Meld. St. 33 (2019–2020)

Langskip – fangst og lagring av CO2

Til innhaldsliste

6 Nytte og kostnader av Langskip

6.1 Nytta

Langskip har som mål å bidra til at Noreg og Europa kan nå dei langsiktige klimamåla til lågast mogleg kostnad. Gevinstrealiseringsarbeidet har som mål å legge til rette for at nytta i prosjektet blir størst mogleg. I kapittel 3 er det gjennomgått marknadsvikt for utvikling av CO2-handtering og vist potensialet for kostnadsreduksjonar som vil følgje av utbygging av fleire CO2-handteringsprosjekt. Dette kapitelet går gjennom korleis Langskip vil svare på desse marknadssviktane og bidra til å legge til rette for kostnadsreduksjonar for etterfølgjande prosjekt.

Potensielle nytteeffektar frå Langskip kan delast inn i to hovudkategoriar: 1) Klimaeffektar og 2) Næringsutvikling. Desse kategoriane finn ein også igjen i effektmåla kor klimaeffektane svarar til effektmål 1–3 og næringsutvikling svarar til effektmål 4.

Kor store desse nytteeffektane blir vil avhenge av mellom anna framtidig klimapolitikk i Europa og at mål om utsleppsreduksjonar vert følgd opp med verkemiddel og tiltak. Effektane for næringsutvikling er såleis avhengig av at klimaeffektane er anerkjende og etterspurde. Samtidig vil vellukka demonstrasjon av ei heil kjede for fangst, transport og lagring av CO2 vise ei realistisk løysing for reduksjon av utslepp frå viktige industriar som ikkje har alternativ til CO2-handtering. Dermed vil Langskip gjere det enklare å følgje opp politiske ambisjonar for utsleppsreduksjonar med konkrete tiltak, og dermed bidra til å nå klimamåla i Europa.

6.1.1 Klimaeffektar

Klimaeffektane av Langskip kjem både direkte gjennom utsleppsreduksjonar i Noreg, og indirekte gjennom kostnadsreduksjonane demonstrasjon og utvikling av CO2-handtering vil gi og at det blir etablert infrastruktur for prosjekta som kjem etter, jf. omtalen av marknadssvikt i kap 3.

Dei direkte nasjonale utsleppsreduksjonane frå prosjektet vil i første omgang vere om lag 400 000 tonn CO2 per år når Norcem sitt fangstprosjekt vert sett i drift og auke til om lag 800 000 tonn CO2 per år dersom Fortum Oslo Varme sitt prosjekt vert sett i drift. Av desse vil om lag 200 000 tonn CO2 frå Fortum Oslo Varme kunne reknast mot forpliktinga Noreg har mot EU om reduksjonar i ikkje-kvotepliktige utslepp. Norcem sin sementfabrikk er ein del av kvotepliktig sektor og deira reduserte kvotepliktige utslepp vil på sikt ha sitt motsvar i auka utslepp andre stader innanfor fastsett utsleppstak i kvotesystemet.

Indirekte vil prosjektet gi klimaeffekt ved at demonstrasjon av ein heil og fleksibel kjede med fangst og lagring av CO2, og etablering av infrastruktur for CO2-transport og -lager bidreg til reduserte kostnader for prosjekta som kjem etter [41]. Dette er illustrert i figur 3.1.

Langskip bidrar til reduserte kostnader på ulike måtar. For det første vil læring og teknologiutvikling frå prosjekta på Norcem og eventuelt Fortum Oslo Varme bidra til reduserte kostnader og risiko for dei prosjekta som kjem etter. DNV GL sin rapport om forventa kostnadsreduksjonar for CO2-fangst og -lagring bereknar kostnadsreduksjonar på om lag ti pst. for kvar kumulative dobling av CO2-volum fanga [41]. Gjennom å etablere CO2-fangst vil ein bidra i denne prosessen. Det er også slik at kostnadsreduksjonspotensialet frå dei første prosjekta er større enn når det er bygd fleire prosjekt. Slik bidreg dei første prosjekta med ein relativt sett større andel kostnadsreduksjonar [25].

For det andre vil etableringa av infrastruktur for CO2-transport og -lager også bidra til reduserte kostnader. I tillegg vil etablering av infrastruktur for CO2-transport og -lager gi tryggleik til aktørar med industriutslepp som vurderer å fange CO2 om at dei faktisk kan få lagra CO2. Etablering av infrastruktur er såleis naudsynt for å etablere ein marknad for CO2-handtering. Ei rekke aktørar som planlegg fangst av CO2 i Europa vurderer lagring av CO2 i eit norsk CO2-lager. Nærleik til CO2-lager og den fleksible løysinga for transport som skipstransport legg til rette for, gjer Northern Lights sin infrastruktur attraktiv for fleire utsleppskjelder rundt Nordsjøen. Infrastrukturen Northern Lights etablerer har potensial til å vere utløysande for CO2-fangstprosjekt både i Noreg og elles i Europa.

For det tredje vil etablering av CO2-fangstanlegg på Norcem med transport og lagring frå Northern Lights også demonstrere ei heil kjede. Eit vellukka prosjekt vil redusere risiko for dei komande prosjekta, både ved at dei ser om løysinga faktisk fungerer og at utvikling av spesifikasjonar og prosedyrar er gjennomført. Eit mislukka prosjekt med høge kostnader kan ha negativ nytte ved at det verkar avskrekkande for andre framtidige prosjekt.

Desse effektane set industrien i stand til å rette innsatsen sin mot utvikling av CO2-fangst, og meir testing og bruk av teknologi vil gi ein raskare innovasjonssyklus. Fleire brukarar kan gjere innovasjonsløpet for nye teknologiar kortare, og nye teknologiar kan gjere terskelen for bruk av CO2-fangstteknologi lågare. Vegen mot ei kritisk masse av CO2-fangstprosjekt som kan skape eit krinsløp av teknologiutvikling og -bruk er lang, men vil gjerast kortare ved realisering av ei heil kjede med fangst, transport og lagring av CO2.

Internasjonalt samarbeid er avgjerande for å løyse dei globale klimautfordringane, og regjeringa vil at Noreg skal vere ein pådrivar i det internasjonale klimaarbeidet.

Realisering av ei heil kjede med CO2-fangst og -lagring vil også demonstrere at CO2-handtering er eit tilgjengeleg klimaverkemiddel, og terskelen for å realisere nye CO2-fangstprosjekt som knyter seg til Northern Lights er lågare. Dette vil gjere det enklare å følgje opp med politiske tiltak og verkemiddel fordi løysinga er realisert og tilgjengeleg. Slik kan ein også argumentere for at prosjektet har ei særs viktig demonstrasjonseffekt også politisk.

Basert på analysen frå DNV GL og IEA sine forventningar om kva CO2-pris kraft- og industrisektoren står overfor i avanserte økonomiar i 2030 og 2040 kan CO2-handtering vere bedriftsøkonomisk lønsamt mellom 2030 og 2040, m.a. avhengig av kor mange CO2-fangstanlegg som blir etablert [41].

Satsing på hydrogen er eit sentralt element for å nå målet i «European Green Deal» om eit klimanøytalt Europa. Hydrogen kan bidra til lågare utslepp frå industri, transport, kraftproduksjon og bygningar i heile Europa. Europakommisjonen lanserte 8. juli 2020 ein ny hydrogenstrategi [57]. Strategien skildrar korleis EU kan verkeleggjere potensialet gjennom investeringar, reguleringar, marknadsbygging, forsking og innovasjon. I strategien prioriterar EU hydrogen produsert frå fornybar kraft, men på kort og mellomlang sikt vil det vere behov for store mengder hydrogen frå andre kjelder.

I dag kjem om lag 90 prosent av all hydrogen produsert i Europa frå reformering av naturgass utan CO2-fangst og -lagring. Til skilnad er berre 4 pst. av hydrogenet produsert frå elektrolyse av vatn, og kun delar av denne elektrolysen nyttar rein fornybar kraft. Etablering av infrastruktur for lagring av CO2 vil gjere det mogleg å produsere tilnærma utsleppsfri hydrogen i Europa frå naturgass med CO2-fangst og lagring. Tilgang på lagerinfrastruktur vil kunne sette fart på den europeiske hydrogensatsinga og redusere store CO2-utslepp frå eksisterande og framtidig hydrogenproduksjon. Gass produsert effektivt og med låge utslepp på norsk sokkel vil kunne bidra til å dekke eit behov for gass til framstilling av rein hydrogen i Europa.

Regjeringa la 3. juni 2020 fram sin hydrogenstrategi. Strategien, som er den første av sitt slag i Noreg, legg grunnlaget for det vidare arbeidet med hydrogen. Langskip gjer det mogleg å produsere hydrogen frå naturgass med låge samla utslepp. Slik er òg Langskip eit viktig bidrag til at EU kan lukkast med sin ambisiøse hydrogenstrategi. Regjeringa vil følgje opp hydrogenstrategien og Langskip med eit eige vegkart for hydrogen.

6.1.2 Næringsutvikling

I tillegg til klimaeffektane omtala over kan Langskip også vere positivt for næringsutvikling i Noreg [9]. Korvidt slike effektar aukar verdiskapinga i Noreg er vanskeleg å måle og det vil avhenge av mellom anna om verda og Europa set i verk politikk og tiltak i tråd med dei globale klimamåla i Parisavtalen. Langskip har som mål å bidra til å utvikle eit tiltak som er naudsynt for at dei globale klimamåla skal nåast til lågast mogleg kostnad.

Det vil verte svært krevjande for EU å nå det langsiktige målet om utsleppsnøytralitet i 2050, utan at CO2-handtering vert teke i bruk mange stader. CO2-handtering må også bidra til negative utslepp i stor skala [17, 18]. Noreg er det einaste landet i Europa som lagrar CO2 i dag. Det er bygd opp stor kompetanse og Equinor er verdsleiande innan lagring av CO2 til havs. I Europa vurderer eller planlegg Nederland, Storbritannia, Irland og Danmark CO2-lager, i tillegg til Noreg. Dette vil skape etterspurnad etter kunnskap om og erfaring med CO2-handtering som kan gi positive effektar for Noreg på tre område: 1) Omstilling av norsk industri til lågutsleppssamfunn, 2) Næringsutvikling som er avhengig av tilgang på CO2-lager og vidareutvikling av leverandørindustrien og 3) Statlege inntekter frå CO2-handteringsrelatert verksemd.

Som omtalt i kapittel 2 vil det for enkelte industriar, som sement og avfallshandtering, antakeleg ikkje finnast alternativ til CO2-handtering for å redusere CO2-utsleppa substansielt. For andre sektorar kan CO2-handtering vere eit konkurransedyktig alternativ til andre klimatiltak.

CO2-handtering kan bidra til å bevare industriarbeidsplassar som elles ville vore i fare ved omstilling til eit lågutsleppssamfunn. Desse arbeidsplassane finnest over heile landet, fordi norsk prosessindustri og andre verksemder med CO2-utslepp finnest over heile landet. Til dømes vurderer industriklynga rundt Mo Industripark i Nordland (m.a. Alcoa Mosjøen, Elkem Rana og Elkem Salten), Eyde-klynga og fleire verksemder rundt Øra i Fredrikstad (m.a. Borregaard i Sarpsborg og Saugbrugs i Halden) å utvikle CO2-fangst ved sine anlegg og nytte seg av transport og lagringsinfrastrukturen til Northern Lights1. Returkraft i Kristiansand har saman med Northern Lights med fleire søkt om støtte frå EU til studiar av transport av CO2 for lagring i eit eventuelt norsk CO2-lager.

Utbygging og drift av anlegg for fangst og lagring av CO2 vil legge til rette for arbeidsplassar og næringsutvikling i Noreg. Det er venta at prosjektet vil gi 1 500–3 000 årsverk i anleggsfasen og om lag 170 arbeidsplassar i driftsfasen. Noreg har gjennom meir enn 25 års arbeid bygd opp kunnskapsmiljø og ein leverandørindustri med stor kompetanse på fangst, transport og lagring av CO2. Dette er tufta på ei langsiktig satsing på forsking, ny teknologi og næringsutvikling. I ein framtidig global marknad for CO2-handtering vil norsk leverandørindustri kunne stille sterkt i konkurranse om å vinne kontraktar og ta marknadsandelar internasjonalt. Denne effekten vert styrka av at ein er tidleg ute. Deltaking i europeiske prosjekt vil både gi oppdrag til norsk leverandørindustri, styrke den norske kompetansebasen, og vidareutvikle norsk næringsliv på området.

Boks 6.1 CO2-handtering og norsk industri

Fleire aktørar har vurdert CO2-handtering si rolle for norsk industri og norske arbeidsplassar.

I samband med arbeidet til ekspertutvalet for grøn konkurransekraft laga den norske prosessindustrien eit vegkart for 2050 kor verdiskapinga i industrien auka samstundes som bransjen ville kunne bidra til negative CO2-utslepp i 2050 [14]. Ifølgje vegkartet, vil så mykje som om lag 33 pst. av dei planlagte utsleppsreduksjonane kome frå CO2-handtering og om lag 20 pst. av utsleppsreduksjonane kome frå CO2-handtering kombinert med forbrenning av biogent materiale dersom norsk industri skal nå dei langsiktige nasjonale klimamåla.

På oppdrag frå NHO, LO, Fellesforbundet, Norsk Industri, Norsk olje og gass og Industri Energi utarbeida SINTEF i 2018 rapporten «Industrielle muligheter og arbeidsplasser ved CO2-håndtering i Norge» [58]. Oppsummeringa i rapporten fokuserer på det mest optimistiske biletet for utbreiing av CO2-handtering og norske moglegheiter innanfor dette. Rapporten viser at også med låge anslag for utbygging vil CO2-handtering kunne gi arbeidsplassar i Noreg. Talet på arbeidsplassar varierer frå nokon tusen til mange titusen, avhengig av kor mykje CO2-handtering som vert implementert i Europa og kor stor marknadsandel norsk industri tek.

Boks 6.2 Aker Carbon Capture

Aker Carbon Capture er eit døme på ein leverandør som har nytta det norske verkemiddelapparatet til å utvikle CO2-fangstteknologi. Aker Solutions starta i 2008 saman med SINTEF planlegginga av forskingsprogrammet «SOLVit» for å utvikle ein miljøvennleg fangstteknologi med låge energibehov. Programmet var støtta av CLIMIT og varte i 8 år. Medan SOLVit-programmet pågjekk starta dei bygginga av eit mobilt testanlegg, og fekk kontrakt for å bygge aminfangstanlegget på Teknologisenter Mongstad. Der testa Aker fleire ulike aminblandingar i industriell skala i to år. Det mobile testanlegget til Aker Solutions har reist rundt fleire stader i Europa og i USA og testa CO2-fangst frå ulike utsleppskjelder. Anlegget er no i Sverige for å teste Aker sin teknologi på PREEM sitt raffineri i Lysekil.1

Aker Solutions har også utvikla eit modulært og standardisert fangstanlegg kalla «Just Catch». I 2019 vann Aker Solutions kontrakt for fangst av CO2 der dei skal fange CO2 frå eit avfallsforbrenningsanlegg i Twence i Nederland2. Aker Solutions har sommaren 2020 vedteke å skilje ut CO2-handeringsaktiviteten i Aker Solutions til eit eige selskap, Aker Carbon Capture. Aker Carbon Capture blei børsnotert 26. august 2020.

1 https://www.akersolutions.com/news/news-archive/2020/aker-solutions-starts-ccs-test-program-at-preem-refinery-in-sweden/

2 https://www.twence.nl/en/twence/news/2019/aker.html

Northern Lights har i arbeidet sitt med å skaffe tredjepartskundar til CO2-lageret hatt kontakt med aktørar som vurderer å flytte eller starte ny næringsverksemd i Noreg som følgje av tilgang til infrastruktur for transport og lagring av CO2. Samtalane er på eit tidleg stadium og det er fleire faktorar enn tilgang til CO2-lager som er avgjerande for lokalisering av industri. Eit døme på slik industri er CCB og ZEG Power som har fått støtte frå Enova til etablering av industrielt pilotanlegg for hydrogenproduksjon med CO2-handtering. Anlegget vil bli etablert like ved landanlegget til Northern Lights.2

Prosjektet legg til rette for utvikling av infrastruktur som kan gi betydeleg CO2-lagring i Noreg. I kapittel 4 og 8 er det skildra korleis CO2-transport- og -lagerinfrastrukturen er planlagt utbygd i fasar slik at kapasiteten kan aukas. Det er også skildra korleis Northern Lights-prosjektet vurderer marknadspotensialet.

Gitt at det kjem prosjekt etter, vil Langskip og den satsinga vi har hatt på CO2-handtering over lang tid, gi Noreg eit fortrinn gjennom kompetanse, utbygd infrastruktur og at norske styresmakter og selskap er sentralt plasserte i relevante internasjonale nettverk.

Staten har ikkje lagt opp til å vere medeigar i CO2-lageret i utbyggingsfase 1 og 2. Statens rolle er primært å støtte finansielt og å dele risiko slik det er omtalt i avtalen. Staten har ingen kostnader knytta til utbyggingsfase 2, men får heller ingen direkte inntekter frå CO2-lagring i desse fasane. Dersom realavkastinga Northern Lights oppnår på investert kapital skulle overstige ti pst. vil ein del av overskotet i støtteperioden, inkludert ein del av eventuelt overskot frå utbyggingsfase 2, gå til staten.

For utvidingar av kapasiteten for årleg mengde CO2 lagra utover utbyggingsfase 1 og 2 vil det vere behov for vidare utvikling av den etablerte infrastrukturen og investering i ny infrastruktur (utbyggingsfase 3). Staten kan velge å initiere forhandlingar om eigarskap i den etablerte infrastrukturen. Dersom etterspurnaden blir stor vil det vere behov for nye lagringsløyve etter CO2-lagringsforskriftene. Ved nye løyve har staten etter CO2-lagringsforskriftene rett til å tre inn i partnarskapet.

6.2 Statens kostnader og risiko

6.2.1 Kostnadsoversikt

Staten dekker ein stor del av dei faktiske kostnadene i prosjektet. Kostnads- og risikofordelinga i dei framforhandla avtalane inneber ei prosentvis fordeling av faktiske kostnader. Kostnadsoversikta i dette avsnittet er dermed anslag basert på forprosjektrapportane og avtalane. Statens faktiske kostnader vil avhenge av dei faktiske kostnadene i prosjektet og dermed auke viss kostnadene i prosjektet vert høgare, opp til ei avtalt maksimalgrense. Sjå 4.2.6 for detaljar om tilskotsavtalane.

Olje- og energidepartementet vil i Prop. 1 S (2020–2021) foreslå for Stortinget at ein gjennomfører prosjektet med Norcem som første fangstprosjekt, og deretter Fortum Oslo Varme sitt fangstprosjekt under føresetnad av tilstrekkeleg eigenfinansiering og finansiering frå EU eller andre kjelder. Fortum Oslo Varme må avklare korvidt dei ønskjer å realisere prosjektet på desse vilkåra innan tre månader etter avgjerd om tildeling i andre utlysingsrunde av EUs Innovasjonsfond, men ikkje seinare enn 31. desember 2024. Statens tilskot til Fortum Oslo Varme vert avgrensa oppover til 2 mrd. kroner i investeringar og 1 mrd. kroner i driftsutgifter. Dette forslaget vil ha ei samla styringsramme for staten på 16,8 mrd. kroner og ei kostnadsramme for investeringar på 13,1 mrd. kroner og driftsstøtte på 6,1 mrd. kroner.

Tabell 6.1 Estimerte styrings- og kostnadsrammer for Northern Lights, Norcem og Fortum Oslo Varme

Mrd. 2021-kroner med 2. juni 2020 valutakursar

Styringsramme (P50)

Kostnadsramme (P85)

Totalt KS21

Industrien/andre kjelder

Statsstøtte

Statsstøtte

Northern Lights

14,2

3,8

10,4

Norcem

4,5

0,7

3,8

Fortum Oslo Varme

6,4

3,82

2,63

Totalt

25,1

8,3

16,8

Investeringar: 13,1

Drift: 6,1

1 Bygging og ti års drift.

2 Basert på ekstern kvalitetssikrars anslag fratrukke regjeringa si tilråding

3 Basert på ekstern kvalitetssikrars anslag fratrukke regjeringa si tilråding

Tala inkluderer ikkje mogleg tilleggstilskot i driftsfasen frå 2024 for kompensasjon for fanga CO2 som ikkje er omfatta av kvoteplikt. Fangst av CO2 frå ikkje-fossile kjelder vil ikkje gi noko innsparing eller inntekt for Norcem eller Fortum Oslo Varme. Tilskotsavtalen legg difor opp til eit tilleggstilskot for fangst av CO2 lik kvoteprisen i det europeiske kvotesystemet per tonn fanga CO2 som ikkje er kvotepliktig. Skatteetaten har hatt eit forslag om innføring av CO2-avgift på avfallsforbrenning på høyring. Ei avgift vil redusere tilleggstilskotet. Dersom det blir innført CO2-avgift på avfallsforbrenning vil om lag halvparten av utsleppa frå Fortum Oslo Varme sitt anlegg, dei som kjem frå fossile kjelder, vere omfatta av avgiftsplikt. Dersom avgifta vert innført vil CO2-fangst gi ei kostnadsinnsparing for Fortum Oslo Varme gjennom sparte avgifter. Dersom avgifta er lågare enn kvoteprisen vil Fortum Oslo Varme få differansen mellom avgifta og kvoteprisen; dersom avgifta er høgare enn kvoteprisen vil differansen gå til frådrag i tilleggstilskotet for CO2 frå biogene kjelder.

Om lag 12 prosent av Norcem sine utslepp er ikkje underlagt kvoteplikt fordi dei kjem frå biogene kjelder og vil dermed gi grunnlag for tilleggstilskot.

Dersom staten ville realisert både Norcem og Fortum Oslo Varme utan støtte frå EU ville forventa kostnader for staten vore om lag 20 mrd. kroner (P503). Dette inkluderer statens del av investeringskostnadene og statens del av ti års driftskostnader. Kostnadsforskjellen mellom Norcem og Fortum Oslo Varme er om lag 2 mrd. kroner.

Tabell 6.2 Ekstern kvalitetssikrar sine kostnadsanslag

Samla kostnader og industriens del ved P50:

Mill. 2021-kroner med 2. juni 2020 valutakursar

Styringsramme (P50)

Industriens del i prosent

Totalt

Industrien

Statsstøtte

1. Norcem, transport og lager

18 700

4 500

14 200

24 pst.

2. Fortum OV, transport og lager

20 700

4 500

16 200

22 pst.

3. To fangstanlegg, transport og lager

25 100

5 100

20 000

20 pst.

Samla kostnader og industriens del ved P85:

Mill. 2021-kroner med 2. juni 2020 valutakursar

Kostnadsramme (P85)

Industriens del i prosent

Totalt

Industrien

Statsstøtte

1. Norcem, transport og lager

20 700

5 000

15 700

24 pst.

2. Fortum OV, transport og lager

22 800

5 000

17 800

22 pst.

3. To fangstanlegg, transport og lager

27 600

5 800

21 800

21 pst.

I avtalen med Equinor, på vegne av Northern Lights, forpliktar staten seg til å yte tilskot til avslutning, overvaking og fjerning med inntil 80 pst. av utgiftene til den forholdsmessige andelen av fanga CO2 frå demonstrasjonsanlegg for fullskala CO2 i Noreg etter ti års drift. Kostnader til overvaking er ikkje tatt med i kostnadsanslaga. Dersom transport- og lageroperatøren ikkje klarar å skaffe tredjepartskunder, og lageret dermed vert stengd ned utan å lagre CO2 frå andre kjelder enn Fortum Oslo Varme og Norcem, vil staten måtte dekke 80 pst. av kostnadene knytta til avslutning, overvaking og fjerning. Dersom transport- og lageroperatøren klarar å skaffe kunder til lageret og fortset kommersiell drift utover støtteperioden på ti år, vil etter kvart den forholdsmessige andelen av lagra CO2 frå Norcem og eventuelt Fortum Oslo Varme bli mindre. Staten sin andel av kostnader knytt til avslutting, overvaking og fjerning vil då vere redusert og vil kunne vere null dersom Northern Lights oppnår ei viss minsteavkasting i løpet av drifta.

6.2.2 Finansiering frå andre kjelder

I tillegg til det som industriselskapa dekker i dei framforhandla avtalane har departementet undersøkt andre moglegheiter til medfinansiering av prosjektet. Prosjektet vil bidra til å legge til rette for at industri og aktørar i EU kan redusere sine utslepp til lågare kostnad. Det har difor særleg vore arbeidd med medfinansiering frå EU. Den største potensielle kjelda til finansiering i EU er Innovasjonsfondet. Dette fondet vert finansiert gjennom sal av kvoter i EUs klimakvotesystem. Fondet kan gi tilskot på inntil 60 pst. av dei relevante investerings- og driftskostnadene i aktuelle prosjekt. Sjå meir om fondet i boks 2.6.

EU lyste i juli ut første runde med midlar med søknadsfrist 29. oktober 2020. For prosjekt som søker om støtte i første runde er avgjerd om støtte frå Innovasjonsfondet venta å komme i siste kvartal 2021. I ein søknad må aktørane indikere om dei ventar finansiell støtte frå nasjonale myndigheiter. Regjeringa sitt forslag til gjennomføring av prosjektet gir Fortum Oslo Varme ein slik indikasjon.

6.2.3 Risiko

Kostnadsrisiko

Basert på dei framforhandla avtalane vil staten dekke om lag 80 pst. av dei faktiske kostnadene for prosjektet. Staten dekker 80 pst. av investeringskostnadene knytta til utbyggingsfase 1 av Northern Lights, med unntak av eit eventuelt ekstra skip og ein eventuell ekstra brønn, der staten dekker maksimalt 50 pst. av kostnadene. I avtaleutkasta med fangstaktørane vil staten dekke 75 pst. av alle kostnader over eit gitt nivå. Ingen av partane vil imidlertid vere forplikta til å dekke investeringskostnader som går over det avtalte nivået (P85). Prosjektet er komplekst, noko som syner seg i omfattande tilskotsavtalar. Boks 6.3 gir ei oversikt over kostnads- og risikofordeling i avtalane.

Det er visse unntak frå kostnadstaket for transport og lager, med mogleg uinnskrenka kostnadseksponering for staten. Dersom ei ekstraordinær hending skulle skje, med fare for lekkasje frå lageret eller skade på miljøet eller liv og helse, vil staten måtte dekke 80 pst. av kostnadene for preventive og korrektive tiltak knytta til voluma som er lagra i fase 1 av prosjektet (opp til 1,5 millionar tonn CO2 årleg). Dette ansvaret gjeld gjennom heile driftsperioden til lageret og er ikkje avgrensa av taket på statens kostnadsansvar i avtalen.

Ved eventuelle CO2-utslepp frå lageret, også etter støtteperioden, vil statens kostnader vere 80 pst. av kostnadene knytta til CO2-volum frå Norcem og eventuelt Fortum Oslo Varme. Desse kostnadene vil avhenge av kor mykje som eventuelt vil lekke og kor høg kvoteprisen er. For dei resterande 20 pst. har staten dessutan forplikta seg til å ta noko av risikoen for auka kvotepris ved å dekke kvotekostnaden over 40 euro per tonn CO2. Sannsynet for utslepp av CO2 frå lageret er svært låg4. Eventuelle utslepp av CO2 frå andre kjelder skal dekkast heilt av Northern Lights. Ansvar vil vere fordelt forholdsmessig basert på den totale mengda CO2 deponert på det aktuelle tidspunktet. Dette gjeld likevel ikkje dersom utsleppet er skulda forsettlege eller grovt aktlause handlingar eller unnlatingar frå personell i leiande, overordna eller særleg uavhengige stillingar hos Northern Lights eller nokon dei svarar for. Tilskotsmottakar skal i så fall dekke alle kostnader knytta til utsleppet.

Etter nedstenging av ein lagringslokalitet vil alle forpliktingar til overvaking og utbetrande tiltak etter forskrifta bli overført til staten ved Olje- og energidepartementet, eller den staten gir fullmakt til. Ansvarsoverføring er regulert i forskrift om utnytting av undersjøiske reservoarer på kontinentalsokkelen til lagring av CO2 og om transport av CO2 på kontinentalsokkelen. Staten og operatøren sine rettar og plikter etter forskrifta er omtalt i kap 4.3.

Ekstern kvalitetssikrar har framheva usikkerheit i ein del attverande prosessar. Utsleppsløyve er ein slik prosess. Dette gjeld alle tre aktørane, men Gassnova og ekstern kvalitetssikrar framhevar denne usikkerheita som størst for Fortum Oslo Varme sitt anlegg fordi dei ved vurderingstidspunktet ikkje hadde gjort ferdig alt naudsynt underlag til utsleppsløyvet. Fortum Oslo Varme har i ettertid innhenta naudsynt underlag. Gassnova har følgd dette arbeidet tett og meiner på grunnlag av testar gjennomført på pilotanlegget, «Statement of Qualified Technology» frå DNV GL, og dei spreiings- og avrenningsavrekningar som no er gjort, at det er stort sannsyn for at utsleppa vil tilfredsstille dei forventa krava som Miljødirektoratet vil stille for å gi utsleppsløyve. Det er ikkje vanleg å ha innvilga utsleppsløyve før investeringsavgjerd i eit prosjekt. Men det faktum at utsleppsløyve ikkje er gitt gir ein usikkerheit som kan føre til forseinkingar og/eller auka kostnader.

Boks 6.3 Risikomatrise – statens kostnader, ansvar og risiko

Statens kostnader – tilskotsmodellen

Transport og lager

Fangst

Kostnader til bygging/etablering

Staten forpliktar seg til å yte følgjande tilskot til å etablere transport og lager:

Grunninvesteringstilskot: Staten skal dekke 80 pst. av kostnadene til å etablere landanlegg, røyr og to skip, opp til eit maksimalbudsjett.

Tilleggsinvesteringstilskot: Staten skal i tillegg dekke 50 pst. av kostnadene til å etablere eit tredje skip og på enkelte vilkår også boring av ein ekstra brønn, opp til eit maksimalbudsjett.

Staten forpliktar seg til å yte følgjande tilskot til å etablere fangstanlegg:

Investeringstilskot:

Norcem: Staten skal dekke kostnadene opp til eit gitt nivå. Over dette nivået skal staten dekke 75 pst. av kostnadene, opp til eit maksimalbudsjett.

Fortum Oslo Varme: Fortum Oslo Varme skal dekke kostnadene opp til eit gitt nivå. Staten skal dekke 75 pst. av kostnadene over dette nivået og opp til eit maksimalbudsjett. Statens maksimale investeringstilskot til Fortum Oslo Varme er 2 mrd. kroner.

Kostnader til drift i støtteperioden (10 år)

Staten forpliktar seg til å yte følgjande tilskot til drift av transport og lager i ein tiårig driftsperiode:

Driftstilskot: Staten skal årleg dekke ein gradvis synkande andel frå 95 pst. til 80 pst. (i snitt 83 pst.) av kostnadene til drift av anlegga med ein årleg kapasitet på 1,5 mill. tonn CO2, opp til eit tiårig maksimalbudsjett.

Ekstraordinære kostnader: Staten skal i tillegg dekke 80 pst. av visse ekstraordinære og uventa kostnader knytta til undergrunn som går over maksimalbudsjettet. Dette ansvaret er ikkje avgrensa.

Driftskostnadsdeling: Ved auke av årleg kapasitet ut over 1,5 mill. tonn CO2, skal dei totale driftskostnadene bli fordelt på total mengd CO2 som lagrast. Dette vil kunne redusere statens kostnader.

Staten forpliktar seg til å yte følgjande tilskot til drift av fangstanlegg i ein støtteperiode som for Norcem varar i ti år. Støtteperioden for Fortum Oslo Varme avheng av når anlegget kjem i drift.

Norcem: Staten skal dekke 100 pst. av alle årlege driftskostnader opp til eit avtalt nivå. Staten skal dekke 75 pst. av alle driftskostnader over det avtalte nivået, opp til eit tiårig maksimalbudsjett.

Fortum Oslo Varme: Fortum Oslo Varme skal dekke alle kostnader opp til eit gitt nivå. Staten dekker 75 pst. av alle kostnader frå dette nivået opp til eit maksimalbudsjett. Statens maksimale tilskot over driftsperioden er 1 mrd. kroner.

Tilleggstilskot: Staten skal i tillegg betale eit tilleggstilskot for CO2 som ikkje er underlagt CO2-kvoteplikt. Tilleggstilskotet skal tilsvare kvoteprisen, men eventuelle innsparingar på grunn av CO2-avgift går til frådrag. Dersom CO2-avgifta er lik kvoteprisen, blir tilleggstilskotet difor lik null. Dersom CO2-avgifta er høgare enn kvoteprisen, skal differansen gå til frådrag i tilleggstilskot for eventuelle CO2-volum som ikkje er underlagt CO2-avgift, t.d. fordi dei kjem frå biogene kjelder.

Kostnader etter utløpet av driftsperioden

Staten forpliktar seg til å dekke følgjande kostnader pådratt etter utløpet av den tiårige driftsperioden:

Utslepp av CO 2: Ved vidare kommersiell drift av transport og lager skal staten framleis dekke ein fast andel av kostnadene ved utslepp av CO2 motteke frå Norcem og eventuelt Fortum Oslo Varme og lagra i løpet av støtteperioden (men ikkje for annan CO2).

Avslutningstilskot: Når drifta vert avslutta skal staten yte tilskot til avslutning, overvaking og fjerning som tilsvarar 80 pst. av ein forholdsmessig andel mellom volum frå Norcem/Fortum Oslo Varme i støtteperioden og totalt lagra mengd CO2. Statens andel av kostnadene vil dermed bli redusert med auka kommersielle volum. Denne tilskotsplikta fell vekk dersom Northern Lights når eit avtalt avkastingsnivå.

Staten er ikkje forplikta til å dekke kostnader etter utløpet av driftsperioden (med unntak av om staten seier opp avtalen før den går ut).

Overskotsdeling i støtteperioden

Dersom Northern Lights i løpet av den tiårige driftsperioden oppnår eit avkastingsnivå 1, skal netto kontantstraum frå det tidspunktet delast med 50 pst. til staten. Dersom avkastinga overstig eit avkastningsnivå 2 skal 75 pst. av netto kontantstraum gå til staten.

Liknande opplegg som for transport og lager, men med den skilnaden at det første som skjer ved oppnådd avtalt avkastingsnivå er at driftstilskotet vert redusert og eventuelt stoppar heilt. Netto kontantstraum utover avtalt avkastningsnivå 1 vert delt med 50 pst. til staten, og netto kontantstraum utover avkastningsnivå 2 vert delt med 75 pst. til staten.

Garanti

Kvar av dei tre deltakarane i Northern Lights skal stille ein garanti som sikring for Northern Lights sine plikter etter tilskotsavtalen. Garantiane har kvar eit maksimalt garantibeløp på 1 mrd. kroner, som vert nedtrappa gjennom driftsperioden.

Norcem skal stille ein garanti som sikring for sine plikter etter tilskotsavtalen. Garantien har eit maksimalt garantibeløp lik deira del av maksimalbudsjetta for etablering og drift med ei nedtrapping gjennom driftsperioden. Fortum Oslo Varme skal også stille garanti etter liknande prinsipp.

Scenarier som påverkar statens kostnader

Høgare byggekostnader

Vil føre til auka kostnader for staten, fordi staten skal dekke 80 pst. av byggekostnadene opp til avtalt maksimalbudsjett.

Vil føre til auka kostnader for staten, fordi staten skal dekke 75 pst. av byggekostnadene over eit gitt nivå opp til avtalt maksimalbudsjett.

Forseinka ferdigstilling

Forseinkingar vil normalt føre til høgare byggekostnader, og dermed auka kostnader for staten, jf. punktet over.

I tillegg vil forseinka ferdigstilling i eitt ledd i kjeda (anten fangst eller transport/lager) føre til at dei tiårige tilskotsperiodane for Norcem og Northern Lights ikkje lenger er samtidige. Dette vil krevje at tilskotsperioden vert lenger for det eine (ikkje-forseinka) leddet i kjeda, og dermed auka kostnader for staten. Dersom fangstaktørane er forseinka må, staten dekke 100 pst av meirkostnadene hos Northern Lights.

Same som for transport og lager. Dersom Northern Lights er forseinka, må staten også yte tilskot til å dekke alle utsleppskostnadene til fangstanlegga.

Høgare driftskostnader

Vil føre til auka kostnader for staten, ettersom staten i gjennomsnitt skal dekke om lag 83 pst. av driftskostnadene opp til det avtalte maksimalbudsjettet.

Vil føre til auka kostnader for staten, fordi staten skal dekke 75 pst. av alle driftskostnader over eit gitt nivå opp til det avtalte maksimalbudsjettet.

Større mengd CO2

Påverkar i begrensa grad statens kostnader, fordi driftstilskotet vert gitt uavhengig av mengd CO2 som vert motteke og lagra, innanfor avtalt kapasitet på 1,5 mill. tonn CO2 pr. år.

Ved auke av årleg kapasitet ut over 1,5 mill. tonn CO2, skal dei totale driftskostnadene bli fordelt på total mengd CO2 som vert lagra (som vil kunne redusere statens kostnader).

Vil føre til auka kostnader til tilleggstilskot frå staten, opp til taket på 400.000 tonn CO2 pr. år (og på tilsvarande måte vert statens kostnader til tilleggstilskot redusert ved lågare mengd CO2).

Utslepp av CO2

Vil føre til ekstra kostnader for staten ettersom staten forpliktar seg til å dekke 80 pst. av kostnadene ved utslepp av CO2 frå lageret for volum frå Norcem, og eventuelt Fortum Oslo Varme, som vert lagra i driftsperioden.

I tillegg skal staten dekke 100 pst. av kostnadene ut over ein kvotepris på 40 euro per tonn CO2 ved utslepp av CO2 frå Norcem, og eventuelt Fortum Oslo Varme, som vert lagra i driftsperioden. Dette inneber ei avgrensing i Northern Lights sitt ansvar.

Desse forpliktingane til å dekke utsleppskostnader vert vidareført i ein etterfølgjande periode med kommersiell drift, men statens ansvar vil då ikkje auke ytterlegare.

Vil i utgangspunktet ikkje føre til ekstra kostnader for staten, fordi dette er Norcem/Fortum Oslo Varme sitt ansvar (unntatt dersom utsleppet er skulda at transport- og lageroperatøren ikkje kan motta CO2, jf. nedanfor).

Manglande/avgrensa levering av CO2 frå fangstaktør

Vil kunne føre til auka kostnader for staten fordi eventuelle ekstra driftskostnader vil føre til høgare driftstilskot. Staten ber dermed størstedelen av denne risikoen (grensesnittsrisiko).

Auka kostnader til transport og lager på grunn av manglande levering av CO2 kan ikkje bli krevd erstatta av Norcem/Fortum Oslo Varme. Eventuelt tilleggstilskot vil ikkje måtte utbetalast, men for øvrig vil Norcem/Fortum Oslo Varme ha krav på driftstilskot. Staten ber dermed størstedelen av denne risikoen (grensesnittsrisiko).

Manglande/avgrensa mottak av CO2 frå Northern Lights

Ved manglande mottak av CO2, vil staten kunne redusere driftstilskotet med same beløp som staten må erstatte Norcem/Fortum Oslo Varme. Det er ei årleg grense for kor mykje driftstilskotet kan reduserast. Ved force majeure eller andre ansvarsfriande forhold (herunder ekstraordinære verforhold og vedlikehald) vil staten ikkje ha rett til å redusere tilskotet. Det er også enkelte andre avgrensingar i retten til å redusere tilskotet. Samla inneber dette at staten ber størstedelen av denne risikoen (grensesnittsrisiko).

Manglande mottak av avtalt mengd CO2 vil føre til auka kostnader for staten, fordi staten har forplikta seg til å erstatte det økonomiske tapet Norcem/Fortum Oslo Varme har ved å måtte sleppe ut CO2. Statens ansvar gjeld uavhengig av om Northern Lights haldast ansvarleg, og inneber at staten ber størstedelen av denne risikoen (grensesnittsrisiko).

Levering av CO2 som ikkje har rett spesifikasjon

Vil kunne føre til auka kostnader for staten fordi eventuelle ekstra driftskostnader vil føre til høgare driftstilskot. Staten ber dermed størstedelen av denne risikoen (grensesnittsrisiko).

Norcem/Fortum Oslo Varme sitt ansvar for levering av CO2 som ikkje har rett spesifikasjon er avgrensa til 15 mill. kroner per år. Kostnader til transport og lager ut over dette vil ikkje kunne bli erstatta frå fangstaktørene. Dette inneber at staten ber størstedelen av denne risikoen (grensesnittsrisiko).

Pålagte endringer (instruksjon)

Staten forpliktar seg til å dekke 100 pst av meirkostnader oppstått som følgje av endringar staten pålegg knytta til utføring eller drift av transport- og lageranlegga.

Staten forpliktar seg til å dekke 100 pst. av meirkostnader oppstått som følgje av endringar staten pålegg knytta til utføring eller drift av fangstanlegga.

Avtalebrot frå tilskuddsmottakar

Ved avtalebrot frå Northern Lights vil statens rett til å redusere tilskotet vere avgrensa til følgjande:

I etableringsperioden kan grunninvesteringstilskotet og tilleggsinvesteringstilskotet maksimalt bli redusert med totalt 500 mill. kroner.

I driftsperioden kan driftstilskotet maksimalt bli redusert med 40 mill. kroner pr år.

Ved avtalebrot frå Norcem/Fortum Oslo Varme vil statens rett til å redusere tilskotet vere avgrensa til følgjande:

I etableringsperioden kan investeringstilskotet maksimalt bli redusert med 75 mill. kroner.

I driftsperioden kan driftstilskotet maksimalt bli redusert med 15 mill. kroner pr år.

Regelverksendringar, forseinka eller endra løyver

Auka kostnader som følgje av forseinka løyver eller endringar i offentlegrettslege reglar/gitte løyve vil føre til auka driftskostnader, og dermed auka tilskot.

Same som for transport og lager.

Valutasvingingar

Avtalen legg opp til inflasjonsjustering av maksimalbudsjetta. For øvrig inga valutajustering.

Statsstøtta skal justerast for endringar i valutakursar. Mekanismen inneber at valutarisikoen vert fordelt forholdsmessig mellom partane etter kostnadsandel.

Ein tilsvarande mekanisme gjeld for justering av driftskostnader på grunn av endringar i straumpris og inflasjon i driftsperioden.

Force majeure

Forseinka eller manglande oppfylling av avtalen på grunn av hindringar som er force majeure gir ikkje staten rett til å redusere tilskotet. Force majeure gir ikkje krav på tilskot ut over det som følgjer av tilskotsmodellen, men auka kostnader som følgje av force majeure vil føre til auka kostnader også for staten. Maksimalbudsjettet ligg fast.

Same som for transport og lager.

Covid-19 Force Majeure

Inga eiga regulering.

I utgangspunktet same verknad som ordinær force majeure. Forseinka eller manglande oppfylling på grunn av hindringar som er Covid-19 force majeure vil ikkje gi staten rett til å redusere tilskotet, og auka kostnader vil føre til auka tilskot etter tilskotsmodellen. Dersom Covid-19 force majeure fører til at ein går over maksimalbudsjett for byggekostnader, kan Norcem/Fortum Oslo Varme i tillegg krevje at maksimalbudsjettet vert justert tilsvarande det overskytande som skuldast Covid-19 force majeure.

Andre uføresette forhold

Uføresette forhold vil kunne føre til auka kostnader, som generelt vil kunne føre til auka driftstilskot.

Northern Lights (og i prinsippet også staten) kan be om at avtalen vert reforhandla om det inntrer uføresette forhold som det ikkje er mogleg å unngå/overvinne følgjene av, og som skaper ubalanse i avtalen.

Same som for transport og lager.

Oppseiing frå staten

Staten har ikkje rett til å seie opp tilskotsavtalen med Northern Lights, og er dermed bunden til å yte tilskot som avtalt til etablering og ti års drift av anlegga.

Staten kan seie opp avtalen, men forpliktar seg til å dekke følgjande kostnader ved oppseiing i etableringsperioden:

Staten skal dekke 100 pst. av påløpte byggekostnader.

Staten skal dekke 100 pst. av kostnadene ved å fjerne fangstanlegget.

Ved oppseiing i driftsperioden er staten forplikta til å dekke ein forholdsmessig del av eigenbidraget til etablering og fjerningskostnader.

Større kostnadsauker

Byggekostnadene når maksimalbudsjett

Dersom kostnadene til grunninvesteringa (landanlegg, røyr og to skip) når avtalt maksimalbudsjett, er ingen av partane forplikta til å bidra med ytterlegare finansiering eller fullføre prosjektet.

Med mindre partane blir einige om å fortsetje, eller den eine av partane tek på seg å finansiere ferdigstillinga åleine, vil prosjektet då bli skrinlagt og kvar av partane tek sine eigne kostnader.

Dersom Northern Lights tek på seg å finansiere ferdigstillinga, er staten forplikta til å yte driftstilskot i samsvar med avtalen.

Same som for transport og lager.

Sjå om unntak for Covid-19 Force Majeure og valutakursjustering over.

Driftskostnadene når maksimalbudsjett

Dersom driftskostnadene når avtalt maksimalbudsjett, skal partane møtast for å diskutere situasjonen. Northern Lights har imidlertid ikkje rett til å innstille drifta eller avslutte prosjektet.

Sjå om unntak for ekstraordinære kostnader over.

Dersom driftskostnadene når maksimalbudsjettet, har Norcem og eventuelt Fortum Oslo Varme rett til å tilpasse drifta og om det er naudsynt stanse drifta av fangstanlegget.

Grensesnittsrisiko

Eit grunnleggande prinsipp i prosjektet som skriv seg frå resultata frå idéstudien er at staten tek rolla som mellomledd mellom Norcem, og eventuelt Fortum Oslo Varme, og Northern Lights. Dette inneber ein grensesnittsrisiko som kan føre til store kostnader for staten dersom til dømes eit ledd av kjeda er forseinka med ferdigstilling. Staten må i dette tilfellet dekke kostnadene for den aktøren som må vente på dei andre aktørane i kjeda. Det gir også risiko for auka kostnader i driftsperioden dersom CO2 frå fangstaktørane ikkje møter spesifikasjonane eller dei ikkje leverer CO2 som føresett. Tilsvarande kan staten få auka kostnader dersom Northern Lights ikkje kan ta imot CO2 som er fanga og dermed i staden må sleppast ut, jf boks 6.3. Med visse unntak, er påverknaden på dei andre ledda i kjeden i all hovudsak statens ansvar. Grensesnittsrisikoen gjer at det er svært viktig med god styring av prosjektet frå staten si side.

Andre forhold som gir risiko i prosjektet

Helse, miljø og sikkerheit

Industriaktørane si kartlegging og handtering av HMS-risiko er godt skildra og gjort i samsvar med god praksis. Ei alvorleg HMS-hending er lite sannsynleg, men dersom ei slik hending skulle skje vil det, utover dei alvorlege direkte konsekvensane, også vere negativt for statens omdøme.

Industriaktørane nedskalerer verksemda

CO2-fangstprosjekta er avhengige av at industriaktiviteten vert oppretthalden på anlegga. Både Norcem og Fortum Oslo Varme er i ein situasjon der det er lite sannsynleg med ei nedskalering. Selskapa er gjennom tilskotsavtalane forplikta til å drive fangstanlegga, men dersom det skulle gi urimelege byrder å oppfylle tilskotsavtalen vil dei kunne krevje ei reforhandling.

Problem i oppstarten

Injeksjon av CO2 i lageret er avhengig av nokonlunde stabil tilføring av CO2. Dersom tilføringa er ustabil vil det kunne føre til at anlegget må stoppe og starte ofte, og det vil gi auka kostnader. Dette er ein sannsynleg risiko i startfasen, men den vil bli redusert med fleire fangstanlegg, og med driftserfaring.

Patentrisiko

Selskapet International Energy Consortium (IEC) har fått godkjent eit patent om CO2-fangst og -lagring. IEC har kontakta Gassnova og Equinor fleire gonger om påståtte inngrep i patentet deira i samband med det norske prosjektet. Det er gitt innvendingar mot patentet, og saka er til behandling i Det europeiske patentkontoret (EPO).

Patentbyrået Zacco sendte på vegne av Gassnova ei innvending mot IEC sitt patent om fullskala CO2-handtering til EPO 10. oktober 2018. Det vart sendt inn ytterlegare to innvendingar innan fristen, mellom anna frå Equinor. Innvendingane er grunngitt med ulovlege endringar, manglande utførbarhet og manglande nyheit/oppfinningshøgde. Dette er separate vilkår, slik at dei vil bli vurdert kvar for seg.

EPO innkalte til munnleg høyring i Nederland den 24. mars 2020. EPO gav sommaren 2019 sin førebelse (ikkje-bindande) vurdering av patentet basert på dei tre innvendingane, IEC sitt tilsvar og mottekne kommentarar til tilsvaret5. EPO si førebelse vurdering av saken støttar langt på veg posisjonen til innsigarane. EPO si behandling av saka er utsett til 2021 på grunn av koronasituasjonen.

Zacco si vurdering er at det no er svært stort sannsyn for at EPO enten trekk tilbake godkjenninga av patentet, eller innskrenkar det slik at det ikke kjem i konflikt med interessane til aktørane innan CO2-handtering

6.3 Tiltak for å handtere risiko i prosjektet

6.3.1 Industrien sine insentiv i avtalen

Det viktigaste tiltaket for å handtere risiko i prosjektet er det tydelege ansvaret selskapa har ved å eige og utvikle CO2-fangst-, transport- og lagerprosjekta og at dei dekker ein andel av dei faktiske kostnadene når kostnadene kjem. Selskapa har dermed insentiv til å halde kostnadene så låge som mogleg. Selskapa har også insentiv til å ferdigstille prosjekta etter tidsplanen, då ei forseinking vil føre til auka kostnader og forseinke inntektene eller innsparingane som prosjektet vil gi.

Forretningsmodellen til Northern Lights er å tilby CO2-transport- og -lagertenester til industriselskap med CO2-utslepp, mot kommersielt framforhandla tariffbetalingar. Northern Lights får ingen inntekter frå lagring av CO2 frå Norcem og eventuelt Fortum Oslo Varme, og utan kommersielle volum vil Northern Lights gå med kontinuerleg underskot. Northern Lights har difor sterke insentiv til å utvikle marknaden for CO2-lagring, og til å tilby tariffar som industriselskapa evnar å betale.

Norcem og Fortum Oslo Varme får kostnadsinnsparingar gjennom redusert behov for å kjøpe utsleppskvoter, avgiftsbelastingar eller tilleggstilskot per tonn fanga CO2. Dei vil difor ha sterke insentiv til effektiv drift av CO2-fangstanlegga.

6.3.2 Prosjektstyring

Langskip er komplekst og dermed krevjande å styre. Dette krev ei god oppfølging frå statens side og særskilt merksemd på eventuelle endringar i delprosjekta. Industriaktørane i prosjektet er internasjonale selskap med etablerte rutinar for prosjektstyring og kvalitetssikring. Dette inkluderer også prosessar for risikoreduserande tiltak. Tilskotsavtalane mellom staten og aktørane regulerer plikter, ansvar og rettar. Statens risiko er regulert gjennom avtalane. Korleis industriaktørane etterlev avtalane vil vere viktig for resultatet. Dette tilseier at staten brukar dei moglegheitene for innsyn og kontroll som avtalane gir. Det er likevel sannsynleg at det vil vere tilfelle der staten og industrien er ueinige om konkrete faglege vurderingar og dette må løysast gjennom dialog med selskapa.

Det er ikkje lagt opp til kommersielle avtalar mellom Norcem og eventuelt Fortum Oslo Varme på eine sida og Northern Lights på andre sida. Staten sin representant må difor ha kompetanse til å handtere grensesnittet mellom aktørane, då denne risikoen i stor grad ligg hos staten. Staten har også ein instruksjonsrett for det tilfellet at det er behov for tiltak i ein del av kjeda for å redusere kostnader i ein annan del av kjeda. Då må staten ta kostnadskonsekvensen av instruksjonen. Kostnads- og risikoeksponeringa til staten gjer at det vil vere behov for oppfølging på staten si side ut over utbetaling og oppfølging av tilskot.

Olje- og energidepartementet vil ha ansvaret for oppfølging av tilskotsavtalane. Det er lagt opp til at Gassnova på vegne av staten skal følgje opp aktørane si prosjektstyring gjennom avtalt rapportering. Gassnova vil etter planen også koordinere arbeidet med gevinstrealisering og legge til rette for at relevante erfaringar kan delast med andre prosjekt og interessentar.

6.4 Samfunnsøkonomisk lønsemd av prosjektet

Det er gjennomført fleire vurderingar av samfunnsøkonomisk lønsemd av Langskip. Ekstern kvalitetssikrar gjorde i KS1 ei vurdering av samfunsøkonomisk lønsemd [45]. Med utgangspunkt i analysen frå KS1 har Gassnova saman med DNV GL gjort ei oppdatert vurdering av samfunnsøkonomisk lønsemd i prosjektet i forkant av KS2 [59]. Som ein del av KS2 har ikkje ekstern kvalitetssikrar gjort ein sjølvstendig samfunnsøkonomisk analyse, men teke utgangspunkt i Gassnova/DNV GL sin analyse og gjennomgått metodebruk og føresetnader [56].

Ein samfunnsøkonomisk analyse skal i utgangspunktet avgrensast til verknader for grupper i Noreg. Sidan prosjektet er utforma for å redusere utslepp og realisere kostnadsreduksjonar som også kan kome internasjonalt, er eit globalt perspektiv lagt til grunn i dette tilfellet.

Boks 6.4 Scenario i samfunnsøkonomiske analysar

I analysen til Gassnova og i KS2 er det lagt til grunn to ulike scenarioer; «Parisavtalen» og «Dagens europeiske klimapolitikk». Forskjellen mellom scenarioa er først og fremst ulik forventning til prisbanar for CO2 og tal på etterfølgjande prosjekt. Scenarioet Parisavtalen har ein føresetnad om at temperaturmåla i Parisavtalen skal nåast og at det vert implementert verkemiddel og tiltak som samsvarer med dei måla Noreg, EU og verda har sett for klimaarbeidet. Scenarioet har ein prisbane for CO2-utslepp som reflekterer kva det vil koste å avgrense den gjennomsnittlege temperaturaukinga til mellom 1,5 – 2 grader innan 2100. Prisbanen er ein median av alle SSPs (Shared Socioeconomic Pathways) scenario som samsvarar med 1,5 og 2 gradersmålet [60]. Vidare har scenarioet ein føresetnad om ei utbyggingsrate av CO2-fangst- og lagringprosjekt fram mot 2050 i tråd med IEAs scenario «Sustainable Development». I dette scenarioet vert det bygd ut prosjekt som fangar og lagrar 735 mill. tonn CO2 per år i 2030 og 2 748 mill. tonn CO2 per år i 2050 utover det som vert fanga og lagra i dag.

I scenarioet Dagens europeiske klimapolitikk vert det lagt til grunn ein verkemiddelbruk i tråd med det som er implementert i dag og eit mindre ambisiøst mål for 2050 enn det som vart vedteke av EU i desember 20191. Dette scenarioet skil mellom kvotepliktig sektor og ikkje-kvotepliktig sektor. For ikkje-kvotepliktig sektor gjeld nasjonale plikter overfor EU og ambisjonar om nasjonale utsleppskutt fram til 2030 som uttrykt i Granavolden-plattformen. Fram til 2030 aukar CO2-prisen i ikkje-kvotepliktig sektor frå dagens nivå til 2000 kroner i 2030. 2000 kroner i 2030 er valt basert på ein forventa alternativkostnad for oppfylling av nasjonale klimamål. For kvotepliktig sektor er forventa kvotepris i det europeiske klimakvotesystemet nytta som prisbane fram til 2030. Innstrammingar i kvotemarknaden som følgje av European Green Deal er ikkje teke omsyn til. Fram til 2050 går CO2-prisen i dette scenarioet mot ein CO2-pris som tilsvarar ei forventing om at EU skal nå 80 prosent utsleppskutt i 2050. I dette scenariet er det føresett ei utbyggingsrate av CO2-fangst og -lagringsprosjekt fram mot 2050 basert på IEAs scenario «Stated Policies». I dette scenarioet vert det bygd ut nye prosjekt som fangar og lagrar 43 mill. tonn CO2 per år i 2030 og 126 mill. tonn CO2 per år i 2050 utover det som vert fanga og lagra i dag.

1 Føresetnadene i dagens europeiske klimapolitikk er lagt før European Green Deal vart presentert og før EUs rådsmøte vedtok mål om klimanøytralitet.

Analysen til Gassnova og KS2 viser det same biletet. Prosjektet er samfunnsøkonomisk lønsamt om ein legg til grunn ein klimapolitikk i tråd med dei globale temperaturmåla i Parisavtalen. Behovet for mange etterfølgjande prosjekt viser at det er viktig at europeiske land følgjer opp det norske prosjektet med eigne satsingar. I eit scenario med dagens europeiske klimapolitikk er prosjektet ikkje samfunnsøkonomisk lønsamt og analysen viser i dette scenarioet negative netto prissette verknader for prosjektet.

Den prissette samfunnsøkonomiske kostnaden ved å gjennomføre prosjektet er summen av investerings- og driftskostnadene og skattefinansieringskostnaden. Det er lagt til grunn 25 års levetid på prosjektet, men skattefinansieringskostnadene er berre i dei 10 åra med statsstøtte i tillegg til investeringskostnadene.

Den samfunnsøkonomiske nytta ved å gjennomføre prosjektet har to prissette delar: Verdien av utsleppsreduksjonar og produktivitetsgevinstar. Produktivitetsgevinstar betyr at etterfølgjande CO2-handteringsprosjekt kan gjennomførast til lågare kostnader som følgje av at dette prosjektet vert gjennomført. Produktivitetsgevinstane kan igjen delast inn i to delar. Effektar som følgjer av læring og kunnskapsoverføring (læringseffekt) og effektar som følgjer av auka bruk av kapasiteten i CO2-lageret (skalaeffekt). KS2-rapporten vurderer produktivitetsgevinstane som opsjonsverdiar. Det vil seie at verknadene avheng av at andre også fattar avgjerder, utover gjennomføring av prosjektet som skildra i denne meldinga, for at dei skal få effekt. Konkret er nytteverknaden avhengig av at andre prosjekt fattar investeringsavgjerd og vert realisert. Analysane viser dermed at etterfølgjande anlegg i Europa og verda er ein føresetnad for at CO2-handtering skal kunne bli eit effektivt og konkurransedyktig klimaverkemiddel.

I tillegg til de prissette nytteeffektane er det i analysen til Gassnova og i KS2-rapporten identifisert og vurdert ei rekke ikkje-prissette effektar. Prosjektet vil vise at CO2-handtering er eit mogleg og trygt klimatiltak, prosjektet vil ha ein tilretteleggande effekt for etterfølgjande prosjekt og gi regulatorisk og kommersiell læring.

Vidare vil prosjektet legge til rette for å utnytte lagerkapasiteten på norsk kontinentalsokkel, og legge til rette for låge utslepp frå bruk av norsk naturgass gjennom konvertering til hydrogen med CO2-handtering.

Tabell 6.3 oppsummerer vurderinga av den samfunnsøkonomiske lønsemda i prosjektet frå KS2-rapporten. Dei ikkje-prisette effektane er vurdert på ein skala frå +++++ (stort omfang av ei positiv effekt med stor betyding for samfunnet) til ----- (stort omfang av ein negativ effekt med ei stor betyding for samfunnet). I scenarioet der verda når dei globale temperaturmåla i Parisavtalen er alternativet der berre Norcem vert realisert og alternativet der både Norcem og Fortum Oslo Varme vert realisert om lag like samfunnsøkonomisk lønsame. Dersom ein også reknar med opsjonsverdiane er prosjektet i dette scenarioet samfunnsøkonomisk svært lønsamt. I scenarioet «Dagens europeiske klimapolitikk» er prosjektet samfunnsøkonomisk svært ulønsamt, men alternativet med Fortum Oslo Varme er minst ulønsamt. Det er fordi det er lagt til grunn eit skilje mellom kvotepliktig og ikkje-kvotepliktig sektor i dette scenarioet og at CO2-prisane som er lagt til grunn er mykje høgare i ikkje-kvotepliktig sektor enn i kvotepliktig sektor.

I KS2-rapporten er det peika på at prosjektet kan verte samfunnsøkonomisk lønsamt, gitt ein ambisiøs internasjonal klimapolitikk som gir CO2-prisar som er om lag ti gonger så høge som dagens kvoteprisar. Det er avgjerande for analysen når CO2-prisen når nivået ti gonger høgare enn dagens nivå. I tabell 6.3 er det lagt til grunn at CO2-prisen er ti gonger høgare enn i dag i 2040. Det gir eit samfunnsøkonomisk svært lønsamt prosjekt etter opsjonsverknader. Legg ein til grunn ein flat CO2-pris dei første ti åra for deretter å stige til 10 gonger høgare pris i 2050 er prosjektet marginalt samfunnsøkonomisk lønsamt etter opsjonsverknader. Samtidig vil det vere andre effektar som også påverkar lønsemda, som mellom anna kor store kostnadsreduksjonar som kjem av prosjektet og tal på etterfølgjande prosjekt. Effekten av det norske prosjektet er at dei neste prosjekta vil krevje ein lågare CO2-pris for at dei skal være lønsame, og at desse prosjekta blir samfunnsøkonomisk lønsame utan at CO2-prisane blir ti gonger så høge som i dag.

I KS2-rapporten er det også gjennomført analysar av kor mykje desse resultata endrar seg om ein endrar på føresetnadene. Desse analysane viser at tiltaket også kan vere svært ulønsamt, dersom det vert lagt til grunn lågare, men framleis stigande CO2-prisbanar, dersom levetida vert avgrensa til ti år, eller om ein legg eit reint nasjonalt perspektiv til grunn for analysen eller om færre anlegg kjem etter og haustar av læringa frå prosjektet. I analysen av følsemd for høgare CO2-pris blir prosjektet meir samfunnsøkonomisk lønsamt.

Tabell 6.3 Vurdering av den samfunnsøkonomiske lønsemda i prosjektet frå KS2-rapporten

Dagens europeiske klimapolitikk

Parisavtalen

Alt 1: Transport og lager 1,5 mt, Fangst

Norcem 0,4 mt.

Alt 2: Transport og lager 1,5 mt, Fangst FOV 0,4 mt.

Alt 3: Transport og lager 1,5 mt, Fangst

Norcem og FOV 0,8 mt.

Alt 1: Transport og lager 1,5 mt, Fangst

Norcem 0,4 mt.

Alt 2: Transport og lager 1,5 mt, Fangst FOV 0,4 mt.

Alt 3: Transport og lager 1,5 mt, Fangst Norcem og FOV 0,8 mt.

Investeringskostnader

10 840

11 690

14 580

10 840

11 690

14 580

Drifts- og vedlikehaldskostnader

7 540

8 900

10 490

7 540

8 900

10 490

Skattefinansieringskostnad

2 520

2 780

3 420

2 520

2 780

3 420

Samla kostnad

20 900

23 370

28 490

20 900

23 370

28 490

Verdi av utsleppsreduksjonar

4 910

11 030

15 940

9 340

9 840

19 180

Netto prissett nytte før opsjonsverknader

-16 000

-12 340

-12 550

-11 560

-13 530

-9 310

Produktivitetsgevinstar (læringseffektar)

2 800

2 800

2 800

19 140

19 140

19 140

Skalaeffekt ved full utnytting av lagerkapasitet (1,5 millionar tonn)

4 610

4 510

2 510

4 610

4 510

2 510

Netto prissett nytte etter opsjonsverknader

-8 580

-5 030

-7 240

12 190

10 120

12 340

Demonstrere CO2-handtering som mogleg og trygt klimatiltak

++++

++++

+++++

++++

++++

+++++

Prosjektets tilretteleggande effekt

+++

+++

+++

++

++

++

Regulatorisk læring

++

++

+++

+++

+++

++++

Kommersiell læring

+

+

++

++

++

+++

Utnytting av Noregs geologiske ressursar

++

++

++

++++

++++

++++

Innovasjon og anvending av CO2-handtering

+

+

++

++

++

+++

Kompetansebygging og leverandørindustri for CO2-handtering

++

+

++

+++

++

+++

Auka verdi av norsk gass

+

+

+

++++

++++

++++

Miljøkonsekvensar

-

-

--

-

-

--

Kjelde: Gassnova og Atkins og Oslo Economics

Fotnotar

1.

https://www.mip.no/2018/lanserer-co2-hub-nordland-og-far-millionstotte-til-co2-fangst-og-lagring/,

2.

https://www.vnr.no/far-stotte-til-pilotanlegg-for-hydrogenproduksjon/

3.

P50 er det estimatet som det er anslått 50 prosent sannsyn for å ikkje overstige.

4.

Oljedirektoratet si vurdering av plan for utbygging og anlegg og drift. Sjå kapittel 8

5.

https://register.epo.org/application?documentId=E3E8L43G3541DSU&number=EP12830562&lng=en&npl=false

Til forsida av dokumentet