Sammendrag og anbefalinger på nordsamisk

Kapihtal 1 čilge lávdegotti mandáhta ja barggu.

Kapihtal 2 muitala sámiid ja sámi dearvvašvuođa duogáža birra. Sámit leat Norgga eamiálbmot. Dáruiduhttinpolitihkas leat leamašan stuora váikkuhusat gillii, kultuvrii, identitehtii ja luohttevašvuhtii almmolaš bálvalusaide, ja dat váikkuha ain dearvvašvuhtii ja eallinkvalitehtii. Máhttovuođđu čájeha ahte sápmelaččain leat ollu surggiin seammasullasaš dearvvašvuohta go álbmogis muđui, muhto hástalusat mat čatnasit psyhkalaš dearvvašvuhtii, vealaheapmái, minoritehtastressii, veahkaválddálašvuhtii ja giella- ja kulturheivehuvvon bálvalusaid oažžumii gáibidit erenoamáš fuomášumi. Dásseárvosaš bálvalusat eaktudit máhtu sámi gielas, kultuvrras, historjjás ja eallindiliin.

Kapihttal 3 čielggada stáhta geatnegasvuođaid sámi álbmoga ektui spesialistadearvvašvuođabálvalusas. Eamiálbmogin lea sápmelaččain vuoigatvuohta dohkálaš dearvvašvuođabálvalusaide mat vuhtiiváldet giela, kultuvrra ja árbevirolaš medisiinnalaš geavadagaid. Vuoigatvuohta gusto sámiide miehtá Norgga, muhto lea vejolaš ahte sáhttet leat geográfalaš erohusat das makkár bálvalusat fállojuvvojit. Eamiálbmogin lea sámiin viiddis vuoigatvuohta ieš- ja mielmearrideapmái sihke sámi dearvvašvuođabálvalusaid hábmemis ja daid stivremis. Ferte mieđihuvvot ahte rievttálaččat ii leat áibbas čielggas man viiddis dát vuoigatvuohta lea spesialistadearvvašvuođabálvalusas. Lávdegoddi ipmirda ollislaš riektedilálašvuođa nu ahte sápmelaččain lea vuoigatvuohta ieža hábmet iežaset spesialistadearvvašvuođabálvalusaid ja stivret daid nu bures go sii sáhttet ja háliidit, ja ahte eiseválddit galget ovttasbargat sámiiguin vai dan olahit. Sámiin lea vuoigatvuohta iešstivrejupmái sierra sámi spesialistadearvvašvuođabálvalusa badjel ja vuoigatvuohta duohta mielmearrideapmái dearvvašvuođabálvalusaid giella- ja kultuvrralaš heiveheamis mat leat oktasaččat sámiide ja stuoraservodahkii.

Kapihttal 4 čilge eavttuid lávdegotti árvvoštallamiidda. Lávdegotti vuolggasadji lea ahte sámi spesialistadearvvašvuođabálvalusaid ovddideapmi ferte vuođđuduvvut sámiid vuoigatvuođaide eamiálbmogin, dáruiduhttinvásáhusaide ja soabadandárbui. Bálvalusaid dovdomearka ferte leat ahte dain lea sámi váikkuheapmi, alla fágalaš dássi, giella- ja kulturgelbbolašvuohta, dásseárvosaš olámuttolašvuohta ja guoddevaš resursageavaheapmi.

Kapihtal 5 čilge sámi spesialistadearvvašvuođabálvalusaid dálá organiserema, guovddášhástalusaid dálá modeallain ja eará riikkaid vásáhusaid dearvvašvuođabálvalusaid organiseremis eamiálbmogiidda.

Kapihtal 6:s rávve lávdegoddi ásahit nationála struktuvrra sámi dearvvašvuođabálvalusaide, mas leat golbma lotnolasat nannejeaddji váldoelemeantta: okta nationála ovttadat sámi dearvvašvuođa váste, sámi dearvvašvuođajoavku ja sámi buohcceviessoprográmma. Ulbmilin lea nannet sámi iešstivrejumi ja mielmearrideami, sihkkarastit eanet dásseárvosaš olahahttivuođa giella- ja kulturheivehuvvon bálvalusaide, hukset ja gaskkustit sámi dearvvašvuođagelbbolašvuođa ja láhčit dili eanet ollislaš pasieantamannolahkii miehtá riikka.

Lávdegoddi rávve fuolahit ahte ovddasvástádus ain galgá leat stáhtas ja regionála dearvvašvuođafitnodagain, nugo lea muđui álbmoga dáfus. Dát vuođuštuvvo dainna ahte sámi pasieanttaide galget leat olámuttos dábálaš spesialistadearvvašvuođabálvalusa oktasaš kapasitehta, infrastruktuvra ja medisiinnalaš gelbbolašvuohta, ja ahte ovddasvástádus ferte čuovvut pasieantta geográfalaš gullevašvuođa, ja ahte ii adnojuvvo realisttalažžan dahje sávahahttin ásahit sierra spesialistadearvvašvuođabálvalusa mas lea iehčanas fuolahusovddasvástádus. Viidáset sáhttá iehčanas fuolahusovddasvástádus fuonidit regionála dearvvašvuođafitnodagaid ovddasvástádusa sámi pasieanttaide sin guovlluin.

Lávdegotti eaktuda ahte sámi giela- ja kulturgelbbolašvuohta galgá nannejuvvot buot regionála dearvvašvuođafitnodagain, ja sámi ovddasteapmi sihkkarastojuvvo buot regionála ja muhtun báikkálaš dearvvašvuođafitnodagaid stivrejeaddji orgánain, ja ahte sámi árbevirolaš dálkkodeapmi ja kulturheivehuvvon dikšovuogit galget sáhttit leat lassin dábálaš dikšui, go pasieanta dan sávvá ja lea fágalaččat dohkálaš.

Lávdegoddi oaivvilda ahte várrejuvvon ruđat ja vuordevaš ruhtadeapmi leat vuođđoeaktun ovddidit sámi dearvvašvuođabálvalusaid. Várrejuvvon ruhtadeapmi stáhtabušeahta poasttaid bokte ferte fátmmastit nationála ovttadaga, sámi dearvvašvuođajoavkku, sámi buohcceviessoprográmma ja earenoamáš doaibmabijuid bargoveaga ja gelbbolašvuođaovdánahttima várás.

Sámi dearvvašvuođajoavku berre ásahuvvot relevánta guovlluide nannen dihte ovttasdoaibmama gaskal gielddalaš bálvalusaid ja spesialistadearvvašvuođabálvalusa, dahkat sámi giella- ja kulturgelbbolašvuođa olahahttin lagabus pasieanttaid ja váikkuhit eanet jotkkolaš pasieantamannolahkii. Sámi buohcceviessoprográmmat berrejit ásahuvvot buohcceviesuide main lea doarvái pasieantavuođđu sihkkarastin dihte sámi pasieanttaide giella-, kultur- ja veahkkebálvalusaid dan áiggis go leat buohcceviesus.

Dálá Sámi klinihkka/SÁNAG/SANKS berre viidásetovddiduvvot ođđa nationála ovttadahkan sámi dearvvašvuođa várás mas leat sihke klinihkalaš funkšuvnnat ja viiddiduvvon nationála ovddasvástádus dutkamii, fágaovdánahttimii, gelbbolašvuođagaskkusteapmái, giella- ja dulkonbálvalusaide, pasieanttaid- ja oapmahaččaid oahpaheapmái ja oktiiheivehit sámi dearvvašvuođajoavkkuid ja buohcceviessoprográmmaid. Lávdegoddi lea árvvoštallan njeallje molssaeavttu mo organiseret nationála ovttadaga: Sámi dearvvašvuođa nationála ovttadat organiserejuvvo dálá struktuvrra viidásetovddideapmin, vuollefitnodahkan, sierra dearvvašvuođafitnodahkan dahje organiserejuvvon ođđa organisašuvdnan/sierra riektesubjeaktan mii ii leat fitnodat. Buot molssaeavttut mielddisbuktet nannema, go buohtastahttá dálá organiseremiin, ja árvvoštallojuvvo váikkuhit ahte sámi pasieanttaid dárbbut ja vuoigatvuođat buorebut váldojuvvojit vuhtii. Erohusat molssaeavttuid gaskkas gusket vuosttažettiin organisašuvnnalaš iešheanalašvuođa dássái, integreremii dearvvašvuođafitnodatvuogádahkii ja hálddahuslaš kompleksitehtii. Lávdegoddi árvvoštallá ahte molssaeavttut dearvvašvuođafitnodatvuogádaga siskkobealde addet nannoseabbo integrerema dálá struktuvrraide ja sáhttet leat álkibut čađahit, seammás go molssaeaktu 4 addá nannoseamos institušuvnnalaš čanastaga sámi iešmearrideapmái. Lávdegoddi oaivvilda ahte dát lea deháleamos eaktu. Molssaeaktu 4 lea danne lávdegotti oidojuvvon molssaeaktu sámi dearvvašvuođa nationála ovttadaga organiseremii.

Lávdegoddi deattuha ahte bures lihkostuvvan čađaheapmi gáibida várrejuvvon ruđaid, nannejuvvon máhttovuođu sámi dearvvašvuođa birra, eanet sámi ovddasteami stivrejeaddji orgánain, nannejuvvon ovttasbarggu gaskal gielddalaš bálvalusaid ja spesialistadearvvašvuođabálvalusa ja ođđa nationála doaibmaplána sámi dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusaid várás.

Kapihtal 7:s vástida lávdegoddi gažaldagaide mandáhtas bargoveaga ja rekrutterema birra. Lávdegoddi árvvoštallá ahte okta dain stuorámus hástalusain dásseárvosaš sámi spesialistadearvvašvuođabálvalusaid ovdánahttimis lea go váilot bargit geain lea sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta. Dakkár gelbbolašvuođa háhkan lea vuođđoeaktun buriid ja kultuvrralaččat heivehuvvon bálvalusaide sámi pasieanttaide.

Lávdegoddi rávve ollislaš ja guhkesáigásaš strategiija rekrutteremii, gelbbolašvuođaovdánahttimii ja stabiliseret bargoveaga mas lea sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta. Dearvvašvuođafitnodagat berrejit bargat eanet aktiivvalaččat ja systemáhtalaččat rekruteremiin, kártet dárbbu sámi gelbbolašvuhtii ja ohcalit sámi giella- ja kulturgelbbolašvuođa virgádeami oktavuođas go dat lea áigeguovdil. Bargui berrejit gullat aktiiva rekrutterenstrategiijat, ekonomalaš váikkuhangaskaoamit, gelbbolašvuođalokten, oahpahusdoaibmabijut, geabbilis bargovuogit ja doaibmabijut mot bisuhit bargiid áiggi badjel. Lávdegoddi rávve maid nannet oahppofálaldagaid bargiide geain lea sámi giella- ja kulturgelbbolašvuohta, nugo dulkaoahppu, oahppokvohtaortnegat, bargohárjehallansajit ja eará doaibmabijut mat sáhttet sihkkarastit boahttevaš rekrutterema.

Kapihtal 8 lea digitaliserema, teknologiija, vuođđostruktuvrra ja ovttasdoaibmama birra. Lávdegoddi árvvoštallá ahte digitaliseren ja teknologiija leat dehálaš doaibmabijut sihkkarastit olámuttolaš, dásseárvosaš ja kultuvrii heivehuvvon spesialistadearvvašvuođabálvalusaid sámi pasieanttaide. Teknologalaš čovdosat sáhttet unnidit stuorra geográfalaš gaskkaid mearkkašumi, dahkat sámi giela- ja kulturgelbbolašvuođa olahahttin gielddaid ja regiovnnaid rastá ja váikkuhit dasa ahte ovttasdoaibman bálvalusdásiid gaskkas buoriduvvo.

Lávdegoddi rávve eanet geavahit digitála ruovttučuovvoleami ja videokonsultašuvnnaid, sámi dulkonbálvalusaid ja sámegiel digitála dearvvašvuođačovdosiid ja áŋgiruššat dutkamiin, innovašuvnnain ja gelbbolašvuođaovdánahttimiin sámi dearvvašvuođateknologiijasuorggis.

Kapihtal 9:s čilgejuvvojit ekonomalaš ja hálddahuslaš váikkuhusat. Lávdegoddi atná eaktun ahte sámi spesialistadearvvašvuođabálvalusaid ovdánahttin gáibida guhkesáiggi ja várrejuvvon ruhtadeami. Evttohusat gáibidit guhkesáigásaš áŋgiruššama bargiide ja gelbbolašvuhtii, muhto vurdojuvvo ahte dat áiggi mielde buktet mearkkašahtti vuoittuid go leat eanet dásseárvosaš ja olámuttolaš bálvalusat, buoret pasieantamannolat, árabut diagnostiseren, unnit mátkkošteami, buoret resursaávkkástallan ja stuorát luohttámuš dearvvašvuođabálvalussii. Dainna lágiin sáhttet evttohusat leat mielde nannemin sámi servodaga Vuođđolága § 108 vuođul.