Trua natur

Aldri før har vi på globalt nivå endra og påverka naturen så mykje som dei siste femti åra. Ei rekkje artar og naturtypar er trua av utrydding – både globalt og i Noreg. Det betyr at dei har høg risiko for å døy ut.

Dei viktigaste årsakene til at artar blir trua, er at leveområda deira blir øydelagt, endra eller fragmentert så mykje at artane ikkje lenger kan leve der. Andre viktige påverknader er forureining, for mykje hausting og spreiing av framande skadelege organismar. Klimaendringane vil framover bli ein aukande trugsel. Dette kan føre til alvorlege endringar i økosystema, noko som kan ha store konsekvensar for vårt liv på jorda. 

Artar og naturtypar skal ikkje forsvinne frå norsk natur som ein følgje av menneskes samla påverknad. Mange av desse trua artane og naturtypane treng at vi set inn tiltak for at dei ikkje skal bli utrydda frå norsk natur. Viktige verkemidlar for å ta vare på trua natur er områdevern, prioriterte artar, utvalde naturtypar og god arealplanlegging.

Kor mange artar og naturtypar er trua?

I Noreg kjenner vi i dag til om lag 40 000 artar. Men truleg finst det så mykje som 60 000 artar. Om lag 2400 artar er trua. Dei fleste av dei er insekt, sopp, lav og karplanter. Men vi finn også pattedyr og fuglar på lista. Fjellrev, bjørn og hubro er døme på slike. Dei fleste trua artane lever i skogen, i kulturlandskap eller fjell. Nokon finns i våtmark og i marine områdar..

Vi har 40 trua naturtypar i Noreg. Døme på slike er kystlynghei og slåttemark. Trua artar og naturtypar går fram av norsk raudliste for artar og norsk raudliste for naturtypar. Den naturen vi kallar for "trua" har tre kategoriar i raudlista: kritisk trua, sterkt trua og sårbar.

Korleis kan vi ta vare på den trua naturen?

Det er eit nasjonalt mål i Noreg at ingen artar eller naturtypar skal utryddas. Vidare heiter det at utviklinga for trua og nær trua artar og naturtypar skal betras. Regjeringas politikk for trua natur er lagt i stortingsmeldinga "Natur for livet".

For å ta vare på den trua naturen for framtida, må vi ta vare på leveområda til artane. Dette kan gjerast gjennom områdevern eller bruk av andre arealbaserte verkemiddel. Om arten finst i eit område som ikkje har slike reglar, må ein prøve å unngå øydelegging av leveområda gjennom å sikre ei arealplanlegging og bruk som best mogleg tek omsyn til arten.

I ein del tilfelle trengs aktive tiltak for å redde arten eller naturtypen. Det kan til dømes vere avl og utsetjing, merking, beiting, skjøtsel eller slått. Eit døme på eit verkemiddel som inneber særskilte reglar for å ta vare på ein særskild art, er reglar om prioriterte artar. Med slike reglar får kvar art si forskrift med eigne reglar.

Eit anna verkemiddel som kan vere viktig for å ta vare på trua natur, er utvalde naturtypar. Dette inneber at visse naturtypar er omfatta av eit sett reglar som krev særskilte vurderingar og omsyn i saker der ei slik naturtype blir påverka. Desse reglane er ikkje så strenge som reglar om prioriterte artar og områdevern. Meir om prioriterte artar og utvalde naturtypar nedanfor.

Prioriterte artar

Ved å prioritere ein art blir det fastsett forbod mot alt av uttak, skade eller øydelegging av arten. Ein art kan også prioriterast om det følgjer av internasjonale avtalar, eller om Noreg har ansvar for ein art det finnes en del av i Noreg, men som det er få av i Europa eller reisten av verda. Om det er naudsynt, vert det laga raglar for kva som er lov og ikkje i dei viktigaste leveområda til arten (til dømes hekkeområde, kalvingsområde osv),  såkalla økologiske funksjonsområde. Det kan også vere reglar om skjøtsel eller naudsynte andre tiltak, til dømes slått for å hindre gjengroing, hogst for å gi nok lys til arten eller fjerning av  skadelege framande artar.

Det er regjeringa som avgjer at ein art skal bli prioritert. Det er normalt fylkesmannen som forvaltar prioriterte artar. Det er i dag vedteke 13 prioriterte artar:

  • fuglane dverggås og svarthalespove (underarten islandica i Nord-Norge)
  • insekta elvesandjeger, eremitt og klippeblåvinge
  • plantene dragehode, honningblom, raud skogfrue, dvergålegras, svartkurle, skredmjelt og trøndertorvmose
  • pattedyret fjellrev

Reglane om prioriterte artar følgjer av naturmangfoldloven lovkapittel III (§§ 23 og 24) og er nærare omtald i kapittel 9 og kapittel 21 i lovproposisjonen.

Utvalde naturtypar

Utvalde naturtypar er reglar om berekraftig bruk og ikkje vern.  At ein naturtype blir utvald, inneber at alle skal ta særskilde omsyn til den når dei brukar naturen, driv med arealplanlegging eller anna forvaltning. I og med at reglane ikkje inneber vern, betyr det at ein nokon gonger kan la andre omsyn få prioritet og at enkelte førekomstar kan bli øydelagd.

Det kan være fleire årsaker til at ein naturtype bør få status som utvald. Mellom anna kan det vere at den er trua eller har hatt stor tilbakegang, at Noreg har ein stor del av naturtypen, at det følgjer av internasjonale avtalar eller at den er levestad for trua artar. Det er regjeringa som kan avgjere at ein naturtype skal bli ein utvald naturtype. Miljødirektoratet lagar handlingsplanar for utvalde naturtypar. Ein slik handlingsplan innehald tiltak for å ta vare på trua og utvalde naturtypar. 

Det er så langt vedteke seks utvalde naturtypar:

  • slåttemark
  • slåttemyr
  • kalksjø
  • kalklindeskog
  • hule eiker
  • kystlynghei

Reglane om utvalde naturtypar følgjer av naturmangfoldloven lovkapittel VI (§§ 52-56) og er nærare omtala i kapittel 13 og kapittel 21 lovproposisjonen.

Meir informasjon på Miljødirektoratets nettsider om prioriterte artar og utvalde naturtypar.