Sammendrag og anbefalinger på lulesamisk

Kapihttalin 1 tjielggiduvvá juohkusa mandáhtta ja barggo.

Kapihtal 2 vaddá duogátjav sámij ja sáme varresvuoda birra. Sáme li Vuona iemeálmmuk. Dárojduhttempolitihkka l stuora gássjelisvuodajt dahkam giellaj, kultuvrraj, identitiehttaj ja almulasj dievnastusájda. Dat ájn vájkkut varresvuohtaj ja iellemkvalitiehttaj. Máhtto mij miján la, vuoset sámijn la buorre mudduj sæmmi buorre varresvuohta gå álmmugin ietján. Valla mij hæhttup sierraláhkáj liehket diedulattja psykalasj varresvuohtaj, nuppástibmáj, minoritiehta stressaj, dierredibmáj ja jut gávnnuji dievnastusá ma li sáme giellaj ja kultuvrraj hiebaduvvam. Avtaárvvusasj dievnastusá gájbbedit máhtov sáme giela, kultuvra, histåvrå ja iellemdile birra.

Kapihtal 3 gehtjat stáhta vælggogisvuodajt sámij vuoksjuj sierratjiehpe varresvuodadievnastusán. Iemeálmmugin la sámijn rievtesvuohta buorre varresvuodadievnastussaj mij vielet gielav, kultuvrav ja árbbedábálasj medisijnalasj dábijt. Rievtesvuohta gullu sámijda Vuonarijkav miehtáj. Valla dievnastusá máhtti rievddat bájkes bájkkáj. Iemeálmmugin la sámijn stuorra rievtesvuohta ietja mierredit ja stivrrit. Dát guosská sihke gå sáme varresvuodadievnastusájt hábbmi ja gå dajt stivrri. Juridihkalattjat ij la ållu tjielgas man vijddát dát rievtesvuohta manná sierratjiehpe varresvuodadievnastusán. Nammadus miejnni lága ja njuolgadusá vuosedi sámijn la rievtesvuohta ietjasa sierratjiehpe varresvuodadievnastusájt hábbmit. Galggi aj bessat dievnastusájt stivrrit dan mudduj gå ietja sihti ja bukti. Oajválattja galggi sámij siegen barggat vaj dav jåksi. Sámijn la rievtesvuohta ietja stivrrit ietjasa sáme sierratjiehppe varresvuodadievnastusáv. Siján la aj rievtesvuohta liehket fáron almma láhkáj gå varresvuodadievnastusá ma li aktisattja sámijda ja álmmugij ietján galggi sáme giellaj ja kultuvrraj hiebaduvvat.

Kapihtal 4 tjielggi nammadusá árvustallamij vuodov. Nammadus miejnni sáme sierratjiehpe varresvuodadievnastus hæhttu vuododuvvat sámij rievtesvuodajda iemeálmmugin, dárojduhttema vásádusájda ja såbadime dárbbuj. Dievnastusájn galggá liehket sáme vájkkudibme, alla fágalasj dásse, giellamáhtudahka ja guoddelis ressursa adno.

Kapihtal 5 gåvvit gåktu sáme sierratjiehpe varresvuodadievnastus la organisieriduvvam dálla. Dat låppti aj dálásj modella ájnnasamos hásstalusájt, ja vásádusájt ietjá rijkajs dan hárráj gåktu li varresvuodadievnastusájt organisierim iemeálmmugijda.

6. kapihttalin vágot nammadus dahkat nasjåvnålasj struktuvrav sáme sierratjiehpe varresvuodadievnastusájda. Danna galggi liehket gålmmå oase ma guhtik guojmesa nanniji: nasjåvnålasj avtadahka sáme varresvuohtaj, sáme varresvuodajuogos ja sáme skihppijviessoprográmma. Ulmme l nannit sáme iesjmierredimev ja oassálasstemav mierredimen. Ájggop aj sihkarasstet ienebut avtaárvvusasj dievnastusá ma li sáme giellaj ja kultuvrraj hiebaduvvam, tsieggit ja hádjet sáme varresvuoda máhtudagáv, ja dilev hiebadit buorep ja ienebut avtatraják pasientamannulahkaj rijkav miehtáj.

Nammadus vágot stáhtan ja regiåvnålasj varresvuodavidnudagájn ájn galggá liehket sujttovælggogisvuohta, navti gåk le álmmuga hárráj ietján. Sivvan dasi la sáme pasienta galggi bessat divna fámojda, infrastruktuvrraj ja medisijnalasj máhtudagájda ma dábálasj sierratjiehpe varresvuodadievnastusán gávnnuji. Åvdåsvásstádus hæhttu tjuovvot pasienta årromsajev. Ij la vejulasj jalik sávadahtte ásadit sierra sáme sierratjiehppe varresvuodadievnastusáv manna la ålles åvdåsvásstádus sáme pasientaj åvdås. Sierra åvdåsvásstádus sámijt ållåsit huksat máhttá aj hæboduhttet åvdåsvásstádusáv mij regiåvnålasj varresvuodavidnudagájn la sáme pasientaj gáktuj ietjasa guovlojn.

Nammadus miejnni sáme giella- ja kultuvrramáhtudahka galggá nanniduvvat divna regiåvnålasj varresvuodavidnudagájn. Sáme galggi aj åvdåstuvvam mierrediddje orgánajn divna regiåvnålasj varresvuodavidnudagájn ja muhtem bájkálasj varresvuodavidnudagájn. Dasi duodden galggá sáme árbbedábálasj medisijnna ja sujttovuoge máhttet aneduvvat aktan dábálasj sujtujn, gå pasiænnta dav sihtá ja gå dat la fágalattjat dågålasj.

Nammadus miejnni sáme sierratjiehpe varresvuodadievnastusájda galggi sierra rudá juolloduvvat. Stáhtabudsjehtan hæhttuji liehket mierkkiduvvam påsta ma gåbttji nasjåvnålasj avtadagáv, sáme varresvuodajuohkusijt, sáme skihppijviessoprográmmav ja sierra dåjmajt barggij åttjudime ja máhtudagáj åvddånahttemij.

Bierrip sáme varresvuodajuohkusav ásadit moatten sajen. Dát luluj nannit aktisasjbargov gieldaj dievnastusáj ja sierratjiehpe varresvuodadievnastusáj gaskan, ja luluj dahkat sáme giella- ja kultuvrramáhtudagáv sajenis pasientaj lagábun, ja luluj ienep avtatraják pasiænntamannulagáv oarnnit. Bierrip sáme skihppijviessoprográmmajt ásadit skihppijviesojn gånnå li nuoges pasienta. Dát galggá sihkarasstet sáme pasienta oadtju giella-, kultuvrra- ja doarjjadievnastusájt gå li skihppijvieson.

Dálásj Sáme klinihkka/SÁNÁG/SANKS bierri vijddásappot åvddånahteduvvat ådå nasjåvnålasj avtadahkan sáme varresvuoda gáktuj. Ådå avtadagán galggi liehket klinihkalasj bargo, ja vijdeduvvam nasjåvnålasj åvdåsvásstádus dutkama, fáhkaåvddånahttema ja dan gaskostime hárráj. Danna galggá aj liehket åvdåsvásstádus giella ja dålkkumdievnastusáj, pasientaj ja lagámusáj åhpadime, ja sáme varresvuodajuohkusij ja skihppijviessoprográmmaj aktidime åvdås. Nammadus la árvustallam niellja vejulasjvuoda gåktu nasjåvnålasj avtadagáv máhttá organisierit: Nasjåvnålasj avtadahka sáme varresvuoda gáktuj, mij la dálásj struktuvra vijddásap åvddånahttem, vuollásasj vidnudahkan, sierra varresvuodavidnudahkan jali organisieriduvvam ådå organisasjåvnnån/sierra riektásubjæktan mij ij la vidnudahka. Divna alternatijva nanniji dálásj organisierima gáktuj. Miejnnip da máhtti vájkkudit váj buorebut huksap sáme pasientaj dárbojt ja rievtesvuodajt. Sieradusá alternatijvaj gaskan li ienemusát makta organisasjåvnnå l iesjrádálasj, man buoragit dat la avtastahteduvvam varresvuodavidnudagáj vuogádahkaj, ja man gássjel dav la háldadit. Nammadus miejnni alternatijva ma li varresvuodavidnudagáj vuogádagá sisbielen vaddi nannusap avtastahttemav dajna mij juo gávnnu, ja máhttá aj liehket álkkebun dáv tjadádit. Alternatijvva 4 vaddá farra nannusamos tjanástagáv sáme iesjmierredibmáj. Nammadus miejnni dát la ållu ájnnasamos ækto. Danen ævtot nammadus alternatijvav 4 gåktu nasjåvnålasj avtadahka sáme varresvuoda gáktuj bierri organisieriduvvat.

Juogos dættot dat gájbbet sierra rudájt, ienep máhtov sáme varresvuoda birra, ienep sáme åvdåstiddje mierrediddje orgánajn, buorep aktisasjbargov suohkanij dievnastusáj ja sierratjiehpe varresvuodadievnastusá gaskan, ja ådå nasjåvnålasj doajmmaplánav sáme varresvuoda- ja huksodievnastusáj hárráj.

Kapihtal 7:an vásstet nammadus mandáhta gatjálvisájda barggij ja daj åttjudime hárráj. Juogos miejnni akta dajs stuorámus hásstalusájs gå ájggu avtaárvvusasj sáme sierratjiehppe varresvuodadievnastusáv åvddånahttet la gå vájlluji bargge gejn la sáme giella- ja kultuvrramáhtudahka. Miján hæhttu liehket dát máhtudahka vaj buktep fállat buorre ja kultuvralattjat hiebaduvvam dievnastusájt sáme pasientajda.

Juogos vágot åbbålasj ja guhkesájggásasj plánav barggij åttjudime, máhttolåpptima ja bisodime diehti váj åttjut barggijt gejn la sáme giella- ja kultuvrramáhtudahka. Varresvuodavidnudagá bierriji vissjalit ja systematihkalattjat rahtjat váj barggijt åttjudi. Bierriji sáme máhtudagáj dárbov kárttit, ja sáme giella- ja kultuvrramáhtudagáv ánodit gå ulmutjijt virggáj biedji, jus dat la relevánnta. Dán bargguj bierri gullut dåjmalasj vuoge gåktu barggijt åttjudit, ienep rudájt fállat, máhtudagájt buoredit, åhpadimdåjma, másjkugis barggovuoge ja dåjma ma galggi barggijt guhkebuv bisodit. Nammadus oajvvat aj nannit oahpov barggijda gejn la sáme giella- ja kultuvrramáhtudahka. Dát guosská duola degu dålkkåoahppuj, låhkåmkvåvttåårnigijda, hárjjidallambájkijda ja ietjá dåjmajda ma máhtti rekruttierimav buoredit boahtteájggáj.

Kapihtal 8 sisadná digitalisierimav, teknologijjav, infrastruktuvrav ja aktandoajmmamav. Nammadus miejnni digitalisierim ja teknologijja li ájnas ræjdo vaj sáme pasienta oadtju sierratjiehpe varresvuodafálaldagáv mij la sadjihin, avtaárvvusasj ja kultuvrraj hiebaduvvam. Teknologijjav diehti ælla guhka gaska desti sæmmi guhke. Dan diehti suohkanij ja regiåvnåj rastá bæssá sáme giella- ja kultuvrramáhtudagáv ávkástallat, ja dávk buoret aktisasjbargov iesjgeŋga dievnastusdásij gaskan.

Nammadus oajvvat adnet ienep digitála sijdatjuovvolimev, videokonsultasjåvnåjt, sáme dålkkumdievnastusájt ja digitála varresvuodatjoavddusijt sámegiellaj. Bierrip aj vuorodit dutkamav, innovasjåvnåv ja máhtudagáj låpptimav sáme varresvuodateknologijja hárráj.

Kapihtal 9 tjielggi gåktu oajvvadusá ruhtadilláj ja háldadibmáj vájkkudi. Nammadus miejnni sáme sierratjiehpe varresvuodadievnastusáj åvddånahttem gájbbet sierra ruhtadimev guhkes ájge badjel. Oajvvadusá gájbbedi barggijt ja máhtudagáv vuorot guhkes ájge badjel. Valla ájge milta vuorddep stuora vuojtojt: ienep avtaárvvusasj dievnastusá dåppe gånnå dajt dárbaj, buorep pasiænntamannulahka, árabut diagnostisierim, binnep maneldibme pasientajda, buorep ressurssaadno ja ienep luohtádus varresvuodadievnastussaj. Navti máhtti oajvvadusá viehkken sáme sebrudagáv nannimin, Vuodolága § 108 milta.