Aktiver Javascript i din nettleser for en bedre opplevelse på regjeringen.no

Truga natur

Aldri før har vi på globalt nivå endra og påverka naturen så mykje som dei siste femti åra. Ei rekkje artar og naturtypar er truga av utrydding – både globalt og i Noreg. Det betyr at dei har høg risiko for å døy ut.

Fjellrev
Fjellreven er ein prioritert art i Noreg. Ved å prioritere ein art blir det fastsett forbod mot alt av uttak, skade eller øydelegging av arten. Foto: Snorre Henriksen/Artsdatabanken

Dei viktigaste årsakene til at artar blir truga, er at leveområda deira blir øydelagt, endra eller fragmentert så mykje at artane ikkje lenger kan leve der. Andre viktige påverknader er forureining, for mykje hausting og spreiing av framande skadelege organismar. Klimaendringane vil framover bli ein aukande trugsel for artar.

Dei ulike naturtypane er utsett for ulike påverknader frå menneskeleg aktivitet. Skogsdrift, jordbruksdrift, drenering, utfylling, og utbygging er døme på slike aktivitetar. I dag er også mangel på jordbruksdrift eller skjøtsel ein viktig årsak til endringar i naturtyper og artane som lever der. Klimaendringar er også ein trugsel som endrar naturtypane, og som kan føre til alvorlige endringar i økosystema.

 

Kor mange artar og naturtypar er truga?

I Noreg kjenner vi i dag til om lag 40 000 artar. Men truleg finst det så mykje som 60 000 artar i landet. Om lag 2400 artar er truga. Dei fleste av dei er insekt, sopp, lav og karplanter. Men vi finn også pattedyr og fuglar på lista. Fjellrev, lomvi og hubro er døme på slike. Dei fleste truga artane lever i skogen, i kulturlandskap eller fjell. Nokon finns i våtmark og i marine områdar.

Vi har 74 truga naturtypar i Noreg av totalt 258 naturtypar som er vurdert. Døme på slike truga naturtypar er atlantisk høgmyr, slåttemark og kalkedellauvskog. Nokon naturtypar er særskilt viktige for det biologiske mangfaldet. Det betyr at dei kan vere spesielt artsrike, er levested for truga artar eller har en spesiell funksjon for nokon artar.

Truga artar og naturtypar går fram av norsk raudliste for artar (frå 2015)og  (frå 2018). Den naturen vi kallar for "truga" har tre kategoriar i raudlista: kritisk truga, sterkt truga og sårbar.

 

Korleis kan vi ta vare på den truga naturen?

Det er eit nasjonalt mål i Noreg at ingen artar eller naturtypar skal utryddas. Vidare heiter det at . Regjeringas politikk for truga natur er lagt i stortingsmeldinga "Natur for livet".

Artar og naturtypar skal med andre ord ikkje forsvinne frå norsk natur som ein følgje av menneskes samla påverknad. Mange av desse truga artane og naturtypane treng derfor at vi set inn tiltak for at dei ikkje skal bli utrydda.

Eit viktig verkemiddel for å ta vare på truga natur er vern av naturområdar. Blant anna er frivillig skogvern viktig for å ta vare på mange truga artar og naturtypar i skog.

I ein del tilfelle trengs aktive tiltak for å redde arten eller naturtypen. Det kan til dømes vere avl og utsetjing, merking, beiting, fjerning av framande skadelege organismar, restaurering av natur, skjøtsel eller slått. Det finst eigne tilskotsordningar der til dømes kommunar, privatpersonar, organisasjonar og andre kan søke om tilskot til å gjere tiltak for å ta vare på dei truga artane og naturtypane. Slike tiltak kan være å gjerde inn områdar, fjerne vegetasjon eller framande treslag eller restaurere etter naturinngrep. Slått av slåttemark er eit døme på eit mykje brukt skjøtselstiltak.

Om arten eller naturtypen finst i eit område som ikkje har eigne reglar, må ein prøve å unngå øydelegging av leveområda gjennom å sørge for ei arealplanlegging og bruk som best mogleg tek omsyn til arten eller naturtypen.

Eit døme på eit verkemiddel som inneber særskilte reglar for å ta vare på ein særskild art, er reglar om prioriterte artar. Med slike reglar får kvar art si forskrift med eigne reglar.

Eit anna verkemiddel som kan vere viktig for å ta vare på truga natur, er utvalde naturtypar. Dette inneber at visse naturtypar er omfatta av eit sett reglar som krev særskilte vurderingar og omsyn i saker der ei slik naturtype blir påverka. Desse reglane er ikkje så strenge som reglar om prioriterte artar og områdevern.

 

Prioriterte artar

Ved å prioritere ein art blir det fastsett forbod mot alt av uttak, skade eller øydelegging av arten. Ein art kan også prioriterast om det følgjer av internasjonale avtalar, eller om Noreg har ansvar for ein art det finnes en del av i Noreg, men som det er få av i Europa eller reisten av verda. Om det er naudsynt, vert det laga raglar for kva som er lov og ikkje i dei viktigaste leveområda til arten (til dømes hekkeområde, kalvingsområde osv),  såkalla økologiske funksjonsområde. Det kan og vere reglar om skjøtsel eller naudsynte andre tiltak, til dømes slått for å hindre gjengroing, hogst for å gi nok lys til arten, eller fjerning av  skadelege framande artar.

Det er regjeringa som avgjer at ein art skal bli prioritert. Det er normalt fylkesmannen som forvaltar prioriterte artar. Det er per i dag vedteke 13 prioriterte artar:

  • fuglane dverggås og svarthalespove (underarten islandicai Nord-Norge)
  • insekta elvesandjeger, eremitt og klippeblåvinge
  • plantene dragehode, honningblom, raud skogfrue, dvergålegras, svartkurle, skredmjelt og trøndertorvmose
  • fjellrev

Reglane om prioriterte artar følgjer av naturmangfoldloven lovkapittel III (§§ 23 og 24) og er nærare omtald i kapittel 9 og kapittel 21 i lovproposisjonen.

 

Utvalde naturtypar

Utvalde naturtypar er reglar om berekraftig bruk og ikkje vern.  At ein naturtype blir utvald, inneber at alle skal ta særskilde omsyn til den når dei brukar naturen, driv med arealplanlegging eller anna forvaltning. I og med at reglane ikkje inneber vern, betyr det at ein nokon gonger kan la andre omsyn få prioritet og at enkelte førekomstar kan bli øydelagd.

Det kan være fleire årsaker til at ein naturtype bør få status som utvald. Mellom anna kan det vere at den er truga eller har hatt stor tilbakegang, at Noreg har ein stor del av naturtypen, at det følgjer av internasjonale avtalar eller at den er levestad for truga artar. Det er regjeringa som kan avgjere at ein naturtype skal bli ein utvald naturtype. Miljødirektoratet lagar handlingsplanar for utvalde naturtypar. Ein slik handlingsplan innehald tiltak for å ta vare på truga og utvalde naturtypar. 

Det er så langt vedteke seks utvalde naturtypar:

  • slåttemark
  • slåttemyr
  • kalksjø
  • kalklindeskog
  • hule eiker
  • kystlynghei

Reglane om utvalde naturtypar følgjer av naturmangfoldloven lovkapittel VI (§§ 52-56) og er nærare omtala i kapittel 13 og kapittel 21 lovproposisjonen.

Til toppen