Seammavyörtegs spesialistehealsoedïenesjh saemide Nöörjesne

1. kapihtele moenehtsen mandaatem jïh barkoem buerkeste. 2. kapihtele duekiem saemiej jïh saemien healsoen bïjre vadta. Saemieh leah Nöörjen aalkoeåålmege. Daaroedehtemepolitihke lea stoerre konsekvensh gïelese, kultuvrese, identiteetese jïh leajhtadæmman byögkeles dïenesjidie åtneme, jïh annje healsoem jïh jieledekvaliteetem baajnehte. Daajroevåarome vuesehte gelline suerkine saemiej lea seammalaaketje healsoe goh jeatjah årrojh, men haestemh vïedteldihkie psykiske healsose, sïerredæmman, unnebelåhkoeraassan, vædtsoehvoetese jïh baahtsemasse gïele- jïh kultuvresjïehtedamme dïenesjidie, sjïere tsåatskelesvoetem krievieh. Seammavyörtegs dïenesjh daajroem krievieh saemien gïelen, kultuvren, histovrijen jïh jieledetsiehkiej bïjre. 

3. kapihtele buerkiestimmiem vadta staaten åeliedimmijste saemiej vööste spesialistehealsoedïenesjen sisnjelen. Goh aalkoeåålmege saemiej lea reakta eensi jïh hijven healsoedïenesjh åadtjodh mah gïelem, kultuvrem jïh aerpievuekien medisijnen praksisidie gorredieh. Reakta lea faamosne saemide abpe Nöörjesne, men gåarede geograafeles joekehtsh dïenesjefaalenassesne utnedh. Goh aalkoeåålmege saemiej lea vijries reakta jïjtjeståvrose jïh meatanmieriedæmman dovne hammoedimmesne saemien healsoedïenesjijstie jïh stuvremisnie dejstie. Tjuara våaroemasse bïejedh reaktan mietie ij leah eevre tjyölkehke annje man vijries daate reakta lea spesialistehealsoedïenesjen sisnjelen. Moenehtse våaroemasse beaja dïhte ellies reaktagaaltijeguvvie dåarjohte saemiej lea reakta jïjtjh sijjen spesialistehealsoedïenesjh hammoedidh jïh kontrollen dej bijjeli utnedh, dan mearan dej lea kapasiteete jïh sjaavnjoe dam darjodh, jïh åejvieladtjh edtjieh saemiejgujmie laavenjostedh guktie dam buektiehtieh. Saemiej lea reakta jïjtjeståvrose sjïere saemien spesialistehealsoedïenesjen bijjelen, jïh reakta tjïelkelaakan meatan årrodh mieriedidh gïele- jïh kultuvresjïehtedimmesne healsoedïenesjidie, mah ektie saemide jïh stoerreseabradahkese.

4. kapihtele premisside moenehtsen vuarjasjimmide buerkeste. Moenehtse våaroemasse beaja evtiedimmie saemien spesialistehealsoedïenesjijstie tjuara våaroeminie utnedh saemiej reaktah goh aalkoeåålmege, dååjrehtimmieh daaroedehtiemistie jïh liktemedaerpiesvoetem. Dïenesjh byöroeh saemien baajnehtimmiem tjirkedh, jolle faageles kvaliteetem, gïele- jïh kultuvremaahtoem, seammavyörtegs baahtsemem jïh nænnoes åtnoem vierhtijste.

5. kapihtele daan beajjetje organiseeremem saemien spesialistehealsoedïenesjijstie buerkeste, vihkeles haestemh daan beajjetje modelline, jïh dååjrehtimmieh jeatjah laanti organiseeremistie healsoedïenesjijstie aalkoeåålmegidie. 6. kapihtelisnie moenehtse juvnehte nasjonaale struktuvre saemien spesialistehealsodïenesjidie tseegkesåvva, gusnie golme åejvieelemeenth mah sinsitniem nænnoesåbpoe darjoeh: akte nasjonaale ektievoete saemien healsose, saemien healsoedåehkieh jïh saemien skïemtjegåetieprogrammh. Ulmie lea saemien jïjtjeståvroem jïh meatanmieriedimmiem nænnoestidh, vielie seammavyörtegs baahtsemem gïele- jïh kultuvresjïehtedamme dïenesjidie tjirkedh, saemien healsoemaahtoem tseegkedh jïh geerjehtidh, jïh elliesåbpoe skïemtjijebåehtjierdimmide sjïehteladtedh abpe laantesne.

Moenehtse juvnehte hoksedïedte annje lea staaten jïh dej regijonaale healsoegïehtelimmiej luvnie, seammalaakan goh laanten jeatjah årroejidie. Tjïelkestimmie lea saemien skïemtjijh edtjieh baahtsemem don sïejhme spesialistehealsoedïenesjen ektie kapasiteetese, infrastruktuvrese jïh medisijnen maahtose utnedh, dïedte tjuara årrodh desnie gusnie skïemtjijh årroeh, jïh ij utnieh goh realisteles jallh vaajteles jïjtse saemien spesialistehealsoedïenesjm tseegkedh jïjtjeraarehke hoksedïedtine. Akte jïjtse hoksedïedte maahta sån aaj dej regijonaale healsoegïehtelimmiej dïedte saemien skïemtjiji åvteste jïjtsh dajvine viesjiehtåbpoe darjodh.

Moenehtse våaroemasse beaja gaajhkine regijonaale healsoegïehtelimmine edtja saemien gïele- jïh kultuvremaahtoem nænnoestidh, saemien representasjovnem tjirkedh stuvrije orgaanine gaajhkine regijonaale jïh såemies voenges healsoegïehtelimmine, jïh saemien aerpievuekien medisijne jïh kultuvresjïehtedamme båehtjierdimmievuekieh edtjieh maehtedh meatan årrodh goh lissiehtasse sïejhme båehtjierdæmman, gosse skïemtjije dam vaajtele jïh faageles jearsoe.

Moenehtse meala vihties vierhtieh jïh veanhtadihks beetnehvierhtiedåarjoe leah vihkeles krïevenasse jis edtja saemien spesialistehealsoedïenesjh evtiedidh. Vihties beetnehvierhtiedåarjoe påastine staatebudsjedtesne tjuara dam nasjonaale ektievoetem feerhmedh, saemien healsoedåehkieh, saemien skïemtjegåetieprogammh jïh sjïere råajvarimmieh barkijidie jïh maahtoeevtiedæmman.

Byöroe saemien healsoedåehkieh sjyöhtehke dajvine tseegkedh juktie ektiedahkoem tjïelten dïenesji jïh spesialistehealsoedïenesjen gaskem nænnoestidh, saemien gïele- jïh kultuvremaahtoem jaksoes darjodh skïemtjiji lïhkebe, jïh vielie iktemierien skïemtjijebåehtjierdimmiem vedtedh. Skïemtjegåetieh gusnie skïemtjijevåarome lea nuekie stoerre byöroeh saemien skïemtjegåetieprogrammh tseegkedh juktie tjirkedh saemien skïemtjijh baahtsemem gïele-, kultuvre- jïh dåarjoedïenesjidie utnieh gosse skïemtjegåetesne.

Byöroe daan beajjetje Sámi klinihkka /SÁNÁG/SANKS orre nasjonaale ektievoetese saemien healsose vijriebasse evtiedidh, dovne klinihkeles funksjovnigujmie jïh vijriedamme nasjonaale dïedtine suerkiej åvteste goh dotkeme, faageevtiedimmie, maahtoegeerjehtimmie, gïele- jïh toelhkedïenesjh, lïerehtimmie skïemtjijijstie jïh lïhkesadtjijste, jïh saemien healsoebarkoedåehkieh jïh skïemtjegåetieprogrammh koordineeredh. Moenehtse lea njieljie alternatijvh vuarjasjamme guktie dam nasjonaale ektievoetem organiseeredh: Nasjonaale ektievoete saemien healsose goh vijriebasse evtiedimmie daan beajjetje struktuvreste, goh dakteresïelte, goh jïjtse healsoegïehtelimmie jallh organiseereme goh orre organisasjovne/sjïere reaktasubjekte mij ij leah gïehtelimmie. Gaajhkh alternatijvh nænnoestimmiem vedtieh, viertiestamme daan beajjetje organiseereminie, jïh vuarjesje daate maahta saemien skïemtjiji daerpiesvoeth jïh reaktah buerebelaakan vaarjelidh. Joekehtsh alternatijvi gaskem leah åajvahkommes man jïjtjeraarehke organisasjovne sjædta, integrasjovne healsoegïehtelimmiesystemesne jïh reereles kompleksiteete. Moenehtse vuarjesje alternatijvh healsoegïehtelimmiesystemen sisnjelen nænnoesåbpoe integrasjovnem daaletje struktuvrigujmie vedtieh, jïh maahta aelhkebe årrodh dejtie tjïrrehtidh, mearan alternatijve 4 dam nænnoesommes institusjonelle vïedteldimmiem saemien jïjtjeståvroste vadta. Moenehtse meala daate lea dïhte ellen vihkielommes damtsvæhta. Alternatijve 4 lea dan åvteste moenehtsen uvtemes alternatijve juktie nasjonaale ektievoetem saemien healsose organiseeredh.

Moenehtse tjïerteste lyjhkedihks tjïrrehtimmie vihties vierhtieh kreava, bueriedamme daajroevåarome saemien healsoen bïjre, jienebh saemien tjirkijh dejnie orgaanine mah stuvrieh, bueriedamme laavenjostoe tjïelten dïenesji jïh spesialistehealsoedïenesjen gaskem, jïh orre nasjonaale dahkoesoejkesje saemien healsoe- jïh hoksedïenesjidie.

7. kapihtelisnie moenehtse gyhtjelasside mandaatesne vaestede barkiji jïh dåårrehtimmien bïjre. Moenehtse vuarjesje barkijh mah eah saemien gïele- jïh kultuvremaahtoem utnieh lea akte dejstie stööremes haestiemijstie jis edtja seammavyörtegs saemien spesialistehealsoedïenesjh evtiedidh. Dagkeres maahtoem jaksoes utnedh lea vihkeles krïevenasse jis edtja hijven jïh kulturelle sjïehtedamme dïenesjh saemien skïemtijidie vedtedh.

Moenehtse ellies jïh guhkies strategijem juvnehte juktie dåårrehtidh, maahtoem evtiedidh jïh barkijh saemien gïele- jïh kultuvremaahtojne utniehtidh. Healsoegïehtelimmieh byöroeh vielie eadtjohkelaakan jïh systematihkeles dåårrehtimmine barkedh, jïh daerpiesvoetem saemien maahtose goerehtalledh, jïh saemien gïele- jïh kultuvremaahtoen mietie gihtjedh gosse daate sjyöhtehke. Barkoe byöroe aktijve dåårrehtimmiestrategijh, ekonomeles vierhkievierhtieh, maahtoelutnjemem, ööhpehtimmieråajvarimmieh, fleksijbele barkoevuekieh jïh råajvarimmieh feerhmedh juktie barkijh guhkiem utniehtidh. Moenehtse aaj juvnehte ööhpehtimmieboelhkh barkijidie saemien gïele- jïh kultuvremaahtojne nænnoestidh, daan nuelesne toelhkeööhpehtimmie, studijekvotaöörnegh, praksisesijjieh jïh jeatjah råajvarimmieh mah maehtieh båetijen aejkien dåårrehtimmiem tjirkedh.

8. kapihtele lea digitaliseeremen, teknologijen, infrastruktuvren jïh ektiedahkoen bïjre. Moenehtse vuarjesje digitaliseereme jïh teknologije leah vihkeles vierhkievierhtieh juktie jaksoes, seammavyörtegs jïh kulturelle sjïehtedamme spesialistehealsoedïenesjh saemien skïemtjijidie tjirkedh. Teknologeles dïenesjh maehtieh stoerre geografeles gåhkoeh giehpiedidh, saemien gïele- jïh kultuvremaahtoem jaksoes darjodh tjïelti jïh regijovni dåaresth, jïh buerebe ektiedahkoem dïenesjenjieptjiej gaskem vedtedh.

Moenehtse juvnehte digitaale viehkiem hïejmesne vielie nuhtjedh, videjovekonsultasjovnh, saemien toelhkedïenesjh jïh saemiengïeleldh digitaale healsoedïenesjh jïh dotkemem, innovasjovnem jïh maahtoeevtiedimmiem saemien healsoeteknologijen sisnjelen våaroehtidh.

9. kapihtele doh ekonomeles jïh reereles konsekvensh tjïelkestahta. Moenehtse våaroemasse beaja evtiedimmie saemien spesialistehealsoedïenesjijstie guhkies jïh vihties beetnehvierhtieh kreava. Uvtelassh sijhtieh guhkies våaroehtimmiem barkijijstie jïh maahtoste krïevedh, men tïjje doekoe veanhtede daate sæjhta vielie seammavyörtegs jïh jaksoes dïenesjh guhkiebasse vedtedh, jïh buerebe båehtjierdimmie skïemtjijijstie, aarebi diagnostihke, vaenebe slæjhtoes feelemh, buerebe åtnoe vierhtijste jïh lissiehtamme leajhtadimmie healsoedïenesjidie. Naemhtie uvtelassh maehtieh viehkiehtidh dam saemien seabradahkem nænnoestidh Maadthlaaken § 108 mietie.

Avtaárvvusasj sierratjiehpe varresvuoda dievnastusá sámijda Vuonarijkan

Kapihttalin 1 tjielggiduvvá juohkusa mandáhtta ja barggo. Kapihtal 2 vaddá duogátjav sámij ja sáme varresvuoda birra. Sáme li Vuona iemeálmmuk. Dárojduhttempolitihkka l stuora gássjelisvuodajt dahkam giellaj, kultuvrraj, identitiehttaj ja almulasj dievnastusájda. Dat ájn vájkkut varresvuohtaj ja iellemkvalitiehttaj. Máhtto mij miján la, vuoset sámijn la buorre mudduj sæmmi buorre varresvuohta gå álmmugin ietján. Valla mij hæhttup sierraláhkáj liehket diedulattja psykalasj varresvuohtaj, nuppástibmáj, minoritiehta stressaj, dierredibmáj ja jut gávnnuji dievnastusá ma li sáme giellaj ja kultuvrraj hiebaduvvam. Avtaárvvusasj dievnastusá gájbbedit máhtov sáme giela, kultuvra, histåvrå ja iellemdile birra.

Kapihtal 3 gehtjat stáhta vælggogisvuodajt sámij vuoksjuj sierratjiehpe varresvuodadievnastusán. Iemeálmmugin la sámijn rievtesvuohta buorre varresvuodadievnastussaj mij vielet gielav, kultuvrav ja árbbedábálasj medisijnalasj dábijt. Rievtesvuohta gullu sámijda Vuonarijkav miehtáj. Valla dievnastusá máhtti rievddat bájkes bájkkáj. Iemeálmmugin la sámijn stuorra rievtesvuohta ietja mierredit ja stivrrit. Dát guosská sihke gå sáme varresvuodadievnastusájt hábbmi ja gå dajt stivrri. Juridihkalattjat ij la ållu tjielgas man vijddát dát rievtesvuohta manná sierratjiehpe varresvuodadievnastusán. Nammadus miejnni lága ja njuolgadusá vuosedi sámijn la rievtesvuohta ietjasa sierratjiehpe varresvuodadievnastusájt hábbmit. Galggi aj bessat dievnastusájt stivrrit dan mudduj gå ietja sihti ja bukti. Oajválattja galggi sámij siegen barggat vaj dav jåksi. Sámijn la rievtesvuohta ietja stivrrit ietjasa sáme sierratjiehppe varresvuodadievnastusáv. Siján la aj rievtesvuohta liehket fáron almma láhkáj gå varresvuodadievnastusá ma li aktisattja sámijda ja álmmugij ietján galggi sáme giellaj ja kultuvrraj hiebaduvvat.

Kapihtal 4 tjielggi nammadusá árvustallamij vuodov. Nammadus miejnni sáme sierratjiehpe varresvuodadievnastus hæhttu vuododuvvat sámij rievtesvuodajda iemeálmmugin, dárojduhttema vásádusájda ja såbadime dárbbuj. Dievnastusájn galggá liehket sáme vájkkudibme, alla fágalasj dásse, giellamáhtudahka ja guoddelis ressursa adno.

Kapihtal 5 gåvvit gåktu sáme sierratjiehpe varresvuodadievnastus la organisieriduvvam dálla. Dat låppti aj dálásj modella ájnnasamos hásstalusájt, ja vásádusájt ietjá rijkajs dan hárráj gåktu li varresvuodadievnastusájt organisierim iemeálmmugijda.

6. kapihttalin vágot nammadus dahkat nasjåvnålasj struktuvrav sáme sierratjiehpe varresvuodadievnastusájda. Danna galggi liehket gålmmå oase ma guhtik guojmesa nanniji: nasjåvnålasj avtadahka sáme varresvuohtaj, sáme varresvuodajuogos ja sáme skihppijviessoprográmma. Ulmme l nannit sáme iesjmierredimev ja oassálasstemav mierredimen. Ájggop aj sihkarasstet ienebut avtaárvvusasj dievnastusá ma li sáme giellaj ja kultuvrraj hiebaduvvam, tsieggit ja hádjet sáme varresvuoda máhtudagáv, ja dilev hiebadit buorep ja ienebut avtatraják pasientamannulahkaj rijkav miehtáj.

Nammadus vágot stáhtan ja regiåvnålasj varresvuodavidnudagájn ájn galggá liehket sujttovælggogisvuohta, navti gåk le álmmuga hárráj ietján. Sivvan dasi la sáme pasienta galggi bessat divna fámojda, infrastruktuvrraj ja medisijnalasj máhtudagájda ma dábálasj sierratjiehpe varresvuodadievnastusán gávnnuji. Åvdåsvásstádus hæhttu tjuovvot pasienta årromsajev. Ij la vejulasj jalik sávadahtte ásadit sierra sáme sierratjiehppe varresvuodadievnastusáv manna la ålles åvdåsvásstádus sáme pasientaj åvdås. Sierra åvdåsvásstádus sámijt ållåsit huksat máhttá aj hæboduhttet åvdåsvásstádusáv mij regiåvnålasj varresvuodavidnudagájn la sáme pasientaj gáktuj ietjasa guovlojn.

Nammadus miejnni sáme giella- ja kultuvrramáhtudahka galggá nanniduvvat divna regiåvnålasj varresvuodavidnudagájn. Sáme galggi aj åvdåstuvvam mierrediddje orgánajn divna regiåvnålasj varresvuodavidnudagájn ja muhtem bájkálasj varresvuodavidnudagájn. Dasi duodden galggá sáme árbbedábálasj medisijnna ja sujttovuoge máhttet aneduvvat aktan dábálasj sujtujn, gå pasiænnta dav sihtá ja gå dat la fágalattjat dågålasj.

Nammadus miejnni sáme sierratjiehpe varresvuodadievnastusájda galggi sierra rudá juolloduvvat. Stáhtabudsjehtan hæhttuji liehket mierkkiduvvam påsta ma gåbttji nasjåvnålasj avtadagáv, sáme varresvuodajuohkusijt, sáme skihppijviessoprográmmav ja sierra dåjmajt barggij åttjudime ja máhtudagáj åvddånahttemij.

Bierrip sáme varresvuodajuohkusav ásadit moatten sajen. Dát luluj nannit aktisasjbargov gieldaj dievnastusáj ja sierratjiehpe varresvuodadievnastusáj gaskan, ja luluj dahkat sáme giella- ja kultuvrramáhtudagáv sajenis pasientaj lagábun, ja luluj ienep avtatraják pasiænntamannulagáv oarnnit. Bierrip sáme skihppijviessoprográmmajt ásadit skihppijviesojn gånnå li nuoges pasienta. Dát galggá sihkarasstet sáme pasienta oadtju giella-, kultuvrra- ja doarjjadievnastusájt gå li skihppijvieson.

Dálásj Sáme klinihkka/SÁNÁG/SANKS bierri vijddásappot åvddånahteduvvat ådå nasjåvnålasj avtadahkan sáme varresvuoda gáktuj. Ådå avtadagán galggi liehket klinihkalasj bargo, ja vijdeduvvam nasjåvnålasj åvdåsvásstádus dutkama, fáhkaåvddånahttema ja dan gaskostime hárráj. Danna galggá aj liehket åvdåsvásstádus giella ja dålkkumdievnastusáj, pasientaj ja lagámusáj åhpadime, ja sáme varresvuodajuohkusij ja skihppijviessoprográmmaj aktidime åvdås. Nammadus la árvustallam niellja vejulasjvuoda gåktu nasjåvnålasj avtadagáv máhttá organisierit: Nasjåvnålasj avtadahka sáme varresvuoda gáktuj, mij la dálásj struktuvra vijddásap åvddånahttem, vuollásasj vidnudahkan, sierra varresvuodavidnudahkan jali organisieriduvvam ådå organisasjåvnnån/sierra riektásubjæktan mij ij la vidnudahka. Divna alternatijva nanniji dálásj organisierima gáktuj. Miejnnip da máhtti vájkkudit váj buorebut huksap sáme pasientaj dárbojt ja rievtesvuodajt. Sieradusá alternatijvaj gaskan li ienemusát makta organisasjåvnnå l iesjrádálasj, man buoragit dat la avtastahteduvvam varresvuodavidnudagáj vuogádahkaj, ja man gássjel dav la háldadit. Nammadus miejnni alternatijva ma li varresvuodavidnudagáj vuogádagá sisbielen vaddi nannusap avtastahttemav dajna mij juo gávnnu, ja máhttá aj liehket álkkebun dáv tjadádit. Alternatijvva 4 vaddá farra nannusamos tjanástagáv sáme iesjmierredibmáj. Nammadus miejnni dát la ållu ájnnasamos ækto. Danen ævtot nammadus alternatijvav 4 gåktu nasjåvnålasj avtadahka sáme varresvuoda gáktuj bierri organisieriduvvat.

Juogos dættot dat gájbbet sierra rudájt, ienep máhtov sáme varresvuoda birra, ienep sáme åvdåstiddje mierrediddje orgánajn, buorep aktisasjbargov suohkanij dievnastusáj ja sierratjiehpe varresvuodadievnastusá gaskan, ja ådå nasjåvnålasj doajmmaplánav sáme varresvuoda- ja huksodievnastusáj hárráj.

Kapihtal 7:an vásstet nammadus mandáhta gatjálvisájda barggij ja daj åttjudime hárráj. Juogos miejnni akta dajs stuorámus hásstalusájs gå ájggu avtaárvvusasj sáme sierratjiehppe varresvuodadievnastusáv åvddånahttet la gå vájlluji bargge gejn la sáme giella- ja kultuvrramáhtudahka. Miján hæhttu liehket dát máhtudahka vaj buktep fállat buorre ja kultuvralattjat hiebaduvvam dievnastusájt sáme pasientajda.

Juogos vágot åbbålasj ja guhkesájggásasj plánav barggij åttjudime, máhttolåpptima ja bisodime diehti váj åttjut barggijt gejn la sáme giella- ja kultuvrramáhtudahka. Varresvuodavidnudagá bierriji vissjalit ja systematihkalattjat rahtjat váj barggijt åttjudi. Bierriji sáme máhtudagáj dárbov kárttit, ja sáme giella- ja kultuvrramáhtudagáv ánodit gå ulmutjijt virggáj biedji, jus dat la relevánnta. Dán bargguj bierri gullut dåjmalasj vuoge gåktu barggijt åttjudit, ienep rudájt fállat, máhtudagájt buoredit, åhpadimdåjma, másjkugis barggovuoge ja dåjma ma galggi barggijt guhkebuv bisodit. Nammadus oajvvat aj nannit oahpov barggijda gejn la sáme giella- ja kultuvrramáhtudahka. Dát guosská duola degu dålkkåoahppuj, låhkåmkvåvttåårnigijda, hárjjidallambájkijda ja ietjá dåjmajda ma máhtti rekruttierimav buoredit boahtteájggáj.

Kapihtal 8 sisadná digitalisierimav, teknologijjav, infrastruktuvrav ja aktandoajmmamav. Nammadus miejnni digitalisierim ja teknologijja li ájnas ræjdo vaj sáme pasienta oadtju sierratjiehpe varresvuodafálaldagáv mij la sadjihin, avtaárvvusasj ja kultuvrraj hiebaduvvam. Teknologijjav diehti ælla guhka gaska desti sæmmi guhke. Dan diehti suohkanij ja regiåvnåj rastá bæssá sáme giella- ja kultuvrramáhtudagáv ávkástallat, ja dávk buoret aktisasjbargov iesjgeŋga dievnastusdásij gaskan.

Nammadus oajvvat adnet ienep digitála sijdatjuovvolimev, videokonsultasjåvnåjt, sáme dålkkumdievnastusájt ja digitála varresvuodatjoavddusijt sámegiellaj. Bierrip aj vuorodit dutkamav, innovasjåvnåv ja máhtudagáj låpptimav sáme varresvuodateknologijja hárráj.

Kapihtal 9 tjielggi gåktu oajvvadusá ruhtadilláj ja háldadibmáj vájkkudi. Nammadus miejnni sáme sierratjiehpe varresvuodadievnastusáj åvddånahttem gájbbet sierra ruhtadimev guhkes ájge badjel. Oajvvadusá gájbbedi barggijt ja máhtudagáv vuorot guhkes ájge badjel. Valla ájge milta vuorddep stuora vuojtojt: ienep avtaárvvusasj dievnastusá dåppe gånnå dajt dárbaj, buorep pasiænntamannulahka, árabut diagnostisierim, binnep maneldibme pasientajda, buorep ressurssaadno ja ienep luohtádus varresvuodadievnastussaj. Navti máhtti oajvvadusá viehkken sáme sebrudagáv nannimin, Vuodolága § 108 milta.

Dásseárvosaš spesialistadearvvašvuođabálvalusat sápmelaččaide Norggas

Kapihtal 1 čilge lávdegotti mandáhta ja barggu. Kapihtal 2 muitala sámiid ja sámi dearvvašvuođa duogáža birra. Sámit leat Norgga eamiálbmot. Dáruiduhttinpolitihkas leat leamašan stuora váikkuhusat gillii, kultuvrii, identitehtii ja luohttevašvuhtii almmolaš bálvalusaide, ja dat váikkuha ain dearvvašvuhtii ja eallinkvalitehtii. Máhttovuođđu čájeha ahte sápmelaččain leat ollu surggiin seammasullasaš dearvvašvuohta go álbmogis muđui, muhto hástalusat mat čatnasit psyhkalaš dearvvašvuhtii, vealaheapmái, minoritehtastressii, veahkaválddálašvuhtii ja giella- ja kulturheivehuvvon bálvalusaid oažžumii gáibidit erenoamáš fuomášumi. Dásseárvosaš bálvalusat eaktudit máhtu sámi gielas, kultuvrras, historjjás ja eallindiliin.

Kapihttal 3 čielggada stáhta geatnegasvuođaid sámi álbmoga ektui spesialistadearvvašvuođabálvalusas. Eamiálbmogin lea sápmelaččain vuoigatvuohta dohkálaš dearvvašvuođabálvalusaide mat vuhtiiváldet giela, kultuvrra ja árbevirolaš medisiinnalaš geavadagaid. Vuoigatvuohta gusto sámiide miehtá Norgga, muhto lea vejolaš ahte sáhttet leat geográfalaš erohusat das makkár bálvalusat fállojuvvojit. Eamiálbmogin lea sámiin viiddis vuoigatvuohta ieš- ja mielmearrideapmái sihke sámi dearvvašvuođabálvalusaid hábmemis ja daid stivremis. Ferte mieđihuvvot ahte rievttálaččat ii leat áibbas čielggas man viiddis dát vuoigatvuohta lea spesialistadearvvašvuođabálvalusas. Lávdegoddi ipmirda ollislaš riektedilálašvuođa nu ahte sápmelaččain lea vuoigatvuohta ieža hábmet iežaset spesialistadearvvašvuođabálvalusaid ja stivret daid nu bures go sii sáhttet ja háliidit, ja ahte eiseválddit galget ovttasbargat sámiiguin vai dan olahit. Sámiin lea vuoigatvuohta iešstivrejupmái sierra sámi spesialistadearvvašvuođabálvalusa badjel ja vuoigatvuohta duohta mielmearrideapmái dearvvašvuođabálvalusaid giella- ja kultuvrralaš heiveheamis mat leat oktasaččat sámiide ja stuoraservodahkii.

Kapihttal 4 čilge eavttuid lávdegotti árvvoštallamiidda. Lávdegotti vuolggasadji lea ahte sámi spesialistadearvvašvuođabálvalusaid ovddideapmi ferte vuođđuduvvut sámiid vuoigatvuođaide eamiálbmogin, dáruiduhttinvásáhusaide ja soabadandárbui. Bálvalusaid dovdomearka ferte leat ahte dain lea sámi váikkuheapmi, alla fágalaš dássi, giella- ja kulturgelbbolašvuohta, dásseárvosaš olámuttolašvuohta ja guoddevaš resursageavaheapmi.

Kapihtal 5 čilge sámi spesialistadearvvašvuođabálvalusaid dálá organiserema, guovddášhástalusaid dálá modeallain ja eará riikkaid vásáhusaid dearvvašvuođabálvalusaid organiseremis eamiálbmogiidda.

Kapihtal 6:s rávve lávdegoddi ásahit nationála struktuvrra sámi dearvvašvuođabálvalusaide, mas leat golbma lotnolasat nannejeaddji váldoelemeantta: okta nationála ovttadat sámi dearvvašvuođa váste, sámi dearvvašvuođajoavku ja sámi buohcceviessoprográmma. Ulbmilin lea nannet sámi iešstivrejumi ja mielmearrideami, sihkkarastit eanet dásseárvosaš olahahttivuođa giella- ja kulturheivehuvvon bálvalusaide, hukset ja gaskkustit sámi dearvvašvuođagelbbolašvuođa ja láhčit dili eanet ollislaš pasieantamannolahkii miehtá riikka.

Lávdegoddi rávve fuolahit ahte ovddasvástádus ain galgá leat stáhtas ja regionála dearvvašvuođafitnodagain, nugo lea muđui álbmoga dáfus. Dát vuođuštuvvo dainna ahte sámi pasieanttaide galget leat olámuttos dábálaš spesialistadearvvašvuođabálvalusa oktasaš kapasitehta, infrastruktuvra ja medisiinnalaš gelbbolašvuohta, ja ahte ovddasvástádus ferte čuovvut pasieantta geográfalaš gullevašvuođa, ja ahte ii adnojuvvo realisttalažžan dahje sávahahttin ásahit sierra spesialistadearvvašvuođabálvalusa mas lea iehčanas fuolahusovddasvástádus. Viidáset sáhttá iehčanas fuolahusovddasvástádus fuonidit regionála dearvvašvuođafitnodagaid ovddasvástádusa sámi pasieanttaide sin guovlluin.

Lávdegotti eaktuda ahte sámi giela- ja kulturgelbbolašvuohta galgá nannejuvvot buot regionála dearvvašvuođafitnodagain, ja sámi ovddasteapmi sihkkarastojuvvo buot regionála ja muhtun báikkálaš dearvvašvuođafitnodagaid stivrejeaddji orgánain, ja ahte sámi árbevirolaš dálkkodeapmi ja kulturheivehuvvon dikšovuogit galget sáhttit leat lassin dábálaš dikšui, go pasieanta dan sávvá ja lea fágalaččat dohkálaš.

Lávdegoddi oaivvilda ahte várrejuvvon ruđat ja vuordevaš ruhtadeapmi leat vuođđoeaktun ovddidit sámi dearvvašvuođabálvalusaid. Várrejuvvon ruhtadeapmi stáhtabušeahta poasttaid bokte ferte fátmmastit nationála ovttadaga, sámi dearvvašvuođajoavkku, sámi buohcceviessoprográmma ja earenoamáš doaibmabijuid bargoveaga ja gelbbolašvuođaovdánahttima várás.

Sámi dearvvašvuođajoavku berre ásahuvvot relevánta guovlluide nannen dihte ovttasdoaibmama
gaskal gielddalaš bálvalusaid ja spesialistadearvvašvuođabálvalusa, dahkat sámi giella- ja
kulturgelbbolašvuođa olahahttin lagabus pasieanttaid ja váikkuhit eanet jotkkolaš pasieantamannolahkii. Sámi buohcceviessoprográmmat berrejit ásahuvvot buohcceviesuide main lea doarvái pasieantavuođđu sihkkarastin dihte sámi pasieanttaide giella-, kultur- ja veahkkebálvalusaid dan áiggis go leat buohcceviesus.

Dálá Sámi klinihkka/SÁNAG/SANKS berre viidásetovddiduvvot ođđa nationála ovttadahkan sámi dearvvašvuođa várás mas leat sihke klinihkalaš funkšuvnnat ja viiddiduvvon nationála ovddasvástádus dutkamii, fágaovdánahttimii, gelbbolašvuođagaskkusteapmái, giella- ja dulkonbálvalusaide, pasieanttaid- ja oapmahaččaid oahpaheapmái ja oktiiheivehit sámi dearvvašvuođajoavkkuid ja buohcceviessoprográmmaid. Lávdegoddi lea árvvoštallan njeallje molssaeavttu mo organiseret nationála ovttadaga: Sámi dearvvašvuođa nationála ovttadat organiserejuvvo dálá struktuvrra viidásetovddideapmin, vuollefitnodahkan, sierra dearvvašvuođafitnodahkan dahje organiserejuvvon ođđa organisašuvdnan/sierra riektesubjeaktan mii ii leat fitnodat. Buot molssaeavttut mielddisbuktet nannema, go buohtastahttá dálá organiseremiin, ja árvvoštallojuvvo váikkuhit ahte sámi pasieanttaid dárbbut ja vuoigatvuođat buorebut váldojuvvojit vuhtii. Erohusat molssaeavttuid gaskkas gusket vuosttažettiin organisašuvnnalaš iešheanalašvuođa dássái, integreremii dearvvašvuođafitnodatvuogádahkii ja hálddahuslaš kompleksitehtii. Lávdegoddi árvvoštallá ahte molssaeavttut dearvvašvuođafitnodatvuogádaga siskkobealde addet nannoseabbo integrerema dálá struktuvrraide ja sáhttet leat álkibut čađahit, seammás go molssaeaktu 4 addá nannoseamos institušuvnnalaš čanastaga sámi iešmearrideapmái. Lávdegoddi oaivvilda ahte dát lea deháleamos eaktu. Molssaeaktu 4 lea danne lávdegotti oidojuvvon molssaeaktu sámi dearvvašvuođa nationála ovttadaga organiseremii.

Lávdegoddi deattuha ahte bures lihkostuvvan čađaheapmi gáibida várrejuvvon ruđaid, nannejuvvon máhttovuođu sámi dearvvašvuođa birra, eanet sámi ovddasteami stivrejeaddji orgánain, nannejuvvon ovttasbarggu gaskal gielddalaš bálvalusaid ja spesialistadearvvašvuođabálvalusa ja ođđa nationála doaibmaplána sámi dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusaid várás.

Kapihtal 7:s vástida lávdegoddi gažaldagaide mandáhtas bargoveaga ja rekrutterema birra.
Lávdegoddi árvvoštallá ahte okta dain stuorámus hástalusain dásseárvosaš sámi spesialistadearvvašvuođabálvalusaid ovdánahttimis lea go váilot bargit geain lea sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta. Dakkár gelbbolašvuođa háhkan lea vuođđoeaktun buriid ja kultuvrralaččat heivehuvvon bálvalusaide sámi pasieanttaide.

Lávdegoddi rávve ollislaš ja guhkesáigásaš strategiija rekrutteremii, gelbbolašvuođaovdánahttimii ja stabiliseret bargoveaga mas lea sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta. Dearvvašvuođafitnodagat berrejit bargat eanet aktiivvalaččat ja systemáhtalaččat rekruteremiin, kártet dárbbu sámi gelbbolašvuhtii ja ohcalit sámi giella- ja kulturgelbbolašvuođa virgádeami oktavuođas go dat lea áigeguovdil. Bargui berrejit gullat aktiiva rekrutterenstrategiijat, ekonomalaš váikkuhangaskaoamit, gelbbolašvuođalokten, oahpahusdoaibmabijut, geabbilis bargovuogit ja doaibmabijut mot bisuhit bargiid áiggi badjel. Lávdegoddi rávve maid nannet oahppofálaldagaid bargiide geain lea sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta, nugo dulkaoahppu, oahppokvohtaortnegat, bargohárjehallansajit ja eará doaibmabijut mat sáhttet sihkkarastit boahttevaš rekrutterema.

Kapihtal 8 lea digitaliserema, teknologiija, vuođđostruktuvrra ja ovttasdoaibmama birra. Lávdegoddi árvvoštallá ahte digitaliseren ja teknologiija leat dehálaš doaibmabijut sihkkarastit olámuttolaš, dásseárvosaš ja kultuvrii heivehuvvon spesialistadearvvašvuođabálvalusaid sámi pasieanttaide. Teknologalaš čovdosat sáhttet unnidit stuorra geográfalaš gaskkaid mearkkašumi, dahkat sámi giela- ja kulturgelbbolašvuođa olahahttin gielddaid ja regiovnnaid rastá ja váikkuhit dasa ahte ovttasdoaibman bálvalusdásiid gaskkas buoriduvvo.

Lávdegoddi rávve eanet geavahit digitála ruovttučuovvoleami ja videokonsultašuvnnaid, sámi dulkonbálvalusaid ja sámegiel digitála dearvvašvuođačovdosiid ja áŋgiruššat dutkamiin, innovašuvnnain ja gelbbolašvuođaovdánahttimiin sámi dearvvašvuođateknologiijasuorggis.

Kapihtal 9:s čilgejuvvojit ekonomalaš ja hálddahuslaš váikkuhusat. Lávdegoddi atná eaktun ahte sámi spesialistadearvvašvuođabálvalusaid ovdánahttin gáibida guhkesáiggi ja várrejuvvon ruhtadeami. Evttohusat gáibidit guhkesáigásaš áŋgiruššama bargiide ja gelbbolašvuhtii, muhto vurdojuvvo ahte dat áiggi mielde buktet mearkkašahtti vuoittuid go leat eanet dásseárvosaš ja olámuttolaš bálvalusat, buoret pasieantamannolat, árabut diagnostiseren, unnit mátkkošteami, buoret resursaávkkástallan ja stuorát luohttámuš dearvvašvuođabálvalussii. Dainna lágiin sáhttet evttohusat leat mielde nannemin sámi servodaga Vuođđolága § 108 vuođul.