Del 2
Endringar som inneber lovfesting av praksis, tydeleggjering, forenkling og andre endringar av teknisk karakter m.m.

4 Endringar i folketrygdlova kapittel 4

4.1 Innleiing

Arbeids- og velferdsetaten driv kontinuerleg med å utvikle og forbetre både saksbehandlingssystem og rundskriv til dei ulike ytingane som etaten forvaltar. Målet er eit enklare og meir tilgjengeleg regelverk som gjer forvaltninga av ordningane enklare. Som ledd i dette arbeidet, er det avdekka behov for å gjere også dei formelle reglane klarare. På bakgrunn av dette foreslår departementet endringar i folketrygdlova kapittel 4.

4.2 Etablering av forskriftsheimel i folketrygdlova § 4-8

4.2.1 Bakgrunn

Etter folketrygdlova § 4-8 er det eit vilkår for rett til dagpengar at medlemmen melder seg til Arbeids- og velferdsetaten kvar 14. dag, på den måten Arbeids- og velferdsdirektoratet bestemmer. I praksis må dagpengemottakarane sende inn eit meldekort – e-melding – til Arbeids- og velferdsetaten kvar 14. dag.

Fram til 2025 har Arbeids- og velferdsetaten hatt ei felles meldekortløysing for alle som sender meldekort. I samband med utviklinga av nye saksbehandlingsløysingar, blir det utvikla ulike meldekortløysingar som er betre tilpassa behova, rettane og pliktene hos dei ulike brukargruppene. Det er laga eitt meldekort for dagpengemottakarane, eit anna for dei som får arbeidsavklaringspengar (AAP), jf. folketrygdlova kapittel 11 og eit tredje for dei som får tiltakspengar, jf. forskrift 4. november 2013 nr. 1286 om tiltakspenger mv. Dei arbeidssøkarane som ikkje har rett til nokon av desse ytingane, har ei eiga løysing for arbeidssøkarregistrering.

Dagpengemeldekortet vil, til forskjell frå løysinga for arbeidssøkarregistrering, også gi grunnlag for berekning og utbetaling av dagpengar. I meldekorta må dagpengemottakarane derfor i tillegg til å melde frå om at dei vil vere registrert som arbeidssøkar, gi opplysningar om kor mange timer dei har jobba dei siste 14 dagane, og dei må krysse av for dagar med fråvær, sjukdom og kurs eller utdanning. På sikt kan det bli aktuelt å be om fleire opplysningar på meldekorta, for eksempel om arbeid for permitterande arbeidsgivar.

I samband med utviklinga av den nye meldekortløysninga er det avdekka behov for å regulere meldeplikta tydelegare, blant anna i dei tilfella kor søkaren har fått avslag på dagpengesøknaden, men har klaga på avslagsvedtaket. Departementet foreslår ein ny heimel for å gi forskrifter om det nærmare innhaldet av meldeplikta etter folketrygdlova § 4-8.

4.2.2 Gjeldande rett

Folketrygdlova § 21-3 gir Arbeids- og velferdsetaten ein generell heimel for å krevje at den som får eller krev ein folketrygdyting, gir dei opplysningane og leverer dei dokumenta som er nødvendig for å vurdere om vilkåra for retten til ytinga er oppfylte, og for å berekne storleiken på ytinga. Opplysningsplikta gjeld alle dei opplysningane som kan ha betydning for retten til ein trygdeyting og er ikkje avgrensa til dei opplysningane som blir gitt på meldekortet.

Meldeplikta for dagpengemottakarane har ein eksplisitt heimel i folketrygdlova § 4-8. Etter andre ledd må medlemmen melde seg kvar 14. dag på den måten Arbeids- og velferdsdirektoratet bestemmer. Paragrafen gir ikkje føringar om korleis meldinga skal skje eller om kva meldinga skal innehalde.

Alle som får eller søker om dagpengar, er omfatta av ordlyden i folketrygdlova § 21-3. Dei som har fått avslag på ein søknad om dagpengar, men som klagar, vil framleis vere omfatta av meldeplikta og må også gi dei opplysningane som er nødvendige for å vurdere retten til og storleiken på dagpengane i den tida det tar å behandle klaga. Klagaren vil ha interesse av å oppretthalde meldeplikta, fordi ho eller han nettopp meiner å ha rett til dagpengar.

4.2.3 Høyringa

Arbeids- og inkluderingsdepartementet sende 17. juni 2025 eit forslag til endringar i dagpengeregelverket på høyring. Høyringa gjaldt også dei forslaga som er nærmare omtalte i pkt. 4.3 og 4.4. Høyringa blei sendt til dei følgande høyringsinstansane og publisert på www.regjeringen.no:

• Departementa

• Statsministerens kontor

• Arbeids- og velferdsdirektoratet

• Domstolsadministrasjonen

• Trygderetten

• Akademikerne

• Arbeidsgiverforeningen Spekter

• Den norske Advokatforening

• Den Norske Dommerforening

• Fellesforbundet

• JussBuss

• KS – Kommunesektorens organisasjon

• Nito

• Næringslivets hovedorganisasjon (NHO)

• Tekna

• Unio

• Virke – Hovedorganisasjonen for handels- og tjenestenæringen

• Yrkesorganisasjonenes Sentralforbund (YS)

Dei følgande høyringsinstansane har svart at dei ikkje har merknader:

• Justis- og beredskapsdepartementet

• Klima- og miljødepartementet

• Arbeidsgiverforeningen Spekter

Domstolsadministrasjonen har svart at dei ikkje gir noko høyringssvar i denne saka.

Dei følgande høyringsinstansane har merknader:

• Arbeids- og velferdsdirektoratet

• Yrkesorganisasjonenes sentralforbund (YS)

I tillegg har ein privatperson sendt ein merknad med støtte til forslaga.

Alle som har gitt høyringssvar, støttar forslaget om å etablere ein heimel for forskrifter om innhaldet i meldeplikta.

Merknader til dei andre forslaga er omtalt nedanfor, sjå pkt. 4.3.3 og 4.4.3.

4.2.4 Departementet sine vurderingar og forslag

I praksis gjeld det som nemnt, allereie ei plikt til å melde seg og gi nødvendige opplysningar, men dette går ikkje klart fram korkje av lova eller forskriftene. For å unngå tvil, bør meldeplikta gå klart fram i det formelle regelverket. Departementet meiner at det er mest hensiktsmessig å regulere plikta til å melde seg også når ein har klaga eller anka over eit vedtak om dagpengar i forskrift, for eksempel slik det er gjort i forskrift 13. desember 2017 nr. 2100 om arbeidsavklaringspenger, § 5:

«Dersom medlemmet har klaget eller anket over et vedtak om arbeidsavklaringspenger, må medlemmet sende fullstendig utfylt meldekort hver fjortende dag i klage- og ankeperioden. Blir klagen eller anken tatt til følge, utbetales arbeidsavklaringspenger bare for de periodene medlemmet har stått tilmeldt og sendt meldekort.»

Folketrygdlova § 4-8 har ikkje nokon forskriftsheimel. Det kan også vere behov for å gi meir utfyllande reglar i forskrift om andre delar av meldeplikta, for eksempel om innrapporteringa av arbeid. Derfor blir det foreslått ein ny forskriftsheimel i § 4-8.

Sjå forslaget til endring av folketrygdlova § 4-8.

4.3 Dagpengar til tidlegare vernepliktige – § 4-19

4.3.1 Bakgrunn

Medlemmar i folketrygda som har avtent verneplikt, har rett til dagpengar etter særlege reglar i folketrygdlova § 4-19, i inntil 26 veker. Nokre av dei som kan få dagpengar etter denne særregelen, kan samtidig ha rett til dagpengar etter dei ordinære reglane i folketrygdlova §§ 4-15, og kan dermed velje om dei vil ha innvilga dagpengar etter § 4-19 eller etter dei ordinære reglane. Praksis har over tid utvikla seg slik at dei som først har fått innvilga dagpengar etter særregelen i § 4-19 og har brukt opp stønadsperioden etter denne, kan fortsette å få dagpengar etter dei ordinære reglane i en periode som svarer til ein ordinær dagpengeperiode på 52 eller 104 veker, jf. folketrygdlova § 4-15, med fråtrekk for dei 26 vekene dei allereie har mottatt dagpengar etter § 4-19. På bakgrunn av tvil om heimelen for denne praksisen og fordi han uansett bidrar til å komplisere regelverket, blir praksisen avvikla (for nye tilfelle). For å unngå tvil om kva som skal vere gjeldande praksis, blir det foreslått at retten til å velje mellom å få dagpengar etter § 4-19 eller etter ordinære reglar, og konsekvensane av dette valet, blir gjort tydelegare i § 4-19.

4.3.2 Gjeldande rett

For å ha rett til dagpengar, er det blant anna eit vilkår om tap av minst halvparten av tidlegare arbeidstid, sjå folketrygdlova § 4-3, og om å ha hatt ein tidlegare arbeidsinntekt på minst 1,5 gongar grunnbeløpet i folketrygda (G) dei siste 12 månadene før søknad, eller minst 3 G i løpet av dei siste 36 månadene før søknad, sjå folketrygdlova § 4-4. Fyller ein vilkåra, får ein dagpengar i en periode på 52 eller 104 veker, avhengig av om tidlegare inntekt var under eller over 2 G, sjå folketrygdlova § 4-15.

Personar som har gjennomført verneplikt, vil ofte ikkje ha hatt tilstrekkeleg inntekt til å fylle minsteinntektskravet etter folketrygdlova § 4-4, og har heller ikkje hatt noko tap av arbeid. Dei kan likevel få rett til dagpengar etter særregelen i folketrygdlova § 4-19. Etter § 4-19 er det ikkje noko krav om minsteinntekt, og alle får eit standardisert dagpengegrunnlag på 3 G. Dagpengeperioden er avgrensa til 26 veker.

Bakgrunnen for særreglane er å midlertidig sikre inntekt til medlemmar som har gjennomført verneplikt, og av den grunn ikkje hatt høve til å tene opp rett til ordinære dagpengar gjennom arbeid. Gjennom ILO-konvensjon 168 har Noreg forplikta seg til å ha arbeidsløysetrygd for minst tre av dei ti gruppene av arbeidssøkarar som er nemnt i artikkel 26 i konvensjonen. Personar som har avtent verneplikt er ei av desse gruppene, sjå artikkel 26 nr. 1 bokstav c). Før folketrygdlova av 1997 var retten til dagpengar for tidlegare vernepliktige regulert i forskrift. Folketrygdlova § 4-19 innebar at gjeldande rett blei lovfesta og vidareført.

Fordi referanseperioden for inntektene som inngår i dagpengegrunnlaget jf. § 4-11, kan vere inntil 36 månader før søknad, vil nokre dagpengesøkarar samtidig fylle vilkåra for rett til dagpengar både etter særreglane i folketrygdlova § 4-19, og etter dei ordinære reglane. I slike tilfelle er det føresett at søkarane må velje etter kva reglar dei vil ha innvilga dagpengar, sjå merknaden til § 4-19 i Ot.prp. nr. 35 (1995–96) Om lov om endringer i lov 17 juni 1966 nr. 12 om folketrygd (dagpenger under arbeidsledighet), i lov 27 juni 1947 nr. 9 om tiltak til å fremme sysselsetting og i visse andre lover, pkt. 10.2.2:

«Det er forutsetningen at den trygdede skal kunne nytte eventuell rett til dagpenger på grunnlag av arbeidsinntekt etter de vanlige regler, dersom dette er gunstigere for vedkommende. Den trygdede må altså velge om vedkommende vil benytte særreglene i denne paragrafen, eller om han eller hun vil følge de vanlige reglene.»

I praksis har medlemmar som samtidig fyller vilkåra for rett til dagpengar etter § 4-19 og etter dei ordinære reglane, til no fått innvilga dagpengar etter dei reglane som verkar mest gunstig for den enkelte, dvs. dei som gir den høgaste dagpengesatsen. Det vil seie at ordinære dagpengar normalt har vore innvilga dersom dagpengegrunnlaget til søkaren er høgare enn 3 G, og at dagpengar etter § 4-19 har blitt innvilga i dei tilfella der grunnlaget er lågare enn 3 G. Når dagpengeretten etter § 4-19 er brukt opp, har desse dagpengemottakarane fått halde fram å få dagpengar etter dei ordinære reglane, som om desse blei innvilga da dei søkte dagpengar. Det vil seie at ordinære dagpengar er gitt med det dagpengegrunnlaget dei hadde på søknadstidspunktet, men med fråtrekk av 26 veker i den ordinære dagpengeperioden jf. folketrygdlova § 4-15. Dei som er innvilga dagpengar etter § 4-19, har da først fått dagpengar i 26 veker, for deretter å gå over på ordinære dagpengar i ytterlegare 26 eller 78 veker.

Arbeids- og velferdsdirektoratet har opplyst at det berre var om lag 570 personar som samtidig fylte vilkåra for rett til dagpengar etter § 4-19 og etter dei ordinære reglane i løpet av 2023 og 2024, og at det var færre enn ti dagpengemottakarar i same periode som faktisk fortsatte på ein ordinær dagpengeperiode etter å ha brukt opp dagpengeperioden etter særregelen for vernepliktige.

4.3.3 Høyringa

På bakgrunn av dei føresetnadene som går fram av forarbeida, jf. ovanfor, om korleis særordninga har vore meint å verke, sende Arbeids- og inkluderingsdepartementet på høyring eit forslag som tydeleggjer at retten til å velje å få dagpengar etter § 4-19 eller etter dei ordinære reglane, inneber at ein vel berre eitt av regelsetta og ikkje ein kombinasjon av dei to.

Høyringa er nærmare omtalt i pkt. 4.2.3. Som det går fram der, har Arbeids- og velferdsdirektoratet og YS gitt høyringssvar med merknader til forslaga.

Arbeids- og velferdsdirektoratet støttar i utgangspunktet forslaget om å gjere valretten og konsekvensane av denne tydelegare, men meiner det er behov for fleire presiseringar i § 4-19. Dei meiner at det bør vere tydeleg at dei som blir innvilga dagpengar etter § 4-19, heller ikkje har rett til å få dagpengegrunnlaget reberekna ved gjenopptak av stønadsperioden etter § 4-16.

Direktoratet meiner vidare at det bør gå fram av ordlyden at valet av regelsett gjeld for heile stønadsperioden og at uttrykket «utført militærtjeneste» ikkje klart nok definerer kven § 4-19 er meint å omfatte.

Både Arbeids- og velferdsdirektoratet og YS meiner at det kan vere vanskeleg for den enkelte dagpengesøkaren å sjå kva som vil vere det beste valet av reglar.

Arbeids- og velferdsdirektoratet meiner at ein måte å løyse dette på kan vere å avskjere den individuelle valretten. Dette kan gjerast ved at dagpengane automatisk blir innvilga etter det regelsettet som gir den høgaste ytinga, eller ved å innføre eit vilkår om at berre dei medlemmane som ikkje har rett til dagpengar etter dei ordinære reglane, kan få rett til dagpengar etter § 4-19.

YS viser også til at den praksisendringa som den foreslåtte endringa av § 4-19 tydeleggjer, kan bety at nokon kan få noko mindre dagpengar enn etter tidlegare praksis, og støtter derfor ikkje endringa.

Både Arbeids- og velferdsdirektoratet og YS gir støtte til dei andre forslaga.

4.3.4 Departementet sine vurderingar og forslag

I NOU 1990: 20 Forenklet folketrygd og i Ot.prp. nr. 35 (1995–96) Om lov om endringer i lov 17. juni 1966 nr. 12 om folketrygd (dagpenger under arbeidsløshet), i lov 27. juni 1947 nr. 9 om tiltak til å fremme sysselsetting og i visse andre lover, går det klart fram at dei som fyller vilkåra etter begge regelsetta, må velje å få dagpengar enten etter dei ordinære reglane eller etter særregelen i § 4-19. Desse forarbeida synest å føresette at medlemmen må velje eitt av alternativa. Det fell naturleg å tolke desse slik at konsekvensen av valet nettopp skal vere eit enten-eller, utan rett til å kombinere dei to regelsetta. Spørsmålet er ikkje drøfta nærmare i forarbeida, og det kan også argumenterast for den praksisen som har vore lagt til grunn av Arbeids- og velferdsetaten.

Administrative omsyn taler for at dei relativt få som samtidig fyller vilkåra etter begge regelsetta, må velje eitt av regelsetta. Ein eventuell kombinasjon av regelsetta, slik praksis har vore, inneber ytterlegare ein særregel som bidrar til å komplisere forvaltninga av dagpengeordninga. Etter dette legg departementet til grunn at den som søker dagpengar, og samtidig fyller vilkåra både etter dei ordinære reglane i folketrygdlova kapittel 4 og etter særregelen i § 4-19, må velje berre eitt av regelsetta.

Ein konsekvens av at ein ikkje lenger vil kunne kombinere dei to regelsetta, er at dagpengeperioden for dei som vel dagpengar etter § 4-19, ikkje vil kunne bli forlenga med ein resterande, ordinær dagpengeperiode som beskrive ovanfor i pkt. 4.3.2. Dei som vel å få dagpengar etter § 4-19, vil likevel ikkje vere avskorne frå å søke om og få innvilga dagpengar etter dei ordinære reglane etter at dei har uttømt retten etter § 4-19, gitt at dei på dette tidspunktet fyller dei ordinære vilkåra. Dermed er det ikkje gitt at ei endring av praksis vil føre til redusert dagpengerett for desse. Nokre av desse vil kunne ha rett til å få dagpengar i ein lengre periode til saman, samanlikna med det som har vore praksis til no.

Tal frå Arbeids- og velferdsdirektoratet tyder på at det er svært få som kjem i ein slik valsituasjon. Nokre av desse vil dessutan kunne få rett til ein ny, full stønadsperiode etter dei ordinære reglane, etter at dei har brukt opp 26-ukersperioden etter særreglane. Departementet meiner at omsynet til administrative forenklingar i dagpengeordninga må veie tyngre enn omsynet til dei relativt få som kan komme i ein slik valsituasjon. Desse vil også kunne få relevant rettleiing frå Arbeids- og velferdsetaten.

Arbeids- og velferdsdirektoratet har i høyringa gitt innspel om endringar som ytterlegare kan forenkle valretten for dei som fyller vilkåra etter begge regelsetta, eller eventuelt kan avskjere valretten heilt. Dei peiker også på at det kan vere behov for ytterlegare klargjeringar om korleis føresegna skal tolkast, både når det gjeld reberekning og andre konsekvensar av valet av regelsett.

Departementet legg til grunn at desse nye forslaga ikkje er tilstrekkeleg utgreia. Dei inneber i nokon grad også realitetsendringar som ikkje har vore føresett i forslaget som har vore på høyring, som berre tydeleggjer dei gjeldande føresegnene. Departementet vil vurdere forslaga nærmare seinare, blant anna om det kan vere meir hensiktsmessig å regulere meir i forskrifter framfor å auke detaljnivået i lova ytterlegare.

Den gjeldande ordlyden i § 4-19 blei vedtatt samtidig med den nye forsvarslovgivinga i 2017, i samarbeid med Forsvarsdepartementet. Departementet kan sjå at «militærtjeneste» kan vere meir enn berre førstegongstenesta, slik Arbeids- og velferdsdirektoratet peiker på. Men ut ifrå overskrifta til § 4-19, «Dagpenger etter avtjent verneplikt», forarbeida, samanhengen med forsvarslovgivinga og langvarig praksis, meiner departementet at det ikkje er tvil om kven som er omfatta. Ei endring i ordlyden kan bli oppfatta som ei innhaldsmessig endring. Departementet er ikkje kjent med at det i praksis har vore uklart kva som er meint, og foreslår ikkje endringar i ordlyden.

Departementet foreslår etter dette å endre § 4-19 i tråd med høyringsforslaget.

Sjå forslaget til endring av folketrygdlova § 4-19.

4.4 Endre ordlyden i §§ 4-10 og 4-20 frå «seks måneder» til «26 uker»

4.4.1 Bakgrunn

Folketrygdlova §§ 4-10 og 4-20 gjeld sanksjonar som følge av at dagpengemottakaren sjølv kan lastast for arbeidsløysa. Sanksjonen er ein straffeliknande reaksjon, fastsett av Arbeids- og velferdsetaten, som inneber at dagpengeutbetalinga blir stansa for ein periode. Sanksjonsperioden aukar når dei forholda som har ført til sanksjonen, blir gjentatt. Ved gjentak kan sanksjonen maksimalt bli gitt for ein periode på seks månader. I praksis blir maksimalperioden berekna til 26 veker. For at ordlyden skal samsvare med praksis, blir det foreslått å endre ordlyden frå «seks måneder» til «26 uker».

4.4.2 Gjeldande rett

For å ha rett til dagpengar under arbeidsløyse, er det blant anna eit krav om å vere reell arbeidssøkar, sjå folketrygdlova § 4-5. For å underbygge og følge opp vilkåret, kan det etter folketrygdlova §§ 4-10 og 4-20 bli fatta vedtak om sanksjon som inneber at det ikkje blir utbetalt dagpengar i ein periode der vilkåra elles er oppfylt. Det kan vere tilfellet når dagpengemottakaren utan rimeleg grunn lar vere å møte til konferanse hos Arbeids- og velferdsetaten, har sagt opp jobben sin eller lar vere å søke eller ta imot tilbod om arbeid. Da fell retten til dagpengar bort i ein periode frå fire til atten veker, sjå folketrygdlova § 4-10 andre ledd og § 4-20 tredje og fjerde ledd. Dersom det innanfor dei siste tolv månadene er vedtatt ein sanksjon, vil sanksjonsperioden auke til maksimalt seks månader, jf. § 4-10 andre ledd bokstav b og § 4-20 tredje ledd bokstav b.

Sanksjonsperiodene etter folketrygdlova §§ 4-10 og 4-20, er fire, åtte, tolv eller 18 veker, mens maksimalperioden etter ordlyden er på seks månader. Fordi all annan berekning for dagpengar blir gjort på grunnlag av veker, blir også maksimal sanksjonsperiode i praksis berekna til 26 veker, sjølv om ordlyden seier «seks måneder».

4.4.3 Høyringa

Inga av høyringsinstansane, jf. pkt. 4.2.3, har merknader til dette endringsforslaget.

4.4.4 Departementet sine vurderingar og forslag

Med unntak av i folketrygdlova § 4-10 andre ledd bokstav b og § 4-20 tredje ledd bokstav b, skjer all berekning av dagpengar i dagar eller veker. Dei korte sanksjonsperiodane etter folketrygdlova §§ 4-10 andre ledd bokstav a og § 4-20 tredje ledd bokstav a, er på åtte, tolv eller 18 veker. Utbetaling av dagpengar skjer kvar 14. dag, dvs. annakvar veke, på grunnlag av innsendt meldekort, jf. folketrygdlova § 4-8, der to heile kalenderveker gir grunnlaget for berekninga. Også stønadsperioden blir rekna i veker, og utgjer 52, 104 eller 26 veker, jf. folketrygdlova §§ 4-15 og 4-19. Forbruket av dagpengeperioden skjer dermed også med dagar og veker; ikkje med månader.

At det i praksis allereie blir vedtatt sanksjonsperiodar med 26 veker, sjølv om perioden etter ordlyden skal vere seks månader, er fordi dette inneber ein praktisk og lik måte å få gjennomført sanksjonen på. Dette har samanheng med at kvar enkelt kalendermånad ikkje er like lang. Ein sanksjonsperiode som inkluderer 31-dagersmånadene, vil utgjere fleire dagar og veker enn ein periode som inkluderer 30-dagarsmånadene, og særleg februar, som berre har 28 eller 29 dagar.

En sanksjonslengde på 26 veker gjer dermed den straffeliknande reaksjonen lik for alle, uavhengig av når på året han blir vedtatt. Praksis inneber ei likebehandling som er uavhengig av kva for ein månad perioden blir rekna frå. Det er i hovudsak til fordel for stønadsmottakarane.

Praksis med å rekne den lengste sanksjonsperioden som 26 veker framfor seks månader, verkar rett og rimeleg og mest gunstig for dei fleste. Den sikrar også likebehandling. Gjeldande praksis bør gå klart fram i lova, for å unngå tvil. Departementet foreslår derfor å endre ordlyden i tråd med praksis, ved at «seks måneder» blir erstatta med «26 uker» i § 4-10 andre ledd bokstav b og § 4-20 tredje ledd bokstav b. Samtidig blir «atten» (veker) i § 4-10 andre ledd bokstav a og § 4-20 tredje ledd bokstav a, endra til «18». Dette er ei rent lovteknisk endring som sikrar konsekvent bruk av tal ved talstorleikar over tolv.

Sjå forslaget til endringar i folketrygdlova §§ 4-10 og 4-20.

4.5 Ikraftsetting. Økonomiske og administrative konsekvensar

Forslaga om endringar i folketrygdlova §§ 4-8, 4-10 og 4-20 inneber ingen materielle endringar og kan ta til å gjelde straks. Forslaget om å tydeleggjere valretten i folketrygdlova § 4-19 inneber også ei praksisendring som nemnd i pkt. 4.3.4. Det er hensiktsmessig at denne tar til å gjelde frå 1. januar 2026. Det gir Arbeids- og velferdsetaten tid til å førebu endringa gjennom endringar i rundskriv med meir.

Forslaga vil ikkje ha nemneverdige konsekvensar for dagpengeutbetalingane.

Fordi endringane gir eit klarare regelverk, kan det lette forvaltninga av reglane, blant anna gjennom at færre treng å kontakte Arbeids- og velferdsetaten for å få rettleiing om kva som er gjeldande rett.

5 Endringar i folketrygdlova kapittel 8

5.1 Oppheving av særregel om opptening av rett til sjukepengar under koronapandemien – § 8-2 tredje ledd

For å ha rett til sjukepengar må medlemmen ha vore i arbeid i minst fire veker før han eller ho blei arbeidsufør (oppteningstid), jf. folketrygdlova § 8-2 første ledd. Likestilt med å vere i arbeid er tidsrom da medlemmen har fått ei yting til livsopphald etter kapittel 4 (dagpengar), 8 (sjukepengar), 9 (stønad ved sjukdom hos barn og andre nærståande) eller 14 (foreldrepengar mv.), jf. § 8-2 andre ledd.

Under koronapandemien blei det tatt inn ein særregel i folketrygdlova § 8-2 tredje ledd, der tidsrommet da medlemmen har fått yting etter «Midlertidig lov om kompensasjonsytelse for selvstendig næringsdrivende og frilansere som har mistet inntekt som følge av utbrudd av covid-19», gav rett til opptening av sjukepengar. Det å få ytinga blei likestilt med tidsrommet medlemmen har vore i arbeid. Den midlertidige lova blei oppheva 1. oktober 2021, og ingen får ytingar etter ho lenger. Departementet foreslår derfor å oppheve særregelen i § 8-2 tredje ledd.

Departementet foreslår at lovendringa trer i kraft straks.

Sjå forslaget til endring av folketrygdlova § 8-2.

5.2 Endringar i reglane for rett til sjukepengar for frilansarar som midlertidig er ute av inntektsgivande arbeid og som får sluttvederlag eller etterlønn – § 8-47

5.2.1 Bakgrunn

Arbeidstakarar som midlertidig er ute av inntektsgivande arbeid (inaktive), og som får etterlønn i forbindelse med at eit arbeidsforhold er avslutta, kan få rett til sjukepengar opptil seks månader etter at arbeidsforholdet blei avslutta. Frilansarar som midlertidig er ute av arbeid og får etterlønn, har ikkje same rett til å få sjukepengar etter reglane som gjeld for inaktive i folketrygdlova § 8-47. Departementet foreslår at frilansarar som er inaktive og som får etterlønn, skal få same rett til å få sjukepengar som arbeidstakarar som er inaktive og får etterlønn. Endringa vil rette opp noko som er ei urimeleg forskjellsbehandling mellom frilansarar og arbeidstakarar etter dagens regelverk.

5.2.2 Gjeldande rett

Rett til sjukepengar følger av lov om folketrygd 28. februar 1997 nr. 19 (folketrygdlova) kapittel 8. Formålet med sjukepengar er å kompensere for at arbeidsinntekt fell bort for yrkesaktive personar som er arbeidsuføre på grunn av sjukdom eller skade. Det er eit vilkår at den arbeidsuføre er medlem av folketrygda og har vore i arbeid dei fire siste vekene før vedkommande blei arbeidsufør (oppteningstid), jf. folketrygdlova § 8-2. Likestilt med å vere i arbeid er tidsrom da medlemmen har fått ei yting til livsopphald etter kapittel 4 (dagpengar), 8 (sjukepengar), 9 (stønad ved sjukdom hos barn og andre nærståande) eller 14 (foreldrepengar mv.). Det er vidare krav om at personen har tapt pensjonsgivande inntekt, og at inntektsgrunnlaget for sjukepengar er minst 50 prosent av grunnbeløpet (grunnbeløpet utgjer 130 160 kroner per 1. mai 2025), jf. folketrygdlova § 8-3.

Sjølv om det er eit hovudkrav at den sjuke har vore i jobb direkte før sjukmeldingstidspunktet, kan ein person som midlertidig er utan jobb, likevel ha rett til sjukepengar viss det på sjukmeldingstidspunktet er mindre enn ein månad sidan sist vedkommande var i jobb. Dette følger av reglane i folketrygdlova § 8-47, som gir rett til sjukepengar til yrkesaktive personar som midlertidig er ute av inntektsgivande arbeid (ofte kalla sjukepengar til inaktive). Dersom ein person er omfatta av § 8-47, får personen først rett til sjukepengar frå 15. dag etter sjukmeldingstidspunktet. Dekningsgraden er også lågare, nemleg 65 prosent av sjukepengegrunnlaget. Personar som har vore inaktive kortare enn ein månad og som har komme i arbeid, men ikkje har rokke å jobbe fire veker, har likevel rett til 100 prosent av grunnlaget frå 15. dag.

Det er eit vilkår for å få rett til sjukepengar som inaktiv at ein kan godtgjere at ein har eit inntektstap, og at sjukepengegrunnlaget er minst like stort som grunnbeløpet, jf. § 8-47 femte ledd.

Reglane for rett til sjukepengar for inaktive gjeld for alle yrkeskategoriar, det vil seie for arbeidstakarar, frilansarar og sjølvstendig næringsdrivande. Ytingar etter folketrygdlova kapittel 9 (pleiepengar, omsorgspengar og opplæringspengar) kan også bli gitte til inaktive etter reglane i § 8-47.

I § 8-47 fjerde ledd første punktum er det tatt inn ein særregel for personar som tar imot eller har tatt imot sluttvederlag eller etterlønn i forbindelse med at eit arbeidsforhold opphøyrer. For personar som får sluttvederlag eller etterlønn, blir tidsperioden for å få rett til sjukepengar som omtalt i § 8-47 første ledd, utvida frå éin månad til seks månader. Etter ordlyden og forarbeida til regelen gjeld dette berre for arbeidstakarar. I § 8-47 står det «arbeidsforhold», og i forarbeida står det «arbeidstakere», sjå Ot.prp. nr. 10 (2003–2004):

«Videre vil arbeidstakere som i forbindelse med nedbemanninger mottar sluttvederlag i form av en eller flere månedslønner eller mottar lønn i oppsigelsestiden uten arbeidsplikt, kunne rammes av regelendringen. I slike situasjoner foreligger det ikke dagpengerett før tidsperioden som sluttvederlaget eller etterlønnen er ment å dekke, er utløpt. Dette vil i praksis alltid være mer enn en måned. For å unngå at denne gruppen skal miste sykepengerettigheter foreslås det et unntak. Variasjonene i slike sluttpakkeavtaler er store, men departementet legger til grunn at utbetalingene i de fleste tilfeller ikke vil utgjøre mer enn en halv årslønn. Det vil være rimelig at denne gruppen har sykepengerettigheter i behold i opptil 6 måneder etter at arbeidsforholdet ble avsluttet, og departementet foreslår et slikt unntak.»

I § 8-47 fjerde ledd andre punktum er det også særreglar for personar som har utdanningspermisjon frå eit arbeidsforhold. I desse tilfella blir tidsperioden for få rett til sjukepengar utvida til tolv månader dersom utdanninga blir avbroten på grunn av sjukdom.

Særlege reglar som gjeld for frilansarar

I folketrygdlova § 1-9 står det at med frilansar i denne lova «meiner ein alle som utfører arbeid eller oppdrag utanfor teneste for lønn eller anna godtgjersle, men utan å vera sjølvstendig næringsdrivande». Vilkåra for rett til sjukepengar for frilansarar går fram av folketrygdlova kapittel 8. Frilansarar har rett til sjukepengar med 100 prosent av sjukepengegrunnlaget frå trygda frå 17. dag, sjå folketrygdlova § 8-38 første og andre ledd. Det er eit vilkår at frilansaren jamleg har inntekt frå oppdrag utanfor teneste, sjå folketrygdlova § 8-38 første ledd andre punktum. Nokre frilansarar vil ha fast inntekt og oppdrag som liknar arbeidsforhold. Andre grupper av frilansarar vil ha varierte oppdrag av ulik lengde og ujamn inntekt. Sistnemnde vil ofte reknast for å vere frilansarar og fylle vilkåra i § 8-2, sjølv om dei på sjukmeldingstidspunktet ikkje er i oppdrag.

5.2.3 Høyringa

Arbeids- og inkluderingsdepartementet sendte 30. mai 2025 forslag til endring i folketrygdlova § 8-47 på høyring. Høyringa blei sendt til følgande høyringsinstansar og publisert på www.regjeringa.no:

• Departementa

• Arbeids- og velferdsdirektoratet

• Arbeidstilsynet

• Barne-, ungdoms- og familiedirektoratet

• Barneombodet

• Datatilsynet

• Helsedirektoratet

• Helsetilsynet

• Integrerings- og mangfaldsdirektoratet

• Likestillings- og diskrimineringsombodet

• Pasient- og brukaromboda

• Personvernkommisjonen

• Regjeringsadvokaten

• Sametinget

• Sivilombodet

• Statens arbeidsmiljøinstitutt (STAMI)

• Statens pensjonskasse

• Statistisk sentralbyrå (SSB)

• Statsforvaltarane

• Trygderetten

• Kommunane

• Dei regionale helseføretaka

• Nasjonal kompetansetjeneste for sjeldne diagnoser (OUS)

• Kommunal Landspensjonskasse (KLP)

• Universiteta

• Norsk senter for menneskerettar

• Statlege høgskolar

• AAP-aksjonen

• Akademikerne

• Arbeiderbevegelsens Arbeidsgiverforening (AAF)

• Arbeidsforskningsinstituttet (AFI)

• Arbeidsgiverforeningen Spekter

• Arbeidssamvirkenes Landsforening (ASVL)

• Autismeforeningen i Norge

• Barnekreftforeningen

• Cerebral Parese-foreningen (CP-foreningen)

• Den norske advokatforening

• Den norske jordmorforening

• Den norske legeforening

• Epilepsiforbundet

• Fagforbundet

• Fellesorganisasjonen

• Finans Norge

• Foreningen for hjertesyke barn

• Forskningsstiftelsen Fafo

• Frambu kompetansesenter for sjeldne diagnoser

• Frischsenteret

• Funksjonshemmedes Fellesorganisasjon (FFO)

• FØL Norge – For Økt Levestandard

• Handikappede Barns Foreldreforening

• Institutt for samfunnsforskning

• Juridisk Rådgivning for Kvinner (JURK)

• Juristforbundet

• Juss-Buss

• Jussformidlingen

• Jusshjelpa i Nord-Norge

• Kreftforeningen

• KS – Kommunesektorens organisasjon

• Landsorganisasjonen i Norge (LO)

• LO-Kommune

• LO-Stat

• Løvemammaene

• ME-foreningen

• Nasjonalforeningen for folkehelsen

• Norges Handikapforbund

• Norges Kvinne- og Familieforbund

• Norsk Barnelegeforening

• Norsk Forbund for Utviklingshemmede (NFU)

• Norsk NCL-forening (tidligere Norsk Spielmeyer-Vogt Forening)

• Norsk Psykologforening

• Norsk Sykepleierforbund (NSF)

• Norsk Tjenestemannslag (NTL)

• Norsk Tourette Forening

• Næringslivets Hovedorganisasjon (NHO)

• Organisasjonen For Uføres Rettigheter

• Personskadeforbundet LTN

• Pårørendealliansen

• Revmatikerforbundet

• Ryggmargsbrokk- og hydrocephalusforeningen (RH-foreningen)

• Samarbeidsforumet av funksjonshemmedes organisasjoner (SAFO)

• Samfunnsøkonomene

• Sanitetskvinnene

• SMB Norge

• Unio

• Virke

• Yrkesorganisasjonenes sentralforbund (YS)

Følgande høyringsinstansar har svart at dei ikkje har merknader til forslaget om endring av § 8-47:

• Forsvarsdepartementet

• Justis- og beredskapsdepartementet

• Statens arbeidsmiljøinstitutt (STAMI)

• Statistisk sentralbyrå (SSB)

• Bergen kommune

• Harstad kommune

• Helse Sør-Øst RHF

• Nasjonalt senter for sjeldne diagnoser

• Autismeforeningen

• Barnekreftforeningen

• Fellesorganisasjonen (FO)

• Løvemammaene

• ME-foreldrene

• Norsk barnelegeforening

• Pårørendealliansen

• Spekter

• Unio

Følgande høyringsinstansar har støtta forslaget:

• Barneombodet

• Norsk Forbund for Utviklingshemmede (NFU)

• Norsk Tjenestemannslag (NTL)

Følgande høyringsinstansar har merknader til forslaget:

• Arbeids- og velferdsdirektoratet

• FØL Norge (For Økt Levestandard)

• Yrkesorganisasjonenes Sentralforbund (YS)

• Ein privatperson

Desse høyringsinstansane er i all hovudsak positive til forslaget. Arbeids- og velferdsdirektoratet er likevel i tvil om dei foreslåtte endringane er i tråd med intensjonen med lovendringa. Direktoratet er også opptatt av at det med forslaget ikkje er meininga å endre dei alminnelege reglane for rett til sjukepengar for frilansarar.

5.2.4 Departementet sine vurderingar og forslag

Folketrygdlova § 8-47 gir i visse tilfelle rett til sjukepengar for personar som ikkje fyller det alminnelege inngangsvilkåret i § 8-2 for å få rett til sjukepengar, om å ha vore i arbeid fire veker rett før personen blei arbeidsufør. Etter § 8-47 fjerde ledd første punktum gjeld den utvida retten til sjukepengar for personar som får sluttvederlag eller etterlønn etter at dei har avslutta eit arbeidsforhold. Ordlyden og forarbeida til føresegna taler for at ho berre gjeld for arbeidstakarar, og slik blir det praktisert. Sjølv om det er mest vanleg at det er arbeidstakarar som får sluttvederlag eller etterlønn, kan også frilansarar få sluttvederlag/etterlønn.

Så lenge ein person får sluttvederlag eller etterlønn, har vedkommande ikkje rett til dagpengar før tidsperioden som sluttvederlaget eller etterlønna er meint å dekke, er over. Departementet meiner det er urimeleg at det berre er arbeidstakarar som har ein utvida rett til sjukepengar som inaktiv etter reglane i § 8-47 fjerde ledd første punktum. Frilansarar kan også ha rett til sluttvederlag eller etterlønn etter å ha avslutta eit oppdrag, og frilansarar kan heller ikkje få dagpengar før tidsperioden som sluttvederlaget eller etterlønna er meint å dekke, er over. På denne bakgrunnen foreslår departementet ei endring i folketrygdlova § 8-47 fjerde ledd første punktum slik at det går fram at ein medlem som får eller har fått sluttvederlag eller etterlønn i samanheng med opphøyr av eit arbeidsforhold eller frilansoppdrag, (og som ikkje har andre oppdrag (er inaktiv)), får utvida rett til sjukepengar som inaktiv i seks månader. For å gjere tydeleg at den utvida tidsperioden berre gjeld for perioden som sluttvederlaget eller etterlønna er meint å dekke (sjå sitat frå forarbeida i pkt. 5.2.2 over), foreslår departementet at det også blir tatt inn i føresegna at tidsperioden for kor lenge ein kan få rett til sjukepengar blir utvida til opptil seks månader. I dag står det i føresegna at fristen blir utvida til seks månader.

Departementet gjer for ordens skyld merksam på at det framleis er eit vilkår for å få rett til sjukepengar etter folketrygdlova § 8-47 at ein kan godtgjere at ein har eit inntektstap, og at sjukepengegrunnlaget er minst like stort som grunnbeløpet, sjå. § 8-47 femte ledd. Forslaget endrar ikkje dette. Når det skal takast stilling til spørsmålet om inntektstap vil det vere eit moment i vurderinga om etterlønna eller sluttvederlaget utbetalast uavhengig av om personen får inntekt frå nytt arbeidsforhold. Dersom etterlønna ville ha falle bort ved eit nytt arbeidsforhold, er det vanskeleg å godtgjere at ein har eit inntektstap.

Departementet gjer også merksam på at det med denne endringa i § 8-47 fjerde ledd ikkje er meininga å gjera endringar i dei alminnelege reglane for rett til sjukepengar for frilansarar etter folketrygdlova.

Sjå forslaget til endring av folketrygdlova § 8-47.

5.2.5 Ikraftsetting. Økonomiske og administrative konsekvensar

Departementet anslår at ei svært lita gruppe vil bli omfatta av den foreslåtte utvidinga av yrkesgruppa som får rett til sjukepengar etter § 8-47 fjerde ledd første punktum, og meirkostnadane til sjukepengar er venta å vere ubetydelege.

Regelendringa som blir foreslått, vil også medføre utvida rett til pleiepengar for frilansarar som får sluttvederlag eller etterlønn. Departementet antar at denne utvidinga berre unntaksvis vil få følger, og meirkostnadene til pleiepengar er derfor anslått å bli tilnærma null.

Utgifter til systemutvikling og administrative kostnader av forslaget i Arbeids- og velferdsetaten er estimerte til om lag 2 mill. kroner.

Departementet foreslår at lovendringa trer i kraft straks.

6 Endringar i folketrygdlova kapittel 11

6.1 Tydeleggjering av forholdet mellom sjukepengar og arbeidsavklaringspengar – §§ 11-27 og 11-28

6.1.1 Bakgrunn

Ein person som oppfyller vilkåra for både å få sjukepengar og arbeidsavklaringspengar, må nytte sjukepengerettane sine først, og kan ikkje samtidig få arbeidsavklaringspengar. I kontakt mellom Arbeids- og velferdsdirektoratet og departementet har det komme fram at det ikkje har vore heilt klart korleis reglane for dette er å forstå. Departementet foreslår derfor å endre lovteksta slik at det kjem tydelegare fram at ytingane i slike tilfelle ikkje kan kombinerast. Dette er i tråd med slik praksis i Arbeids- og velferdsetaten no er. Forslaget har ikkje vore på offentleg høyring da formålet ikkje er å endre reglane, men å gjere lovteksten klarare.

6.1.2 Gjeldande rett

Rett til sjukepengar er regulert i folketrygdlova kapittel 8. Paragraf 8-48 gjeld forholdet mellom sjukepengar og andre folketrygdytingar. Andre ledd lyder:

«Et medlem som samtidig fyller vilkårene for sykepenger og for arbeidsavklaringspenger, skal først benytte retten til sykepenger fullt ut. Dersom sykepengegrunnlaget er mindre enn to ganger grunnbeløpet, kan medlemmet likevel velge ytelse.»

Av føresegna følger det at ein ikkje kan få både sjukepengar og arbeidsavklaringspengar samtidig. Sjukepengeretten skal nyttast først. Dette gjeld likevel ikkje for personar som har eit sjukepengegrunnlag som er mindre enn 2 G (som ville gitt lågare sjukepengar enn minstesatsen for arbeidsavklaringspengar). Dei kan i staden velje om dei heller ønsker å få arbeidsavklaringspengar. Dei får likevel ikkje både sjukepengar og arbeidsavklaringspengar samtidig. Føresegna blei endra frå 1. juni 2021, sjå Prop. 104 L (2020–2021) Endringer i folketrygdloven (sykepenger og pleiepenger), jf. Innst. 359 L (2020–2021) Innstilling fra arbeids- og sosialkomiteen om Endringer i folketrygdloven (sykepenger og pleiepenger). Tidlegare hadde ein rett til den høgaste av dei to ytingane viss ein hadde rett til begge.

Rett til arbeidsavklaringspengar er regulert i folketrygdlova kapittel 11. Paragraf 11-27 omhandlar forholdet til andre fulle ytingar frå folketrygda. Første ledd lyder:

«Et medlem som har rett til arbeidsavklaringspenger og samtidig fyller vilkårene for å få en annen folketrygdytelse som skal dekke det samme inntektstapet i det samme tidsrommet, kan velge ytelse. Dette gjelder ikke i tilfeller som nevnt i § 8-48 andre ledd første punktum.»

Dei som har rett til både sjukepengar og arbeidsavklaringspengar, kan altså ikkje velje yting, men må nytte sjukepengerettane sine først, med mindre dei har eit sjukepengegrunnlag som er mindre enn 2 G, jf. folketrygdlova § 8-48. Andre punktum kom inn i samanheng med at § 8-48 blei endra.

Paragraf 11-28 regulerer forholdet mellom arbeidsavklaringspengar og andre reduserte ytingar frå folketrygda. Det følger av første ledd at dersom ein person mottar ei anna redusert yting frå folketrygda, blir det gitt reduserte arbeidsavklaringspengar. Paragraf 11-28 seier ikkje, på same måte som § 11-27, at § 8-48 gjeld. Det er ikkje omtalt i Prop. 104 L (2020–2021) kvifor ikkje same presisering er tatt inn i § 11-28.

Ein må altså nytte sjukepengeretten sin fullt ut før ein startar på arbeidsavklaringspengeperioden. Unntaket for dei som har eit lågt sjukepengegrunnlag, inneber at dei kan velje arbeidsavklaringspengar i staden. Ikkje i nokon av tilfella kan ytingane kombinerast. For personar som allereie mottar arbeidsavklaringspengar, blir det annleis. Dersom dei har sjukepengerettar, kan dei kombinere arbeidsavklaringspengar og sjukepengar. Dette kan vere aktuelt for studentar eller andre som ikkje hadde opptent rett til sjukepengar da dei fekk innvilga arbeidsavklaringspengar, men som blir sjuke mens dei arbeider i ei deltidsstilling og tener opp rett til sjukepengar.

Arbeids- og velferdsetaten har tidlegare hatt ein praksis med å innvilge søknadar om arbeidsavklaringspengar frå personar som allereie mottar sjukepengar, så lenge personen er sjukmeldt frå ei deltidsstilling som ikkje overstig 60 prosent (grensa på 60 prosent har samanheng med at ein som hovudregel ikkje kan arbeide meir enn 60 prosent utan å miste arbeidsavklaringspengane). Dette vil typisk skje når personen mot slutten av sjukmeldingsperioden søker om arbeidsavklaringspengar.

6.1.3 Departementet sine vurderingar og forslag

Lovteksten i folketrygdlova § 8-48 seier tydeleg at personar med opptent sjukepengerett må nytte denne fullt ut først. Det inneber at ein først kan få arbeidsavklaringspengar når sjukepengeretten er brukt opp.

I folketrygdlova § 11-27 om forholdet mellom arbeidsavklaringspengar og andre fulle ytingar frå folketrygda står det klart at personen ikkje kan velje i dei tilfella som er nemnde i § 8-48 andre ledd første punktum. Altså må ein person som samtidig fyller vilkåra for sjukepengar og for arbeidsavklaringspengar, først nytte retten til sjukepengar fullt ut.

Paragraf 11-28 om forholdet til andre reduserte ytingar frå folketrygda har ikkje same presisering. Departementet meiner likevel det må vere klart at § 8-48 første ledd gjeld. Det vil seie at sjukepengeretten må brukast før ein kan få arbeidsavklaringspengar, og at ytingane ikkje kan kombinerast.

Da det har vore noko uklart korleis ein skal forstå regelverket, meiner departementet det er ein fordel å klargjere lovteksten gjennom presiseringar i §§ 11-27 og 11-28.

Lovendringane vil innebere at det blir enda tydelegare at sjukepengeretten må nyttast fullt ut før ein kan få innvilga arbeidsavklaringspengar. Dette følger allereie av folketrygdlova § 8-48 andre ledd. Det kan vere uheldig at same regel blir gjentatt i to ulike kapittel i lova. Men for å sikre at regelen kommer klart nok fram, foreslår departementet at han likevel blir tatt inn også i kapittel 11. Dette sikrar at brukarar og andre lettare kan gjere seg kjent med rettstilstanden utan å lese fleire stader i folketrygdlova.

Departementet foreslår å tydeleggjere lovteksten. Dette er i tråd med praksisen Arbeids- og velferdsetaten no har. Sjå forslaget til presiseringar i folketrygdlova §§ 11-27 og 11-28.

6.2 Retting av feil i § 11-12

Folketrygdlova § 11-16 blei oppheva ved lov 20. desember 2024 nr. 81, sjå Prop. 5 L (2024–2025) Endringar i folketrygdlova og enkelte andre lover (oppfølging av forslag i statsbudsjettet 2025 m.m.), jf. Innst. 89 L (2024–2025) Innstilling fra arbeids- og sosialkomiteen om Endringar i folketrygdlova og enkelte andre lover (oppfølging av forslag i statsbudsjettet 2025 m.m.).

Folketrygdlova § 11-12 fjerde ledd første punktum viser til bl.a. § 11-16. Ved ein inkurie blei ikkje folketrygdlova § 11-12 oppdatert da § 11-16 blei oppheva. Departementet foreslår å endre § 11-12 slik at føresegna ikkje lenger viser til den no oppheva § 11-16.

Sjå forslaget til endring av folketrygdlova § 11-12 fjerde ledd første punktum.

6.3 Ikraftsetting. Økonomiske og administrative konsekvensar

I punkt 6.1 foreslår departementet å endre lovteksten slik at rettstilstanden blir klargjort. Dette er ei tydeleggjering av lovteksten og inneber ikkje endringar frå gjeldande praksis.

Endringa i folketrygdlova § 11-12 er oppretting av ein feil, og har ikkje administrative eller økonomiske konsekvensar.

Departementet foreslår at lovendringane trer i kraft straks.

7 Oppheve tidlegare særregel om fribeløp for uføretrygda som mottar ein omrekna uførepensjon

Da uføretrygd blei innført i 2015, blei det gitt nye reglar for reduksjon av uføretrygd mot arbeidsinntekt. Sjå Prop. 130 L (2010–2011) og Innst. 80 L (2011–2012). Fribeløpet på 0,4 G skal haldast utanfor reduksjonen uansett kor stor arbeidsinntekta er, og uføregraden skal ikkje reduserast. Tidlegare hadde mottakarane høve til å ha ei friinntekt på inntil 1 G etter ei ventetid på eitt år. Om friinntekta blei overskriden, blei uføregraden revurdert og sett ned på varig basis, og heile arbeidsinntekta inngjekk i revurderinga. Mottakaren måtte vente eit nytt år før det var høve til å ha friinntekt.

Det går fram av den nemnde proposisjonen at departementet vurderte om friinntekta på 1 G burde vidareførast for eksisterande mottakarar fram til mottakarane gjekk over til alderspensjon, sidan det nye fribeløpet som blei innført i 2015 var lågare. Samtidig var det nye og lågare beløpet utforma på ein annan måte, og var ein del av eit meir fleksibelt system for å kombinere arbeid og trygd. For å balansere desse omsyna, blei det gitt ein overgangsregel slik at personar som mottok uførepensjon da det nye regelverket tredde i kraft, fekk ei beløpsgrense på 60 000 kroner for 2015–2018. Denne grensa gjaldt til og med 2018, og det er ikkje lenger behov for å ha regelen i lova. Opphevinga gir inga realitetsendring og har ikkje økonomiske eller administrative konsekvensar.

Sjå forslaget til endringar i folketrygdlova § 12-14.

Departementet foreslår at lovendringa trer i kraft straks.

8 Endringar i folketrygdlova kapittel 15, 17 og 17 A – klargjering av ordlyden i føresegnene om avkorting mot inntekt

8.1 Innleiing og bakgrunn

Einsleg mor eller far som har aleineomsorg for barn under åtte år, kan få overgangsstønad etter reglane i folketrygdlova kapittel 15. Full overgangsstønad utgjer 2,25 G. Etter folketrygdlova § 15-9 blir overgangsstønaden redusert med 45 prosent av «arbeidsinntekt» som overstig 0,5 G per år. Som arbeidsinntekt reknast i tillegg til dei trygdeytingane som er nemnt i § 15-9 tredje ledd, også inntekt frå næringsinntekt. Dette er klart føresett etter forarbeida, men går ikkje direkte fram av ordlyden.

Ytingane til etterlatne blei lagt om frå 1. januar 2024. Ytingane blei lagt om frå å vere ein gjenlevandepensjon ein kunne få heilt til overgangen til alderspensjon, til ein omstillingsstønad. Etter folketrygdlova kapittel 17 kan ein gjenlevande ektefelle under 67 år få ein tidsavgrensa omstillingsstønad. Formålet er at den gjenlevande etter ein omstillingsperiode etter dødsfallet kan bli i stand til å forsørge seg sjølv gjennom eiga arbeid. Som den tidlegare gjenlevandepensjonen, blir omstillingsstønaden redusert på grunnlag av arbeidsinntekt. Det følger av forarbeida til lova og vidareføring av fast, langvarig praksis at det med «arbeidsinntekt» er meint pensjonsgivande inntekt, på same måte som når det gjeld overgangsstønaden etter folketrygdlova kapittel 15.

På bakgrunn av dette blir det foreslått å tydeleggjere i lova kva for inntekter som skal føre til reduksjon (avkorting) av overgangsstønaden og omstillingsstønaden. Dette inneber ingen materielle endringar.

8.2 Gjeldande rett

8.2.1 Stønader til einsleg mor eller far med aleineomsorg for barn – folketrygdlova kapittel 15

Etter folketrygdlova kapittel 15 kan ein einsleg mor eller far som har aleineomsorg for barn, få overgangsstønad i inntil tre år. Formålet med stønaden er å sikre inntekt i ein overgangsperiode når den einslege på grunn av aleineomsorg for barn, ikkje er i stand til å forsørge seg sjølv. Målet er å bli sjølvforsørga ved eiga arbeid. Stønadsperioden kan utvidast på visse vilkår, blant anna dersom den einslege tar utdanning som reknast som nødvendig og hensiktsmessig for at ho eller han skal komme i arbeid og forsørge seg sjølv gjennom eiga arbeid. Den einslege forelderen kan også få stønad til barnetilsyn, tilleggsstønader og stønader til skolepengar m.m. på nærmare bestemte vilkår.

Som når det gjeld dei aller fleste andre folketrygdytingane, blir også overgangsstønaden redusert dersom den einslege moren eller faren har inntekt gjennom eiga arbeid eller andre folketrygdytingar. Etter folketrygdlova § 15-9 første ledd går det fram at overgangsstønaden blir redusert med «arbeidsinntekt». I praksis blir stønaden redusert både med inntekt som arbeidstakar – lønn – og annan pensjonsgivande inntekt, også inntekt frå næringsverksemd. Dette har vore praksis sidan stønaden blei innført.

I § 15-9 tredje ledd går det fram kva for folketrygdytingar som er likestilte med «arbeidsinntekt». I praksis blir også inntekt frå utlandet rekna som arbeidsinntekt som fører til avkorting.

8.2.2 Stønader til gjenlevande ektefelle – folketrygdlova kapittel 17

Av § 17-5 følger det at ein kan få omstillingsstønaden i inntil tre år etter dødsfallet. I enkelte tilfelle kan perioden utvidast med inntil to år. I tredje ledd er det ein overgangsregel for dei tilfella der dei gjenlevande er født i 1963 eller tidlegare. Desse kan få stønaden fram til dei fyller 67 år, sjølv om stønadsperioden da blir lengre enn to år. Det er eit vilkår at den gjenlevande dei siste fem åra før dødsfallet ikkje har hatt ein gjennomsnittleg årleg «arbeidsinntekt» som overstig 2 G det enkelte år. Den årlege arbeidsinntekta må i tillegg ikkje ha overstige 3 G kvart av dei siste to åra før dødsfallet.

Det følger av § 17-9 første ledd at «stønaden (…) reduseres på grunnlag av arbeidsinntekt». Det er presisert at dette også gjeld «arbeidsinntekt fra utlandet». I tredje ledd er det ein opplisting av dei ytingane frå folketrygda som er likestilt med «arbeidsinntekt». Det er ytingar etter kapittel 4, 8, 9, 11 og 14, og pensjonsytingar som det blir gitt statstilskott til etter AFP-tilskottslova og avtalefesta pensjon etter lov om avtalefestet pensjon for medlemmer av Statens pensjonskasse kapittel 2 eller tilsvarande ordning.

Formålet med reglane om avkorting mot arbeidsinntekt, er å støtte opp under arbeidslinja, samtidig som den gjenlevande får ei minstesikring i omstillingstida etter eit dødsfall.

8.2.3 Stønader til gjenlevande mfl. som er omfatta av overgangsreglane i folketrygdlova kapittel 17 A

Ytingar til etterlatne etter folketrygdlova blei lagt om med verknad frå 1. januar 2024. Folketrygdlova kapittel 17 A inneheld overgangsreglar for gjenlevande ektefelle og tidlegare familiepleier som har rett til ytingar med verknad før 1. januar 2024. Også i folketrygdloven kapittel 17 A blir omgrepet «arbeidsinntekt» nytta. Folketrygdlova §§ 17 A-3 og 17 A-6 gir tilsvarande reglar som §§ 17-5 og 17-9, for dei som er omfatta av overgangsreglane i kapittel 17 A.

8.3 Departementet sine vurderingar og forslag

I folketrygdlova blir det nytta fleire ulike inntektsomgrep, som ut ifrå formålet med den enkelte ytinga kan ha ulikt innhald. Som nemnt over, har omgrepet «arbeidsinntekt» etter § 15-9 eit vidt innhald. Etter folketrygdlova kapittel 4, som gjeld dagpengar under arbeidsløyse, er «arbeidsinntekt» berre rekna som inntekt ein har som arbeidstakar, lønn. At det same omgrepet har ulikt innhald, kan skape uvisse om korleis ein skal forstå regelverket. I § 15-9 går det vidare fram kva for trygdeytingar som er likestilt med arbeidsinntekt, men ut over dette er inntektsomgrepet ikkje nærmare definert.

I den tidlegare regelen om avkorting av overgangsstønad mot inntekt, § 12-3 tredje ledd i folketrygdlova av 1966, var omgrepet «ervervsinntekt» nytta. Ut ifrå forarbeida til denne, var det klart at ein meinte å omfatte både inntekt som arbeidstakar og annan inntekt, også inntekt frå næringsverksemd. Som det går fram av NOU 1990: 20 Forenklet folketrygdlov, var det ikkje meininga å endre inntektsomgrepet da dette blei endra til «arbeidsinntekt». Ut ifrå ei språkleg forståing av omgrepet, er det for så vidt også naturleg at dette omfattar all inntekt frå arbeid, uavhengig av om arbeidet er som tilsette arbeidstakarar eller for eksempel i eiga næringsverksemd. Det er derfor ikkje tvil om at praksis samsvarer med det som har vore intensjonen til lovgivaren.

Det er likevel uheldig at det same omgrepet har ulikt innhald i den same lova. Derfor bør «arbeidsinntekt» i dei relevante føresegnene i folketrygdlova kapittel 15, 17 og 17 A bli erstatta med eit inntektsomgrep som meir presist angir kva for inntekter som skal føre til reduksjon av stønadene.

I praksis blir dei nemnde stønadene reduserte med pensjonsgivande inntekt, som er definert i folketrygdlova § 3-15. Folketrygdlova § 3-15 viser til skattelova § 12-2, som gjeld personinntekt. Av skattelova § 12-2 første ledd bokstav a, går det fram at personinntekt er «fordel vunnet ved arbeid etter § 5-10», og av bokstav c følger det at blant anna arbeidsavklaringspengar etter folketrygdlova kapittel 11, inngår i personinntekta. Det følger vidare av skattelova § 5-10, at ytingar som trer i staden for inntekt, også blir rekna som ein fordel vunnen ved arbeid. Dette gjeld blant anna ytingar etter folketrygdlova kapittel 4, 8, 9 og 14, jf. bokstav c. Alle dei nemnde ytingane blir i praksis rekna som «arbeidsinntekt» etter folketrygdlova § 15-9, jf. tredje ledd. Sidan desse ytingane uansett blir rekna som «pensjonsgivende inntekt» etter folketrygdlova § 3-15, er ei slik presisering som i dag går fram av § 15-9 tredje ledd, ikkje lenger nødvendig.

Derimot kan det vere behov for å tydeleggjere gjeldande praksis om at også inntekt frå utlandet fører til avkorting av overgangsstønaden, slik som når det gjeld omstillingsstønaden, jf. § 17-9 første ledd annet punktum, sjølv om inntekt frå utlandet i utgangspunktet vil bli rekna som «pensjonsgivende inntekt» etter folketrygdlova § 3-15.

Omgrepet «pensjonsgivende inntekt» er brukt i folketrygdlova § 15-10 tredje ledd. Etter denne føresegna blir retten til stønad til barnetilsyn avgrensa til dei som har pensjonsgivande inntekt under 6 G. Også omsynet til samanhengen i regelverket tilseier at ein gjennomgåande bør nytte omgrepet «pensjonsgivende inntekt».

I tråd med dette blir omgrepet «arbeidsinntekt» foreslått erstatta med «pensjonsgivende inntekt» i dei nemnde paragrafane i kapittel 15, 17 og 17 A.

Samtidig blir også folketrygdlova § 15-9 tredje ledd foreslått endra, slik at det klart går fram at tilsvarande inntekt frå utlandet og inntekt frå eiga næringsverksemd også fører til avkorting av overgangsstønaden, i tråd med praksis.

Sjå forslaget til endringar i folketrygdlova §§ 15-9, 17-5, 17-9 og 17A-3 og 17A-6.

8.4 Ikraftsetting. Økonomiske og administrative konsekvensar

Endringsforslaga inneber ikkje materielle endringar og kan derfor ta til å gjelde straks. Forslaga har ikkje økonomiske eller administrative konsekvensar.

9 Endringar i lov om pensjonsordning for apotekvirksomhet mv. og lov om pensjonsordning for sykepleiere (endringar av aldersgrensa)

9.1 Innleiing og bakgrunn

Ved behandlinga av Prop. 73 L (2024–2025) Endringer i arbeidsmiljøloven, lov om aldersgrenser for statsansatte m.fl. og lov om Statens pensjonskasse (avvikling av bedriftsinterne aldersgrenser og økning av den alminnelige aldersgrensen i staten), jf. Innst. 262 L (2024–2025) og Lovvedtak 53 (2024–2025), vedtok Stortinget at den allmenne aldersgrensa for statstilsette og andre medlemmar i Statens pensjonskasse blir auka frå 70 til 72 år.

I enkelte pensjonslover går aldersgrensa direkte fram av den spesifikke lova, og er ikkje bestemt av lov om aldersgrenser for statsansatte m.fl. eller av arbeidsmiljølova. Dette gjeld blant anna lov om pensjonsordning for apotekvirksomhet mv. og lov om pensjonsordning for sykepleiere. I lys av endringane som er vedtatt i arbeidsmiljølova og lov om aldersgrenser for statsansatte m.fl. og lov om Statens pensjonskasse, meiner departementet at det er naturleg å gjere tilsvarande endringar i desse lovene.

9.2 Gjeldande rett

9.2.1 Pensjonsordninga for apotek

Lov 26. juni 1953 nr. 11 om pensjonsordning for apotekvirksomhet mv. omfattar apotekarar og arbeidstakarar ved apotek, jf. § 1 første ledd. I tillegg kan enkelte andre stillingar knytte til farmasien vere omfatta av pensjonsordninga, jf. § 1 andre ledd.

I dag er aldersgrensa i apotekpensjonslova 70 år. I apotekordninga er det ikkje høve til å gjere unntak frå plikta til å fråtre etter oppnådd aldersgrense, slik det er etter lov om aldersgrenser for statsansatte m.fl. For dei som blir omfatta av apotekordninga, er derfor aldersgrensa absolutt.

Det følger av § 7 i lova at for medlemmar som har ei kortare tenestetid enn 30 år, blir alderspensjonen avkorta proporsjonalt mot talet på tenesteår færre enn 30. For medlemmar som fråtrer utan rett til straks å få pensjon, skal alderspensjonen utgjere ein så stor del av full pensjon som forholdet mellom tenestetid og den samla tenestetida vedkomande ville ha fått om han eller ho hadde halde fram i stillinga til aldersgrensa, men ikkje meir enn 40 år og ikkje mindre enn 30 år. Sidan aldersgrensa i dag er 70 år, inngår det i dag tid fram til 70 år i kravet til full opptening for oppsette pensjonar.

9.2.2 Pensjonsordninga for sjukepleiarar

Lov 22. juni 1962 nr. 12 om pensjonsordning for sykepleiere omfattar offentleg godkjente sjukepleiarar som er tilsette i privat, fylkeskommunal eller statleg verksemd omfatta av spesialisthelsetenestelova og helseforetakslova, jf. § 1 første ledd.

Det er to aldersgrenser i sjukepleiarpensjonsordninga. Aldersgrensa er 70 år for overordna sjukepleiarar, til dømes sjukepleiarar i administrative stillingar og undervisningsstillingar, og 65 år for underordna sjukepleiarar, dvs. sjukepleiarar i meir operative stillingar.

Aldersgrensa på 65 år er ei særaldersgrense som gir særskilde rettar til pensjon, men også sjukepleiarar med særaldersgrense 65 år kan fortsette i stillinga til den allmenne aldersgrensa på 70 år er nådd. I sjukepleiarpensjonsordninga er det ikkje høve til å gjere unntak frå plikta til å fråtre, og ein pliktar å fråtre ved første månadsskifte etter fylte 70 år.

9.3 Høyringa

Arbeids- og inkluderingsdepartementet sendte 25. august 2025 på høyring eit høyringsforslag om endringar i lov om pensjonsordning for apotekvirksomhet mv. og lov om pensjonsordning for sykepleiere (endringar av aldersgrensa). Høyringsfristen var 29. september 2025.

Høyringa blei sendt til følgande høyringsinstansar:

• Departementa

• Statsministerens kontor

• Arbeids- og velferdsdirektoratet

• Barne-, ungdoms- og familiedirektoratet

• Datatilsynet

• Finanstilsynet

• Forbrukerrådet

• Forbrukertilsynet

• Hovedredningssentralen

• Konkurransetilsynet

• Kriminalomsorgsdirektoratet

• Likestillings- og diskrimineringsombudet

• Politidirektoratet

• Politiets sikkerhetstjeneste

• Regelrådet

• Regjeringsadvokaten

• Skattedirektoratet

• Statens pensjonskasse

• Statens seniorråd

• Statistisk sentralbyrå

• Sysselmesteren på Svalbard

• Trygderetten

• Sivilombudet

• Garantikassen for fiskere

• Maritim pensjonskasse

• Pensjonsordning for apotekvirksomhet

• Pensjonsordning for sykepleiere

• Oslo kommune

• Akademikerne

• Apotekforeningen

• Arbeidsgiverforeningen Spekter

• Den Norske Aktuarforening

• Farmasiforbundet

• Fellesordningen for AFP

• Finans Norge

• Forsvar offentlig pensjon

• Forsvarets seniorforbund

• Funksjonshemmedes fellesorganisasjon (FFO)

• Gabler AS

• Hovedorganisasjonen Virke

• Kommunal Landspensjonskasse

• KS – Kommunesektorens organisasjon

• Kunnskapssenter for lengre arbeidsliv

• Landsforbundet for offentlige pensjonister

• Landsorganisasjonen i Norge (LO)

• LO Kommune

• LO Stat

• NITO

• Norges Farmaceutiske Forening

• Norsk Pensjon AS

• Norsk Sykepleierforbund

• Næringslivets Hovedorganisasjon (NHO)

• Organisasjonen for Uføres rettigheter

• Oslo Pensjonsforsikring AS

• Pensjon for alle

• Pensjonistforbundet

• Pensjonskasseforeningen

• Pensjonskontoret

• Regnskap Norge

• Samarbeidsforumet for funksjonshemmedes organisasjoner (SAFO)

• Samfunnsbedriftene

• Senior Norge

• Senter for et aldersvennlig Norge

• Storebrand

• Unio

• Yrkesorganisasjonenes Sentralforbund (YS)

Departementet har mottatt 21 høyringssvar frå instansar. I tillegg har ein privatperson sendt inn høyringssvar.

Følgande høyringsinstansar har svart at dei ikkje har merknader:

• Forsvarsdepartementet

• Justis- og beredskapsdepartementet

• Arbeids- og velferdsdirektoratet

• Skatteetaten

• Statistisk sentralbyrå

• Oslo pensjonsforsikring

Følgende instansar har hatt merknader:

• Statens pensjonskasse

• Apotekforeningen

• Arbeidsgiverforeningen Spekter

• Farmasiforbundet

• Forsvarets seniorforbund

• Kommunal Landspensjonskasse

• KS – Kommunesektorens organisasjon

• Kreftforeningen

• Landsforbundet for offentlige pensjonister

• Norges Farmaceutiske Forening

• Norsk Sykepleierforbund

• Samfunnsbedriftene

• Senior Norge

• Unio

• Virke

Både dei som uttaler seg om sjukepleiarpensjonslova og apotekpensjonslova er i all hovudsak positive til forslaga om å auke aldersgrensa frå 70 til 72 år slik at lova harmoniserer med 72-års aldersgrensa i arbeidsmiljølova og med aldersgrensa for statstilsette.

Spekter, KS, Samfunnsbedriftene, Virke og Forsvarets seniorforbund (FSF) meiner at forslaget er viktig for å møte det aukande behovet for arbeidskraft som følge av den demografiske utviklinga. Senior Norge set spørsmålsteikn ved om aldersgrensa for apotekarar og sjukepleiarar framleis skal vere absolutt ved fylte 72 år. FSF og Landsforbundet for offentlege pensjonistar meiner at regjeringa ikkje går langt nok når det gjeld auke i aldersgrensa. Dei meiner at aldersgrensene bør opphevast, sekundært at grensa blir sett til 75 år, slik at det er samsvar med taket for pensjonsoppteninga i folketrygda.

Norsk Sykepleierforbund (NSF) meiner at det store potensialet for lengre arbeidsliv for sjukepleiarar er blant yngre aldersgrupper. Dei fleste som framleis er yrkesaktive ved 62 år sluttar ved 65 år. I lys av endringane som er vedtatt i arbeidsmiljølova og lov om aldersgrenser for statsansatte m.fl., aksepterer dei likevel at det er naturleg å heve aldersgrensa frå 70 til 72 år i sjukepleiarpensjonslova.

Statens pensjonskasse, KLP, Farmasiforbundet og Virke støttar forslaga om at det ikkje skal medreknast tid lenger enn til 70 år i fastsettinga av kravet for full opptening for oppsette pensjonar. Forslaget inneber at ingen vil få lågare tenestepensjon som følge av endringa.

I høyringsnotatet peika departementet på at det er mogleg at ei høgare aldersgrense kan bli utfordrande med tanke på auka behov for tilrettelegging. Departementet bad derfor om ei vurdering frå høyringsinstansane av om dette er venta å vere ei spesiell utfordring i desse sektorane.

Farmasiforbundet skriv at dei få apotekteknikarar som vil nytta seg av moglegheita til å jobba lenger er ein positiv ressurs for apoteka. Dei ser ikkje auka behov for tilrettelegging som ei vesentleg reell utfordring.

Unio og NSF åtvarar mot at ei auke i aldersgrensa til 72 år kan føre til at alderen for når tilretteleggings- og seniorpolitiske tiltak blir sett inn blir heva. De meiner at tiltaka da berre blir sett inn mot grupper som uansett ville ha jobba lenge. Dei viser også til undersøkingar som peiker på at det i dagens helsesektor, med knapp bemanning og stram økonomi i kommunar og helseføretak, er utfordrande å legge til rette for dei som har behov for tilrettelegging. Unio og NSF tilrår at intensjonsavtalen som nyleg er inngått om rekruttering gjennom inkludering, kan omfatte seniortiltak slik at seniorsjukepleiarar som blir rekruttert tilbake i yrket, kan vere mentorar for dei gruppene som treng rettleiing av erfarne fagpersonar.

Spekter meiner at dette ikkje er grupper som avvik særskilt frå andre grupper i helsesektoren med tanke på tilrettelegging, men at det for nokon mindre verksemder kan oppstå utfordringar dersom endringa blir sett i verk frå 1. januar 2026, fordi verksemdene allereie kan ha tilsett personell til erstatning for arbeidstakarar som dei forventa måtte slutta ved fylte 70 år. Virke framhevar at med auka aldersgrenser blir det viktig å sikre at arbeidsmiljøet er tilrettelagt for eldre arbeidstakarar med tiltak for å redusere fysisk og psykisk belastning, og fremje eit inkluderande og støttande arbeidsmiljø. Samfunnsbedriftene vurderer at ei høgare aldersgrense kan føre til auka behov for tilrettelegging på arbeidsplassen for å sikre at eldre arbeidstakarar kan utføre oppgåvene sine på ein trygg og effektiv måte, f.eks. gjennom ergonomiske tilpassingar, fleksible arbeidstider og tilgang til helsetenester.

9.4 Departementet sine vurderingar og forslag

Alle høyringsinstansane støttar forslaga og fleire meiner at forslaga er viktige for å møte det aukande behovet for arbeidskraft som følge av den demografiske utviklinga.

Fleire peiker på at ei høgare aldersgrense kan føra til auka behov for tilrettelegging på arbeidsplassen. Blant anna Norsk Sykepleierforbund framhevar at det er viktig at tilrettelegging og seniortiltak blir sett inn tidleg, og ikkje blir utsett som følge av at aldersgrensa blir auka. Spekter meiner at ei lovendring frå 1. januar 2026 kan skape utfordringar for verksemder som allereie har tilsett personell i påvente av at arbeidstakarar går av ved 70 år, og ber om at dette blir tatt i betraktning i vurdering av når endringa skal gjelde frå. Departementet meiner at lovforslaget har vore kjent ei stund, og vurderer at dette bør vere mogleg å handtere for dei verksemdene som blir påverka. Departementet held derfor fast på forslaget om at endringane trer i kraft frå 1. januar 2026. I lys av at den allmenne aldersgrensa i staten blir auka til 72 år frå 1. januar 2026 er det rimeleg å også auke aldersgrensa i apotekpensjonslova og sjukepleiarpensjonslova til 72 år frå same tidspunkt.

Lovforslaga har fått brei tilslutning i høyringa, noko som tilseier at departementet held oppe forslaget. Departementet foreslår at aldersgrensa på 70 år, som gjeld for alle medlemmar i apotekpensjonslova, og for overordna sjukepleiarar i sjukepleiarpensjonslova, blir heva til 72 år. Forslaget, jf. § 6 andre ledd i apotekpensjonslova og § 6 første ledd første punktum i sjukepleiarpensjonslova, er ei harmonisering til det som er den normale aldersgrensa i arbeidslivet.

Forslaga vil også bety at underordna sjukepleiarar med særaldersgrense 65 år vil kunne fortsette i arbeid til dei er 72 år. Dette vil også innebere at 70-årsgrensa blir heva til 72 år i lov 10. juni 2025 nr. 31 om endringer i lov om Statens pensjonskasse og enkelte andre lover (nye pensjonsreglar for personar med særaldersgrense) med endringar i sjukepleiarpensjonslova.

Forslaget om å heve aldersgrensa frå 70 til 72 år i pensjonslovene her, har ikkje som intensjon å redusere pensjonsrettane. Det blir derfor foreslått presisert i apotekpensjonslova og i sjukepleiarpensjonslova at det ikkje skal medreknast tid lenger enn til 70 år i fastsetting av kravet til full opptening for oppsette pensjonar. Departementet vil følge opp forslaga i høyringsnotatet med nødvendige forskriftsendringar i forskrift av 5. januar 2000 nr. 4 aldersgrenser for sykepleiere.

Sjå forslaget til endringar i lov om pensjonsordning for apotekvirksomhet mv. § 6 andre ledd, § 7 nr. 1 første ledd, § 7 nr. 2 andre ledd, § 9 tredje ledd, § 11 femte ledd, § 11 sjette ledd, § 14 andre ledd, § 16 tredje ledd, § 23 fjerde ledd og lov om pensjonsordning for sykepleiere § 6 første ledd, § 6 tredje ledd, § 7 fjerde ledd, § 7 femte ledd, § 10 andre ledd, § 11 h tredje ledd bokstav a og § 13 sjette ledd og lov om endringer i lov om Statens pensjonskasse og enkelte andre lover (nye pensjonsregler for personer med særaldersgrense) § 11 m og § 11 n.

9.5 Ikraftsetting. Økonomiske og administrative konsekvensar

Forslaget om å auke aldersgrensa frå 70 til 72 år i apotekpensjonslova og i sjukepleiarpensjonslova, vil gi arbeidstakarar som passerer 70 år høve til å arbeide inntil to år til. Dersom forslaget fører til auka sysselsetting på apotek og blant sjukepleiarar i aldersgruppa frå 70 til 72 år, så vil det gi ein samfunnsøkonomisk gevinst.

Det å heve aldersgrensa frå 70 til 72 år opnar opp for at arbeidstakarar kan jobbe lenger, men det kan også medføre tiltak på arbeidsplassen for å gjere dette praktisk mogleg for den enkelte arbeidstakaren. Dette kan gi auka kostnader for den enkelte arbeidsgivaren gjennom meir behov for tilrettelegging av arbeidsoppgåver.

Unio og Norsk Sykepleierforbund (NSF) viser i sine høyringssvar til at det allereie er store utfordringar med tilstrekkeleg tilrettelegging på arbeidsplassane i dagens helsesektor. Begge uttaler at den knappe bemanninga og stramme økonomien i kommunar og helseføretak avgrensar arbeidsgivaranes handlingsrom for god nok tilrettelegging, slik at unødig mange endar med avgang på grunn av uføre- eller alderspensjon.

Departementet ser at ei heving av aldersgrensa frå 70 til 72 år stiller høgare krav til arbeidsgivar med tanke på tilrettelegging på arbeidsplassen for dei tilsette, samanlikna med om 70-årsgrensa blei ståande. Departementet legg til grunn at spørsmål knytt til seniorpolitikk og tilrettelegging blir følgt opp i sektorane i samarbeid med partane i arbeidslivet.

Endringane som følge av forslaga i Prop. 73 L (2024–2025) Endringer i arbeidsmiljøloven, lov om aldersgrenser for statsansatte m.fl. og lov om Statens pensjonskasse (avvikling av bedriftsinterne aldersgrenser og økning av den alminnelige aldersgrensen i staten) trer i kraft 1. januar 2026. Departementet foreslår at endringane her også trer i kraft frå 1. januar 2026.

10 Endringar i lov om Statens pensjonskasse og enkelte andre lover (innhenting av inntektsopplysningar mv.)

10.1 Innleiing og bakgrunn

Ved behandlinga av Prop. 108 L (2024–2025) Endringar i lov om Statens pensjonskasse og enkelte andre lovar (nye pensjonsreglar for personar med særaldersgrense), jf. Innst. 348 L (2025–2025) og Lovvedtak 76 (2024–2025), vedtok Stortinget nye pensjonsreglar for personar med særaldersgrense. Reglane trer i kraft 1. januar 2026.

Det følger av reglane at tidlegpensjon og særalderspåslag blir avkorta mot pensjonsgivande inntekt. For tidlegpensjon er inntektsgrensa pensjonsgrunnlaget i medlemspliktig stilling etter uttak, tillagt 2,7 gonger grunnbeløpet i folketrygda. For særalderspåslag er inntektsgrensa pensjonsgrunnlaget i medlemspliktig stilling tillagt grunnbeløpet i folketrygda. Medlemmen plikter å gi opplysningar om inntekt og forventa inntekt, både når pensjonen bli innvilga og ved endra forhold. Sjølv om medlemmen pliktar å gi opplysningar om inntekt, kan det likevel vise seg at kvar enkelt har fått utbetalt for mykje eller for lite pensjon. Når skatteoppgjeret ligg føre, skal det derfor gjennomførast eit etteroppgjør for tidlegpensjon. For særalderspåslag skal det livsvarige nivået reduserast for kvart år som medlemmen har inntekt over inntektsgrensa. I Prop. 108 L (2024–2025) viste departementet til at nødvendige føresegner om innhenting av inntektsopplysningar ville bli følgt opp i ein eigen prosess. Departementet følger opp dette i proposisjonen her.

Vidare følger det av reglane at kvalifikasjonskravet for tidlegpensjon skal vere at ein har stått i ei særaldersgrensestilling i 10 av dei siste 15 åra før aldersgrensa eller før avgang med rett til tidlegpensjon. I tillegg må ein ha fråtredd heilt eller delvis for å kvalifisere for tidlegpensjon. For å oppfylle kvalifikasjonskravet for særalderspåslag til livsvarig pensjon må ein dei siste 15 åra før særaldersgrensa, eller før fråtreding med rett til uttak av alderspensjon, ha stått i ei medlemspliktig stilling i minst 10 år. Ein må vidare ha fråtredd medlemspliktig stilling med minst 10 prosent samanlikna med full stilling. For å kunne ta stilling til om kvalifikasjonskrava er oppfylte og berekne tidlegpensjon og særalderspåslag, vil pensjonsleverandøren kunne ha behov for opplysningar frå noverande eller tidlegare arbeidsgivarar om arbeidsforholdet. Dei kommunale tenestepensjonsleverandørane har behov for ein heimel i forsikringsverksemdslova til å innhenta slike opplysningar. Departementet følger opp dette med forslag til nødvendige heimlar i denne proposisjonen.

Med kommunale tenestepensjonsleverandørar siktar ein til livsforsikringsføretak og pensjonskasser som kan tilby kommunale tenestepensjonsordningar etter reglane i forsikringsverksemdslova kapittel 4. Kommunale tenestepensjonsordningar omfattar tilsette i kommunar, fylkeskommunar, helseføretak og føretak med kommunal tilknyting osb., jf. forsikringsverksemdslova § 4-1.

Skatteforvaltningslova og forsikringsverksemdslova høyrer inn under Finansdepartementet. Departementet sitt forslag til endringar i desse lovene blir derfor fremma i samråd med Finansdepartementet.

10.2 Høyringa

Arbeids- og inkluderingsdepartementet sendte 6. juni 2025 på høyring eit høyringsnotat med forslag til endringar i lov om Statens pensjonskasse og enkelte andre lover (innhenting av inntektsopplysninger mv.). Høyringsfrist var 18. juli 2025.

Høyringa blei sendt til følgande høyringsinstansar:

• Arbeids- og velferdsdirektoratet

• Datatilsynet

• Finanstilsynet

• Regelrådet

• Skattedirektoratet

• Statens pensjonskasse

• Oslo kommune

• Pensjonsordningen for sykepleiere

• Akademikerne

• Arbeidsgiverforeningen Spekter

• Fellesordningen for AFP

• Finans Norge

• Gabler AS

• Hovedorganisasjonen Virke

• Kommunal Landspensjonskasse

• KS – Kommunesektorens organisasjon

• Landsorganisasjonen i Norge (LO)

• LO Kommune

• LO Stat

• NITO

• Norsk Pensjon AS

• Næringslivets Hovedorganisasjon (NHO)

• Oslo Pensjonsforsikring AS

• Pensjonskasseforeningen

• Pensjonskontoret

• Samfunnsbedriftene

• Storebrand

• Unio

• Yrkesorganisasjonenes Sentralforbund (YS)

Departementet har mottatt 11 høyringssvar, irekna frå to privatpersonar. Følgande høyringsinstansar har uttalt at dei ikkje har merknadar:

• Finansdepartementet

• Justisdepartementet

• Skatteetaten

• Statens pensjonskasse

• Oslo Pensjonsforsikring

Pensjonskasseforeningen uttalte at dei ga sin støtte til forslaget.

Høyringsinstansane er i all hovudsak positive til forslaga i høyringsnotatet.

Kommunal Landspensjonskasse (KLP) viser i sitt høyringssvar til at:

«Oppsummering av KLPs hovedpunkter

• Det må på plass nødvendige hjemler i lov om pensjonsordning for sykepleiere for at pensjonsordningen skal kunne motta tilsvarende opplysninger som andre tjenestepensjonsordninger. Se nærmere om dette i punkt 3.

• For beregning og inntektsprøving av særalderspåslag, er det nødvendig med informasjon fra NAV om mottak av uføretrygd etter folketrygdloven kap. 12, jf. Det foreligger i høringen ingen forslag til en bestemmelse om utlevering av slik informasjon.

• KLP etterlyser nok en gang en generell tilgang til a-ordningen, tilsvarende det leverandører av privat tjenestepensjon har for arbeid med pensjonsordninger etter skatteforvaltningsloven § 3-6 (4).»

Departementet følger opp innspelet frå KLP om å få på plass heimler også i lov om pensjonsordning for sykepleiere, slik at pensjonsordninga skal kunne motta tilsvarande opplysningar som andre tenestepensjonsordningar til arbeidet med tidlegpensjon og særalderspåslag.

Vidare foreslår departementet heimel for at tenestepensjonsordningane skal kunne få opplysningar frå Arbeids- og velferdsetaten som er nødvendige for å kunne berekne og vilkårsprøve tidlegpensjon og særalderspåslag.

KLP viste i sitt høyringssvar til at ei alternativ løysing til heimel for å innhente opplysningar frå Arbeids- og velferdsetaten er å utvide samordningslova § 3 slik at ho også omfattar både tidlegpensjon og særalderspåslag. Departementet viser til at ei endring av samordningslova ikkje har vore på høyring, og at lova er så vidt samansett at det er meir formålstenleg å heimle dette i særreglar, slik det blir foreslått i proposisjonen her.

Når det gjeld tilgang til a-ordninga, viser departementet til at dette ikkje har vore ein del av høyringa. Departementet viser til at pensjonsleverandørane har spilt inn dette tidlegare, og viser til at Finansdepartementet i Prop. 10 L (2024–2025) Endringer i forsikrings- og finansmarkedslovgivingen (samleproposisjon) punkt 2.2.1.4 skriv:

«Til innspillet fra Finans Norge og KLP om at de kommunale pensjonsleverandørene bør få en mer generell hjemmel til å bruke opplysninger fra a-ordningen, slik de private pensjonsleverandørene har til å få utlevert opplysninger om inntekts- og arbeidsforhold til bruk for beregning av innskudd og premie, viser departementet til at dette ikke har vært en del av denne høringen. Departementet vil følge opp dette som en egen sak.»

Arbeids- og velferdsdirektoratet påpeker i sitt høyringssvar at det bør bli gitt klare heimlar for at andre tenestepensjonsordningar enn Statens pensjonskasse kan innhente opplysningar frå etaten til bruk i vilkårsprøving og berekning av tidlegpensjon og særalderspåslag, og for at etaten har unntak frå teieplikt ved slik utlevering. Vidare uttaler Arbeids- og velferdsdirektoratet at det, for å unngå rettsleg uklarleik eller utilsikta endring i praksis, bør komme tydeleg fram at forslaget til heimel for å innhente inntektsopplysningar ikkje er meint å skjerpe kravet til presisjon i heimelsgrunnlaget for anna informasjonsinnhenting enn det som direkte blir omfatta av føresegna. Departementet følger opp dette.

Både KLP og Arbeids- og velferdsdirektoratet viser til at departementet sitt forslag om å gi pensjonsinnretningane heimel til å innhente nødvendige opplysningar om arbeidstakaren eller pensjonisten sine arbeidsforhold frå noverande og tidlegare arbeidsgivarar heller bør løysast ved at pensjonsinnretningane får tilgang til Aa-registeret. Departementet viser til at dette ikkje har vore ein del av høyringa, og vil komme tilbake til dette i ein seinare prosess.

Akademikerne meiner det burde vore presisert at dei aktuelle medlemmane skal få beskjed om at kontroll av korrekt tidlegpensjon og særalderspåslag inneber at opplysningar om dei vil bli henta frå Skatteetaten, jf. prinsippet om transparens for den registrerte i EU si personvernforordning art. 5 nr. 1 bokstav a, og at det bør bli føresett at dei aktuelle aktørane informerer dei registrerte om dette. Departementet viser til at personvernomsyn taler for at det bør vere klart for dei registrerte korleis personopplysningane deira blir brukte. I personvernforordninga artikkel 5 nr. 1 bokstav a kjem dette til uttrykk ved at personopplysningar skal bli behandla på ein «åpen måte med hensyn til den registrerte» (prinsippet om openheit). Lovregulering av tilgangen til å bruke personopplysningar som blir foreslått i proposisjonen bidrar etter departementet si vurdering til å skape slik openheit. Departementet legg til grunn at Statens pensjonskasse, administrasjonen av sjukepleiarpensjonsordninga og dei kommunale tenestepensjonsleverandørane følger reglane i personvernregelverket i arbeidet med tidlegpensjon og særalderspåslag.

10.3 Departementet sine vurderingar og forslag

10.3.1 Innhenting av inntektsopplysningar m.m.

For å kunne gjennomføre etteroppgjeret av tidlegpensjon, og fastsette livsvarig reduksjon av særalderspåslag, er Statens pensjonskasse, administrasjonen av sjukepleiarpensjonsordninga og dei kommunale tenestepensjonsleverandørane avhengige av å få avklart om pensjonisten har hatt inntekt som overstig inntektsgrensa. For tidlegpensjon er inntektsgrensa pensjonsgrunnlaget i medlemspliktig stilling etter uttak, tillagt 2,7 gonger grunnbeløpet i folketrygda. For særalderspåslag er inntektsgrensa pensjonsgrunnlaget i medlemspliktig stilling tillagt grunnbeløpet i folketrygda.

Statens pensjonskasse har i lov om Statens pensjonskasse § 45 heimel til å innhente nødvendige opplysningar for å forvalte dei ordningane pensjonskassa administrerer frå mellom anna arbeidsgivarar, offentlege myndigheiter og institusjonar som administrerer andre pensjons- eller trygdeordningar, utan hinder av teieplikt. Føresegna gjeld berre innhenting av opplysningar etter pålegg i kvar enkelt sak, jf. Prop. 135 L (2019–2020) Endringer i arbeids- og velferdsforvaltningsloven, sosialtjenesteloven, lov om Statens pensjonskasse og enkelte andre lover (behandling av personopplysninger), punkt 8.4.2, og opnar ikkje for tilgang til løpande rapporterte inntektsopplysningar. Departementet foreslår ei eiga føresegn som gir Statens pensjonskasse heimel i lov om Statens pensjonskasse til å innhente løpande rapporterte inntektsopplysningar. I tillegg blir det foreslått presisert at grunnlaget for pensjonsgivande inntekt frå skatteoppgjeret kan innhentast for å kunne gjennomføre etteroppgjer knytt til tidlegpensjon. Det blir foreslått ein tilsvarande heimel i sjukepleiarpensjonslova og for kommunale tenestepensjonsleverandørar i skatteforvaltningslova.

Departementet presiserer at forslaget til føresegn i lov om Statens pensjonskasse ikkje endrar det materielle innhaldet i § 45 første ledd, men berre er ei presisering av retten til å innhente inntektsopplysningar frå skattemyndigheitene.

Skattemyndigheitene innhentar og behandlar ei rekke opplysningar for skatteformål. Desse opplysningane vil i stor grad vere underlagd teieplikt. Skatteforvaltningslova kapittel 3 regulerer teieplikta til skattemyndigheitene. Teieplikta i skatteforvaltningslova § 3-1 er strengare enn teieplikta som følger av forvaltningslova. Det ligg føre unntak frå teieplikta ved deling med anna offentleg myndigheit etter skatteforvaltningslova § 3-3. Etter første ledd i denne føresegna kan teiepliktige opplysningar utleverast til offentlege myndigheiter dersom dette er «nødvendig for å utføre mottakarorganets oppgaver etter lov», eller for å «hindre at virksomhet blir utøvd på en uforsvarlig måte».

I skatteforvaltningslova § 3-3 andre ledd blir det i tillegg stilt opp eit krav om proporsjonalitet, noko som inneber at utleveringa ikkje må vere uforholdsmessig ut frå dei ulempene denne medfører i form av inngrep i personvernet og faren for at opplysningar av konkurransemessig betydning kjem på avvegar. Skatteforvaltningsforskrifta § 3-3-1 første ledd utdjupar vurderingstemaet i proporsjonalitetsvurderinga. Det skal ved vurderinga blant anna leggast vekt på om mottakarorganet vil settast i stand til å ta ei rett avgjerd, eller utføre ein meir effektiv og formålstenleg teneste enn om det ikkje hadde fått opplysningane. Vidare skal det leggast vekt på formålet med behandlinga av opplysningar hos mottakarorganet, om mottakar er underlagd teieplikt, kva opplysningar som skal utleverast og talet på personar som får tilgang til opplysningane. Momenta understrekar at dei generelle personvernprinsippa som kjem til uttrykk i personvernforordninga, skal takast med i betraktning når utleveringsspørsmålet blir vurdert.

Skatteforvaltningslova § 3-3 tredje ledd gir heimel til å fastsette forskrifter om utlevering av opplysningar til andre offentlege myndigheiter i interessa deira. Slike føresegner er gitt i skatteforvaltningsforskrifta § 3-3-1 andre ledd bokstavane a til o. Når vilkåra i desse føresegnene er oppfylte, vil opplysningane kunne utleverast utan at det er nødvendig å gjennomføra ei proporsjonalitetsvurdering ved kvar utlevering etter lova § 3-3 første og andre ledd, jf. skatteforvaltningsforskrifta § 3-3-1 første ledd, sjå Prop. 1 LS (2018–2019) side 282. Etablering av digitale, løpande tenester for utlevering av opplysningar føreset normalt at delinga fell inn under forskrifta andre ledd bokstavane a til o.

Etter skatteforvaltningsforskrifta § 3-3-1 andre ledd bokstav h, kan opplysningar uansett utleverast til offentlege myndigheiter «ifølge lovbestemmelser som fastsetter eller klart forutsetter at taushetsplikten ikke skal være til hinder for å gi opplysningene». Statens pensjonskasse har behov for opplysningar frå skattemyndigheitene om rapporterte inntektsopplysningar og opplysningar om pensjonsgivande inntekt og dessutan inntektsopplysningar frå skatteoppgjeret i samanheng med etteroppgjeret og berekninga av tidlegpensjon og særalderspåslag. Opplysningstypane samsvarer med opplysningar som blir gitt etter skatteforvaltningslova § 7-2.

Innrapporterte inntektsopplysningar etter skatteforvaltningslova § 7-2 omfattar lønn og andre skattepliktige ytingar frå offentlege og private arbeidsgivarar, pensjonsutbetalarar, Arbeids- og velferdsetaten og andre. Inntektsopplysningar omfattar også ulike skattepliktige stønader og offentlege ytingar, men ikkje opplysningar om ytingar som etter arten sin ikkje er skattepliktige. Opplysningane som kjem fram av skatteforvaltningslova § 7-2 dannar slik sett den ytre ramma for kva opplysningar som er nødvendig å innhente i samanheng med etteroppgjeret, og vil derfor avgrensa kva opplysningar Statens pensjonskasse, administrasjonen av sjukepleiarpensjonsordninga og dei kommunale tenestepensjonsleverandørane lovleg kan innhente til dette formålet.

Skatteoppgjeret inneheld mellom anna opplysningar om kapital- og næringsinntekter, formue og gjeld. Vidare vil skatteoppgjeret innehalde opplysningar om grunnlaget for pensjonsgivande inntekt.

Tidlegpensjonen og særalderspåslaget skal reduserast dersom pensjonsgivande inntekt etter uttak overskrid inntektsgrensa. Inntektsgrensa per kalenderår er pensjonsgrunnlaget i ei medlemspliktig stilling etter uttak, tillagt 2,7 gonger grunnbeløpet i folketrygda (for tidlegpensjonen) og eitt grunnbeløp (for særalderspåslaget). Som inntekt blir rekna pensjonsgivande inntekt etter folketrygdlova § 3-15 og inntekt av same art frå utlandet. Det skal gjerast unntak for inntekt frå ein avslutta aktivitet. Dersom tidlegpensjonen er gradert på grunn av mottak av midlertidig uførepensjon eller uførepensjon, skal arbeidsavklaringspengar etter folketrygdlova kapittel 11 ikkje medføre reduksjon av tidlegpensjon og særalderspåslag.

For å kunne trekke ut eventuelt mottak av arbeidsavklaringspengar i etteroppgjeret, er det behov for utlevering av kvar enkelt inntektstype som inngår i berekninga av personinntekt etter skattelova § 12-2. Opplysningane vil vere nødvendig for korrekt etteroppgjer i saker om tidlegpensjon etter lov om Statens pensjonskasse kapittel 5b, sjukepleiarpensjonslova og i tilsvarande saker for kommunale tenestepensjonsleverandørar. Dersom ikkje opplysningane blir innhenta frå Skatteetaten, må dei innhentast frå kvart enkelt medlem eller arbeidsgivar, etter pålegg i kvar enkelt sak. Departementet legg derfor til grunn at utleveringa vil vere forholdsmessig og nødvendig.

Opplysningane som blir utleverte frå skattemyndigheitene vil bidra til at berekninga blir basert på grundige og fullstendige opplysningar om den pensjonsgivande inntekta til vedkommande, jf. kravet i forvaltningslova § 17. Nødvendige lønnsopplysningar vil sikra at Statens pensjonskasse, administrasjonen av sjukepleiarpensjonsordninga og dei kommunale tenestepensjonsleverandørane kan utøve ei meir effektiv forvaltning enn dersom opplysningane måtte innhentast frå medlemmen eller arbeidsgivar. At opplysningane blir innhenta direkte frå skattemyndigheitene, blir vurdert som forholdsmessig samanlikna med den ulempa slik tilgang eventuelt medfører for kvar enkel medlem.

At Statens pensjonskasse, administrasjonen av sjukepleiarpensjonsordninga og dei kommunale tenestepensjonsleverandørane får tilgang til opplysningane frå skattemyndigheitene, vil også kunne vere i interessa til medlemmen, sidan det for nokon kan vere utfordrande å innhente rette og relevante opplysningar.

Tilgangen kan også bidra til å utfylle opplysningar som brukaren sjølv har sendt inn. Vidare har Statens pensjonskasse teieplikt etter dei alminnelege reglane i forvaltningslova, noko som sikrar at opplysningane ikkje blir spreidde vidare. Administrasjonen av sjukepleiarpensjonsordninga og kommunale tenestepensjonsleverandørar og deira tilsette har teieplikt etter finansføretakslova §§ 9-6 og 16-2. Dette reduserer risikoen for at opplysningane kjem på avvege.

På denne bakgrunn blir det vurdert slik at Statens pensjonskasse, administrasjonen av pensjonsordninga for sjukepleiere og kommunale tenestepensjonsleverandørar har eit sterkt behov for tilgang til teiepliktige opplysningar frå skattemyndigheitene, og at tilgangen er nødvendig og forholdsmessig.

Som gjort greie for over, har Statens pensjonskasse behov for systematisk tilgang til løpande rapporterte inntektsopplysningar og grunnlaget for pensjonsgivande inntekt frå skatteoppgjeret for å kunne oppfylle dei lovpålagde oppgåvene sine. Det er ei stor mengde saker, og opplysningane er nødvendige for å kunne gjennomføre korrekt og effektivt inntektsprøving og etteroppgjer i saker om tidlegpensjon og særalderspåslag. Det blir derfor foreslått ei eiga føresegn i lov om Statens pensjonskasse for medlemmer av Statens pensjonskasse som gir Statens pensjonskasse heimel til å innhente desse opplysningane. Denne føresegna blir foreslått teke inn som eit nytt sjette ledd i lov om Statens pensjonskasse § 45.

Tilsvarande behov for tilgang til løpande rapporterte inntektsopplysningar og opplysningar om pensjonsgivande inntekt gjer seg gjeldande for administrasjonen av pensjonsordninga for sjukepleiarar og kommunale tenestepensjonsleverandørar. Det blir derfor foreslått ei føresegn i sjukepleiarpensjonslova og skatteforvaltningslova som gir skattemyndigheitene heimel til å utlevere desse opplysningane. For å presisere at føresegna gjeld for arbeid med dei nye pensjonsreglane for personar med særaldersgrense, er det vist til at ho omfattar arbeidstakarar fødde i 1963 eller seinare. Føresegna blir foreslått teke inn i sjukepleiarpensjonslova ny § 11 s andre ledd og som eit nytt femte ledd i skatteforvaltningslova § 3-6.

Det blir vist til lovføresegn i lov om Statens pensjonskasse § 45 sjette ledd, sjukepleiarpensjonslova § 11 s andre ledd og skatteforvaltningslova § 3-6 femte ledd.

Forslaget blir rekna for å ikkje ha vesentlege eller uforholdsmessige personvernkonsekvensar. Det blir vist til punkt 10.4.

10.3.2 Innhenting av opplysningar om arbeidsforhold

Forslaga til kvalifikasjonskrav for tidlegpensjon og særalderspåslag inneber at pensjonsleverandøren kan ha behov for opplysningar om arbeidsforhold som ligg opptil 15 år tilbake i tid. I den grad medlemmen sjølv ikkje kan bidra med opplysningar, vil det vere behov for å kunne innhente opplysningar frå noverande eller tidlegare arbeidsgivarar. Dette kan vere opplysningar om medlemmen har hatt stilling(er) med særaldersgrense, kva særaldersgrensa har vore i ulike periodar, tida med medlemskap i stilling(er) med særaldersgrense og den prosentvise fråtredinga til vedkommande frå stillinga osb.

Statens pensjonskasse har heimel i lov om Statens pensjonskasse § 45 til å innhenta nødvendige opplysningar for å forvalta dei ordningane pensjonskassa administrerer frå mellom anna arbeidsgivar, utan hinder av teieplikt. Departementet presiserer at verkeområdet til denne føresegna ikkje blir påverka av at det blir innført ein særskild heimel for innhenting av inntektsopplysningar i § 45 sjette ledd.

Dei kommunale tenestepensjonsleverandørane har ikkje ein tilsvarande generell heimel som Statens pensjonskasse til å innhente nødvendige opplysningar. Kommunale tenestepensjonsleverandørar har ein heimel til å innhente nødvendige opplysningar om arbeids- og inntektsforhold frå tidlegare og noverande arbeidsgivarar i forsikringsverksemdslova § 4-17 tredje ledd, men opplysningane kan berre innhentast til bruk i arbeidet med ny offentleg AFP. Opplysningane som blir foreslåtte utlevert frå arbeidsgivarane vil bidra til at vilkårsprøving og berekning av tidlegpensjon og særalderspåslag blir basert på mest mogleg fullstendige opplysningar om særaldersgrensene til medlemmen osb. i arbeidsforhold, jf. kravet i forvaltningslova § 17. At opplysningane blir innhenta direkte frå arbeidsgivarane, blir vurdert som forholdsmessig samanlikna med den ulempa slik tilgang eventuelt medfører for kvar enkelt medlem.

Det vil også kunne vere i interessa til medlemmen at dei kommunale tenestepensjonsleverandørane får tilgang til opplysningane frå arbeidsgivar, sidan medlemmen sjølv ikkje alltid vil vere i stand til å gi rett informasjon. Det blir vidare vist til at kommunale tenestepensjonsleverandørar og deira tilsette har teieplikt etter finansføretakslova §§ 9-6 og 16-2. På denne bakgrunnen blir det vurdert slik at dei kommunale tenestepensjonsleverandørane har eit sterkt behov for tilgang til teiepliktige opplysningar frå dei noverande og tidlegare arbeidsgivarane til medlemmen, og at tilgangen er nødvendig og forholdsmessig.

Departementet foreslår derfor ei føresegn i forsikringsverksemdslova som gir kommunale tenestepensjonsleverandørar heimel til å innhente opplysningar frå noverande og tidlegare arbeidsgivar om arbeidsforholdet for arbeidstakaren eller pensjonisten som er nødvendige for å forvalte og berekne tidlegpensjon og særalderspåslag. For å presisere at føresegna gjeld for arbeidet med dei nye pensjonsreglane for personar med særaldersgrense, er det vist til at ho omfattar arbeidstakarar fødd i 1963 eller seinare.

KLP viste i sitt høyringssvar til at det også er behov for heimel i sjukepleiarpensjonslova for at administrasjonen av ordninga skal kunne innhente nødvendige opplysningar frå noverande eller tidlegare arbeidsgivar til bruk i arbeidet med tidlegpensjon og særalderspåslag tilsvarande den foreslåtte føresegna i forsikringsverksemdslova. Departementet viser til utgreiinga over, som gjeld tilsvarande for administrasjonen av sjukepleiarpensjonsordninga, og foreslår ei føresegn om dette i sjukepleiarpensjonslova.

Vidare viste KLP til at det er behov for heimel for at administrasjonen av sjukepleiarpensjonsordninga og leverandørane av dei kommunale tenestepensjonsordningane skal kunne få opplysningar frå Arbeids- og velferdsetaten som er nødvendige for å kunne berekne og vilkårsprøve tidlegpensjon og særalderspåslag, og behov for unntak frå teieplikta for Arbeids- og velferdsetaten for å kunne utlevere slike opplysningar. Departementet foreslår ei føresegn om dette i forsikringsverksemdslova og sjukepleiarpensjonslova. Departementet viser til Prop. 10 L (2024–2025) punkt 2.2.2.4. Proposisjonen gjeld forslag om heimel for å innhente opplysningar som er nødvendige til bruk for arbeidet med avtalefesta pensjon, men vurderingane og utgreiinga gjeld tilsvarande her.

Det blir vist til lovføresegn i forsikringsverksemdslova § 4-17 a og sjukepleiarpensjonslova § 11 s.

Forslaga blir rekna for å ikkje ha vesentlege eller uforholdsmessige personvernkonsekvensar. Det blir vist til punkt 10.4.

10.4 Personvernkonsekvensar

EUs personvernforordning (Europaparlament- og rådsforordning (EU) 2016/679) inneheld grunnleggande prinsipp og vilkår for å behandle personopplysningar, rettar for enkeltpersonar og pliktar for behandlingsansvarlege og databehandlarar. Lov 15. juni 2018 nr. 38 om behandling av personopplysningar (personopplysningslova) gjer forordninga til norsk rett ved inkorporasjon, og lova utfyller føresegnene i forordninga. Det er i tillegg tilgang til å utfylle det generelle personopplysningsregelverket i særlovgiving med meir spesifikke reglar, jf. forordninga artikkel 6 nr. 2.

Forordninga skal verne fysiske personars grunnleggande rettar og fridommar ved behandlinga av personopplysningar, samtidig som ho skal sikre fri flyt av personopplysningar mellom medlemsstatane. Personopplysningar blir definerte i forordninga som alle opplysningar om ein identifisert eller identifiserbar fysisk person, jf. forordninga artikkel 4 nr. 1. Med «behandle» meiner ein alle operasjonar eller rekker av operasjonar som blir gjorde med personopplysningar – automatiserte eller ikkje – som innsamling, registrering, organisering, strukturering, lagring, tilpassing eller endring, attfinning, konsultasjon, bruk, utlevering ved overføring, spreiing eller andre former for tilgjengeleggjering, samanstilling eller samkøyring, avgrensing, sletting eller utsletting, jf. artikkelen i forordninga 4 nr. 2.

For å kunne behandle personopplysningar krevst det eit behandlingsgrunnlag.

Reglane om behandlingsgrunnlag følger av forordninga artikkel 6, som seier at behandlinga berre er lovleg dersom eitt av vilkåra i nr. 1 bokstavane a til f er oppfylt, og bokstavane c og e er aktuelle her.

Forordninga artikkel 6 nr. 1 bokstav c gir grunnlag for behandling som er nødvendig for å oppfylle ei rettsleg forplikting som kviler på den behandlingsansvarlege. Artikkel 6 nr. 1 bokstav e gir tilgang til behandling når dette er «nødvendig for å utføre en oppgave i allmennhetens interesse eller utøve offentlig myndighet som den behandlingsansvarlige er pålagt». Departementet reknar dette som oppfylt for Statens pensjonskasse, administrasjonen av sjukepleiarpensjonsordninga og dei kommunale tenestepensjonsleverandørane ved at dei har lovpålagd plikt til å utføre arbeid i samband med tidlegpensjon og særalderspåslag.

Det følger av artikkel 6 nr. 3 at grunnlaget for «behandlingen» nemnt i nr. 1 bokstav c og e «skal fastsettes» i unionsretten eller i den nasjonale retten til medlemsstatane. Dette inneber at artikkel 6 nr. 1 bokstavane c eller e ikkje åleine kan utgjere behandlingsgrunnlaget, men at den behandlingsansvarlege i tillegg må kunne vise til eit supplerande rettsgrunnlag for behandlinga i unionsretten eller nasjonal rett som den behandlingsansvarlege er underlagd. Forslaga til lov om Statens pensjonskasse § 45 nytt sjette ledd, sjukepleiarpensjonslova § 11 s, skatteforvaltningslova § 3-6 femte ledd og forsikringsverksemdslova § 4-17 a i proposisjonen her vil utgjere slikt supplerande behandlingsgrunnlag.

Statens pensjonskasse, administrasjonen av sjukepleiarpensjonsordninga og kommunale tenestepensjonsleverandørar har behov for tilgang til løpande rapporterte inntektsopplysningar og grunnlaget for pensjonsgivande inntekt frå skatteoppgjeret for å kunne gjennomføre lovpålagt etteroppgjer i samanheng med tidlegpensjon. Det blir foreslått ein klar og tydeleg innhentingsheimel overfor skattemyndigheitene.

Forslaget inneber at skattemyndigheitene kan utlevere opplysningar som er innhenta og behandla for skatteformål. Departementet viser til at personopplysningar berre kan samlast inn til spesifikke, uttrykkeleg angitte og rettmessige formål, jf. artikkel 5 nr. 1 bokstav b. Med eit uttrykkeleg angitt og konkret formål vil det i større grad vere lett å angi kva personopplysningar som er adekvate, nødvendige og relevante for å oppfylle formålet (prinsippet om dataminimering).

Det følger av lov om Statens pensjonskasse § 45 første ledd første setning at:

«Statens pensjonskasse har rett til å innhente de opplysningene som er nødvendige for å forvalte de ordningene Pensjonskassen administrerer fra arbeidsgiver, tidligere arbeidsgiver, offentlig myndighet, institusjon som administrerer annen pensjons- eller trygdeordning, helsepersonell, kredittopplysningsvirksomhet, gjeldsinformasjonsforetak, forsikringsselskap og annen finansinstitusjon.»

I Prop. 135 L (2019–2020) Endringer i arbeids- og velferdsforvaltningsloven, sosialtjenesteloven, lov om Statens pensjonskasse og enkelte andre lover (behandling av personopplysninger) uttaler departementet i punkt 8.4.2 sjette avsnitt at:

«Etter forslaget til ny § 45 skal Statens pensjonskasse bare få tilgang til nødvendige opplysninger etter pålegg i den enkelte sak for å forvalte de ordninger som Pensjonskassen administrerer. Departementet legger imidlertid til grunn at denne bestemmelsen ikke gir Statens pensjonskasse adgang til å innhente løpende inntektsopplysninger fra Skatteetaten, kun til å innhente opplysninger etter pålegg i den enkelte sak.»

Vidare følger det av åttande avsnitt at:

«Departementet finner det ikke hensiktsmessig å regulere i loven hvilke opplysninger som vil kunne være aktuelle i saksbehandlingen. Utformingen vil kunne bli både detaljert og omfangsrik. En eventuell regulering vil derfor egne seg best i forskrifts form, men departementet finner det ikke nødvendig å gjøre dette nå. Dette vil bli vurdert nærmere.»

I lova er ikkje innhenting av løpande inntektsopplysningar frå skattemyndigheitene regulert. Departementet foreslår heimel for det i nytt sjette ledd i § 45. Prinsippa i personvernforordninga vil varetakast gjennom dei rammene som er nedfelte i § 45 sjette ledd ved at det berre er nødvendige lønnsopplysningar som er gitt etter skatteforvaltningslova § 7-2 og opplysningar om pensjonsgivande inntekt frå skattemyndigheitene til bruk i arbeidet med tidlegpensjon og særalderspåslag etter denne lova som kan innhentast. Tilsvarande heimel blir foreslått for administrasjonen av sjukepleiarpensjonsordninga i sjukepleiarpensjonslova § 11 s andre ledd og dei kommunale tenestepensjonsleverandørane i skatteforvaltningslova § 3-6 femte ledd.

Administrasjonen for pensjonsordninga for sjukepleiarar og kommunale tenestepensjonsleverandørar har vidare behov for tilgang til opplysningar frå noverande og tidlegare arbeidsgivarar om arbeidsforholdet for medlemmene som er nødvendige for å ta stilling til om kvalifikasjonskrava er oppfylte og for å berekne tidlegpensjon og særalderspåslag. Det blir foreslått ein klar og tydeleg innhentingsheimel overfor noverande og tidlegare arbeidsgivarar, jf. at personopplysningar berre kan samlast inn til spesifikke, uttrykkjeleg oppgjevne og rettmessige formål, jf. artikkel 5 nr. 1 bokstav b. Med eit uttrykkeleg angitt og konkret formål vil det i større grad vere lett å angi kva personopplysningar som er adekvate, nødvendige og relevante for å oppfylle formålet (prinsippet om dataminimering). Prinsippa her vil varetakast gjennom dei rammene som er nedfelte i sjukepleiarpensjonslova § 11 s tredje ledd og forsikringsverksemdslova § 4-17 a første ledd ved at det berre er nødvendige opplysningar om arbeidsforhold til bruk i arbeidet med tidlegpensjon og særalderspåslag som kan innhentast.

Videre har administrasjonen av pensjonsordninga for sjukepleiarar og kommunale tenestepensjonsleverandørar behov for å kunne få opplysningar frå Arbeids- og velferdsetaten for å rekne ut og vilkårsprøve tidlegpensjon og særalderspåslag. Det er vidare behov for unntak frå teieplikta for Arbeids- og velferdsetaten for å kunne utlevere slike opplysningar. Det blir derfor foreslått ei klar og tydeleg føresegn for Arbeids- og velferdsdirektoratet til å utlevere opplysningar som er nødvendige for pensjonsinnretninga til å rekne ut framtidig pensjon, vilkårsprøving og utrekning av pensjon. Vidare presiserer departementet at etaten si taushetsplikt ikkje er til hinder for dette i den utstrekning opplysningene er nødvendige for å utføre oppgaver etter føresegna. På same måte som overfor arbeidsgivarar, oppfyller ein med dette artikkel 5 nr. 1 bokstav b og prinsippet om dataminimering gjennom utforminga av sjukepleiarpensjonslova § 11 s første ledd og forsikringsverksemdslova § 4-17 a andre ledd.

Personvernforordninga artikkel 5 nr. 1 bokstav f fastset at personopplysningar skal behandlast på ein måte som sikrar tilstrekkeleg tryggleik for personopplysningane, medrekna vern mot uautorisert eller ulovleg behandling, og mot utilsikta tap, øydelegging eller skade ved bruk av eigna tekniske eller organisatoriske tiltak (prinsippet om integritet og konfidensialitet). Det er vidare forbode å oppbevare personopplysningar lenger enn det som er nødvendig for formålet dei blei samla inn for. Departementet føreset at Statens pensjonskasse, administrasjonen av sjukepleiarpensjonsordninga og dei kommunale tenestepensjonsleverandørane sørger for at personopplysningane er korrekte og oppdaterte, at dei blir underlagde tilstrekkeleg informasjonstryggleik og at dei blir sletta når formålet er oppfylt. Statens pensjonskasse, administrasjonen av sjukepleiarpensjonsordninga og dei kommunale tenestepensjonsleverandørane må vidare sørge for å sette i verk tiltak mot utilsikta og ulovleg øydelegging, tap og endringar av personopplysningar. Departementet vil dessutan peike på at både Statens pensjonskasse, administrasjonen av sjukepleiarpensjonsordninga og dei kommunale tenestepensjonsleverandørane har teieplikt, noko som er viktig for rettstryggleiken og personvernet til borgarane.

Departementet meiner at den registrerte sine personvernrettar etter forordninga er tilstrekkeleg ivaretatte gjennom lovforslaget og tiltaka som er nemnde ovanfor.

10.5 Ikraftsetting. Økonomiske og administrative konsekvensar

Skatteetaten si utlevering til Statens pensjonskasse, administrasjonen av sjukepleiarpensjonsordninga og kommunale tenestepensjonsleverandørar til bruk i etteroppgjer kan gjennomførast ved bruk av allereie etablerte tekniske grensesnitt mot konsumentar. Det vil likevel vere behov for å tilpasse delingstenesta til Statens pensjonskasse, sjukepleiarpensjonsordninga og dei kommunale tenestepensjonsleverandørane sine formål, slik at ein ivaretar dataminimering og unngår deling av overskotsopplysningar.

Dette vil medføre endringar i Skatteetaten sine delingsløysingar. Kostnadene blir gjennomførte innanfor Skatteetaten sine gjeldande budsjettrammer.

Forslaget om at noverande og tidlegare arbeidsgivarar på førespurnad skal gi opplysningar om arbeidsforhold som er nødvendige i arbeidet med tidlegpensjon og særalderspåslag for medlemmane, har etter alt å dømme avgrensa økonomiske og administrative konsekvensar.

Reglane om tidlegpensjon og særalderspåslag, vedtatt gjennom behandlinga av Prop. 108 L (2024–2025) Endringar i lov om Statens pensjonskasse og enkelte andre lovar (nye pensjonsreglar for personar med særaldersgrense), jf. Innst. 348 L (2025–2025) og Lovvedtak 76 (2024–2025), trer i kraft 1. januar 2026. Departementet legg opp til at lovforslaga i proposisjonen her trer i kraft frå same tidspunkt.

11 Andre forslag til lovendringar

11.1 Krav om samtidig uttak av folketrygd som vilkår for tilståing av ytingar frå offentleg tenestepensjonsordning

I lov om Statens pensjonskasse § 44 tiande ledd og lov om pensjonsordning for sykepleiere § 36 tredje ledd kjem det fram av første punktum at pensjonsleverandøren kan sette som vilkår for tilståing av ytingar at medlemmen samtidig set fram krav om ytingar etter folketrygdlova. I andre punktum er det sagt at dette ikkje gjeld for pensjon etter høvesvis kapittel 5 a og kapittel 4 a (reglar om påslagspensjon m.m.), som gjeld for medlemmar fødde i 1963 eller seinare, med unntak av oppsett pensjon for desse medlemmane for oppteningstid før 2020. Etter tredje punktum kan departementet gi forskrift med nærmare reglar. Dette er gitt i forskrift 20. desember 2010 nr. 1711 om vilkår for rett til ytelser etter lov om Statens pensjonskasse og etter enkelte andre lover når det foreligger rett til ytelser etter folketrygdloven.

Departementet foreslår at presiseringa i andre punktum i lov om Statens pensjonskasse § 44 tiande ledd og lov om pensjonsordning for sykepleiere § 36 tredje ledd går ut. Det kan vere fleire tilfelle der krav om samtidig uttak av folketrygd ikkje er nødvendig, og det å da nemne enkelte ytingar særskilt blir misvisande. Formålet med kravet om samtidig uttak av ytingane er særleg knytt til samordningspliktig bruttopensjon frå tenestepensjonsordninga. Slik pensjon skal reduserast som følge av ytinga frå folketrygda etter føresegnene i samordningslova. Det er formålstenleg at dei nærmare reglane for når det trengst samtidig uttak av pensjon frå folketrygda, kjem fram av forskrifta. Endringane har ikkje økonomiske eller administrative konsekvensar. Departementet foreslår at endringane tar til å gjelde frå 1. januar 2026.

Forslaget inneber ikkje noka realitetsendring, og det har derfor ikkje vore på høyring, sidan høyring da blir rekna som «åpenbart unødvendig», jf. utgreiingsinstruksen punkt 3-3 andre ledd tredje kulepunkt.

Sjå forslaget til endringar i lov om Statens pensjonskasse § 44 tiande ledd og lov om pensjonsordning for sykepleiere § 36 tredje ledd.

11.2 Presisering av rett til avtalefesta pensjon i lov om pensjonsordning for oppdragstaker i statlig beredskapshjem eller spesialisert fosterhjem

Lova gjeld for oppdragstakar i beredskapsheim eller spesialisert fosterheim som har kontrakt med staten eller Oslo kommune. Oppdragstakaren har same rettar og plikter som ein medlem i Statens pensjonskasse, og oppdragsgivar har same rettar og plikter som ein arbeidsgivar i lov om Statens pensjonskasse.

Etter § 6 har oppdragstakar rett til tidlegpensjon tilsvarande avtalefesta pensjon (AFP) i det statlege tariffområdet. Det er behov for å ta ut ordet «tidlegpensjon» sidan det er innført nye reglar for offentleg AFP for dei som er fødde i 1963 eller seinare. Til skilnad frå AFP-ordninga som gjeld for dei som er fødde i 1962 eller tidlegare, er den nye AFP-ordninga ei livsvarig yting. Endringa består i å fastslå at oppdragstakar har rett til AFP som i det statlege tariffområdet. Endringa har ikkje økonomiske eller administrative konsekvensar. Departementet foreslår at endringa tar til å gjelde straks.

Forslaget inneber ikkje noka realitetsendring, og det har derfor ikkje vore på høyring, sidan høyring da blir rekna som «åpenbart unødvendig», jf. utgreiingsinstruksen punkt 3-3 andre ledd tredje kulepunkt.

Sjå forslaget til endringar i lov om pensjonsordning for oppdragstaker i statlig beredskapshjem eller spesialisert fosterhjem § 6.

12 Forholdet til internasjonale plikter

Reglane om ein særleg dagpengerett til tidlegare vernepliktige jf. folketrygdlova § 4-19, nødvendige for å fylle Noreg sine plikter etter ILO-konvensjon nr. 168.

Det følger av folketrygdlova §§ 1-3 flg. at lova skal nyttast i samsvar med prinsippa om rørslefridom og lik behandling slik dei kjem til uttrykk i hovuddelen i EØS-avtalen. Det kjem vidare fram av folketrygdlova §§ 4-1 a, 8-1 a, 11-1 a, 12-1 a, 15-1 a, 17-1 a og 17A-1 a, at reglane i vedkommande kapittel skal fråvikast så langt det er nødvendig av omsyn til dei relevante reglane i hovuddelen i EØS-avtalen, trygdeforordninga, gjennomføringsforordninga og bi- og multilaterale trygdeavtaler, sjå folketrygdlova §§ 1-3 a og 1-3 b.

Trygdeforordninga stiller ikkje krav om harmonisering av trygdeordningane i medlemsstatane, men koordinerer trygdelovgivinga deira. Det er overlate til dei nasjonale myndigheitene å fastsette kva for trygdeytingar ein kan få, om trygdedekninga skal vere avhengig av arbeid eller busetting, storleiken på ytingane og kor lenge ein kan få dei. Reguleringa av trygdeytingane må likevel vere i tråd med grunnprinsippa i EØS-retten.

Dei foreslåtte endringane vil gjelde likt for alle som får innvilga dei ytingane etter folketrygdloven som endringane gjeld, utan omsyn til om retten til ytingane følger av dei nasjonale reglane eller av samanleggingsreglane i EU-trygdeforordninga (883/2004). Endringane samsvarar dermed med likebehandlingsprinsippet slik det kjem til uttrykk i EØS-avtalen artikkel 4 og i trygdeforordninga artikkel 4.

Heller ikkje endringa i sosialtenestelova § 18 vil vere i konflikt med Noreg sine internasjonale plikter. Det same gjeld for endringa i lov om Statens pensjonskasse § 44, lov om pensjonsordning for sykepleiere § 36 og lov om pensjonsordning for oppdragstaker i statlig beredskapshjem eller spesialisert fosterhjem § 6.

13 Merknader til dei enkelte paragrafane

13.1 Endringane i lov om Statens pensjonskasse

Til § 44

Tiande ledd seier at pensjonsleverandøren kan setje som vilkår for tilståing av ytingar at medlemmen samtidig set fram krav om ytingar etter folketrygdlova. Det er gitt eit unntak i andre punktum om at kravet til samtidig uttak av ytingar frå folketrygda ikkje gjeld for pensjon etter kapittel 5 a (reglar om påslagspensjon mv.), som gjeld for medlemmar fødd i 1963 eller seinare, med unntak av oppsett pensjon for desse medlemmane for oppteningstid før 2020. Departementet foreslår at unntaket i andre punktum blir tatt ut av føresegna sidan det er fleire ytingar som kravet om samtidig uttak ikkje er nødvendig for. Det gjeld blant anna ved uttak av AFP at medlemmen ikkje kan ha uføretrygd frå folketrygda etter fylte 62 år for dei som er fødd i 1963 eller seinare når desse samtidig har ein uførepensjon frå tenestepensjonsordninga. Dei detaljerte reglane for krav om samtidig uttak av ytingar etter folketrygdlova bør gå fram av forskrifta som er gitt med heimel i tredje punktum.

Sjå punkt 11.1.

Til § 45

Sjette ledd er ny og gir Statens pensjonskasse heimel til å innhente nødvendige lønnsopplysningar som er gitt etter skatteforvaltningslova § 7-2, og opplysningar om pensjonsgivande inntekt frå skattemyndigheitene, til bruk i etteroppgjer og arbeid med tidlegpensjon og særalderspåslag etter føresegna etter kapittel 5b. Verkeområdet etter første ledd blir ikkje påverka av at det blir innført ein særskild heimel for innhenting av inntektsopplysningar i sjette ledd.

Sjå punkt 10.3.1.

13.2 Endringane i lov om pensjonsordning for apotekvirksomhet mv.

Til § 6

Andre ledd blir endra som følge av at den gjeldande aldersgrensa blir heva frå 70 til 72 år.

Sjå punkt 9.4.

Til § 7

I nr. 1 første ledd første punktum blir ordlyden endra frå nådd aldersgrense til 67 år. Endringa må sjåast i samanheng med at § 7 nr. 1 første ledd andre punktum blir foreslått oppheva og at 67 år er første mogelege uttaksalder for uttak av ordinær alderspensjon etter § 7 første ledd første punktum. Nr. 1 første ledd andre punktum blir foreslått oppheva da pensjonsordninga i dag ikkje lenger omfattar medlemmar med særaldersgrense på 68 år som går av med 85-årsregelen.

Nr. 2 andre ledd første punktum presiserer at det ikkje skal medreknast tid lenger enn til fylte 70 år i fastsettinga av kravet til full opptening for oppsett alderspensjon.

Sjå punkt 9.4.

Til § 9

Tredje ledd første punktum presiserer at dersom ein medlem dør utan å vere pensjonert, skal eventuell gjenlevande ektefelle få utbetalt eit beløp svarande til ein måneds alderspensjon bereknet som om medlemmen med uforandra grunnlag hadde stått i tenesta til 67 år. Endringa er ei presisering sidan ordninga i dag ikkje har aldersgrenser som er lågare enn 67 år, slik det er i lov om aldersgrenser for statsansatte m.fl.

Sjå punkt 9.4.

Til § 11

Femte ledd andre punktum presiserer at det skal medreknast framtidig tenestetid til fylte 67 år. Endringa er ei presisering sidan ordninga i dag ikkje har aldersgrenser som er lågare enn 67 år, slik det er i lov om aldersgrenser for statsansatte m.fl.

Sjette ledd andre punktum presiserer at det ikkje skal medreknast tid lenger enn til fylte 70 år i fastsettinga av kravet til full opptening for oppsett uførepensjon.

Sjå punkt 9.4.

Til § 14

Andre ledd første punktum presiserer at uførepensjonen fell bort frå månaden etter at medlemmen har nådd 67 år. Endringa er ei presisering sidan ordninga i dag ikkje har aldersgrenser som er lågare enn 67 år, slik det er i lov om aldersgrenser for statsansatte m.fl.

Sjå punkt 9.4.

Til § 16

Tredje ledd tredje punktum presiserer at det skal medreknast framtidig tenestetid til fylte 67 år ved berekning av enke- eller enkemannspensjon. Endringa er ei presisering sidan ordninga i dag ikkje har aldersgrenser som er lågare enn 67 år, slik det er i lov om aldersgrenser for statsansatte m.fl.

Sjå punkt 9.4.

Til § 23

Fjerde ledd tredje punktum presiserer at det skal medreknast framtidig tenestetid til fylte 67 år ved berekning av enke- eller enkemannspensjon. Endringa er ei presisering sidan ordninga i dag ikkje har aldersgrenser som er lågare enn 67 år, slik det er i lov om aldersgrenser for statsansatte m.fl.

Sjå punkt 9.4.

13.3 Endringane i lov om pensjonsordning for sykepleiere

Til § 6

Første ledd første punktum blir endra som følge av at dagens aldersgrensa blir heva frå 70 til 72 år.

Tredje ledd fastslår at personar som blir omfatta av denne lova, har ei plikt til å fråtre stillinga ved første månadsskifte etter fylte 72 år.

Sjå punkt 9.4

Til § 7

Fjerde ledd første punktum fastslår at ved overgang frå ei stilling med aldersgrense 65 år til ei stilling med den nye aldersgrensa på 72 år, skal aldersgrensa på 65 år leggast til grunn i inntil ti år dersom vedkomande ville hatt rett til alderspensjon etter den tidlegare aldersgrensa.

Femte ledd fastslår at ved overgang frå stilling med den nye aldersgrensa 72 år til stilling med aldersgrense 65 år, skal den lågare aldersgrensa først leggast til grunn etter eitt års teneste.

Sjå punkt 9.4.

Til § 10

Andre ledd presiserer at det ikkje skal medreknast tid lenger enn til det lågaste av aldersgrensa eller 70 år i fastsettinga av kravet til full opptening for oppsette pensjonar.

Sjå punkt 9.4.

Til § 11 h

Tredje ledd bokstav a andre punktum fastslår at det ikkje skal medreknast tid lenger enn til det lågaste av aldersgrensa eller 70 år i fastsettinga av kravet til full tenestetid.

Sjå punkt 9.4.

Til § 11 s

Paragrafen er ny.

Første ledd fastslår at Arbeids- og velferdsdirektoratet utan hinder av teieplikta skal utlevere opplysningar som er nødvendige for pensjonsordninga si berekning av framtidig pensjon, vilkårsprøving og berekning av tidlegpensjon og særalderspåslag for arbeidstakarar fødde i 1963 eller seinare.

Andre ledd fastslår at pensjonsordninga utan hinder av teieplikt kan innhente nødvendige lønnsopplysningar som er gitt etter skatteforvaltningsloven § 7-2, og opplysningar om pensjonsgivande inntekt frå skattemyndigheitene, til bruk i etteroppgjer og arbeid med tidlegpensjon og særalderspåslag etter føresegna.

Tredje ledd fastslår at pensjonsordninga har rett til å innhente opplysningar om arbeidstakarens eller pensjonistens arbeidsforhold frå noverande og tidlegare arbeidsgivar. Opplysningane må vere nødvendige for at innretninga skal kunne forvalte og berekne tidlegpensjon og særalderspåslag for arbeidstakarar fødde i 1963 eller seinare. Vedkomande som får pålegget har plikt til å gi slike opplysningar utan godtgjersle og utan hinder av teieplikt.

Sjå punkt 10.3.1 og 10.3.2.

Til § 13

Sjette ledd andre punktum presiserer at uførepensjonen skal avkortast etter forholdet mellom tenestetida og den tenestetida vedkomande ville ha fått frå den dagen han eller ho blei medlem av pensjonsordninga og fram til det lågaste av aldersgrensa eller 70 år.

Sjå punkt 9.4.

Til § 36

Tredje ledd seier at pensjonsleverandøren kan setje som vilkår for tilståing av ytingar at medlemmen samtidig set fram krav om ytingar etter folketrygdlova. Det er gitt eit unntak i andre punktum om at kravet til samtidig uttak av ytingar frå folketrygda ikkje gjeld for pensjon etter kapittel 4 a (reglar om påslagspensjon mv.), som gjeld for medlemmer fødd i 1963 eller seinare, med unntak av oppsett pensjon for desse medlemmene for oppteningstid før 2020. Departementet foreslår at unntaket i andre punktum blir teke ut av føresegna sidan det er fleire ytingar som kravet om samtidig uttak ikkje er nødvendig for. Det gjeld blant anna ved uttak av AFP at medlemmen ikkje kan ha uføretrygd frå folketrygda etter fylte 62 år for dei som er fødd i 1963 eller seinare når desse samtidig har ein uførepensjon frå tenestepensjonsordninga. Dei detaljerte reglane for krav om samtidig uttak av ytingar etter folketrygdlova bør gå fram av forskrifta som er gitt med heimel i noverande tredje punktum. Noverande tredje punktum blir andre punktum.

Sjå punkt 11.1.

13.4 Endringane i lov om folketrygd

Til § 4-8

Paragrafen gjeld plikten dagpengemottakarane har til å melde seg for Arbeids- og velferdsetaten kvar 14. dag. Det formelle regelverket inneheld elles lite om sjølve meldeplikta og innhaldet i ho, og sjølv om dette i nokon grad følger av langvarig praksis, kan det vere behov for noko meir formell regulering. Forslaget til endring inneber at departementet får heimel til å gi nærmare reglar om innhaldet i meldeplikta.

Sjå punkt 4.2.

Til §§ 4-10 og 4-20

Paragrafane regulerer når og på kva vilkår dagpengemottakarane kan få vedtak om sanksjon, slik at dagpengane fell bort i ein periode. I dei tilfella dei forholda som kan gi sanksjon, blir gjentatt, aukar sanksjonsperioden. Den lengste perioden er no seks månader. I praksis blir sanksjonsperioden da 26 veker. Med den foreslåtte endringa, vil denne praksisen gå fram av ordlyden i § 4-10 andre ledd og i § 4-20 tredje ledd. I tillegg blir «atten» i dei same paragrafane endra til «18».

Sjå punkt 4.4.

Til § 4-19

Folketrygdlova § 4-19 regulerer ein særleg rett til dagpengar for medemmar som har avtent verneplikt, og er først og framst meint å sikre dei som ikkje har rett til dagpengar etter dei ordinære reglane som følger av §§ 4-2 flg. Nokon av dei som kan få dagpengar etter denne særregelen, kan likevel fylle vilkåra etter dei ordinære reglane. Desse kan velje etter kva for regelsett dei søker og kan få innvilga dagpengar. Denne valretten inneber ikkje at dei skal kunne kombinere dei to regelsetta, men at dei berre kan få rett etter det eine eller det andre regelsettet. Den foreslåtte endringa skal tydeleggjere dette.

Sjå punkt 4.3.

Til § 8-2

Siste ledd i § 8-2 blir oppheva, da det ikkje lenger er nokon som får yting etter «Midlertidig lov om kompensasjonsytelse for selvstendig næringsdrivende og frilansere som har mistet inntekt som følge av utbrudd av covid-19».

Sjå punkt 5.1.

Til § 8-47

Fjerde ledd første punktum blir endra slik at også frilansarar som får eller har fått sluttvederlag eller etterlønn i samanheng med avslutta frilansoppdrag, (og som ikkje har andre oppdrag (er inaktive)), får utvida fristen til å få rett til sjukepengar til opptil seks månader etter avslutta oppdrag og inntektsgivande arbeid. Det er vidare klargjort i føresegna at retten gjeld opptil seks månader.

Sjå punkt 5.2.

Til § 11-12

Fjerde ledd første punktum blir endra, slik at føresegna ikkje lenger viser til den oppheva § 11-16.

Sjå punkt 6.2.

Til § 11-27

Første ledd nytt andre og tredje punktum fastslår at ein medlem som samtidig fyller vilkåra både for sjukepengar og for arbeidsavklaringspengar, først skal nytte retten til sjukepengar fullt ut. Dette er ei tydeleggjering av rettstilstanden, som også går fram av folketrygdlova § 8-48 andre ledd.

Sjå punkt 6.1.

Til § 11-28

Første ledd nytt andre og tredje punktum fastslår at ein medlem som samtidig fyller vilkåra både for sjukepengar og for arbeidsavklaringspengar, først skal nytte retten til sjukepengar fullt ut. Dette er ei tydeleggjering av rettstilstanden, som også går fram av folketrygdlova § 8-48 andre ledd.

Tredje ledd er skriven om. Nytt første og andre punktum presiserer at ein medlem som allereie mottar arbeidsavklaringspengar, når han eller ho blir sjukmeld frå ei deltidsstilling, likevel kan behalde reduserte arbeidsavklaringspengar samtidig som medlemmen får sjukepengar. Dette er ei vidareføring av gjeldande rett. Tredje og fjerde punktum er skrivne litt om, men fører vidare gjeldande rett i noverande første og andre punktum.

Sjå punkt 6.1.

Til § 12-2

I § 12-2 tredje ledd er det gitt unntak frå vilkåret om føregåande medlemskap. Bokstav a viser i dag til minstenivået for einslege i § 12-13 andre ledd tredje punktum. I endringa av § 12-13 er det foreslått at noverande andre punktum blir oppheva, og at tredje punktum blir andre punktum. Tilvisinga i § 12-2 må derfor endrast til andre punktum. Dette inneber inga realitetsendring.

Sjå punkt 2.4.

Til § 12-9

Endringa i andre ledd inneber at minste inntekt før uførleik for gifte og sambuande blir auka frå 3,3 G til 3,5 G, slik at ho blir lik som for einslege. Fordi det da berre blir to ulike minste inntekter før uførleik, foreslår departementet å fjerne bokstavinndelinga og skrive om til heile setningar.

Sjå punkt 2.3.

Til § 12-13

Andre ledd andre punktum blir oppheva, slik at det ikkje lenger skal vere ei eiga minste årlege yting for gifte eller sambuande som mottar ei uføretrygd som er ein omrekna uførepensjon. Minste årlege yting for gruppa vil i staden følge av regelen i første punktum, slik at minste årlege yting blir lik som for andre gifte eller sambuande. Dette inneber at minste årlege yting for gifte eller sambuande som mottar ei uføretrygd som er ein omrekna uførepensjon, blir redusert frå 2,379 gonger grunnbeløpet til 2,329 gonger grunnbeløpet.

Sjå punkt 2.4.

Til § 12-14

Omgrepet «inntektsgrense» i første ledd første punktum og andre ledd første punktum blir erstatta med «bunnfradrag». Endringa inneber inga realitetsendring, men tydeleggjer at summen av inntekt etter uførleik og 40 prosent av grunnbeløpet ikkje er ei grense for kor mykje den enkelte kan tene, men at det er innslagspunktet for når reduksjonen av uføretrygda startar.

Sjå punkt 2.2.

Første ledd andre punktum, som gjaldt eit eige fribeløp for personar som mottok ei uføretrygd som var ein omrekna uførepensjon, blir oppheva. Regelen gjaldt til og med 2018, og det er ikkje lenger behov for å ha regelen i lova. Opphevinga inneber derfor inga realitetsendring.

Sjå punkt 7.

Det blir gjort språklege endringar i andre ledd første og andre punktum for å gjere føresegna enklare å lese og for å introdusere omgrepet «reduksjonsprosenten». Nytt andre ledd tredje punktum om at reduksjonsprosenten ikkje kan overstige 70 prosent, inneber at uføretrygd ikkje kan bli redusert med meir enn 70 prosent av inntekt som overstig botnfrådraget, sjølv om mottakaren har ein kompensasjonsgrad som er høgare enn 70 prosent. For mottakarar som har ein kompensasjonsgrad som er lågare enn 70 prosent, vil reduksjonsprosenten framleis tilsvare kompensasjonsgraden. I fjerde punktum, som tilsvarer noverande tredje punktum, blir ordet «eller» erstatta med «og» for å synleggjere at pensjonsgivande inntekt og inntekt av same art frå utlandet ikkje er meint å utelukke kvarandre. Endringa i fjerde punktum gir inga realitetsendring.

Sjå punkt 2.1.

Til § 15-9

Paragrafen gir føresegner om avkorting av overgangsstønad når medlemmen har inntekt eller andre folketrygdytingar. Det er langvarig praksis for at all pensjonsgivande inntekt skal føre til avkorting. Det er også i samsvar med forarbeida til loven. Omgrepet «arbeidsinntekt» kan bli oppfatta som meir snevert enn pensjonsgivande inntekt, bl.a. fordi omgrepet har eit anna innhald i andre delar av folketrygdlova. Omgrepet «arbeidsinntekt» blir derfor erstatta med det meir presise omgrepet «pensjonsgivende inntekt». Fordi dei folketrygdytingane som er nemnt i gjeldande tredje ledd blir rekna som pensjonsgivande inntekt, er det ikkje lenger behov for denne føresegna. I staden blir det i tredje ledd tatt inn ei presisering om at også tilsvarande inntekt frå utlandet og frå eiga næringsverksemd, i tråd med langvarig praksis, skal føre til avkorting i overgangsstønaden. I tillegg blir det gjort nokre språklege forbetringar.

Sjå punkt 8.

Til § 17-5

Paragrafen gir føresegner om stønadsperiode. som i resten av kapittelet, blir omgrepet «arbeidsinntekt» derfor erstatta med det meir presise omgrepet «pensjonsgivende inntekt». Det er også i samsvar med forarbeida til loven.

Sjå punkt 8.

Til § 17-9

For å gjøre det tydeleg kva paragrafen regulerer, blir tittelen på paragrafen endra. Paragrafen gir føresegner om reduksjon av stønaden når medlemmen har inntekt eller andre folketrygdytingar. Det er langvarig praksis for at all pensjonsgivande inntekt skal føre til reduksjon. Det er også i samsvar med forarbeida til loven. Omgrepet «arbeidsinntekt» kan bli oppfatta som meir snevert enn pensjonsgivande inntekt, bl.a. fordi omgrepet har eit anna innhald i andre delar av folketrygdlova. Omgrepet «arbeidsinntekt» blir derfor erstatta med det meir presise omgrepet «pensjonsgivende inntekt». I tråd med dette blir tredje ledd omskrive slik at ytingar som blir rekna som pensjonsgivande inntekt, blir tatt ut av opplistinga. For å få ein betre struktur i paragrafen, blir reguleringa av inntekter frå utlandet flytta frå første til tredje ledd. Dette medfører ikkje materielle endringar.

Sjå punkt 8.

Til § 17 A-3

Paragrafen gir føresegner om stønadsperiode. Som i resten av kapittelet, blir omgrepet «arbeidsinntekt» erstatta med det meir presise omgrepet «pensjonsgivende inntekt». Det er også i samsvar med forarbeida til loven.

Sjå punkt 8.

Til § 17 A-6

Paragrafen gir føresegner om reduksjon av stønaden når medlemmen har inntekt eller andre folketrygdytingar. Det er langvarig praksis for at all pensjonsgivande inntekt skal føre til reduksjon. Det er også i samsvar med forarbeida til loven. Omgrepet «arbeidsinntekt» kan bli oppfatta som meir snevert enn pensjonsgivande inntekt, bl.a. fordi omgrepet har eit anna innhald i andre delar av folketrygdlova. Omgrepet «arbeidsinntekt» blir derfor erstatta med det meir presise omgrepet «pensjonsgivende inntekt». I tråd med dette blir tredje ledd omskrive slik at ytingar som blir rekna som pensjonsgivande inntekt, blir tatt ut av opplistinga. For å få ein betre struktur i parargrafen flyttes reguleringa av inntekter frå utlandet frå første til tredje ledd. Dette medfører ikkje materielle endringar.

Sjå punkt 8.

13.5 Endringane i lov om forsikringsvirksomhet

Til § 4-17 a

Føresegna er ny.

Første ledd fastslår pensjonsinnretninganes rett til å innhente opplysningar om arbeidstakarens eller pensjonistens arbeidsforhold frå noverande og tidlegare arbeidsgivar. Opplysningane må vere nødvendige for at innretninga skal kunne forvalte og berekne tidlegpensjon og særalderspåslag for arbeidstakarar fødde i 1963 eller seinare. Vedkommande som blir pålagt det, har plikt til å gi slike opplysningar utan godtgjering og utan hinder av teieplikta.

Andre ledd fastslår at Arbeids- og velferdsdirektoratet utan hinder av teieplikta skal utlevere opplysningar som er nødvendige for pensjonsinnretninga si premieberekning, berekning av framtidig pensjon, vilkårsprøving og berekning av tidlegpensjon og særalderspåslag for arbeidstakarar fødde i 1963 eller seinare.

Sjå punkt 10.3.2.

13.6 Endringane i lov om sosiale tjenester i arbeids- og velferdsforvaltningen

Til § 18

Barnetrygd blir tatt ut av ordlyden i tredje ledd i føresegna. Endringa inneber at kommunane kan ta omsyn til barnetrygd ved vurdering av søknad om økonomisk stønad.

Sjå punkt 3.

13.7 Endringane i lov om pensjonsordning for oppdragstaker i statlig beredskapshjem eller spesialisert fosterhjem

Til § 6

Endringa i første ledd er ei følge av at offentleg avtalefesta pensjon (AFP) for dei som er fødde i 1963 eller seinare er ei livsvarig yting. Mellom anna blir ordet «tidlegpensjon» teke ut av føresegna slik at det blir fastslått at oppdragstakar har rett til AFP som i det statlege tariffområdet. For dei som er fødde i 1962 eller tidlegare er AFP ei tidsavgrensa yting i perioden mellom fylte 62 og 67 år.

Sjå punkt 11.2.

13.8 Endringa i lov om skatteforvaltning

Til § 3-6

Femte ledd er nytt. Det følger av føresegna at teieplikta etter § 3-1 ikkje er til hinder for at pensjonsinnretninga blir gitt tilgang til nødvendige lønnsopplysningar som er gitt etter § 7-2, og opplysningar om pensjonsgivande inntekt, til bruk i arbeidet med tidlegpensjon og særalderspåslag og etteroppgjer i kommunal sektor for arbeidstakarar fødde i 1963 eller seinare.

Sjå punkt 10.3.1.

13.9 Endringane i lov om endringar i lov om Statens pensjonskasse og enkelte andre lover (nye pensjonsregler for personer med særaldersgrense) i pensjonsordning for sykepleiere

Til 11 m

Første ledd presiserer at kapittelet gjeld alderspensjon for personar fødd i 1963 eller seinare og omfattar tidlegpensjon og særalderspåslag til personar med lågare aldersgrense enn 72 år (særaldersgrense).

Sjå punkt 9.4.

Til 11 n

Tredje ledd første punktum fastslår at ved overgang frå ei stilling med særaldersgrense 65 år til ei stilling med aldersgrense 72 år skal særaldersgrensa på 65 år leggast til grunn i inntil ti år dersom vedkomande ville hatt rett til alderspensjon etter den tidlegare særaldersgrensa.

Sjuande ledd fastslår at ved overgang frå ei stilling med aldersgrense 72 år til ei stilling med særaldersgrense 65 år skal særaldersgrensa først leggast til grunn etter eitt års teneste.

Sjå punkt 9.4.

13.10 Føresegna om ikraftsetting

I del X i forslaget til endringslov er det gitt føresegner om når loven tar til å gjelde. Det er lagt til grunn at dei endringane som berre inneber tydeleggjering av gjeldande praksis, i hovudsak tar til å gjelde straks.