Sammendrag og anbefalinger på sørsamisk
1. kapihtele moenehtsen mandaatem jïh barkoem buerkeste.
2. kapihtele duekiem saemiej jïh saemien healsoen bïjre vadta. Saemieh leah Nöörjen aalkoeåålmege. Daaroedehtemepolitihke lea stoerre konsekvensh gïelese, kultuvrese, identiteetese jïh leajhtadæmman byögkeles dïenesjidie åtneme, jïh annje healsoem jïh jieledekvaliteetem baajnehte. Daajroevåarome vuesehte gelline suerkine saemiej lea seammalaaketje healsoe goh jeatjah årrojh, men haestemh vïedteldihkie psykiske healsose, sïerredæmman, unnebelåhkoeraassan, vædtsoehvoetese jïh baahtsemasse gïele- jïh kultuvresjïehtedamme dïenesjidie, sjïere tsåatskelesvoetem krievieh. Seammavyörtegs dïenesjh daajroem krievieh saemien gïelen, kultuvren, histovrijen jïh jieledetsiehkiej bïjre.
3. kapihtele buerkiestimmiem vadta staaten åeliedimmijste saemiej vööste spesialistehealsoedïenesjen sisnjelen. Goh aalkoeåålmege saemiej lea reakta eensi jïh hijven healsoedïenesjh åadtjodh mah gïelem, kultuvrem jïh aerpievuekien medisijnen praksisidie gorredieh. Reakta lea faamosne saemide abpe Nöörjesne, men gåarede geograafeles joekehtsh dïenesjefaalenassesne utnedh. Goh aalkoeåålmege saemiej lea vijries reakta jïjtjeståvrose jïh meatanmieriedæmman dovne hammoedimmesne saemien healsoedïenesjijstie jïh stuvremisnie dejstie. Tjuara våaroemasse bïejedh reaktan mietie ij leah eevre tjyölkehke annje man vijries daate reakta lea spesialistehealsoedïenesjen sisnjelen. Moenehtse våaroemasse beaja dïhte ellies reaktagaaltijeguvvie dåarjohte saemiej lea reakta jïjtjh sijjen spesialistehealsoedïenesjh hammoedidh jïh kontrollen dej bijjeli utnedh, dan mearan dej lea kapasiteete jïh sjaavnjoe dam darjodh, jïh åejvieladtjh edtjieh saemiejgujmie laavenjostedh guktie dam buektiehtieh. Saemiej lea reakta jïjtjeståvrose sjïere saemien spesialistehealsoedïenesjen bijjelen, jïh reakta tjïelkelaakan meatan årrodh mieriedidh gïele- jïh kultuvresjïehtedimmesne healsoedïenesjidie, mah ektie saemide jïh stoerreseabradahkese.
4. kapihtele premisside moenehtsen vuarjasjimmide buerkeste. Moenehtse våaroemasse beaja evtiedimmie saemien spesialistehealsoedïenesjijstie tjuara våaroeminie utnedh saemiej reaktah goh aalkoeåålmege, dååjrehtimmieh daaroedehtiemistie jïh liktemedaerpiesvoetem. Dïenesjh byöroeh saemien baajnehtimmiem tjirkedh, jolle faageles kvaliteetem, gïele- jïh kultuvremaahtoem, seammavyörtegs baahtsemem jïh nænnoes åtnoem vierhtijste.
5. kapihtele daan beajjetje organiseeremem saemien spesialistehealsoedïenesjijstie buerkeste, vihkeles haestemh daan beajjetje modelline, jïh dååjrehtimmieh jeatjah laanti organiseeremistie healsoedïenesjijstie aalkoeåålmegidie.
6. kapihtelisnie moenehtse juvnehte nasjonaale struktuvre saemien spesialistehealsodïenesjidie tseegkesåvva, gusnie golme åejvieelemeenth mah sinsitniem nænnoesåbpoe darjoeh: akte nasjonaale ektievoete saemien healsose, saemien healsoedåehkieh jïh saemien skïemtjegåetieprogrammh. Ulmie lea saemien jïjtjeståvroem jïh meatanmieriedimmiem nænnoestidh, vielie seammavyörtegs baahtsemem gïele- jïh kultuvresjïehtedamme dïenesjidie tjirkedh, saemien healsoemaahtoem tseegkedh jïh geerjehtidh, jïh elliesåbpoe skïemtjijebåehtjierdimmide sjïehteladtedh abpe laantesne.
Moenehtse juvnehte hoksedïedte annje lea staaten jïh dej regijonaale healsoegïehtelimmiej luvnie, seammalaakan goh laanten jeatjah årroejidie. Tjïelkestimmie lea saemien skïemtjijh edtjieh baahtsemem don sïejhme spesialistehealsoedïenesjen ektie kapasiteetese, infrastruktuvrese jïh medisijnen maahtose utnedh, dïedte tjuara årrodh desnie gusnie skïemtjijh årroeh, jïh ij utnieh goh realisteles jallh vaajteles jïjtse saemien spesialistehealsoedïenesjm tseegkedh jïjtjeraarehke hoksedïedtine. Akte jïjtse hoksedïedte maahta sån aaj dej regijonaale healsoegïehtelimmiej dïedte saemien skïemtjiji åvteste jïjtsh dajvine viesjiehtåbpoe darjodh.
Moenehtse våaroemasse beaja gaajhkine regijonaale healsoegïehtelimmine edtja saemien gïele- jïh kultuvremaahtoem nænnoestidh, saemien representasjovnem tjirkedh stuvrije orgaanine gaajhkine regijonaale jïh såemies voenges healsoegïehtelimmine, jïh saemien aerpievuekien medisijne jïh kultuvresjïehtedamme båehtjierdimmievuekieh edtjieh maehtedh meatan årrodh goh lissiehtasse sïejhme båehtjierdæmman, gosse skïemtjije dam vaajtele jïh faageles jearsoe.
Moenehtse meala vihties vierhtieh jïh veanhtadihks beetnehvierhtiedåarjoe leah vihkeles krïevenasse jis edtja saemien spesialistehealsoedïenesjh evtiedidh. Vihties beetnehvierhtiedåarjoe påastine staatebudsjedtesne tjuara dam nasjonaale ektievoetem feerhmedh, saemien healsoedåehkieh, saemien skïemtjegåetieprogammh jïh sjïere råajvarimmieh barkijidie jïh maahtoeevtiedæmman.
Byöroe saemien healsoedåehkieh sjyöhtehke dajvine tseegkedh juktie ektiedahkoem tjïelten dïenesji jïh spesialistehealsoedïenesjen gaskem nænnoestidh, saemien gïele- jïh kultuvremaahtoem jaksoes darjodh skïemtjiji lïhkebe, jïh vielie iktemierien skïemtjijebåehtjierdimmiem vedtedh. Skïemtjegåetieh gusnie skïemtjijevåarome lea nuekie stoerre byöroeh saemien skïemtjegåetieprogrammh tseegkedh juktie tjirkedh saemien skïemtjijh baahtsemem gïele-, kultuvre- jïh dåarjoedïenesjidie utnieh gosse skïemtjegåetesne.
Byöroe daan beajjetje Sámi klinihkka /SÁNÁG/SANKS orre nasjonaale ektievoetese saemien healsose vijriebasse evtiedidh, dovne klinihkeles funksjovnigujmie jïh vijriedamme nasjonaale dïedtine suerkiej åvteste goh dotkeme, faageevtiedimmie, maahtoegeerjehtimmie, gïele- jïh toelhkedïenesjh, lïerehtimmie skïemtjijijstie jïh lïhkesadtjijste, jïh saemien healsoebarkoedåehkieh jïh skïemtjegåetieprogrammh koordineeredh. Moenehtse lea njieljie alternatijvh vuarjasjamme guktie dam nasjonaale ektievoetem organiseeredh: Nasjonaale ektievoete saemien healsose goh vijriebasse evtiedimmie daan beajjetje struktuvreste, goh dakteresïelte, goh jïjtse healsoegïehtelimmie jallh organiseereme goh orre organisasjovne/sjïere reaktasubjekte mij ij leah gïehtelimmie. Gaajhkh alternatijvh nænnoestimmiem vedtieh, viertiestamme daan beajjetje organiseereminie, jïh vuarjesje daate maahta saemien skïemtjiji daerpiesvoeth jïh reaktah buerebelaakan vaarjelidh. Joekehtsh alternatijvi gaskem leah åajvahkommes man jïjtjeraarehke organisasjovne sjædta, integrasjovne healsoegïehtelimmiesystemesne jïh reereles kompleksiteete. Moenehtse vuarjesje alternatijvh healsoegïehtelimmiesystemen sisnjelen nænnoesåbpoe integrasjovnem daaletje struktuvrigujmie vedtieh, jïh maahta aelhkebe årrodh dejtie tjïrrehtidh, mearan alternatijve 4 dam nænnoesommes institusjonelle vïedteldimmiem saemien jïjtjeståvroste vadta. Moenehtse meala daate lea dïhte ellen vihkielommes damtsvæhta. Alternatijve 4 lea dan åvteste moenehtsen uvtemes alternatijve juktie nasjonaale ektievoetem saemien healsose organiseeredh.
Moenehtse tjïerteste lyjhkedihks tjïrrehtimmie vihties vierhtieh kreava, bueriedamme daajroevåarome saemien healsoen bïjre, jienebh saemien tjirkijh dejnie orgaanine mah stuvrieh, bueriedamme laavenjostoe tjïelten dïenesji jïh spesialistehealsoedïenesjen gaskem, jïh orre nasjonaale dahkoesoejkesje saemien healsoe- jïh hoksedïenesjidie.
7. kapihtelisnie moenehtse gyhtjelasside mandaatesne vaestede barkiji jïh dåårrehtimmien bïjre. Moenehtse vuarjesje barkijh mah eah saemien gïele- jïh kultuvremaahtoem utnieh lea akte dejstie stööremes haestiemijstie jis edtja seammavyörtegs saemien spesialistehealsoedïenesjh evtiedidh. Dagkeres maahtoem jaksoes utnedh lea vihkeles krïevenasse jis edtja hijven jïh kulturelle sjïehtedamme dïenesjh saemien skïemtijidie vedtedh.
Moenehtse ellies jïh guhkies strategijem juvnehte juktie dåårrehtidh, maahtoem evtiedidh jïh barkijh saemien gïele- jïh kultuvremaahtojne utniehtidh. Healsoegïehtelimmieh byöroeh vielie eadtjohkelaakan jïh systematihkeles dåårrehtimmine barkedh, jïh daerpiesvoetem saemien maahtose goerehtalledh, jïh saemien gïele- jïh kultuvremaahtoen mietie gihtjedh gosse daate sjyöhtehke. Barkoe byöroe aktijve dåårrehtimmiestrategijh, ekonomeles vierhkievierhtieh, maahtoelutnjemem, ööhpehtimmieråajvarimmieh, fleksijbele barkoevuekieh jïh råajvarimmieh feerhmedh juktie barkijh guhkiem utniehtidh. Moenehtse aaj juvnehte ööhpehtimmieboelhkh barkijidie saemien gïele- jïh kultuvremaahtojne nænnoestidh, daan nuelesne toelhkeööhpehtimmie, studijekvotaöörnegh, praksisesijjieh jïh jeatjah råajvarimmieh mah maehtieh båetijen aejkien dåårrehtimmiem tjirkedh.
8. kapihtele lea digitaliseeremen, teknologijen, infrastruktuvren jïh ektiedahkoen bïjre. Moenehtse vuarjesje digitaliseereme jïh teknologije leah vihkeles vierhkievierhtieh juktie jaksoes, seammavyörtegs jïh kulturelle sjïehtedamme spesialistehealsoedïenesjh saemien skïemtjijidie tjirkedh. Teknologeles dïenesjh maehtieh stoerre geografeles gåhkoeh giehpiedidh, saemien gïele- jïh kultuvremaahtoem jaksoes darjodh tjïelti jïh regijovni dåaresth, jïh buerebe ektiedahkoem dïenesjenjieptjiej gaskem vedtedh.
Moenehtse juvnehte digitaale viehkiem hïejmesne vielie nuhtjedh, videjovekonsultasjovnh, saemien toelhkedïenesjh jïh saemiengïeleldh digitaale healsoedïenesjh jïh dotkemem, innovasjovnem jïh maahtoeevtiedimmiem saemien healsoeteknologijen sisnjelen våaroehtidh.
9. kapihtele doh ekonomeles jïh reereles konsekvensh tjïelkestahta. Moenehtse våaroemasse beaja evtiedimmie saemien spesialistehealsoedïenesjijstie guhkies jïh vihties beetnehvierhtieh kreava. Uvtelassh sijhtieh guhkies våaroehtimmiem barkijijstie jïh maahtoste krïevedh, men tïjje doekoe veanhtede daate sæjhta vielie seammavyörtegs jïh jaksoes dïenesjh guhkiebasse vedtedh, jïh buerebe båehtjierdimmie skïemtjijijstie, aarebi diagnostihke, vaenebe slæjhtoes feelemh, buerebe åtnoe vierhtijste jïh lissiehtamme leajhtadimmie healsoedïenesjidie. Naemhtie uvtelassh maehtieh viehkiehtidh dam saemien seabradahkem nænnoestidh Maadthlaaken § 108 mietie.