Arkeologiske kulturminne

Arkeologiske spor finnes overalt rundt oss. Mange kan vi framleis sjå som tydelege element i landskapet, som til dømes dei store gravhaugane frå oldtida eller dei gåtefulle helleristingane. Men mange fleire er ikkje synlege. Dei finnast i det opne landskapet, midt inne i storbyane eller på havets botn som til dømes steinalderbuplassane og kulturlaga i mellomalderbyane. Dei arkeologiske spora og andre kulturminne fortel om dei menneska som har levd før oss og om korleis dagens samfunn har vokse fram.

Arkeologiske kulturminne

Arkeologiske spor finnes overalt rundt oss. Mange kan vi framleis sjå som tydelege element i landskapet, som til dømes dei store gravhaugane frå oldtida eller dei gåtefulle helleristingane. Men mange fleire er ikkje synlege. Dei finnast i det opne landskapet, midt inne i storbyane eller på havets botn som til dømes steinalderbuplassane og kulturlaga i mellomalderbyane. Dei arkeologiske spora og andre kulturminne fortel om dei menneska som har levd før oss og om korleis dagens samfunn har vokse fram.

Kva er arkeologiske kulturminne?

Arkeologiske kulturminne er spor etter menneske som har levd i tidlegare tider. Kunnskapen frå desse kjeldene kan gjere oss betre i stand til å forstå oss sjølve, vår samtid og andre menneske og kulturar. Mange arkeologiske kulturminne er vanskelege å oppdage fordi dei ligger skjult under torv, jord og stein, som for eksempel flatmarksgravar og jernframstillingsplassar.

Arkeologi er studiet av eldre tiders kultur, samfunn og menneske. Det er ein vitskap som studerar materiell kultur frå eldre tider. Ein viktig del av kjeldematerialet er dei forhistoriske og dei historiske kulturminna, både dei som finns att i landskapet og dei gjenstandane som finnast i musea sine magasin, i tillegg til den kunnskapen som er samla i arkiv og i bibliotek.

Vern etter kulturminnelova

Alle faste arkeologiske kulturminne, som er frå tida før 1537 (reformasjonen), samt samiske kulturminne eldre enn 100 år, er automatisk freda i medhald av kulturminnelova. Eit tilsvarande vern har båtar, skipsskrog og last som er eldre enn 100 år.

Kulturminneregistret Askeladden

Askeladden er Riksantikvaren sin offisielle database over freda kulturminne og kulturmiljø i Noreg. Databasen omfattar arkeologiske kulturminne som er automatisk freda, eller som krev vidare undersøkingar før vernestatus kan avklarast. Hausten 2009 vart delar av databasen Askeladden gjort tilgjengeleg for publikum gjennom nettstaden kulturminnesok.no .

I Askeladden er det pr desember 2014 ca 338.000 enkeltregistreringar. Dette gjelder alle typar kulturminne. Framleis er det store områder der registreringar ikkje er blitt gjennomført. Undersøkingar viser at for kvart registrerte arkeologiske kulturminne kan det finnast meir enn 20 ukjende. Vi reknar med at det er mange arkeologiske kulturminne rundt om i landet som enno ikkje er funne.

Riksantikvaren er faglig ansvarlig for kulturminneforvaltninga

Riksantikvaren er øvste faglege styresmakt for forvaltinga av arkeologiske kulturminne og kulturmiljø, og forvaltar desse i medhald av kulturminnelova. Riksantikvaren har også ansvar for at den statlege kulturminnepolitikken blir gjennomført, og har eit overordna fagleg ansvar for fylkeskommunane og Sametinget sitt arbeid med kulturminne, kulturmiljø og landskap.

Riksantikvaren er direktorat for kulturminneforvaltninga og fagleg rådgjevar for Klima- og miljødepartementet i utviklinga av den statlege kulturminnepolitikken.

Arkeologiske undersøkingar

I samband med arkeologiske undersøkingar er hovudprinsippet i lova at den som har interesse av at et tiltak gjennomføres skal dekke kostnader til særskilt gransking eller særskilte tiltak for å verne. Dette er i tråd med prinsippet i miljøforvaltninga om at den som brukar eit miljøgode, skal betale for det.  

For mindre, private tiltak og dersom utgifta blir urimeleg tyngande for tiltakshavaren, følgjer det av lova at utgiftene skal dekkas heilt eller delvis av staten.

Klimapark 2469 - eit eksempel på at arkeologisk materiale kan gje kunnskap, også om klimaendringar

Dei seinare åra har høgare sommartemperaturar gjort at isbrear og snøfonner har trekt seg dramatisk tilbake. I tillegg viser nedsmeltinga at desse breane og fonnene i fjellheimen ikkje har hatt ei så radikal tilbaketrekking på fleire tusen år. Arkeologiske funn i isen som no blir blottlagde, gir handfast supplement til klimaforskinga.

Ettersom dei arkeologiske funna har lege bevart i isen, er det til dels spektakulære og unike funn som har dukka opp. Blant anna er Noregs eldste og best bevarte boge, 3.300 år gammal, funnen på Lomsegga i Breheimen. Bogen er nok tapt under reinsjakta på sommaren på breane, der dyra trekkjer for å sleppe unna dei plagsame insekta. Her låg jegeren og venta.

Eit anna og samtidig funn er ein sko frå bronsealderen frå Kvitingskjølen i Lom, Noregs eldste sko. Ein kan spekulere i kva som skjedde med jegeren, men dette er informasjon som gir oss verdifull kunnskap, både om den arkeologiske forhistoria, men òg om klimaforhold og utbreiinga av snøfonner og isbrear i dei siste tusenåra.