo maiddái kapihttalis 5.2, maŋimuš teakstaoasis.

3.5.2 Kulturásahusat sámi kultuvrra gaskkustan- ja vásihanarenan

Tabealla 3.10 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Sámi festiválat | 4 585 000 | 4 585 000 | 0 | 0,0 %
Sámi teahter | 21 428 000 | 21 428 000 | 0 | 0,0 %
Sámi museat | 27 752 000 | 27 752 000 | 0 | 0,0 %
Sámi kulturviesut ja kulturgaskkustanásahusat | 14 914 000 | 14 914 000 | 0 | 0,0 %
Dáidda- ja kulturgaskkustanarenat | 3 360 000 | 2 848 000 | -512 000 | -18,0 %
Sámi lágádusat | 2 750 001 | 2 750 000 | -1 | 0,0 %
Prográmma ásahusovddideami várás | 487 500 | 400 000 | -87 500 | -21,9 %
Submi | 75 276 501 | 74 677 000 | -599 501 | -0,8 %

Poasttas Dáidda- ja kulturgaskkusteapmi lea vuollebáza -512 000 ru. Vuollebáhcaga sivvan lea liige geavaheapmi ja sámediggeráđđi lea eará láhkai geavahan poastta ruđaid, gč. kapihttala 18 Eará láhkai geavaheapmi.

Poasttas Ásahusovddidanprográmma lea vuollebáza -87 500 ru, vuollebáhcaga sivvan lea liige geavaheapmi.

Poasttas Ohcanvuđot doarjjaortnegat kultuvrii lea vuollebáza -1 647 556 ru. Vuollebáhcaga sivvan lea liige geavaheapmi ja sámediggeráđđi lea eará láhkai geavahan poastta ruđaid, gč. kapihttala 18 Eará láhkai geavaheapmi.

Tabealla 3.11 

Jahki | Submi | % | Gess.ruovt | Máks.ruovt
2007 | 60 000 | 0,3 % | 0 | 0
2009 | 55 000 | 0,3 % | 0 | 0
2010 | 75 000 | 0,4 % | 0 | 0
2011 | 531 500 | 2,6 % | 588 175 | 22 775
2012 | 3 051 000 | 4,7 % | 867 055 | 146 300
2013 | 4 563 000 | 22,0 % | 173 400 | 83 000
2014 | 12 448 665 | 59,9 % | 3 300 | 0
Sum | 20 784 165 | 100,0 % | 1 631 930 | 252 075

Prošeavttain, mat eai leat čađahuvvon, lea gessojuvvon ruovttoluotta doarjja ja máksojuvvon ruovttoluotta 1 884 005 ru ovddas. Várrejuvvo 20 814 165 ru gustovaš doarjjalohpádusaide mat leat 31.12. 2014 muttus.

3.5.3 Sámi valáštallan

Tabealla 3.12 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Sámi valáštallan | 2 729 000 | 2 427 000 | -302 000 | -12,4 %
Submi | 2 729 000 | 2 427 000 | -302 000 | -12,4 %

Poasttas Sámi valáštallan lea vuollebáza -302 000 ru. Vuollebáhcaga sivvan lea doarjaga sámi spábbačiekčanlihttui massin.

3.5.4 Sámi mediat

Tabealla 3.13 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Sámi mediafálaldat | 3 765 000 | 3 765 000 | 0 | 0,0 %
Submi | 3 765 000 | 3 765 000 | 0 | 0,0 %

3.6 Bibliotehka

Tabealla 3.14 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Gaskkustandoaibma/Girjebusset | 8 711 000 | 8 711 000 | 0 | 0,0 %
Submi | 8 711 000 | 8 711 000 | 0 | 0,0 %

3.6.1 Gaskkustandoaibma

Tabealla 3.15 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Sámi girjebusset | 8 711 000 | 8 711 000 | 0 | 0,0 %
Submi | 8 711 000 | 8 711 000 | 0 | 0,0 %

3.7 Máhttu

Tabealla 3.16 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Mánáidgárdi | 10 340 750 | 11 045 000 | 704 250 | 6,4 %
Vuođđooahpahus | 23 518 053 | 24 248 000 | 729 947 | 3,0 %
Alitoahppu ja duktan | 3 745 000 | 4 000 000 | 255 000 | 6,4 %
Submi | 37 603 803 | 39 293 000 | 1 689 197 | 4,3 %

3.7.1 Mánáidgárddit

Tabealla 3.17 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Sámi mánáigárdefálaldat | 10 340 750 | 11 045 000 | 704 250 | 6,4 %
Submi | 10 340 750 | 11 045 000 | 704 250 | 6,4 %

Poasttas Sámi mánáidgárddit lea vuollebáza 704 250 ru. Vuollebáhcaga sivvan lea ovdalis addojuvvon doarjagiid ruovttoluotta geassin ja máksin. Badjelbáza geavahuvvo vuollebáhcagii mii lea eará poasttain, gč. kapihttala 18 Eará láhkai geavaheamit. Poasta kommenterejuvvo maiddái kapihttalis 7.2, maŋimuš teakstaoasis.

3.7.2 Vuođđooahpahus

Tabealla 3.18 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Sámi skuvlla sisdoallu ja árvovuođđu | 23 518 053 | 24 248 000 | 729 947 | 3,0 %
Submi | 23 518 053 | 24 248 000 | 729 947 | 3,0 %

Tabealla 3.19 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Sámi oahpponeavvoportála – Ovttas- Aktan- Aktesne | 1 000 000 | 1 000 000 | 0 | 0,0 %
Oahpporesurssaid ráhkadeapmi | 17 337 393 | 17 625 000 | 287 607 | 1,6 %
Oahpponeavvuid oastin | 154 592 | 0 | -154 592 | -
Oahpponeavvuid jorgaleapmi ja heiveheapmi | 3 862 000 | 3 323 000 | -539 000 | -16,2 %
Máttasámi terminologiija- ja oahpponeavvoovddideapmi | 334 468 | 1 000 000 | 665 532 | 66,6 %
Árbediehtu ja meahcásteapmi vuođđoskuvllas | 679 600 | 1 000 000 | 320 400 | 32,0 %
Gealbudeapmi lassioahppu | -150 000 | 0 | 150 000 | -
Sámi oahpaheaddjifierpmáda | 300 000 | 300 000 | 0 | 0,0 %
Submi | 23 518 053 | 24 248 000 | 729 947 | 3,0 %

Poasttas Oahpparesurssaid ovddideapmi lea badjelbáza 287 607 ru. Badjelbáhcaga sivvan lea ovdalis addojuvvon doarjagiid ruovttoluotta geassin ja máksin. Poasta kommenterejuvvo maiddái kapihttalis 7.2, maŋimuš teakstaoasis.

Poasttas Oahpponeavvuid oastin lea vuollebáza -154 592 ru. Vuollebáhcaga sivvan lea dat go 2014:s eai lean biddjojuvvon dasa sierra ruđat bušeahtas.

Poasttas Oahpponeavvuid jorgaleapmi ja heiveheapmi lea vuollebáza -539 000 ru, masa sivvan lea liige geavaheapmi. Sámediggeráđđi lea eará láhkai geavahan poastta ruđaid, gč. kapihttala Eará láhkai geavaheapmi. Vuollebáhcaga sivvan lea liige geavaheapmi earret eará «kjennetegn for måloppnåelse» jorgaleapmái mii lea oahppoplánabarggu sámegillii čuovvoleapmi (davvi-, julev- ja máttasámi). Poasta kommenterejuvvo maiddái kapihttalis 7.2, maŋimuš teakstaoasis.

Poasttas Máttasámi oahpponeavvo- ja terminologiijaovddideapmi lea badjelbáza 665 532 ru. Badjelbáhcaga sivvan lea dat go Elgå gielda lea máksán ruovttoluotta ovdalis addojuvvon doarjjalohpádusa.

Poasttas Árbediehtu ja sámi meahcásteapmi vuođđoskuvllas lea badjelbáza 320 400 ru. Badjelbáza geavahuvvo eará poasttaid vuollebáhcagii, gč. kapihttala 18 Eará láhkai geavaheamit.

Poasttas Gelbbolašvuođa buorideapmi maŋŋá oahppu lea badjelbáza 150 000 ru. Badjelbáhcaga sivvan lea ovdalis addojuvvon doarjagiid ruovttoluotta geassin ja geavahuvvo vuollebáhcagii eará poasttain, gč. kapihttala 18 Eará láhkai geavaheamit.

Poasttain Ohcanvuđot doarjagat mánáidgárddiide ja vuođđooahpahussii lea badjelbáza 923 257 ru. Badjelbáhcaga sivvan lea ovdalis addojuvvon doarjagiid ruovttoluotta geassin ja máksin.

Tabealla 3.20 Doarjjalohpádusat fámus 31/12-2014 ja máksojuvvon ruovttoluotta/gessojuvvo 2014:s

Jahki | Submi | % | Gess.ruovt | Máks.ruovt
2002 | 0 | - | 192 950 | 0
2003 | 0 | - | 326 813 | 0
2006 | 796 984 | 1,7 % | 45 850 | 0
2009 | 142 000 | 0,3 % | 129 200 | 0
2010 | 4 623 000 | 9,7 % | 734 925 | 0
2011 | 5 163 500 | 10,8 % | 471 316 | 16 081
2012 | 8 548 600 | 17,9 % | 203 300 | 19 222
2013 | 11 426 100 | 23,9 % | 0 | 0
2014 | 16 422 650 | 35,8 % | 42 500 |
Submi | 47 122 834 | 100,0 % | 2 146 854 | 35 303

Prošeavttain, mat eai leat čađahuvvon, lea ruovttoluotta gessojuvvon ja máksojuvvon 2 182 157 ru. Várrejuvvo 47 122 834 ru gustovaš doarjjalohpádusaide mat leat 31.12.2014 muttus.

3.7.3 Alit oahppu ja dutkan

Tabealla 3.21 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Rekrutteren alit ohppui ja dutkamii | 2 595 000 | 2 850 000 | 255 000 | 8,9 %
Sámi dutkan | 1 150 000 | 1 150 000 | 0 | 0,0 %
Submi | 3 745 000 | 4 000 000 | 255 000 | 6,4 %

Poasttas Stipeanda alit ohppui lea badjelbáza 255 000 ru, mii boahtá das go ortnega meroštallannjuolggadusat rievdaduvvojedje. Dasa lassin leat geassán ruovttoluotta ovdalis juolluduvvon stipeanddaid. Badjelbáza geavahuvvo eará poasttaide main lea vuollebáza, gč. kapihttala 18 Eará láhkai geavaheamit.

3.8 Dearvvašvuohta ja sosiála

Tabealla 3.22 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Ovttaárvosaš dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalus | 3 512 483 | 3 531 000 | 18 517 | 0,5 %
Submi | 3 512 483 | 3 531 000 | 18 517 | 0,5 %

3.8.1 Dásseárvosaš dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalus

Tabealla 3.23 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Geavaheaddjifálaldagat boarráset sámiide | 547 000 | 547 000 | 0 | 0,0 %
Sámi doavttersearvi | 150 000 | 150 000 | 0 | 0,0 %
Dearvvašvuođa- ja sosiálaprošeavttat | 2 827 216 | 2 834 000 | 6 784 | 0,2 %
Ovttasdoaibmanođastusa čuovvoleapmi | -11 733 | 0 | 11 733 | -
Submi | 3 512 483 | 3 531 000 | 18 517 | 0,5 %

Poasttas Dearvvašvuođa- ja sosiálaprošeavttat lea badjelbáza 6 784 ru. Dat boahtá das go ovdalis juolluduvvon doarjagat leat gessojuvvon dahje máksojuvvon ruovttoluotta.

Tabealla 3.24 Doarjjalohpádusat fámus 31/12-2014 ja máksojuvvon ruovttoluotta/gessojuvvo 2014:s

Jahki | Submi | % | Gess.ruovt | Máks.ruovt
2011 | 221 250 | 6,9 % | 34 000 | 0
2012 | 508 500 | 15,9 % | 15 000 | 7 284
2013 | 539 547 | 16,9 % | 0 | 0
2014 | 1 924 000 | 60,3 % | 0 | 0
Submi | 3 193 297 | 100,0 % | 49 000 | 7 284

Prošeavttain, mat eai leat čađahuvvon, lea ruovttoluotta gessojuvvon dahje máksojuvvon 56 284 ru. Várrejuvvo 3 193 297 ru gustovaš doarjjalohpádusaide mat leat 31.12.2014 muttus.

3.9 Areálat ja biras

Tabealla 3.25 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Rámmaeavttut | 2 000 000 | 2 000 000 | 0 | 0,0 %
Submi | 2 000 000 | 2 000 000 | 0 | 0,0 %

3.9.1 Rámmaeavttut

Tabealla 3.26 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Protect vuođđudus | 2 000 000 | 2 000 000 | 0 | 0,0 %
Submi | 2 000 000 | 2 000 000 | 0 | 0,0 %

3.10 Kulturmuitosuodjaleapmi

Tabealla 3.27 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Sámi kulturmuittuid hálddašeapmi | 2 461 813 | 2 900 000 | 438 187 | 15,1 %
Submi | 2 461 813 | 2 900 000 | 438 187 | 15,1 %

3.10.1 Sámi kulturmuittuid hálddašeapmi

Tabealla 3.28 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Sámi kulturmuitosuodjalus | 2 180 400 | 2 400 000 | 219 600 | 9,2 %
Nuortasámi kulturbiras Nuortalaš gilis | 281 413 | 500 000 | 218 587 | 43,7 %
Submi | 2 461 813 | 2 900 000 | 438 187 | 15,1 %

Poasttas Sámi kulturmuitosuodjaleapmi lea badjelbáza 219 600 ru. Dat boahtá das go ovdalis juolluduvvon doarjagat leat gessojuvvon ruovttoluotta. Sámediggi oaččui Riikaantikváras 2 000 000 ruvdnosaš juolludusa, ráfáidahttojuvvon ja gáhttenárvosaš kulturmuittuid ja kulturbirrasa suodjaleapmái ja sihkkarastimii. Juolludus lea girjejuvvon sisaboahtun dán poasttas ja lea das juolluduvvon. Dasa lassin lea Sámediggi ožžon 250 000 ruvdnosaš juolludusa 2014:s Riikaantikváras árvoháhkanprošektii Soahtemuittut Davvi Sálttus. Dát juolludus juolluduvvo viidáset Árranii ja lea danne várrejuvvon jahkái 2015.

Poasttas Nuortasámi kulturbiras nuortalaš gilis lea badjelbáza 218 587 ru. Dat boahtá das go fálaldatjearaldat lea maŋŋonan iige sáddejuvvon 2014:s, muhto dat sirdašuvai jahkái 2015.

Tabealla 3.29 Doarjjalohpádusat fámus 31/12-2014 ja máksojuvvon ruovttoluotta/gessojuvvo 2014:s

Jahki | Submi | % | Gess.ruovt | Máks.ruovt
2008 | 75 000 | 1,0 % | 19 000 | 0
2009 | 0 | - | 119 000 | 0
2010 | 275 000 | 3,6 % | 151 000 | 0
2011 | 401 800 | 5,2 % | 106 600 | 0
2012 | 1 264 000 | 16,4 % | 128 000 | 0
2013 | 2 065 500 | 26,7 % | 0 | 0
2014 | 3 649 500 | 47,2 % | 0 | 0
Submi | 7 730 800 | 100,0 % | 523 600 | 0

Prošeavttain, mat eai leat čađahuvvon, lea gessojuvvon dahje máksojuvvon ruovttoluotta 523 600 ru. Várrejuvvo 7 730 800 ru gustovaš doarjjalohpádusaide mat leat 31.12.2014 muttus.

3.11 Ealáhusat

Tabealla 3.30 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Vuođđoealáhusaid rámmaeavttut | 10 776 300 | 7 212 000 | -3 564 300 | -49,4 %
Geasuheaddji báikegottit | 5 721 318 | 6 369 227 | 647 909 | 10,2 %
Kulturealáhusat | 14 406 257 | 17 284 000 | 2 877 744 | 16,6 %
Árvoháhkan ja ođđaásaheamit | 3 290 395 | 5 000 000 | 1 709 605 | 34,2 %
Submi | 34 194 270 | 35 865 227 | 1 670 958 | 4,7 %

3.11.1 Vuođđoealáhusaid rámmaeavttut

Tabealla 3.31 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Doarjja vuođđoealáhusaide | 10 776 300 | 7 212 000 | -3 564 300 | -49,4 %
Submi | 10 776 300 | 7 212 000 | -3 564 300 | -49,4 %

Poasttas Doarjja vuođđoealáhusaide lea vuollebáza -3 564 300 ru. Dat boahtá das go lea eanet geavahuvvon ja sámediggeráđđi lea eará láhkai geavahan ruđaid poasttas, gč. kapihttala 18 eará láhkai geavaheamit. Poastta birra kommenterejuvvo maiddái kapihttalis 11.4 Árvoháhkan ja ođđa ásaheamit.

3.11.2 Geasuheaddji báikegottit

Tabealla 3.32 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Ealáhuseallin ja fitnodatovddideapmi | 5 721 318 | 6 369 227 | 647 909 | 10,2 %
Submi | 5 721 318 | 6 369 227 | 647 909 | 10,2 %

Poasttas Ealáhusat ja fitnodatovddideapmi lea badjelbáza 647 909 ru. Dat boahtá das go ovdalis juolluduvvon doarjagat leat gessojuvvon dahje máksojuvvon ruovttoluotta. Poastta birra kommenterejuvvo maiddái kapihttalis 11.4 Árvoháhkan ja ođđa ásaheamit.

3.11.3 Kulturealáhusat

Tabealla 3.33 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Duodjeealáhusa ovddideapmi ja rekrutteren dasa | 2 578 000 | 2 578 000 | 0 | 0,0 %
Duodjeinstituhtta | 2 856 000 | 2 856 000 | 0 | 0,0 %
Gealbovuđot kulturealáhusa ovddideapmi | 2 182 292 | 2 450 000 | 267 708 | 10,9 %
Duoji ealáhusšiehtadus | 6 789 965 | 9 400 000 | 2 610 035 | 27,8 %
Submi | 14 406 257 | 17 284 000 | 2 877 744 | 16,6 %

Poasttas Gelbbolašvuođa vuđot kulturealáhusaid ovddideapmi lea badjelbáza 267 708 ru. Dat boahtá das go prošeavttas leamaš unnit doaibma vuosttaš jahkebealis 2014 go lei plánejuvvon. Sámediggi lea ožžon Innovašuvdna Norggas 350 000 ruvdnosaš juolludusa Dáhttu prošektii jagiide 2014-2015. Dát juolludus lea fievrriduvvon sisaboahtun postii ja lea várrejuvvon jahkái 2015.

Poasttas Duoji ealáhusšiehtadus lea badjelbáza 2 610 035 ru. Dat boahtá das go ovdalis juolluduvvon doarjagat leat gessojuvvon dahje máksojuvvon ruovttoluotta. Doarjja geavahuvvo vuollebáhcagii mii lea eará poasttain, gč. kapihttala 18 Eará láhkai geavaheamit. Poastta birra kommenterejuvvo maiddái kapihttalis 11.4 Árvoháhkan ja ođđa ásaheamit

3.11.4 Árvoháhkan ja ođđa ásaheamit

Tabealla 3.34 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Árvoháhkan ja ođđaásaheamit | 2 187 850 | 4 000 000 | 1 812 150 | 45,3 %
Gelbbolašvuođa buorideapmi ja čuovvoleapmi | 1 102 545 | 1 000 000 | -102 545 | -10,3 %
Submi | 3 290 395 | 5 000 000 | 1 709 605 | 34,2 %

Poasttas Árvoháhkan ja ođđa ásaheamit lea badjelbáza 1 812 150 ru. Dat boahtá das go ovdalis juolluduvvon doarjagat leat gessojuvvon dahje máksojuvvon ruovttoluotta. Badjelbáza geavahuvvo vuollebáhcagii mii lea eará poasttain, gč kapihttala 18 Eará láhkai geavaheamit.

Poasttas Gelbbolašvuođa buorideapmi ja čuovvoleapmi lea vuollebáza -102 545. Dat boahtá das go lea eanet geavahuvvon go mii leai biddjojuvvon dasa.

Poasttas Ohcanvuđot doarjjaortnegat ealáhusa vuolde lea badjelbáza 1 505 794 ru. Dat boahtá das go ovdalis juolluduvvon doarjagat leat gessojuvvon dahje máksojuvvon ruovttoluotta. Badjelbáza geavahuvvo vuollebáhcagii mii lea eará poasttain, gč kapihttala 18 Eará láhkai geavaheamit.

Tabealla 3.35 Doarjjalohpádusat fámus 31/12-2014 ja máksojuvvon ruovttoluotta/gessojuvvo 2014:s

Jahki | Submi | % | Gess.ruovt | Máks.ruovt
2009 | 0 | - | 50 000 | 0
2010 | 0 | - | 953 500 | 0
2011 | 600 250 | 2,2 % | 1 135 000 | 135 000
2012 | 679 350 | 2,4 % | 1 669 865 | 113 000
2013 | 8 247 850 | 29,7 % | 644 262 | 0
2014 | 18 221 032 | 65,7 % | 231 200 | 100 000
Submi | 27 748 482 | 100,0 % | 4 683 827 | 348 000

Prošeavttain, mat eai leat čađahuvvon, lea ruovttoluotta gessojuvvon ja máksojuvvon 5 031 827 ru. Várrejuvvo 27 748 482 ru gustovaš doarjjalohpádusaide mat leat 31.12.2014 muttus.

3.12 Regionálaovddideapmi

Tabealla 3.36 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Regionálaovddidan | 4 268 900 | 2 500 000 | -1 768 900 | -70,8 %
Submi | 4 268 900 | 2 500 000 | -1 768 900 | -70,8 %

3.12.1 Regionálaovddidanprošeavttat

Tabealla 3.37 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Regionálaovddidanprošeavttat | 4 268 900 | 2 500 000 | -1 768 900 | -70,8 %
Submi | 4 268 900 | 2 500 000 | -1 768 900 | -70,8 %

Poasttas Regionálaovddideapmi lea vuollebáza -1 768 900 ru. Vuollebáhcaga sivvan lea liige geavaheapmi ja sámediggeráđđi lea eará láhkai geavahan poastta ruđaid, gč. kapihttala 18 Eará láhkai geavaheamit. Liige geavaheapmi boahtá das go ohcamiidda lea juolluduvvon eanet ruhta, earret eará buvttademiide ja prošeavttaide mat leat ovttas fylkkagielddaiguin ruhtaduvvon.

Tabealla 3.38 Doarjjalohpádusat fámus 31/12-2014 ja máksojuvvon ruovttoluotta/gessojuvvo 2014:s

Jahki | Submi | % | Gess.ruovt | Máks.ruovt
2011 | 75 000 | 1,5 % | 0 | 0
2012 | 419 000 | 8,5 % | 308 900 | 0
2013 | 1 108 000 | 22,5 % | 279 000 | 0
2014 | 3 330 800 | 67,5 % | 0 | 0
Submi | 4 932 800 | 100,0 % | 587 900 | 0

Prošeavttain, mat eai leat čađahuvvon, lea gessojuvvon ja máksojuvvon ruovttoluotta 587 900 ru. Várrejuvvo 4 932 800 ru gustovaš doarjjalohpádusaide mat leat 31.12.2014 muttus.

3.13 Sámi ovttasbargu ja riikkaidgaskasaš bargu

Tabealla 3.39 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Riikkaidgaskasaš bargu | 3 068 345 | 1 796 000 | -1 272 345 | -70,8 %
Submi | 3 068 345 | 1 796 000 | -1 272 345 | -70,8 %

3.13.1 Riikkaidgaskasaš bargu

Tabealla 3.40 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Riikkaidgaskasaš doaibmabijut | -323 000 | 0 | 323 000 | -
Riikkaidgaskasaš bargu | 986 000 | 986 000 | 0 | 0,0 %
Sámi dásseárvoorganisašuvnnat | 310 000 | 310 000 | 0 | 0,0 %
Ráhkkaneapmi álgoálbmogiid 2014 máilmmikonferánsii WCIP | 2 095 345 | 500 000 | -1 595 345 | -319,1 %
Submi | 3 068 345 | 1 796 000 | -1 272 345 | -70,8 %

Poasttas Riikkaidgaskasaš doaibmabijut lea badjelbáza 323 000 ru. Dat boahtá das go ovdalis juolluduvvon doarjagat leat gessojuvvon ruovttoluotta. Badjelbáza geavahuvvo vuollebáhcagii mii lea eará poasttain, gč kapihttala 18 Eará láhkai geavaheamit.

Poasttas WCIP 2014 konferánsii ráhkkaneapmi lea vuollebáza -1 595 345 ru. Dat boahtá das go jagi 2013 rehket girjejuvvui 2014:s. Sámediggeráđđi lea eará láhkai geavahan poastta ruđaid, gč. kapihttala 18 Eará láhkai geavaheamit.

3.14 Eará doaibmabijut

Tabealla 3.41 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Sámedikki konferánssat | 1 046 719 | 1 000 000 | -46 719 | -4,7 %
Sámiide guoski statistihkka Norggas | 375 000 | 375 000 | 0 | 0,0 %
Bálkkašumiid ja stipeanddaid juohkin | 125 000 | 125 000 | 0 | 0,0 %
Čielggadeamit ja árvvoštallamat | 1 131 361 | 1 052 000 | -79 361 | -7,5 %
Sámedikki 25 jagi ávvudeapmi | 1 167 243 | 1 000 000 | -167 243 | -16,7 %
Submi | 3 845 322 | 3 552 000 | -293 322 | -8,3 %

Poastta konferánssat lea vuollebáza -46 719 ru. Dasa lea sivvan liige geavaheapmi.

Poasttas čielggadusat ja evalueremat lea vuollebáza -79 361 ru. Dasa lea sivvan liige geavaheapmi.

Poasttas Sámedikki 25 jagi ávvudeapmi lea vuollebáza -167 243 ru. Dasa lea sivvan liige geavaheapmi.

3.15 Sámeálbmotfoanda

Tabealla 3.42 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Sámeálbmotfoandda geavaheapme | 8 183 653 | 7 800 000 | -383 653 | -4,9 %
Submi | 8 183 653 | 7 800 000 | -383 653 | -4,9 %

Tabealla 3.43 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Hupmansyntesa | 2 205 737 | 1 000 000 | -1 205 737 | -120,6 %
Sátnegirjjiid ja sátnelisttaid digitaliseren | 404 259 | 1 000 000 | 595 741 | 59,6 %
Giellaprošeavttat | 1 797 000 | 1 700 000 | -97 000 | -5,7 %
Girjjálašvuohta | 1 450 000 | 1 450 000 | 0 | 0,0 %
Girječállin | 497 057 | 500 000 | 2 943 | 0,6 %
Árbediehtu ja meahcásteapmi vuođđoskuvllas | 679 600 | 1 000 000 | 320 400 | 32,0 %
Árbedieđuid vuogádatlaš kárten | 650 000 | 650 000 | 0 | 0,0 %
Stipeanda alit ohppui | 500 000 | 500 000 | 0 | 0,0 %
Submi | 8 183 653 | 7 800 000 | -383 653 | -4,9 %

Poasttas Ohcanvuđot doarjjaortnegat giellaprošeavttaide ja árbedihtui ja sámi meahcásteapmái vuođđoskuvllas lea badjelbáza 223 400 ru.

Tabealla 3.44 Doarjjalohpádusat fámus 31/12-2014 ja máksojuvvon ruovttoluotta/gessojuvvo 2014:s

Jahki | Submi | % | Gess.ruovt | Máks.ruovt
2009 | 0 | - | 10 600 | 0
2010 | 117 500 | 1,8 % | 110 500 | 0
2011 | 0 | - | 7 400 | 0
2012 | 1 325 500 | 20,3 % | 16 000 | 0
2013 | 1 830 000 | 28,0 % | 0 | 0
2014 | 3 259 900 | 49,9 % | 0 | 0
Sum | 6 532 900 | 100,0 % | 144 500 | 0

Prošeavttain, mat eai leat čađahuvvon, lea ruovttoluotta gessojuvvon 144 500 ru. Várrejuvvo 6 532 900 ru gustovaš doarjjalohpádusaide mat leat 31.12.2014 muttus.

3.16 Politihkalaš dási doaibmagolut

Tabealla 3.45 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Politihkalaš dási doaibmagolut | 25 091 602 | 22 491 000 | -2 600 602 | -11,6 %
Váikkuhangaskaoamit dievasčoahkkinjođihangotti geavahussii | 8 008 205 | 8 076 000 | 67 795 | 0,8 %
Submi | 33 099 807 | 30 567 000 | -2 532 807 | -8,3 %

3.16.1 Politihkalaš dási doaibma

Tabealla 3.46 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Sámedikki dievasčoahkkin | 11 925 723 | 9 136 000 | -2 789 723 | -30,5 %
Sámedikki dievasčoahkkinjođihangoddi | 1 636 572 | 2 150 000 | 513 428 | 23,9 %
Sámedikki bearráigeahččanlávdegoddi | 507 124 | 900 000 | 392 876 | 43,7 %
Sámi parlamentáralaš ráđđi | 710 083 | 900 000 | 189 917 | 21,1 %
Sámediggeráđđi | 9 464 941 | 8 500 000 | -964 941 | -11,4 %
Sámedikki nuoraidpolitihkalaš lávdegoddi | 245 494 | 350 000 | 104 506 | 29,9 %
Sámedikki vuorrasiidráđđi | 405 505 | 400 000 | -5 505 | -1,4 %
Sámedikki váiddalávdegoddi | 196 159 | 155 000 | -41 159 | -26,6 %
Submi | 25 091 602 | 22 491 000 | -2 600 602 | -11,6 %

Politihkalaš dási doaibmarehketdoalus lea oktiibuot -2 600 602 ru vuollebáza.

Poasttas Dievasčoahkkimii vuollebáhcaga sivvan lea dat go mátkegolut sullii 1 071 000 ru ovddas juovlamánu dievasčoahkkimis/lávdegoddečoahkkimis girjejuvvojedje 2014:s. Dasa lassin ledje eanet buhtadusgolut go mii lei biddjojuvvon bušehttii.

Poastta badjelbáhcaga sivvan lea váldoáššis dat go dievasčoahkkin reviderejuvvon bušeahta meannudeamis mearridii bissehit lávdegoddemátkkiid loahppa jagis. Ruđat lávdegottiide leat dievasčoahkkinjođihangotti bušeahtas.

Poasttain Bearráigeahččanlávdegoddi, Sámi parlamentáralaš ráđđi ja Sámedikki nuoraidpolitihkalaš lávdegoddi lea badjelbáza, go lea unnit geavahuvvon bušeahta ektui.

Poastta Sámediggeráđđi vuollebáhcaga sivvan lea maŋŋábálká ovddeš ráđđelahtuide ja eanet doaibma bušeahta ektui.

Poasttain Vuorasolbmuidráđđi ja Váiddalávdegoddi lea vuollebáza, masa sivvan lea liige geavaheapmi.

3.16.2 Váikkuhangaskaoamit dievasčoahkkinjođihangotti geavahussii

Tabealla 3.47 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Sámedikki politihkalaš joavkkut | 3 242 878 | 3 316 000 | 73 122 | 2,2 %
Opposišuvnna bargoeavttu | 1 720 004 | 1 720 000 | -4 | 0,0 %
Doarjja 2013 sámediggeválgga listtaide | 91 800 | 0 | -91 800 | -
Sámi váldoorganisašuvnnat | 2 438 525 | 2 525 000 | 86 475 | 3,4 %
Doarjja organisašuvnnaide, bellodagaide ja joavkkuide main lea ovddastus Sám | 514 998 | 515 000 | 2 | 0,0 %
Submi | 8 008 205 | 8 076 000 | 67 795 | 0,8 %

Poasttas Doarjja Sámedikki politihkalaš joavkkuide lea badjelbáza 73 122 ru. Dat boahtá das go leat gáibidan 73 117 ru ruovttoluotta máksojuvvot listtas Sámit Mátta-Norggas.

Poasttas doarjja sámediggeválgga listtaide 2013:s lea vuollebáza -91 800 ru. Dat boahtá das go guokte listta Ávjovári dáloniid listii ja Gurutbellodahkii máksojuvvui doarjja mii lei bušeahtain 2013 ja 2014.

Poasttas Sámi váldoorganisašuvnnat lea badjelbáza 86 475 ru, sivvan dasa lea unnit geavaheapmi.

3.17 Hálddahusdási doaibmagolut

Tabealla 3.48 

| Rehketdoallu 2014 | Rev. buš 2014 | Erohus | %
Hálddahusa doaibma | 102 594 934 | 102 372 000 | -222 935 | -0,2 %
Submi | 102 594 934 | 102 372 000 | -222 935 | -0,2 %

Poasttas Hálddahusdási doaibmagolut lea vuollebáza -222 935 ru bušeahta ektui.

Sámi visttiid registreremii lea várrejuvvon 850 000 ru. Dainna bargguin jotkojuvvo 2015:s. Sámediggi oaččui dán prošektii 4 000 000 ruvdnosaš juolludusa Riikaantikváras 2014:s.

Dasto lea 2014:s várrejuvvon 820 000 ru prošektii arkeologalaš kulturmuittuid suodjaleapmi. Dainna bargguin jotkojuvvo 2015:s. Sámediggi oaččui dán prošektii 820 000 ruvdnosaš juolludusa Riikaantikváras 2014:s.

3.18 Eará láhkai geavaheamit

Sámediggeráđđi mearridii golggotmánus áššis SR 116/14 Rehketdoalu eará láhkai geavaheami čakčamánu 2014 nammii. Dát geavaheapmi dieđihuvvui ráđi dieđáhusas dievasčoahkkimii juovlamánus 2014.

Tabealla 3.49 

Poasta | Čilgešhus | Bušeahtta 2014 | Ruđaid maid sáhttá earaláhkai geavahit | Gevahuvvo dáidda poasttaide | Bušeahtta 2014 maŋŋá rievdademiid
21100 | Stipeanda ohppiide geain lea sámegiella fágan joatkkaskuvllas | 3 000 000 | -350 000 | 0 | 2 650 000
12700 | Sátnegirjjiid ja sátnelisttaid digitaliseren | 1 000 000 | -500 000 | 0 | 500 000
12800 | Čállinrávagirji | 500 000 | -300 000 | 0 | 200 000
| Submi giella | 4 500 000 | -1 150 000 | 0 | 3 350 000
17100 | Kulturdoaibmabijut | 4 600 000 | 0 | 450 000 | 5 050 000
17300 | Dáidda- ja kulturgaskkkustanarenat | 2 848 000 | 0 | 250 000 | 3 098 000
56100 | Sámi kultur- ja nuoraidorganisašuvnnat | 400 000 | -94 000 | 0 | 306 000
| Submi kultuvra | 7 848 000 | -94 000 | 700 000 | 8 454 000
21200 | Sámi mánáigárdefálaldat | 11 050 000 | -500 000 | 0 | 10 550 000
21130 | Árbediehtu ja sámi meahcásteapmi vuođđoskuvllas | 1 000 000 | -520 000 | 0 | 480 000
21140 | Kvalitetsutvikling til etter- og videreutdanning | 0 | -150 000 | 0 | -150 000
21030 | Oahpponeavvuid jorgaleapmi ja heiveheapmi | 3 323 000 | 0 | 540 000 | 3 863 000
| Submi máhttu | 15 373 000 | -1 170 000 | 540 000 | 14 743 000
40000 | Doarjagat vuođđoealáhusaide | 7 212 000 | 0 | 4 800 000 | 12 012 000
41051 | Investeren- ja ovddidandoarjagat | 4 100 000 | -2 300 000 | 0 | 1 800 000
41052 | Duodjestipeanddat | 200 000 | -100 000 | 0 | 100 000
41010 | Doarjagat árvoháhkamii | 4 000 000 | -2 700 000 | 0 | 1 300 000
| Submi ealáhus | 15 512 000 | -5 100 000 | 4 800 000 | 15 212 000
45000 | Regiovdnaovddideapmi | 2 500 000 | 0 | 775 000 | 3 275 000
60000 | Friija váikkuhangaskaoamit | 0 | -75 000 | 0 | -75 000
| Submi regiovdnaovddideapmi | 2 500 000 | -75 000 | 775 000 | 3 200 000
51000 | Riikkaidgaskasaš doaibmabijut | 0 | -323 000 | 0 | -323 000
51100 | Ráhkkaneapmi álgoálbmogiid 2014 máilmmikonferánsii WCIP | 500 000 | 0 | 1 097 000 | 1 597 000
| Submi riikaidgaskasaš doaibmabijut | 500 000 | -323 000 | 1 097 000 | 1 274 000
| Submi geavahanrievdadusat |  | -7 912 000 | 7 912 000 |